'PgWB >j

aMŁfca«

■■■I

■HHPß

iMK

:

■11»!

mam

iijÉ

liii:

ipipli

iiiliÉill

",

Vv

VV

•VJ;

»,

V;

î;

;;:V,

s*

*■

...

IIÂIIÉ!

liiiliil

mmmsm

/•

»• I • > j

v.

i:-

I.

t;

wm

•y

ai

»,

mmmmmm:]

mmmmmm

llfc

■li

:•

ëii

11» ;

liliiiiiy

ipi|l

pii

i??

oMM

«Slll

III*

\f

Biblioteka Politechniki Ki akowskie)

100000299943

POCZĄTKI

Dozwala się drukować z warunkiem, aby po wydrukowaniu złożone były trzy exemplaire w Komitecie Cenzury. TVilno d. i4 września iSzg roku.

Cenzor Lson Borowski.

POCZĄTKI

ARCHITEKTURY

DLA UŻYTKU MŁODZI AKADEMICKIÉY

NAPISANE

PRZEZ

K. PODCZASZYNSKIEGO

PROFESSOR A ARCHITEKTURY W CESARSKIM UNIWERSYTECIE

WILEŃSKIM.

CZEŚĆ II.

c

Z SIED MN AS TĄ TABLIC NA MIEDZI RYTYCH.

w WILNIE

W DRUKARNI A. MARCINOWSKIEGO;

f'

•>, »

•    fs

°<5C

cß

^    a <    '«J

r    ui as    v

5    s.t    2

e»    .«&

ft

'0:

- tef

<P

's

A-

sr

cP X&8I1*

CT*

<jri

'    }    <■ «K»:.

«‘tóai

r³^

~^y

CZĘŚĆ WTÓRA.

CZŁONKI BUDOWLI.

i. Sklepienia, stropy, i wszelkie nakrycie obiętey budowlą przestrzeni, słupy, s'ciany, a wnicli więzy i otworzy-stos'ci, oraz wszelkie podpory, na których wspiera się nakrycie, nazwaliśmy w części pierwszey (a4) członkami budowli. Członki budowli z ieypierwiastków powstała, i same nawzaiem są iakby pierwiastkami zupełney całości.

A iako każdy zosobna pierwiastek, w różnych członkach budowli użyty, iednaką wszędzie usługę spełnia, to iest: wszędzie opiera się siłom nań działaiącym, mocą swoiego spoienia, wielkością, postacią i względnem do sił położeniem; tak też podobnie każdy zosobna członek, w różnych budowlach iednakie zawsze ma przeznaczenie. I tak: strop zawsze do pokrycia, słupy do podparcia, a okna do wprowadzania światła są przeznaczone. To ogólne, każdemu członkowi właściwe przeznaczenie; a ku temu przystoyną iego postać i wielkość, im odpowiedne warunki mocy i trwałości, stąd sposoby budowania i niekiedy przyozdobienia, odrębnie uważać możemy, a nawet powinniśmy, dla dobra nauki. Skoro bowiem wszystkie te względy wprzód, nim przystąpimy do składania budowli, poznane w iey członkach zostaną; wy-

puścić ie z myśli będziemy mogli, aby nas nie odwracały od istotnego w kompozyeyi zamiaru. Tak właśnie tu, w części wtórey, czynimy: gdzie o członkach budowli mówiąc, własności wątku budowlanego i sposobów iego łączenia zaniechawszy, uważamy tylko przeznaczenie, postać, moc, budowanie i przyozdobienie: naprzód pokrótce wszystkich społem członków, a potem obszernićy każdego zosobna.

Wszystkie członki budowli razem uważane-

Przeznaczenie członków.

Postać i moc.

2. Wszystkie członki budowli, ze względu na ich główne przeznaczenie, rozdzielamy na pokrywaiąceprzestrzeń, ipodpieraiące nakrycie budowli. Do rzędu pierwszych należą sklepienia, stropy, dachy i t. p.; do rzędu drugiego słupy, podpory i ściany ze swemi częściami.

5. Wszystkie członki budowli w ogólności są przez się bryłami cieżkiemi, a do tego obciążonemi brzemieniem innych, łączących się z niemi. Ciężar własny i obcy, który znoszą, usilnie wygiąć ie, skruszyć i obalić, a działa nie tylko na tę iednę podstawę, z którey oporem bezpośrednio się spiera (C.I, g8), ale oraz na wszystkie podstawy, prowadzone, w tćmże samem, iak ta, do kierunku siły, położeniu. Potrzeba zatem, aby każda z tych płaszczyzn materyalnych, miała rozciągłość taką, przy któreyby, mocą spoienia i ilością swoich cząstek zbiorowych, opierać się mogła potędze siły, przy-padaiącey w tćm mieyscu, przez które owe podstawę poprowadzoną bydź sądzimy. Przeciwko potędze sił, która w budowlach, pospolicie iest skutkiem ciężaru iey członków, stawiamy ilość i moc spoienia cząstek wątku budowlanego. À że

do każdey roboty, z umieiętną skrzętnością używać powinniśmy materyału: albowiem zbyt słaby iego opor pokonanym zostanie, a nad potrzebę wielki, byłby siłą marnie straconą: przeto wielkość i postać, a oraz moc spoienia każdey owey płaszczyzny, a zatem i postać całey bryły, zawsze taka tylko, przy równych skądinąd względach, naydoskonalszą będzie, pod iaką postacią, każde iey mieysce wytrzymuie z równą mocą działanie siły, na to mieysce przypadaiącey; albo raczey: kiedy w bryle stosunek opoi'u do siły dązącey §o pokonać iest stały i niezmienny w kazdém iey micyscu. Bryły obdarzone taką własnością nazywamy bryłami równego oporu (*). Nadaiąc tedy członkom budowli postać i inne własności brył równego oporu, czynimy zadosyć dwóm razem warunkom : trwałości połączoney z mocą i oszczędności, ile te od postaci zależeć mogą (G. 1,11). Oszczędności osobliwiej bo taka postacią obięta bryła, mniejsza iest, niżeli każda inna, maiąca z nią, przy równych skąd inąd

r

względach, iednaką moc i trwałość (**). Ze zaś bryły równego oporu, nieskończenie wielką liczbę różnych postaci mieć mogą (***): przeto każdego członka budowli postać, do przeznaczenia iego, mocy wątku i innych warunków, naypro-ściey dobieraiąc, można oraz uczynić postacią bryły równego oporu, albo ią do niey raczey przybliżyć, ile tego rzecz sama dozwoli.

4. Rzadki iest członek budowli, któregobym nie mógł Budowanie.

(*) Girard. Traité analitique de la résistance des solides et des solides d’égale résistance. Section 2me.

(**) Ibid. n. 171.

(***) Ibid. n. i5o.

z kamienia, drzewa, albo zmetallu zrobić. Wszakże przeznaczenie członka w budowli, to iest, warunki szczególne w zadaniu obięte, zawsze wyraźnie lub domyślnie wskazywać mi będą naywłaściwszy rodzay użyć się maiącego wątku, iużto wciąż, iuż do budowania niektórych tego członka części. Tak tedy, skoro w pewnym przypadku, warunki z przeznaczenia pochodzące, wskażą mi właściwy rodzay materyału; zpomiędzy sposobów,natenczas, użycia iego, czyli budowania, w pewney iuż liczbie zamkniętych, łatwo mi będzie można wybrać naykorzystnieysze.

Przyozdobie

nie.

5. Naostatek, ieśli przeznaczenie iakiey budowli wymaga od sztuk obrazowych przybraney okrasy; tedy ta, oprócz spełnienia warunków ogólnych (G. I, 21), zależeć ieszcze będzie: Naprzód, od materyału i sposobu budowania. Po-wtore, od postaci i położenia względem oka zdobionych członków, albo ich części. Potrzecie, inna będzie członków zewnętrznych, iako na niepogody powietrza i rychło przemiiaiące widzenie wystawionych, inna zaś wewnętrznych, zblizka, często i długo pod sąd oka podpadaiących. Na-koniec, w rzeczy przyozdabiania budowli, przez mistrzów tey sztuki wyrzeczone, następuiące zdanie w źywey pamięci zawsze tkwić nam powinno. „Skoro myśl (mówią oni) przy-„ ozdabiaiąca odstrychnie się od myśli budowania i niezgo-„ dnie z nią działać będzie; naów^czas dzieło iey stanie się „grą samych niedorzeczności i przeciwieństw : nietylko, „ poprzetwarza istotne formy budowli, lecz nawTet zupełnie „ zatrzeć ie gotowa.” (*).

KSIĘGA I.

O CZŁONKACH BUDOWLI, PRZESTRZEŃ IEY NAKRYWAIACYCH.

6.    Ponieważ członki podpieraiące wierzch budowli są wypadkiem i nieiako skutkiem tych członków, które na sobie dźwigała; przeto nie inaczey dobrze ukształtowane bydź mogą, tylko poznawszy należycie w tamtych wielkość siły, i sposób iey działania. Od poznania więc członków nakry-waiących budowlę, tę część nauki począć, osądziliśmy bydź rzeczą właściwą, i o nich mówić w tym porządku, w iakim iedne pod drugiemi leżą; mimo to, że wszyscy o Architekturze piszący, w porządku naszemu odwrotnym naukę tę po-daią, to iest, w takim, w iakim się różne członki, iedne po drugich buduią.

Ogólne warunki wszelkiego nakrycia.

7.    Każdy wierzch budowli, iako bryła graniasta i ciężka, naybezpieczniey na swoiey podstawie legnie, kiedy ta będzie poziomą i niezwruszenie utwierdzoną płaszczyzną ; a tym wytrwalszym będzie pod własnym ciężarem, im większą liczbą punktów dotyka się płaszczyzny, na którey leży. Ale, gdy każdy wierzch budowli, z przyczyny swoiego przeznaczenia, ma bydz w wielkiey części zawieszonym w powietrzu; przeto całą swą obszernoscią podstawy dotykać się nie może, a tylko brzegami na niey opierać się będzie. Wtedy więc naylepiey go usadowimy, kiedy cały iego ciężar na pew-

10 ną liczbę punktów dotknięcia, równo na każdy, rozdzielimy. Ten iednostayny rozkład ciężaru nayłatwiey da się uskutecznić , kiedy układ części iego ciążących symetrycznym uczynimy (G. I. 7).

Nadto, bryła każda pozioma, maiąca końce z góry dobrze przyciśnione, ma przynaymniey dwa razy tyle mocy, ileby miała taż sama, wolno końcami na podporach wsparta (C. I, 102); a zatem nakrycie płaskie zawsze mocnieyszćm będzie, kiedy ma swe brzegi naciśnione takim przynaymniey ciężarem, iaki iest części iego nad przestrzenią wiszącey.

krycia budowli.

Tablica I. Wzory 1.2.3.

Wzór 4.

Wzór 5.

Naostatek, gdy te części nakrycia wiszące i niczém nie-podparte, w różney od podpor nayduią się odległości, ró-żney przeto grubości bydź muszą, kiedy cała pokrywa iest bryłą iednorodną i ma bydź ieszcze bryłą równego oporu. Postąp prze- 8. W starożytnych indyyskich i egipskich budowlach nie skonaienlu na- dostrzegamy innych, prócz tych oto kilku sposobów nakrycia. B.az ciosu bryła, gdyby wieko iakie, leży poziomie na ścianach albo na podporach osobnych. (Tab. I, wzory 1. 2. 5). Drugi raz dwa głazy pod kątem zetknięte spierając się, na-krywaią przestrzeń; iakto iest nad weyściem do wielkiey egipskiey piramidy, (wzór 4). Niekiedy brzegi wielu głazów, warstami na sobie kładzionych, dopóty z obu stron iedne nad drugiemi wewnątrz występuią, aż występami swemi miey-sce całkiem pokryią; i tak właśnie uczynione iest nakrycie w ewnętrznego przechodu w teyże wielkiey pirami-dzie.(wzór 5). Gdzie indziey krawędzie wystających nad sobą kamieni okrzesywali Egipciianie, zamieniaiąc ie na powierzchnię ciągłą i krzywą iakby podniebienie kołowrego sklepie-

nia. (wzór 6). Ile więc razy buclownikom indyyskim i egipskim zdarzyło sic obszerną przestrzeń nakrywać, a tych, znanych sobie wówczas, sposobów użyć nie mogli, dla ogro-mności brył kamiennych, któreby koniecznie w skład budowli obszerney, do nakrycia i podparcia, wprowadzić powinni byli, tylekroć wydrożali raczey opoczyste góry, i w nich, przez wypróżnienie massy kamienney, budowle tworzyli.

Wzór 7. Wzór 8.

Grecy, ieżeli nie drzewem, to podobnież, iak Egipcyanie, głazami nakrywali swoie budowle, iużto iednę płytę nad całą przestrzenią kładąc, iużto kilka brusów kamiennych misternie i symetrycznie płazem na sobie składaiąc; iużto na-koniec między brusami dawali z płyt cienkie przepony; a zawsze prawie dla ulżenia ciężaru, miejsca w pokryciu nad przestrzenią wiszące rzeźbą wycieńczali. Mamy tych różnych sposobów greckiego nakrycia w zabytkach budowli attyckich wyraźne przykłady, iakoto: sposobu pierwszego w nakryciu k an efor o w cg o przy sionka w świątyni Miner-wy Poliady; drugiego, w nakryciu pewnego grobowca w Mylasa (wzór 7); trzeciego, na stropie kamiennym krużganku Tezeuszowego kościoła w Atenach (wzór 8); gdzie część rzutu poziomego A, z dołu, część zaś i?, z góry widok stropu okazuie.

Rzymianie, przelawszy sposoby budowania od starożyt-nieyszych względem siebie narodów, używali także płyt i brusów ciosowych na małe pokrycia sposobem greckim; ale do nakrywania rozlegleyszych przestrzeni, naydepiey się im nadał przewyborny Etrusków wynalazek: składania kli-

12 niasto ociosanych kamieni w obłączyste sklepienia, które potem ze wszelakiego kamiennego wątku przedziwnie robie umieli. Wynalazek ten etruski, Rzymianie do wysokiego stopnia doskonałości przywiedli i roznieśli go po całym, sobie znaiomym swiecie. Odmienił on postać Architektury i budowlom rzymskim sklepionym, nadał znamię całkiem ie różniące od indyyskich, egipskich i greckich nawet. Przykład sklepienia naydawnieyszego na swiecie mamy w Rzymie, w pokryciu mieyskiego ścieku (cloaccunaocima), który przez rzemieślników etruskich za panowania Tarkwiniu-sza Ig0 zbudowanym został.

ROZDZIAŁ I.

SKLEPIENIA.

Opi sanie sklepienia.

Wzór 9.

g. Sklepienie, we właściwie okreśłonem znaczeniu wzięte, iestto kamienna, kabłąkowata pokrywa budowli, złożona z części, które dla swey postaci kliniastey, położenia, ciężaru, tarcia, i mocy wiążącey, w zaprawie lub żelazie; dla tych wszystkich razem połączonych przyczyn, albo niektórych tylko, utrzymuią się zawieszone nad przestrzenią.

Może bydź nakrycie budowli z pozoru do sklepienia podobne, a niein w istocie nie bydź, kiedy nie da się zupełnie w tćmto opisaniu zawrzeć; iak iest naprzykład iednokamien-ne wieko pomnika w Atenach, znanego pod nazwiskiem Latarni Lemostenesowćy.Wzór 9. Także baniasty i z ie-dnego kamienia wierzch na kaplicy grohowey matki Teo-

cloryka w Rawennie, służy za drugi przykład podobnego przypadku. Wzór 10 (*).

Wrzór io.

i o. Wewnętrzną czyli wklęsłą powierzchnię sklepienia Ogólna postać nazywamy iegopodniebieniem (intrados), zewnętrzną czyli 1 wypukłą, grzbietem (extrados).

Postaci wszystkich znaiomych nam sklepień przez dostateczne opisanie podniebienia i grzbietu, dokładnie oznaczyć się daią. Każda z tycli dwóch powierzchni, w ogólności mówiąc , może bydź płaszczyzną albo powierzchnią krzywą.

Nadto, sklepienia są wciąż iedney grubości (extradossées d’égale épaisseur), to iest: maiące grzbiet równoległy swemu podniebieniu. Są także, co maią podniebienie płaskie, a grzbiet wypukły, inne grzbiet płaski, a podniebienie wklęsłe , inne grzbiet wypukły , podniebienie wklęsłe ; i iużto maią grubość większą u wierzchołka iuż przy swey nasadzie. Prócz tego, sklepienie bydź może półokręgowe (en plein cintre), gdy podniebienie iego będzie utw orzone póło-kręgiem koła; spłaszczone (surbaissée), albo podniosłe, (surhaussée), kiedy strzała luku tworzącego podniebienie iest mnieyszą albo większą od połowy cięciw y tegoż luku (**).

Sklepienie

płaskie.

u. Prawidło ogólne kamienniczego rzemiosła wymaga, iżby w sklepieniowych klinach ściany spoień i łożyska warst czyniły z powierzchnią podniebienia kąty przyległe, sobie równe; przeto w sklepieniu, którego podniebienie iest pła-

(*) Srzednica pokrywy latarni Demostenesowéy nić ma więcey nad 5| stopy. Srzednica pokrywy na Teodorykowey kaplicy z iedney bryły istryyskiego kamienia wykatey. iest w świetle stóp 34 czyli 17 łokci litew.

(**) Strzałą łukn nazywamy wysokość łukn, czyli prostopadłą do cięciwy tegoż łukn, ze śrzodka iey wyprowadzoną.

szczyzną poziomą, spoienia tylko cloniey pionowe, zadosycby czyniły temu warunkowi; zaczém, w sklepieniach płaskich osobne kamienie nie miałyby postaci kliniastey, ale tez iey nie maiąc, nie mogłyby się wzaiemnie utrzymywać. Dla te-goto w plaskiem sklepieniu przymuszeni iesteśmy wykraczać przeciwko prawidłu ogólnemu: nadaiąc spoieniom klinów sklepienionych, pewną pochyłość, i czyniąc ie węgiel-nemi, nie iuź do podniebienia, lecz do nakreśloney i myślą poprowadzoney powierzchnikrzywey, iakąiest abc a od tey dopiero, pionowo ie do płaskiego

podniebienia przedłużamy. Tak tedy część v\--}.........{"{-Ly

ta, między lukiem a podniebieniem z a war- a ta, będzie zawsze obcą sklepieniu i tylko nie użytecznym ie-go ciężarem. Gdyby do tego tarcie między dotykaiącemi się ścianami klinówr, moc wiążąca zaprawy i żelaznych prętowy których do takich sklepień statecznie używamy, nie utrzymywały icli siłą większą, niż iest dążenie do upadku; tedy sklepienia płaskie nigdyby się w całości ostać nie mogły.

Dla tych to nieprzyzwoitości, sklepień płaskich do nakrycia przestrzeni nie używamy, a tylko do robienia pasów ważkich, które zastępuią mieysce płatew i brusów kamiennych, kiedy ich całkowitych mieć nie możemy. Słowem, płaskich, tak nazwanych sklepień, w rzędzie nawet sklepień nie po-liczamy.

Sklepienia po-iedyńcze.

Wzór it.

12. Jeżeli pewnego sklepienia podniebienie uważać można iak gdyby utworzone było przez posuwanie się luku linii tworzącey, równolegle do płaszczyzny stałego położenia, po kierownicy prostey poziomey i do owey płaszczyzny pro-

stopadłey; podówczas, sklepienie, którego tak utworzona powierzchnia iest podniebieniem, zowiemy kolébkonatém. (voûte à berceau). Wzór u.

Wzór 12.

Wzór i3.

Wzór i4.

Wzór i5.

Wzór 16.

Gdy zas' kierownica albo os takiego sklepienia nie iest poziomą, lecz pod pewnym do poziomu kątem nachyloną, wówczas sklepienie zowie się kolebką stoczj stą (descente). Wzór 12.

Kiedy ta krzywda liniia tworząca, posuwaiąc się równolegle do pionowey płaszczyzny, przebiega łuk drugiey linii krzywey za kierownicę wziętey, i leźącey na płaszczyźnie także pionowey, lecz do pierwszey prostopadłey; natenczas sklepienie, którego tak utworzona powierzchnia iest podniebieniem, zowiemy zaglast£7/2. Wzór i5.

Gdy podniebienie sklepienia iest częścią ostrokręgowey powierzchni, sklepienie takie zowie się ostrokręgowćm.

leżeli podniebienie sklepienia iest powierzchnią, która bydź może opisaną przez zupełny obrót luku linii krzywey twmrzącey, około strzały pionowey sklepienia, za os obrotu wirowego wziętey; tedy sklepienie, którego tak utw orzona powierzchnia iest podniebieniem, nosi imię bani kolowćy (dôme à base circulaire, cul-de-foure). Wzór i4.

Jeżeli osią obrotu wirowego nie iest strzała luku tworzą-cego,lecz inna liniia prosta od strzały równoległa, na iedney z nią płaszczy zwie, ale całkiem zewnątrz łuku poprowadzona; natenczas, gdy powierzchnia utworzona przez zupełny obrót linii bieżącey iest podniebieniem sklepienia, takie sklepienie zowie się obrączkowatćm (annulaire). Wzór 15.

Jeżeli nakoniec podniebienie sklepienia iest powierzchnią

kosą, sklepienie też kosém zowiemy. I tak, naprzykład: leżeli po linii skrętu na powierzchni walca nakreśloney i po osi tegoż, lub po powierzchni wewnętrznego walca przenosi się następnie liniia prosta, od podstawy walca statecznie równoległa; powierzchnia przez nie utworzona będzie kosą ostrokręgowatą, a ieżeli iest podniebieniem sklepienia, sklepienie też kososhrętoivćm nazywać się może. "Wzór 16.

Dotąd opisywane sklepienia zowią się poiedyńczemi dla różnicy od następnych, które są z nich złożone.

Sklepienia

złożone.

Tablica II.

Wzór lia.

15. Sklepienia złożone powstaią z przenikania się wzaie-mnego kilku poiedyńczych sklepień, i tak: sklepienie krzyżowe (voûte d’arête) i kopankowate (à arc de cloître) powstaią obadwa z przecięcia się dwóch sklepień kolebkowa-tycli. Aby należycie wyobrazić postać tych sklepień ; wystawmy sobie w myśli dwa połowiczne walce kołowe, równych srzednic, tak przenikaiące się- nawzaiem, iżby ich osi poziome krzyżowały się pod kątem prostym. Powierzchnie tedy obudwóch tych walców, w mieyscu spólnego przenikania się, rozdzielą się na ośm powierzchni tróykątnych: cztery sobie równe i podobne zewnętrzne i cztery sobie także równe i podobne wewnętrzne. leżeli cztery pierwsze razem wzięte są podniebieniem sklepienia, takie sklepienie nazywa się krzyźowem, (Tablica II. wzór i). I znowu, ie-zeli cztery drugie razem składaią podniebienie sklepienia, takie sklepienie zowiemy kopankowatem. Wzór 2.

Sklepienia kolebkowate, baniaste i kopankowate, bywaią często przecięte prostopadle do swych kierownic albo osi, pewmą liczbą kolebek małey śrzednicy. Nazywamy wyło-

tami sklepienia (lunettes), części tych małych kolebek, które przecinaka sklepienie wielkie, i nawzaiem od niego są przecięte. Oś każdey małey kolebki clo styczney luku rodzącego podniebienie wielkiego sklepienia równoległą bydź powinna, gdyż taki wylotów kierunek miany iest za nay-lepszy.

Wzór 5.'

Wrzór 4.

Wzór 5.

Wzór 3 wyobraża sklepienie kopankowale przy swey nasadzie, wylotami wkoło przedziurawione.

Kiedy podstawa sklepienia baniastego nie iest kołem, lecz wielobokiem, wówczas podniebienie sklepienia będzie sie składało z powierzchni tróykątnych, których krawędzie zeyścia się albo są wpadłe, iak w sklepieniu kopankowatém, albo wystaiące, iak w krzyżowem; to iest: w pierwszym razie sklepienie będzie wielościenne kopankowate, w drugim wielościenne krzyżowe, albo raczey w tym ostatnim przypadku, złożone iest z wielu płatków sklepienia źaglastego. Obadwa te sklepienia wyobrażone są na w zorze 4m pod literami A i B.

Wyobraźmy teraz podniebienie bani kołowey, postawione na płaszczyźnie poziomey, i przetniymy ie powierzchniami dwóch półwalców kołowych, równych śrzednic, i tak położonemi, iżby ich osi mieszały się z dwiema śrzednica-mi, prostopadle do siebie poprowadzonemi w kole, słuzącem za podstawę bani. ISÏiech nadto, śrzednice kół tworzących walce będą równe bokom kwadratu, w podstawę bani wpisanego. Po takiém odcięciu czterech odkrawkow z podniebienia bani, pozostała częśćtey powierzchni, składać się będzie z odkrawka baniastego u wierzchu i czterech u spodu

trójkątnych baniastey powierzchni płatków. Sklepienie, które tę ostatnią powierzchnię ma za podniebienie, nazyw amy sklepieniem chełmiastćm (pendentif). Wzór 5.

Wrzór 6.

Na ozem zależy wewnętrzna równowaga sklepienia?

Wzór 6 wyobraża sklepienie goclde czyli strzałkowate (voûte en ogive). Sklepienia strzałkowate są prawie zawsze sklepieniami krzyźowemi. Postać swą podniosłą, biorą od dwóch ią tworzących łuków koła, lecz zawsze takiego koła, którego promień nie iest mniejszym od połowy cięciw y sklepienia. Sklepienie strzałkow ate składa się pospolicie z zył (nervures) wydatnych po krawędziach, brzegach i posrzednie prow adzonych, tudzież ze wklęsłych pomiędzy niemi trójkątnych płatków (pendence).

NAUKA O RÓWNOWADZE 1 PARCIU SKLEPIEŃ.

i 4. Jakiekolwiek będzie podniebienie sklepienia, zawsze ściany spoień i łożyska sklepieniow ych klinów czyli klińcow, (voussoire) powinny bydź węgielnemi dotey wrewnętrznćy powierzchni. To prawidło w przy ciosywaniu klińców hardziej iest istotnem, niż rozdział całey wewnętrzney powierzchni na równe sobie cząstkowe ich podniebienia. Albowiem takie tylko klińce, maiąc we wzaiemnćm przyleganiu kąty bryłowe równe, mogą mieć opór iednaki i iednako przelewać sw'óy ciężar z iednego na drugi, począwszy od leżącego najwyżej, który się mianuie zamkiem lub zwornikiem sklepienia (clef), aż do najniższej, na płaszczyźnie pozioniey leżącej bryły, która sie zowie wezgłowiem sklepienia; a której tu nie będziemy iuż uw ażali za należącą do sklepienia, ale raczey do iego podstaw y.

Każdy zosobna kliniec ciężarem swoim usiłuie odeprzeć te klińce, z któremi się styka; a to usiłowanie w każdym iest odmienne, iako w leżącym na płaszczyźnie odmienney pochyłości, zawisłey od mieysca i linii tworzącey podniebienie C).

Sklepienie, oprócz siły własnego ciężaru, dotknięte ie-szcze bydź może obcemi siłami. W tym razie, maiąc wys'le-

(*) Nadio, różne to ich działanie iest tylko skutkiem odmiennego położenia, gdy klińce są równey obiętości czyli równego ciężaru. I tak naprzykład: w sklepieniu kolebkowatćm półokręgowćm, zamek sklepienia nie całym swoim ciężarem dąży do upadku, lecz pewną tylko iego częścią i to tern większą,im iego łożyska mniey do poziomu są nachylone, tak dalece; iż ieśliby do niego pionowemi były, a zatem i ściany zamka pionowemi, wówczas ca-łąby potęgę swoiego ciężaru wywarł ku upadnieniu, i niczém niepodparty rzeczy wiścieby upadł, ieśliby nie tarcie, moc wiążąca zaprawy, albo żelaza (których tu sił cale nie uważamy) upadnieniu temu nie przeszkadzały. Drugi także, tuż po zamku z prawey lub łewey iego strony, na stoczystey, a bardziey niż tamtego do poziomu nachyloney płaszczyźnie, położony kliniec w dążeniu do upadku wywiera mnieyszą część siły swego ciężaru, niż zamek. Toż samo rozumieć należy o drugich klińcach. Aż nakoniec ostatni, iako na poziomey płaszczyźnie leżący, zgoła nie iest powodowany do upadku i dla tego właśnie odnieśliśmy go, ieszcze nie do sklepienia, lecz do iego podstawy. Aby to wzaiemne działanie klińców łacniey można było poiąć, zastanowić się nad tćm potrzeba; iż żaden z nich inaczey upaśdź nie może, tylko podniósłszy w górę ten, na którym leży. To zaś podniesienie nie inaczey nastąpić może, tylko przez obrócenie się iego, i podważenie w górę końca grubszego. Temu zaś skutkowi opieraią się klińce tym większą częścią swoiego ciężaru, im niżey są położone. Sklepienie więc kołowe, maiące Avszedy iednaką grubość, nie może bydź równoważącćm się; gdyż ciężary klińców iego, lubo iednakie bydź mogą, w odmiennóm przecie położonemu różnie działaią. Chcąc tedy, aby w takićm sklepieniu, wszystkie klińce miały iednakie do upadku dążenie, albo, co iedno znaczy, w równowadze między sobą były; nie masz innego ku temu śrzodka, tylko powiększać ciężary wszystkich następnie od zamka aż do podstawy. Pierwszy Labire okazał, w iakim stosunku powiększać należy grubość kolćbkowa-tego, półokręgowego sklepienia, aby części iego w równowadze zostawać mogły. Prawidło Lahira iest następujące: Powiększysz ciężar każdego po zamku idącego klińca tyle, ile styczna luku iego przewyższa stycznę luku połowy zamka■ Styczna łuku od śrzodka zamka po łożysko wezgłowia wziętego, iest nieskończenie wielką, a następnie iest takiż i ciężar wezgłowia. Przeto, aby wezgłowie na swoiey podstawie posunąć się nie mogło, i aby cały układ był w doskonałym spoczynku, dostatecznie ie tylko obciążysz. Podług tego prawidła Parent wykreślił przez punkta liniia tworzącą grzbiet półokręgowey kolebki.

5*

20 dzone prawo sił obcych, na sklepienie działaiących, zdołamy zawsze ustanowić równowagę, między niemi a częściami sklepienia; miarkuiąc, stosownie do tego prawa, obiętość ldińców.

Tak tedy, wszystkie przyczyny nieiednostaynego parcia i oporu ldińców, (które to siły porównać z sobą powinniśmy, chcąc mieć równow ażące się sklepienie), zależą ostatecznie od podniebienia i grzbietu, iako granic ich obiętości. Cala więc nauka o wewnętrzney równowadze sklepień, czyli raczey o równoważeniu się ldińców, zawiera się koniecznie w rozwiązaniu następuiącego zadania:

Jllaiąc daną liniią podniebienia nalcźć liniią tworzącą grzbiet sklepienia, i wzaiemnie; albo maiąc dane podniebienie naleźć prawo sil, i wzaiemnie (*).

Nie mogąc tu wyluszczyć w całey obszerności nauki o równowadze sklepień, przestać musimy na przytoczeniu iey wypadków. Roztrząśniemy tedy pokrótce: Naprzód, warunki równowagi między częściami wszelkich kolebkowa-lycli i z nich złożonych sklepień, tudzież sklepień baniastych. Powtóre, uważaiąc zawrze wezgłowia tych sklepień, iako-by leżące na niewzruszoney płaszczyźnie poziomey, myślą za podstawę sklepieniom przybraney, przytoczymy wyrażenia parcia i ciśnienia, których doznaią od obarczaiących ie sklepień.

Zrównania równowagi między klińcami,

Równowaga sklepień kolćbkowatych. i5. Polegaiąc na tey zasadzie, iż każdy kliniec iednakie

mieć powinien dążenie do upadku, tudzież, że parcie i opór w przypadku, przyległych klińców, hydź maią sobie równe wzaiemnie; ł'a- poddanoTest cno iest przyyśdź do wyrażenia równowagi między trzema lè’cJkotV1 osobnemi kliiieami, z których cale sklepienie złożone bydź wyobrażamy.

Zrównanie w tym przypadku, w którym kliiice ulegaią samey tylko sile własnego ciężaru, iest następuiące:

M%=(M+2V) sty    (*).

gdzie 2M, znaczy obiętośó czyli bryłowatość lub ciężar części śrzodkowTey sklepienia, zawartey pomiędzy grzbietem, podniebieniem i ścianami spoień, symetrycznie względem strzały położonemi.

N, obletość każdego z dwóch klińców sklepienia, sobie równych, a śrzodkow emu z obustron przyległych.

Obiętości te, czyli ciężary Mi N, w yobrażone tu są, w po-przecznćm sklepienia kolebkowatego rozcięciu, przez powierzchnie płaskie.

oc,y, współuszykowane linii tworzącey podniebienie, których początek iest na wierzchołku strzały.

a, kąt, który spoienie dwóch przyległych klińców M i N czyni z pionowrą strzałą sklepienia.

N, iest funkcyą cc, y; która daną bydź powinna, bądźto przez położenie linii tworzącey grzbiet, kiedy ta iest znaną, bądź przez inny iakikolwiek warunek zadania.

leżeli w zrównaniu 1) narówmowagę klińców, cc będzie

zmienne, czyli, co iest iedno, gdy kliniec Nprzyległy śrzod-kowemu, weźmie się za przyrostek obiętości M, to iest:

N— dJM, a ~ — sty ce + d.sty <2? iest, wówczas

dM

sty a d. sty a

to zrównanie zintegrowane daie

c, albo M= C. Sty a.... 2);

i uczy tych dwóch znamienitych w sklepieniach kolebkowa-tych własności:

i° Że stosunek obiętości albo ciężaru każdego kibica [gdy są iednorodne), do stycznej kąta między łożyskiem tego klińca a liniią pionową zawartego, iest zawsze stały.

2⁰ Iz obiętość każdego klińca JM, więc i całego sklepienia, iest zawsze ilością skończoną; a przeto da się zawsze skostkowac, czyli wyrazić w miarach sześciennych.

Zrównanie na długość spoienia i zastosowanie iego do kilku szczegól-

16. leżeli liniia tworząca podniebienie sklepienia iest daną, natenczas do oznaczenia grzbietu tego sklepienia, na jadziemy prawo, skoro oznaczymy w kaźdem mieyscu diu-nychprzypad- g₀ść spoieiiia. Widoczna bowiem, iź w tym razie szereg rzeczonych spoień, iakby przystaw iakich, naysnadniey posłuży do wykreślenia linii tworzącey grzbiet sklepienia. Zrównanie na tę długość spoienia w każdym punkcie linii krzywey podniebienia, iest następuiące:

K— — H =s= j/(v£³ -f 2 rk)

ds²

dj

-₂+R\...3y,

wktórćm K, znaczy szukaną długość spoienia, k długość spo-ienia u wierzchu strzały skłepieniowey, czyli grubość sklepienia w zamku; ilość dana z doświadczenia, a wypadaiąca ze względu na obszerność sklepienia i moc do budowania użytego kamienia. R, promień koła przystaiącego do podniebienia w tern mieyscu, w którćm Æiest spoieniem; r promień także koła przystaiącego, lecz u wierzchołka strzały; s, długość łuku podniebienia, poczynaiąca się od połowy zamka do punktu, w którym szukamy długości spoienia;^', przystawa wy-tykaiąca punkt podniebienia, w który m szukamy spoienia. Początek współuszykowanyeh bierzemy zawsze u wierzchołka strzały. W zrównanie więc 5) kładąc zamiast wyrażeń ogólnych, szczególne, wydobyte z linii tworzącey podniebienie, zawsze potrafimy oznaczyć postać grzbietu równoważącego się sklepienia.

Stosuiąc to zrównanie do szczególnych przykładów, otrzy-muiemy nastepuiące wypadki:

leżeli liniią tworzącą podniebienie, spłaszczonego lub wzniosłego sklepienia, iest połowa elipsy ; albo sklepjienia półokręgowego liniią tworzącą iest połowa okręgu; natenczas zawsze w tych trzech razach, wielkość spoienia czyli grubość sklepiejiia ciągle wzrasta idąc od zamka, i iest nieskończenie wielką przy nasadzie sklepienia.

Stąd wnosimy, iż ściśle rzeczy biorąc i nie uważaiąc skut-

ku tarcia, które iest w dotknięciu pomiędzy klińcami, niepodobna byłaby ldińców, tuż przy nasadzie sklepienia leżących, w równowagę z innemi wprowadzić: gdyż niepodobna dadź ich spoieniom długości nieskończenie wielkiey. Wszelako w praktyce inaczey się dzieie; bo tarcie przeszkadzaiące posunięciu, wynagradza niedostatek ciężaru i czyni spoienie nasady skończoney długości.

Przywiedziona tu własność iasno nam tłumaczy, dla czego sklepienia kolćbkowate równey wciąż grubości,zwyczay-nie pękaią u tak nazwanych pach (reins); które pęknie-nia sklepieniach takich półokręgowych, przypadaią pod kątem około 45°. Stądieszcze wypada prawidło, iżby budując takie sklepienia, wzmacniać ie przez nałożenie pach ciężarem, poczynając od 45g0 stopnia aż do nasady.

leżeli liniią /morzącą podniebienie    /C

sklepienia iest parabola, wtenczas o- ni trzymamy wypadek przeciwny poprze dzaiącernu; albowiem w nićm długość spoień, icląc od zamka, maicie bezprzerwy aż do nasady.

Zrównania o- 17. Kiedy klińce sklepień kolćbkowatych dotknięte będą

gólne na ten .    . .    r    1    .

przypadek,kie- innemi leszcze, prócz własnego ciężaru, siłami; podówczas npróclTęśko’ wszystkie te, razem zebrane, dadzą się przywieśdź do sił śei^ dotknięte dwoiakiego rodzaiu: iednych węgielnych P, drugich piono-ieszcze siłami, wych O, a obu zmiennych na każdy punkt podniebienia. Zrównanie, daiące nam stan równowagi między częściami sklepienia, dotkniętego temi dwiema siłami, iest następniące:

d(Pn%) + d(QRd-£-)+PdX=o-,...A).

gdzie J7, znaczy promień krzywizny punktu wytkniętego przystawaj; reszta zaś ilości oprócz P i Q wzięta iest ze zrównania na podniebienie.

Inną wprawdzie droga przychodzimy do następuiącego ie-szcze zrównania:

diPIlj + cl( on 't\_ Qdx = o:

które na iedno wychodzi ze zrównaniem 4) i daie tez same wypadki. Ze zrównania 4) łatwiey otrzymuiemy integralne, kiedy sił P nie będzie; i przeciwnie zrównanie 5) iest dogodnieysze, gdy siły O są równe zeru.

Roztrząsaiąc powyższe zrównania, przypuśćmy, że kliń-ce są uległe tylko sile własnego ich ciężaru, czyli, że iest

P== o. Zrównanie 4) zcałkowane daie Q —

cds²    n

5 dla na-

lezienia c, daymy, że u zamka, gdzie iest dy — ds, mamy: Q — q, dl—/’, a będzie c~qr, i następnie:

Kładąc w to zrównanie za ds, dy, dx, wartości ich wydobyte ze zrównania na pewną liniią tworzącą podniebienie, mieć będziemy wielkość siły Q, uciskaiącey każdy punkt podniebienia. I tak naprzykład:

leżeli podniebienie iest eliptyczne, albo kołowe, wtedy nayduiemy iz w takićm sklepieniu ciężary kluiców powinny się powiększać, począwszy od zamka az do podstawy, gdzie są nieskończenie wielkie,

Wypadek ten zgodny iest z wypadkiem otrzymanym \yy-

żey (i 6) przez użycie zrównania 5) w tymże samym składzie rzeczy.

Daymy teraz, że siły Q = o; zrównanie wówczas 5) po zcałkowaniu daie wprost    a oznaczywszy ilosc c iak

wyżey, mamy P=^ •

Wypadek ten uczy : że siły węgielne P czyli do krzywizny podniebienia w kazdém iego mieyscuprostopadle, powinny bydź w stosunku odwrotnym promieni krzywizny w tychże punktach.

I tak stosuiąc to do eliptycznego sklepienia, otrzymamy następuiący wniosek: parcie na śrzodek zamka, do parcia przy nasadzie sklepienia iest iak az : bz] gdzie a znaczy strzałę, b zaś połowę cięciwy sklepienia.

A zatem w sklepieniu, którego tworzącą podniebienie iest półokrąg koła, parcie to będzie statecznie wszędy iednakie.

Daymy teraz, źe idzie nam o znalezienie takiego podniebienia, na które prawo sił działaiących iest znane, takie na-przykład: iż ciężar jest proporcyonalny odpowiadaiącemu łukowi linii podniebiénia. W tym razie zrównanie 5) po założeniu P = o, a Q= i weźmie postać następuiącą:

i-k

Sdy = cdx.

Założyć bowiem, że ciężar iest proporcyonalnym łukowi, iest iedno i toż samo, co uczynić w ogólnem zrównaniu, siły węgielne równe zeru, a siły pionowe równe ilości stałey; równe, naprzykład, iedności; iakeśmy tu uczynili.

²7

Zrównanie poprzedzające, zcałkowane przez logarytmy, wyda zrównanie pierwotne naliniią, która będzie liniią lań-cużhową. Potrafimy z niego szukaną liniią wykreślić i kierunek spoień sklepienia przez nie utworzonego oznaczyć. W naznaczeniu zaś przyzwoitey sklepieniu grubości dwiema drogami postąpić można. Naprzód, wykreślić grzbiet iego podług zrównania 5), a wówczas grubość sklepienia nieznacznie wzrastać będzie od zamka do nasady. Powtóre, wziąść połowę £, i poodznaczać ią na spoieniach wewnątrz i zewnątrz wykreśloney linii łaiicuźkowey. Dla przekonania się o dobroci tego drugiego sposobu, dosyć byłoby szukać linii tworzącey podniebienie sklepienia równey wciąż grubości, a łatwo ze zrównania 5), przyyśdź byłoby można do zrównania naliniią szukaną, która wszakże niebyłaby, łań-cużkową, a tylko liniią równolegle do niey prowadzoną w odległości połowy k, Z tego dowiaduiemy się, że sama tylko liniią łańcużkowa zadosyć uczynić może temu warunkowi, który chce mieć grzbiet sklepienia równoległym do podniebienia; czyli, co iedno iest, w którym ciężary klińców byłyby proporcyonalne łukom podniebienia. leżeli w budowli iakiey, same tylko iey trwałość mamy mieć na baczeniu, wówczas liniią łańcużkowa przed wszelkiemi wziąć należy za tworzącą sklepienie kolebkowate; albowiem, w lakiem sklepieniu, gdzie bez pomocy tarcia i siły wiążącey w zaprawie, klince są iuż z sobą w równowadze, trwałość za przyczyną tychto ieszcze śrzodków i czasu znacznie się powiększyć musi.

Wprawdzie mamy śrzodek nalezienia linii tworzącey

4*

grzbiet, sprawuiący równowagę w sklepieniu, iakąkolwiek będzie liniia tworząca iego podniebienie (16); lecz sama tylko liniia łańcużkowa służy na ten przypadek, kiedy sklepienie ma bydź wciąż równey grubości, biorąc tę iego grubość k po połowie wewnątrz linii i zewnątrz (¹}.

Równowaga sklepień baniastych.

Zrównania na równowagę sklepień baniastych.

18. leżeli okrąg koła, będącego rzutem poziomym podniebienia bani kołowey, rozdzielimy na części równe, i przez punkta podziałów" tudzież oś bani poprowadzimy płaszczyzny pionowe, tedy sklepienie podzielone zostanie na pewną liczbę wykrawków (onglets), równych sobie i symetrycznie względem osi położonych. Z tych każde dwa przeciwległe sobie spieraią się ostrzami w mieyscu wspólney osi, i wza-iemnie się równoważą.

Oczywista z tego iż warunki równowagi miedzy dwoma któremikolwiek wykrawkami będą dla wszystkich iedna-kie, i aby można było naleźć ie dla całego sklepienia, szukać należy dla któreykolwiek ich pary. Szukaiąc tedy warunków równowagi między nieskończenie małemi dwoma wykrawkami czyli pierwiastkami miąszości kołowey bani, przychodzimy z P. Berard (²) do złożenia dwmcli następuią-cych zrównań.

QRydy²

d(.PRy) + cl    - Qydcc = o... 7).

ds³

) + jPydæ = o... 6).

SKLEPIENIA.

²9

Zrównania 6) i 7) tém są dla sklepień baniastych i przez obrót utworzonych, czćm są 4) i .5) dla sklepień kolebkowa-

tych.

W zastosowaniach używa się iedno z dwóch poprzedza-iących zrównali, które się lepiey nadarza do zcałkowania. Za pośrzednictwem ich możemy rozwiązywać to dwoiste zadanie: maiąc dane prawo sił, albo tworzącą grzbiet sklepienia, naleźć liniią tworzącą podniebienie; albo tę liniią maiąc daną, naleźć prawo sił, lub też wykreślić tworzącą grzbiet sklepienia.

leżeli klińce maią gęstość iednaką i są uległe samey tylko sile ciężkości, będzie jP = o, a zrównanie 6) daie nam wy-

2 mcdx

dy

; gdzie m znaczy

rażenie ciężaru całego sklepienia =

stosunek koła do śrzednicy, a c ilość stałą przez integrowanie wprowadzoną. Stąd widzimy: iz ciężar równoważące/ się bani holowey mozc bydź zawsze oznaczonym, a wiec cala iey obiętość da się zawsze wyrazić w miarach sześciennych, czyli da się shostkować. Własność ta bani kołowey, odpowiada takieyże własności w sklepieniu równoważącem się kolóbkowatem (i5).

Zrównanie następuiące:

.K

_A_

JRj. dosl² ci

służy do nalezienia długości spoienia A ? w któremkolwiek mieyscu bani kołowey przystawaj wskazanemu Służy więc

do wykreślenia, przez punkta, linii tworzącey grzbiet sklepienia. Nadto, z niego się okazuie, iż kiedy cc — o, promień krzywizny R przybiera wartość skończoną; a wówczas y będąc równe zeru daie Knieskończenie wielkie. To iest: że kiedy promień krzywizny podniebienia w samym srzodku zamka będzie wielkości skończoney,grzbiet wówczas na biegunie sklepienia pociągnie się bez końca zwężaiąc się w około osi iakby przy ledwoniestyczney; bania przeto kołowa kończyć się musi niby strzałą czyli ostrzącym się bez końca wysokim słupem. Wszakże grubość ta w zamku byłaby skończoną, ieśliby promień krzywizny na srzodku zamka, był nieskończoney wielkości.

Chociaż ta strzała icst nieskończoną, iednakże ciężar ca-łey bani iest zawsze skończonym. NVłasność ta znamienita sklepień równoważących się, dozwala zastąpić część strzały od bieguna bani odiętą, przez bryłę równego iéj ciężaru.

W zrównaniu 8) uczyniwszy y— e +y, gdzie e znaczy pewną ilość stałą, zamienimy to zrównanie na następuiące: które wyda wartość skończoną na ilość Kprzy każdey wartości na przystawę^, chociażby ta była nawet = o. Ten przypadek iest zawsze w każdey bani, którey część wierzchnia będzie odięta, czyli, w którey się otwór w wierzchu nayduie.

Stosuiąc zrównanie 8), do rozmaitych liniy krzywych, wziętych za tworzące podniebienia bań kołowych, postać sklepień równoważących się nićmi utworzonych, zawsze

oznaczoną bydź może. I tak naprzykład: ieżeli łukiem tworzącym podniebienie bani iest półokrąg koła, naydziemy:

Jc

be(r*—y*)

z którego śledząc bieg linii krzywey grzbiet oznaczaiącey, widzieć się daie następuiąca własność: gdy r==e+j/, czyli j^=r—-e, tedy mianownik powyższego wyrażenia iest równy zeru; a zatem sklepienie takie bez pomocy tarcia i siły wiąźącey w zaprawie, miećby powinno w tern mieyscu grubość nieskończenie wielką. Stąd postrzegamy, iż liniia grzbietu rzeczonego sklepienia, kiedy to nie iest w górze otwarte, ma dwie iakoby ledwoniestyczne , iednę pionową, strzałę czyli oś bani, drugą poziomą w obie strony przedłużoną śrzednicę kola tworzącego podniebienie. Nadto, liniia tworząca grzbiet takiey bani, mieć będzie dwa pun-ktaprzegięcia (inflexion), po obu stronach osi tam położone,

gdzie iest    — e ; i w tćmto mieyscu przypada nay-

mnieysza grubość sklepienia. Ponieważ tedy spoienia przy nasadzie takiey bani nie mogą bydź nieskończenie długie tak, iak tego teorya wymaga; przeto iey ldińce nie inaczey na wezgłowiach utrzymać się mogą, tylko przez tarcie albo inne skuteczne śrzodki, zapobiegaiąee temu niedostatkowi równowagi.

Toż samo rozumieć należy i o nieskończenie wysokiey strzale sklepienia baniastego.

leżelibyśmy przedsięwzięli szukać takiego grzbietu ro-wnoważącey się bani, któryby równoległym był od iey podniebienia; musielibyśmy całkuiąc zrównanie 8) uważać w niém K za ilość stalą. Liniia, którąbyśmy otrzymali w tym razie, byłaby liniia łańcuzkową rosnącą (chainette croissante) (*), która dla sklepienia baniastego iest tem, czem iest liniia łańcużkowa zwyczayna dla sklepień kolćbkowatych. Każda z nieb służy do wykreślenia grzbietu i podniebienia razem, a to wykreślenie odbywa się przez poprowadzenie dwóch liniy równoległych od łańcużkowey, iedney wewnątrz, drugiey zewnątrz; z tych pierwsza będzie tworzącą podniebienie, druga tworzącą grzbiet sklepienia.

Liniia służącą do wykreślenia równoleeło-grzbietowey bani, przez podobność nazywamy łcińcuzkową rosnącą; albowiem można uczynić taki łańcuch, w którymby ciężary ogniw, począwszy od punktu nayniźszego, wzrastały iedna-ko po obu stronach; ten, gdy będzie zawieszony, ułoży się podług takiey krzywizny, iaką ma mieć bania równey wciąż grubości.

Równowaga sklepień złożonych.

Sklepienia kopankowatego.

19. Równowagę części sklepienia kopankowatego poy-muiemy następuiąeym sposobem. Wyobraźmy, że każdy tróykątny płat tego sklepienia iest bryłą złożoną z warst osobnych, na które ią podzieliły płaszczyzny prostopadle do osi iego poprowadzone. Każdy kliniec takiey warsty ma dwa czoła (tete)temiż płaszczyznami uczynione,i dwa drugie skie-

rowane ku osi walca, którego ten płat troykątny iest częścią. Wyobraźmy sobie ieszcze cztery punkta m, ni, 72, n, symetrycznie na krawędziach sklepienia położone, i w nich zbie-gaiących się osmpo dwa równych sobie łęków, albo raczey nieskończenie cienkich dzwon sklepienia. Dwa ze stron przeciwnych położone dzwona, równoważą się z sobą opieraiąc się iednym końcem o wezgłowie, drugim o część prostokreślną sklepienia w górze między niemi śrzodkuiącą. Na tey to równowadze każdey pary dzwon sklepienia, za pośrzednictwem śrzodku-iącego miedzy niemi graniastosłupa, polega doskonały spoczynek całego sklepienia.

_m'

Wypadki stosowania zrównań poprzedzaiących, do sklepień kopankowatych półokręgowych, uczą nas pięknych i nader pożytecznych własności; nayduiemy bowiem: iż,

icd. Powierzchnia sklepienia kopankowatego równą iest clwókrotnęy powierzchni podstawy swoicy, czyli dwa razy wziętemu poziomemu rzutowi podniebienia.

2re. Obiętośćprzestrzeni podniebieniem sklepienia i podstawą iego zamkniętey, równa iest dwóm trzecim częściom równolegiościanu, opisanego na tey ze powierzchni padniebienia.

Te obiedwie własności służą też równie bani kołowey półokręgowey.

Sklep ienia krzyżowego.

20. Równowagę sklepienia krzyżowego wten sposób poy-muiemy. Niech będą cztery rzuty poziome m, m, 72, 72', czterech punktów symetrycznie obranych na krawędziach skle-

pienia; przez te cztery punkta prowadzę cztery też płaszczyzny pionowe, każda przez dwa na przyległych sobie krawędziach obrane. Do tych czterech płaszczyzn prowadzę drugie cztery równoległe i 'nieskończenie blizkie. Te ośm płaszczyzn, po dAvie z sobą leżące, uczynią w sklepieniu cztery nieskończenie ważkie w arstewki, z których każda powstaie z kołowego dzwona w poprzek odkroionego walca, i dwóch części wralca drugiego wpodłuż wciętych. Będzie zatem C w sklepieniu krzyżowem równowaga, gdy ią zachowa każde śrzodkowe dzwono tego sklepienia, z dwiema częściami prostokreślnemi. Końce zaś ostateczne dzwon śrzod-kowych cały swóy ciężar wywierać będą na krawędź eliptyczną , którą dla tego tu wyobrazić sobie można iakby liniią stałą, obciążoną ciężarami coraz ku nasadzie wzrasta-iącemi. Siła przeto wypadkowa, ze wszystkich tych ciężarów, na iednę ćwierć sklepienia, równa będzie ciężarowi czAAartey iego części, i przeydzie przez spodek krawędzi eliptyezney.

m'

Prócz tego , najdziemy przestrzeń obiętą sklepieniem krzyzowem, gdy odpodwóyney obiętości pierwotnej kolebki odejmiemy obiętość sklepienia kopań-kowatego.

Podobnież, najdziemy brylowatość sklepienia krzyżowego , gdy od brylowatości dwóch przecinaiących się kolebek odejmiemy powstałe z nich sklepienie ko-pankowate (10).

PARCIE SKLEPIEŃ I OPÓR IVEZGLOTVIOTV.

2i. Każde sklepienie za pokrywę budowli służące, gdy Zrównania,

•    n    s    .    na sklepienia

iest podług prawideł wyźey podanych zrobione, lest rzeczy- koiébkowate

• / • i i, r    • c    •    równowaiace

wiście bryłą rownego wciąż oporu spoczywaiącą na swey się w sobi; i podporze, którą tu zowiemy wezgłowiem. Wezgłowie za- * wezgWa-tém iest to bryła bezpośrednio służąca za posadę sklepieniu, prócz tego uważamy ią odciętą przez przybraną poziomą płaszczyznę, i na niey położoną.

Ustanowienie równowagi między calem sklepieniem a wezgłowiem, iest drugiem w nauce sklepień do rozwiązania głównćm zagadnieniem. Każde równoważące się sklepienie, leżące na płaszczyznach pochyłych swoiego wezgłowia , i iakoby ieden klin dzAałaiące, na dwoie rozdziela siłę swoiego ciężaru. Częścią iedną usiłuie obrócić wezgłowie około zewnętrznej krawędzi i ego podstawy, a drugą pionowie ie uciska, i ta ostatnia część siły w iedno się łączy z ciężarem samegoż wezgłowia.

Ponieważ równoważące się sklepienie działa iakoby klin iaki po dwóch równie pochyłych płaszczyznach; szukaiąc zatem siły parcia poziomego, mocą którey wezgłowia około krawędzi zewnętrznych obrócić usiłuie, łatwo tę siłę parcia, bez względu na tarcie , oznaczyć można. lakoż

iest ona statecznie    gdzie cc znaczy kąt między spo-

ieniem nasady a pionową zawarty, masse klina czyli ca-łego tu sklepienia. A ponieważ —— naleźliśmy bydż równe stałey ilości C{ i5); wyrażenie zatem parcia poziomego

iest statecznie ieclnaJtie i w niczém niezmienne dla każdej części równoważącego się sklepienia. Z tego początku, czyli zasady, konieczny wynika wniosek: izparcie poziome niezmiernie małego klińca vv zamku, iest zupełnie takie, iakie iest parcie całego sklepienia.

Ponieważ równoważące się sklepienie siłą swoiego ciężaru dwoiaki skutek sprawnie, lo iest, raz usilnie wezgłowia obrócić około ich krawędzi zewnętrznych; drugi raz dąży, do posunienia ich po płaszczyźnie poziomey: ieżeli zatem, moment usiłowania pierwszego, równoważy się z momentem siły ciężaru wezgłowia, powiększonego momentem ciężaru połowy sklepienia, obrócenie nie nastąpi. A skoro znowu parcie poziome iest mnieysze od summy ciężarów, wezgłowia i połowy sklepienia, mnożonych przez stosunek tarcia; wówczas posunienie wezgłowia po płaszczyźnie poziomey także nie nastąpi. A tak zrównania, które na równowagę sklepień kolóhkowatych w tym przypadku podaie P. Berard, są następuiące:

WD

F{H+ li) —M[Z—D) + \fIIZ" F<n{M+fHZ)

M •

W nich F znaczy siłę poziomego parcia, M ciężar połowy sklepienia, szerokość wezgłowia, H wewnętrzną wysokość wezgłowia, li część teyże wysokości wezgłowia, wziętą wyżey aż do mieysca, w którćm się stosuie siła poziomego parcia; D odległość śrzodka nasady sklepienia czyli pod-

stawy ostatniego klińca od wewnętrzney ściany wezgłowia; /'gęstość materyału wezgłowia, kiedy gęstość sklepienia bierzemy za iedność; n stosunek tarcia do ciśnienia dany z doświadczenia.

Ze zrównania pierwszego otrzymamy Z, gdy II będzie dane i wzaiemnie. Zrównanie drugie zamyka warunek niemożności posunięcia się wezgłowia po płaszczyźnie pozio-

mey.

Wiedzieć prócz tego należy, iż zrównaniom poprzedzaią-cym może się stać zadosyć iednemu bez drugiego, to iest: iż może się wezgłow ie wywrócić bez posunięcia się i wzaiemnie. Trwały i zupełny spoczynek układu wymaga, aby oba-dwa te zrównania miały mieysce.

Uwagi nad parciem nieró-wuowaząeych J ' się sklepień.

22. Z tego, co poprzedziło, oczywiście widzimy, iż zadanie o parciu sklepień i oporze ich wezgłowiow zawsze mogłoby bydź rozwiązane, to iest: zaw sze umielibyśmy ocenie siłę, która sklepienie wywiera na wyw rócenie i rozsunięcie wezgłowiow, gdyby tarcie pomiędzy Mincami nie zachodziło i gdyby te klińce podług w yłożonych warunków równowagi udziałane były. Wszakże zbyt rzadko zdarza się widzieć podobne sklepienie; bądź to, że te naukowe zasady nie są zna-iome budownikom, bądź też, że ich warunkom zadosyć uczynić nie mogą, będąc związani innemi warunkami budowli. Stąd też w szystkie prawie nasze sklepienia nie są równo-ważącemi się w sobie bryłami; a ieżeli nie wszystkie dla tego pękaią, to ten ocalaiący ie skutek przypisać należy: tarciu,

zaprawie wapienney i innym przyczynom przemagaiącym. Brak równowagi sprawia pospolicie w sklepieniu ruch,

któremu tarcie nawet sprzeciwie się nie może. Kuchem tym powodowane niektóre części sklepienia runąć usiłuią ; ie-dne obracaiąe się przy podniebieniu, drugie przy grzbiecie sklepienia, iakby z sobą w tych mieyscach zawiasą połączone były, tak, iź sklepienie otwiera się razem w wielu miey-scacli na wklęsłey i wypukłey powierzchni. Dla takiego ruchu każde sklepienie, w którem braknie równowagi, ostać-by się nie mogło, gdyby części iego nie były związane zaprawą wapienną, którey siła, niby kley iaki, wstrzymać ie od upadku może.

Stąd wynika naprzód: iź parcie sklepienia usiłuiące obrócić lub rozsunąć wezgłowia iest siłą wypadkową ze wszystkich sił i oporów działaiących na sklepienie. Po wtóre: iż ta siła parcia zwyczaynych sklepień, przez przybliżenie tylko oznaczoną bydź może, iako zależąca od wielu dowolnych, a danych rzeczy, które weń wchodzą, i wielu ieszcze względów fizycznych, których dokładnie ocenić nie możemy. Że zaś sklepienie pękaiąc, pęknąć koniecznie musi w mieyscach naysłabszych, i że wiedząc te mieysca, można w nich pęknie-niu zapobiedz, a tein samem sklepienie nierównoważące się ocalić. Starano się przeto podadź sposoby wytknięcia ich w każdym przypadku, aby przez to można było oznaczyć te części sklepienia, które parcie sprawuią. Tak więc w sklepieniach nierównoważących się cała rzecz przywodzi się do oznaczenia miejsc słabych (joints de rupture).

Lahire z kilku postrzeżeń, uczynionych na sklepieniach kolebkow atych półokręgowych i równey wciąż grubości, wnosi, iż mieysca słabe w sklepieniach leżą pod 45° i że

dwiema pod takim kątem nachylonemi do poziomu płaszczyznami, a przez oś kolebki poprowadzonemu, oddzielona część sklepienia, posuwaiąc się po dwóch pozostałych z wezgłowiami zrosłych częściach, obraca ie koło zewnętrzney krawędzi i obala, słowem: źe część ta śrzodkowa działa sposobem klina. Na tćm przypuszczeniu oparte podał zrównania równowagi sklepień kolebkowatycb, zrównania te, dla wiel-kiey łatwości w stosowaniu praktycznem,od wszystkich budowniczych chętnie przyięte i używane były.

Couplet wkrótce po Lahirze o równowadze takichźe sklepień piszący, uważa ie rozdzielaiącemi się na cztery części. Przypuszcza, iż otwieraią się na podniebieniu w zamku, a na grzbiecie w mieyscach słabych, i że te cztery części działała na siebie sposobem dzwon spierających się (arcs boutants), niby zawiasą pewną między sobą połączonych. Z tego przypuszczenia i teoryi drążka przy chodzi do zrównali na równowagę sklepień kolćbkowntych.

Z doświadczeń nad sposobem pękania sklepień, a osobliwie robionych przez P. Boistard w 1800 roku (*), wypada: iód że podczas pękania, klińce nie slizgaią się po płaszczyznach spoień, lecz odstaią od siebie i obracaią się na krawędziach przyległych. 2re Sklepienia półokręgowe kolebkowa-te, maiące grzbiet równoległy od podniebienia albo całkiem poziomy, skłonne są do pękania w mieyscach około 5o° od poziomu przypadających. Sklepienia zaś utworzone lukiem złożonym, ze trzech łuków koła, każdy o 6o°, i spłaszczone na i lub \ część strzały, pękaią na 45m albo 55m sto-

pniu, licząc od początku łuku małego. Sklepienia utworzone •lukiem koła niewiększym od 120° blisko, mieysce pęknie-nia maią w samey nasadzie, czyli w spotkaniu się łuku ze ścianą, byleby tylko sklepienie nie było wciąż bardzo małey grubości. Stąd wynika, iź dwa są tylko przypuszczenia: ie-dno klina, drugie dzwon spicraiących się; w pierwszém przypuszcza się oraz, że kliiice są doskonale gładkie i twarde, w drugiem nie daie się względu na tarcie.

Lecz te obadwa przypuszczenia Labira i Coupleta wyma-gaią koniecznie poznania wprzód położenia spoieri, podług których sklepienie pęka, a oznaczenie ich w tych obudwóch ' przypuszczeniach nie iest dokładne. Oprócz tego, nie daie się w nich względu ani na tarcie posuwaiącey się, iak klin,śrzod-kowey części, ani względu na moc wiążącą i moc spoienia w zaprawie, które to siły parciu przeciwne, zmnieyszyć go znacznie i położenie miejsc słabych odmieniać koniecznie muszą.

Dla uniknienia więc zarzutów, które przeciw tym teo-ryom uczynićby można, podaie P. Berard nową całkiem teo-ryą równowagi sklepień, wolną od przypuszczeń niczern nie-popartych, na którey zupełnie przestać możemy, ogranicza-iąc się ogólnym rzeczy widokiem.

Nauka ogólna P. Berard o parciu sklepień kolćbko-iratych.

25. Podług P. Berard trzy są gatunki sklepień kolébko-watych, albo raczey cztery. Pierwszy, obeymuie sklepienia takie, w których zamek odepchnąłby części poboczne, gdyby temu się nie sprzeciwiało tarcie, i te zowie autor sklepieniami o zamku przemożnym (à clef prépondérante). Drugi gatunek zawiera sklepienia, których zamek byłby wypchnię-

tym od części pobocznych, gdyby go tarcie nie utrzymywało, a takie mianuie autor, sklepieniami o zamku niedostatecz-néy siły (à clef en défaux). Trzeci gatunek sklepień składaia same równoważące się sklepie nia.

W pierwszym gatunku sklepień parcie od wierzchniey części wywarte, równe iest ciśnieniu, iakiego ta część doświadcza, i przenosi się całkowicie ku nasadzie sklepienia. Tam wypadkowa siła, z sił ciężaru i rzeczonego parcia, daley iuż za tym punktem przeydzie, przez któryby przechodziła wypadkowa z tychże sił, równoważącego się sklepienia siła: owszem przeyśc nawet może za krawędź zewnętrzną sklepienia; i wtedy sklepienie od obalenia dłużey wstrzymać się iuż nie będzie mogło,ieżeli temu tarcie nie przeszkodzi.

W drugim gatunku sklepień parcie wywierane przez część wierzchnią czyli zamek,słabsze iest od parcia,którego ten zamek doświadcza od reszty sklepienia: i to parcie przenosząc się do nasady, i tam oddziaływaiąc sprawuie parcie całego sklepienia. Składaiąc tę siłę parcia zamka z ciężarem połowy sklepienia, wypadkowa z nich przechodzić będzie bliżey wewnętrzney krawędzi sklepienia, niż w sklepieniu równo-ważącem się, i mocą tey wypadkowey siły sklepienie takie obalonćm bydź może.

Łatwo to wszystko poymiemy, wyobraziwszy sobie sklepienie równoważące się, w którćm zostawuiąc zamek nietknięty, ieżeli uymiemy część pewną miąszości reszcie pozo-stałey od zamka; tedy sklepienie po tey odmianie, należeć będzie do sklepień pierwszego gatunku:bo zamek w nićm będzie przemożny czyli ze zbytkiem siły. Parcie sklepienia toż sa-

mo co i pierwey było, stanie się w tym razie maximum, i pochodzić teraz będzie, nie iuż od całego sklepienia, iak przedtem, lecz od samego tylko zamka; a więc, parcie takich sklepień najdziemy szukaiac zamka, daiąccgo

maximum parcia.

I przeciwnie, ieżeli uymiemy cześć pewną zamkowi równoważącego się sklepienia, gdy tymczasem w całku pozostaną inne iego części, zamek tak osłabiony będzie miał dążenie do wymknienia się w górę, a sklepienie stanie się sklepieniem drugiego gatunku. Parcie iego na wezgłow ia, nie będzie iuż wówczas skutkiem zamka, lecz wszystkich ocl niego pozostałych klińcow. Im większy tedy będzie klin z nich złożony,tern parcie iego będzie też większe; otrzymamy zatemparcie sklepienia drugiego gatunku, uwazaiąc ie całe iakoieden klinga to parcie będzie tu ieszcze maximum.

Tak więc, wre dwóch pierw szych rodzaiaeh sklepień, parcie sklepienia równe iest klinów i naywiększego parcia:

sklepieniach zaś równoważących się parcie iest stałe i w y-

r .    .    M

rażenie iego ogonie    *

W pierwszym gatunku sklepień, M iest naymnieyszym kibicem zł JM zamka; albo, dla większey w stosowaniu dogodności czyniąc go nieskończenie małym, co iest prawie iedno, parcie iego będzie =

dM

d sty a

W sklepieniach drugiego gatunku, JM oznacza połowę sklepienia,a parcie iest —    '

, - Nakoniec w sklepieniach równoważących się, wyrażenie

/IM

parcia iest oboiętnie    lub

/J.siya

, lub

dM

d.sty a

W tych poprzedzaiących trzech gatunkach sklepień, za-iete są tylko naypospolitsze przypadki; gdy tym czasem zdarzyć się może, iż klin wywieraiący naywiększe parcie, by-naymnieÿ nie iest zamkiem sklepienia ani też iest częścią od niego pozostałą, ale iest raczey iakimś innym gdziekolwiek na boku położonym klińcem. W tym tedy czwartym przypadku, pamiętaiąc na to że prawdziwe parcie sklepienia iest zawsze od klina naywiększego parcia, szukać należy punktu podniebienia wytykaiącego to mieysce gdzie ów klin leży, używaiąc zrównania d— o.

Ponieważ wyrażenie parcia iest różne we czterech tych gatunkach sklepień, należy przeto umieć ie rozróżnić, i daną kolebkę odnieść do właściwego iey gatunku. Wykreślmy, przy danémpodniebieniuidanéy grubości k w zamku,grzbiet, któryby daną kolebkę uczynił równoważącą się: ieżeli wykreślony grzbiet obeymuie grzbiet dany, kolebka będzie pierwszego gatunku; ieżeli przezeń iest obiętym, kolebka iest gatunku drugiego; ieżeli obadwa grzbiety przystaią do siebie, oczywista, iż dana kolebka iest równoważącą się: na-koniec, ieżeli dwa grzbiety przecinaią się nawzaiem, kolebka iest czwartego gatunku. Przykład kolebki ostatnie y wska-zuie nam P. Berard na sklepieniu, którego podniebienie iest okręgowe, a grzbiet paraboliczny.

Wszystko,co się tu o sklepieniach samych po wiedziało,ni e-zmienionćm pozostanie, chociaż przydamy do nich wezgłowia lub inne iakie podpory. Iakoż, uważaiąc sklepienie złożone ze dwóch części, iedney 2/7/, stanowiącey klin śrzodko-wy,drugieyÆpo obu stronach złączoney z wezgłowiem: widoczna,iż parcie poziome klinaprzenosi się całkowicie na krawędź obrotu wezgłowia,tak,iakby się przelewało na ostatnią zewnętrzną krawędź sklepienia, gdyby nie było wezgłowia. I w rzeczy samey, zastosowawszy w punkcie tym obrotu wezgłowia, albo inney podpory, dwie siły: iednę pionową z dołu w górę, równą ciężarowi połowy sklepienia i wezgłowia, drugą poziomą zewnątrz ku wnętrzu działaiącą, równą parciu klina; równowagę utrzymać potrafimy.

Siła pionowa iest stateczną, lecz pozioma zmienia się i zależy od klina. Ta to siła działa prawie zawsze, lecz niekoniecznie zawsze działa na wywrócenie wezgłowia; gdyż zdarzyć się może, iż ono wywróconóm będzie przez inną mnieyszą siłę: co się takpoiąć daie. Siła naywiększego parcia F, będzie to zawsze siła dążąca wezgłowie posunąć; lecz bydź może inna siła F\ także parcie poziome, która nie będąc tak wielką, iak pierwsza, ma większy moment, od momentów trzech sił pionowych usiłuiących obrócić sklepienie w stronę przeciwną; a więc to będzie F\ które działaiąc skutecz-niey, wywróci wezgłowie. Dwa te skutki, obrócenie i posu-nienie wezgłowia, są od siebie całkiem niezależne: pierwszy bydź może skutkiem siły F, drugi zas siły F'. A przeto, ieźe-libyśmy oznaczyli Z\ grubość wezgłowia, dostateczną do utrzymania równowagi z siłą F\ tedy mimo tey, wezgłowie mogłoby bydź wywróconćm od siły jF', chociaż pochodzącey od klina mnieyszego parcia, lecz działaiącey skuteczniey. Co się zaś tycze tego drugiego klina, który daie siłę F\ a który znać także koniecznie potrzeba, oznaczymy go nayłatwiey szukaiąc maximum Z, w zrównaniu równowagi na nieo-

bracanie się zmieniaiąc w nićm cc. Co koniecznie na tym polega początku, iż siła ciężkości dążąc zawsze do sprawienia naywiększego skutku, naysposobnieyszego w sklepieniu użyć musi klina.

Skoro tedy krom naywiększego 'parcia, które sprawnie ruch poziomy albo posunienie, nayduie się albo naydowaó się może klin inny, który czyniąc Z maximum sprawuie obalenie; zdawaćby się mogło, iż dwie są osobne wartości na Z\ Czuiemy przecie, iż zagadnienie więcey mieć nie może nad iedno rozwiązanie: te zatem dwa początki tak z sobą pogodzić należy. Iużto zawsze posunienie będzie skutkiem siły naywiększego parcia, lecz skutkiem teyże samey siły dziać się także będzie i wywrócenie; co takim sposobem poymo-wać się dale. Siła F, która nie sprawiała wywrotu, działa-iąc na spoienie klina, z którego wynikała, przenosząc się na spoienia inne, trafić może na takie, które iey skutecznieysze daie zastosowanie, i zrządza obalenie silnej podpory. To więc spoienie pod kątem naprzykład cc wydadź powinno Z maximum\eez w tym razie uważać należy F za ilość stałą. Można tedy wyobrazić sobie cztery spoienia pęknień, symetrycznie z obu stron sklepienia położone: klin zamknięty zwyczaynie między dwiema spoieniami wyższemi, sprawuie naywiększe parcie F; siła ta nie działa na tych dwóch spoie-niach, lecz się przenosi na dwa niższe, gdzie się wywiera z większym skutkiem i sprawuie obalenie wezgłowia.

Takie są ogólne zasady rozwinionej przez P. Berard teoryi, która odrzuca niepewność względem położenia spo-ień pęknięcia. Prawidła praktyczne do tego używane na ża-

dney stale y zasadzie oparte nie są, ani bydź mogą stwierdzone doświadczeniami, z przyczyny mnogiey liczby i zmienności rzeczy wchodzących do oznaczenia spoień pęknięcia. Ta£ samateo- s4. Wszystko, co się tu rzekło o parciu sklepień kolébko-na do sklepień wratych, stosuie się zarówno do sklepień baniastych; cala różnica zachodzi tylko w kształcie brył do równowagi przeznaczonych.

baniastych.

W sklepieniach kolébkowatych wyobraziwszy płaszczyzny prostopadłe do osi walca i równoległe do siebie, mamy tym sposobem warsty równey wciąż grubości; dla tegoto dosyć iest uważać iednę z nich którąkolwiek. W sklepieniach zaś baniastych, płaszczyzny pionowe przez strzałę przechodzące,dzielą sklepienie na wykrawki,a cały kołowy wieniec, na którym sklepienie stoi, na pryzmata, złożone z dw óch boków prostych i dwóch krzywych, z których każdy utrzymu-ie ciężar wykrawrka bani i każdy równoważyć się powinien z parciem tegoż wykrawka. Bania i wieniec kołowy, za wezgłowie iey służący, będą w równowadze, ieżeli którykolwiek z tych wykrawków i pryzmat mu odpowiedny równoważyć się będą. Można nawet wyobrazić przecięcie pionowe przechodzące przez śrzodek wykrawka, oraz pryzmatu pod-pieraiącego, i założyć, że cały ciężar iest skupiony na tern przecięciu; tym sposobem wyrachować potrafimy na płaszczyźnie przecięcia, działania wzaiemne wykrawka i pryzmatu, tak iak w sklepieniu kolehkowatćm, z tą odmianą tylko, iż w sklepieniach kolébkowatych przecięcia pionowe, proporcyonalne są powierzchniom, kiedy w baniach ciężary wykrawka i pryzmatu iemu odpowiednego, nie mogą bydź

wyobrażone przez powierzchnie pionowego przecięcia, ie-dno tylko przez obiętości im odpowiadaiące.

To założy wszy, można będzie naleźć zrównania równowagi, używaiąc jednego z dwóch przypuszczeń; to iest, przypuszczenia klina z tarciem lub bez tarcia, oraz przypuszczenia dzwon kołowych spierających się. W hypotezie pier-wszey, uważać będzie potrzeba dwie części wykrawków naprzeciw siebie leżących, iako ieden klin, resztę zaś przyrosłą do wezgłowiów. Pozostanie tedy wynaleźć ów klin, który wywiera naywiększe parcie F; a potem znowu uważając F za stateczne, potrzeba będzie naleźć Z, za pomocą zrównania na równowagę. W hypotezie drugiey, trzymaiąc się tegoż porządku, wypadnie odrzucić tylko taicie, które

tam swych skutków obiawiać nie będzie*

Wyrażenie poziomego parcia w sklepieniu iestto ciężar pewney iego części, dzielonej przez styczną kąta tey części odpowiedniego ; przypominanie więc ciężar wykrawka

2 mcdx\

ndy

(i 8), (który iest częścią nx% ciężaru całey bani i iest = i dzieląc go przez sty , otrzymamy na wyrażenie poziomego parcia F ilość co iak widzimy, iest ilością stałą:

a przeto w sklepieniach baniastych, równie iak i wskle-pieniach kolébkovvatych, parcie poziome zawsze iest ilością stalą,

Nie przytaczam tu iuz zrównali na równowagę tego ro-dzaiu sklepień, gdyż droga prowadząca do ich otrzymania iest widoczna; w słowach tylko wyrażę, iż równowaga, dla nieobracania się, zachodzić będzie, sko7 o ciężar bani mno-

żony przez wysokość walca wydrążonego czyli wezgłowia bani, i przez dostyoc\ równy icst ciężarowi bani mnożonemu przez grubość wezgłowia zmnieyszoną połową długości spoienia nasady, więcey ciężarowi wezgłowia mnożonemu przez połowę iego grubości• Poślinienie wezgłowia po podstawie podobnież nie nastąpi, ieżeli ciężar bani pomnożony przez dostyce, mnicy-szym będzie od ułamka wyrazaiącego tarcic, mnożonego przez summę ciężarów bani i wezgłowia.

Wyrażenie ci-    2 5. Wiadomos'c ciśnienia prostopadłego do spoienia, któ-

śnienia prosto-    >    #

go doświadcza każde spoienie w sklepieniu.

padtego,które- rego dos'wiadczaia klińce, istotnie iest potrzebną w nauce budowania sklepień; a to, aby osądzić, czy kamień użyć się maiący, wytrzyma parcie przez rachunek nalezione, a następnie, aby naznaczyć grubość k w naycieńszem mieyscu, którą sklepienie mieć powinno.

Gdybyśmy przyłożyli do spoień, od których się poczyna sklepienie, dwie siły, iednę pionową równą ciężarowi poło-wy sklepienia, drugą poziomą, równą naywiększemu parciu F; i gdybyśmy w iednym i tymże samym czasie przyłożyli do zamka siłę poziomą F; oczewista, że połowa sklepienia stałaby w równowadze z temi trzema siłami. Widoczna bowiem rzecz przez się, że parcie oddziaływa po wszystkich klińcach, i że się toż samo dzieie z siłą pionową. Stąd wypada, iż każde spoienie iest dotknięte dwiema siłami, iedną F poziomą, drugą M pionową, równą ciężarowi wszystkich klińców nad tern spoieniem leżących: iest też dotknięte od dwóch sił drugich równych pierwszym a wprost im przeciwnych: i stąd nastaie równowaga i ciśnienie.

Skutek sił F i M należy rachować prostopadły do spoie-nia: summa dwóch ciśnień cząstkowych będzie ciśnieniem całćm, czyli szukaną wartością P.

Ciśnienie częściowe od sifyFpochodzące będzie =.F.dost ciśnienie sprawione od siły M będzie też ßf.wstoc: stąd ich summa Fdosta-ł- /W.wst&=P.

To zrównanie da nam poznać ciśnienie Siakiego dośw

O TLĄC II.

chówce, a ieszcze bardziej wyraźnym na szklannem p

175

¹

Berard i5. i4, i5.

²

Berard. Sect. 5. part. I, i4o.

To zrównanie da nam poznać ciśnienie Siakiego doświadcza każde spoienie: pokazuie oraz, iż to ciśnienie dla zamka iest =F, a dla wezgłowia =S=Af-ł-lV, gdy spoienie nasady iest poziome.

A że ciśnienie P, iest siłą odmienną dla każdego spoienia; stąd się wywiązać może ciekawe i pożyteczne zadanie: wiedzieć, na które spoienie ciśnienie P iest naywiększe, i iakie iest wówczas wyrażenie wartości iego.

Naydziemy kąt cc, spoienia o które idzie, czyniąc = o różniczkę wartości P, gdzie F uważa się za ilość stałą; a kładąc tam zamiast M wartość iego w funkcji ar, daną przez postać sklepienia, będzie

= o.

ił/dosty F+ ^

Wynalazłszy oe z tegoto zrównania i tę iego wartość włożywszy w zrównanie poprzedzające, otrzymamy szukane naywicksze ciśnienie P.

PRZYBLIŻONA I PRAKTYCZNA NAVKA O RÓWNOWADZE

SKLEPIEŃ.

26. Zastosowanie wyższego rachunku bywa niekiedy pełne niepokonanych przeszkód; bo zaniedbuiąc w nim niektó-

rych względów, możemy od ścisłey prawdy odstąpić leszcze bardziey, niż kiedy całkowicie polegamy na prawidłach praktycznych: a przeciwnie daiąc w nim wzgląd na wszystkie okoliczności, zadanie stanie się tak powikłanem, iż rozwiązać ie często bywa rzeczą niepodobną. Nadto^w wielu razach niektóre fenomena fizyczne nie są leszcze tak dobrze poznane, iżby ich skutki obliczyć było można; a przypuszczenia, ia-kie dla braku dokładnych w iadomości na ich mieysce przyy-nraiemy, koniecznie prowadzą do wypadków niepewnych. I w takim właśnie stanie znayduie się teorya sklepień. Lecz zdrugiey strony, dla tey niedoskonałości,.teorya całkiem odrzucać,byłoby wielkim nierozsąclkiem; gdyż teorya, tłumaczy nam wiele rzeczy w postępowaniu praktyeznem, inne prostuie, albo mylność ich wytyka. Wszakże wypadki rachunku zawsze są prawdziwe, a ieżeli wypadki doświadczenia które do rachunku wprowadzamy są niedostatecznemi, potrzeba raczey, miasto nich, podstawić inne; przesadzające wpływ siły burzącey, aby opór z nadmiarem otrzymać.

Sposób przy*-blizony PP.-Lamé i Gley-peron..

27. Zpomiędzy dwóch przypuszczeń, na których polega teorya równowagi niedoskonałych sklepień, czyli nierówmo-ważących się w sobie i ze swemi wezgłowiami, większą ma wziętość to przypuszczenie, w którem sklepienie wraz ze swemi wezgłowiami uważa się za cztery drążki, niby zawiasami z sobą połączone; równego ciężaru każdy zosobna ie-dney ze czterech części sklepienia, z których dwie biorą się w iednoi z wezgłowiami iakoby zrosłe. Dwa naprzód drążki, są równe dwóm częściom sklepienia zamkniętym pomiędzy śrzodkiem zamka a spoieniami mieysc słabych; dwa drugie,

dwóm częściom zamkniętym między temi spojeniami mieyse słabych, a podstawami wezgłowiów. Liczne postrzeżenia przekonywam, iż dwa z tych niższe drążki, usiłuią obracać się około zewnętrznych wezgłowiów krawędzi, i że wtenczas dwa wyższe, dotykając się w zamku na grzbiecie sklepienia, opieraią się krawędziami podniebienia, o spoienia mieyse słabych; co wyraźniey na figurze widzieć się daie.

Aby wynaleźć zrównanie równowagi pomiędzy temi drążkami, należy z pewnością wiedzieć położenie spoieii, wedle których sklepienie otworzyć się usi-łuie. Owoż zpomiędzy wszystkich spoień, które naniższey części sklepienia za takie uważać możemy, to będzie spoie-niem mieysca naysłabszego, dla którego moment parcia wyższego drążka, na ruchomy koniec niższego, (biorąc za podporę zewnętrzna krawędź wezgłowia) iest naywiększy iaki tylko hydź może, poró wnany z momentem ciśnienia pionowego wywartego na tenże koniec ruchomy. Potrzeba więc obliczyć dwóch tych sił momenta, dla któregokolwiek punktu podniebienia, przez funkcyą iedney zmienney, któ-rey wartość oznaczy się przez znalezienie maximum stosunku obudwóch momentów. Lecz w tym razie nalezienie maximum staie się prawie niepodobnem dla wielkiego powikłania rachunku, do którego to działanie prowadzi. A V takim stanie rzeczy przestaiemy pospolicie na szukaniu kilku tych stosunków, dla kilku spoien, od woli obranych, i to z nich bierzemy za spoienie mieysca słabego, dla którego ten stosunek momentów wypadnie naywiększy.

7*

Sposób takiego trawnikowego wynaydowama mieysc słabych i na nim oparte warunki równowagi sklepień, wyłożyli PP. Lamé i Cleyperon (*); którychto sposobu użyć możemy, ilekroć z dostateczną ścisłością parcie sklepień i opór ich wezgłowiow obliczyć będziemy powinni. Wszakże w zwy-czaynych budowlach, z zupełną ufnością polegać możemy na sposobach praktycznych, które nam Rondelet podaie (**).

Sposób praktyczny oznaczania grubości wezgło-wiów.

fu

Al fà/B

LO\

28. Rondelet z wielkiey liczby doświadczeń wyśledził prawo ogólne działania równogrzbietowych kolebkowa-tych sklepień, iakabykolwiek była liniia tworząca ich podniebienie; a stąd wzór na grubość ich wezgłowiow wyprowadził następuiącym sposobem: wykreśliwszy łuk pośrzedni GKT, w punktach ie-go G i T prowadzi styczne spotykaiące H się w punkcie F, z tego punktu daie węgielną FO, przecinaiącą łuk w punkcie E K. Punkt ten oznacza mieysce, wktó-rćm się wywiera naywiększa siła,i w któ-rćm sklepienie otwiera się, kiedy w ezgłowie zbyt iest cienkie dla wytrzymania iego parcia. Przez punkt K, prowadzi liniia poziomą IKL ograniczoną pionowemi O G i TF; ta liniia pozioma oznaczać ma poziome wszystkich klińców parcie, a pionowa TF wyobrażać będzie zbiór sił pionowych. Łuk zatem pośrzedni GKT oznacza siły z obudwóch tych sił złożone. Część IKlinii poziomey IKL, mnożona przez grubość sklepienia, którą tu wciąż iednaką bierze, wryobraźa

(*) Journal des voies de communications. St. Petersbourg l’année 1826. JV. II* (**) Boudelet. Tome III. 5ème Livraison.

mu siłę parcia części niższey sklepienia;podobnież7TZmnożona przez tę same grubość ma znaczyć siłę części wierzelmey. Obiedwie te siły, iako działaiące w strony wprost przeciwne, w części się niszczą; a tak odcinaiąc IK od ZTdo m różnica mL mnożona przez grubos'c sklepienia daie siłę iego parcia. Siła ta działaiąca w punkcie JT za ramie mieć będzie liniią Pil, to iest: prostopadłą z punktu P iako punktu stałego wezgłowia do kierunku poziomego parcia wyprowadzoną ; przeto iey natężenie czyli moment wyrazi się przez mLy^ABy^PII.

Temu parciu opiera się wezgłowie: i ód Własnym ciężarem, który wyobrażony iest przez iego przecięcie czyli powierzchnią EPy^PR, mnożoną ieszcze przez ramie siły PS, liniia ta oznaczoną zostanie przez spuszczoną prostopadłą ze śrzodka ciężkości Q. 2re Siłą ciężarów części wierzchniej, która iest =IExAB; siła ta działa w punkcie K, więc ramie iey będzie IIK. 5cie Siłą ciężarów części dolney, równą TIxAB; ta działa w punkcie T, więc TE będzie iey ramieniem. A tak w stanie równowagi złożyć się musi następuiące zrównanie:

mLx ABY. JPH=zBE Y BBY BS-\-IFX ABXKH -f 22 xABX TE. Nazywaiąc

mLx AB...............

a,

wysokość wezgłowia EP

d,

EH= TI...............

a + d,

stąd PH................

cc,

EB=PR...............

Stąd PS.................

*0

IFxAB...........................

ITxAB...........................

część iii poziomey IKL .............

TB równe połowie grubości sklepienia stad IIK............................

c

TE.................................

n,

e,

c -f- x,

.... X — e.

Zrównanie poprzedzaiące tym sposobem przerobione i rozwiązane wyda,

•2pd 4- 2ne — 2mc

&=y ²p-f

To zrównanie służy do nalezienia grubości wezgłowia, albo inney podpory, odpowiedney parciu wszelakich sklepień kolebkowatych wciąż równey grubości.

Oznaczenie grubości wezgłowia przez wykreślenie.

2 9. Niech będzie,iakie się podoba mieć, podniebienie sklepienia; wykreśliwszy łuk pośrzedni TKG, sieczną TO, i przez punkt K poziomą IKL, prowadzę pionową z punktu B, która poziomą spotka w punkcie i, przenoszę zK od Kdo 7?i a niL od B do h, toż podwóyną grubość sklepienia od B do 7i. Rozdzielam potem hn na dwie równe części w punkcie d, i z tego punktu, iako ze śrzodka, promieniem równym połowie hn, zatoczę koło; okrąg iego rozetnie linią poziomą AB w punkcie E; część iey BEiest ową grubością, którą wezgłowiu dadź powinienem, i przy którey ono będzie miało dostateczną stałość dla wytrzymania parcia danego sklepienia.

Oznaczenie grubości zamka w sklepieniu.

5o. Grubość zamka, w sklepieniach mostów starożytnych iest między iof|ai 2t§ częścią śrzednicy otworu. L. RAlber-ti przestrzega, aby mnieyszą nie była od części pietnastey.

Doświadczenie pomyślnemi skutkami stwierdzone,wprowadziło we zwyczay u inzenierów francuzkich, prawidło praktyczne naznaczania grubości zamka w wielkich mostowych sklepieniach,, które to prawidło iest następuiące (¹): weź “ część otworu sklepienia, do tey przyrzuć ilość stalą, to iest, iednę stopę długości; od tego odtrąć -fz otworu, a coć pozostanicr będzie to grubością szukana.

c

Co się zaś tycze grubości sklepień, nienoszących na sobie obcego ciężaru, to o niey u Rondeleta czytamy co następnie. „Doszedłem tego, mówi on, równie iak P. Couplet, iż nay-mnieysza, grubość sklepienia kolebkowatego równey wciąż grubości, nie może bydź mnieyszą od piędziesiątey części promienia tego okręgu koła, którego połowa iest liniia tworzącą podniebienie sklepienia.”

„Wszakże ponieważ kamienie i cegła, których do budowania używamy, nigdy nie są tak doskonałe, za iakie w teo-ryi są miane, można tedy za naymnicyszą grubość w zamku, sklepieniom kolćbkowatym od g do i5 stóp promienia, położyć cztery cale, bądź to są z iedney warsty cegieł rębemkła-dzionych, bądź też ze dwóch płazem ułożone będą; pięć zaś cali sklepieniom z kamienia miękkiego; lecz zawsze grubość tę należy powiększać aż do tego mieysca, gdzie się grzbiet ich ze ścianą łączy. Ale skoro pachy napełnione będą aż po mieysca, w których sklepienia pekaią, wówczas grubość owa, w sklepieniu gockiem czyli strzałkowem naprzykład,

może bydź ^ częścią promienia, a w sklepieniu półokręgo-wćm — ieao częścią.”

6 6    0    e 6

„Dla sklepień spłaszczonych i niezłożonym lukiem koła uformowanych, za naymnieyszę grubość weźmiemy piątą cześć strzały łuku GK, to iest tego łuku, który iest zawarty między wierzchołkiem a mieyscem, w którćm sklepienie pęka; albo co iedno znaczy, część piątą wstawy odwrótney łuku, który iest łuku GK połową. To ostatnie prawddło równie dobrze stosować się daie, do sklepień gockich iak i do wszelkich sklepień kolćhkowatych. Do wypadku tylko otrzymanego przez to działanie, dodaymy ieszcze część cięciwy łuku GK dla sklepień na roztworze gipsowym murowanych; dla sklepień zaś na zaprawie wapienney robionych ^, a podobnież ~ dla sklepień z miękkiego ciosowego kamienia; ale to natenczas kiedy sklepienia obciążonemi bydź nie maią.”

„Grubość sklepienia wzrastać będzie od połowy zamka aż do mieysc słabych, gdzie sklepienie mieć powinno półtora rażą większą, od grubości wynalezioney dla zamka.”

Budowanie sklepień. Tab. U.

5i. Sklepienia mogą bydź robione z ciosu, płyty, i cegły, a bydź składane na zaprawie wapienney albo na roztworze gipsowym: niekiedy-w budowaniu sklepień mięszaią się te różne wątku rodzaie.

c

lak przyciosywać kamienie podług pewney krzywizny podniebienia, iaki w każdym razie i mieyscu sklepienia, ma bydź kierunek i iaka przemiana spoień, (rachetement de joints) tego wszystkiego obszernie uczy osobna umieiętność, ciesiołką kamieni nazwana. Przytoczyliśmy główne iey zasady w Części py pod liczbą 110, które równie dobrze, do

sklepień z płyty i cegieł, iak i do ciosowych przypadaią. Sto-suiąc ie do sklepień płytowych luh z cegły złożonych, oka-zuie się: iód iż rzędy płyt luh cegieł będą się z sobą spotykały pod kątami, ile można, równemi; 2re iż spoienia pionowe póydą w przewieź, poziome zaś wciąż i równolegle;

5cie nakoniec, iż s'ciany spoień i łożyska warst będą węgielne do podniebienia. Podług tych prawideł porobione związki kamiennego maleryału w Części py, (Tab. III. wzory i5 .... 22) wszystkie, iako pierwiastki murów krzywych, użyte bydź mogą w budowaniu sklepień. Przydaiemy tu ie-szcze ieden związek cegieł przykrzę sany cli (wzór C. dla złożenia mocnych krawędzi w sklepieniach krzyżowych.

Wzór io.

Iakikolwiek mai er y ał do budowli sklepienia obrany będzie, zawsze robota wykonywa się na obłączystćm drewnia-nóm łożu, które pod ciężkie ciosowe sklepienia robi się z tramów grubych, pod małe zaś i lekkie ceglane wiąże się z tarcic. Ten szczególny do budowania sklepień służący przybor składa się z osobnych la^ązyn (cintre). Te, iakby odcinki drewnianych kręgów, maią ohwod taki właśnie iaka ma bydź krzywizna podniebienia, i powstaią albo z tramowey więźby, iakby z cięciw i promieni ułożoney (wzór 7. 8. 9), Wzór7.s.g. , albo z dwóch warst naprzemian gwoździami skowanych tarcic (wzór 10). Krążyny rozstawiamy pionowo w równey od siebie odległości, końcami oparte o poziomie leżące wedle ścianpodkladziny, których tym iest więcey, im sklepienie obszernieyszóm będzie. Podkładziny podparte są słupcami, które wiążą się pomiędzy sobą mieczami, z tarcic albo łat,

mocno przybitemu Na tak ustawionych krążynach kładzie się drewniany pomost naśladuiący krzywość podniebienia. Pomost ten albo iest z tramików iak szczeble ułożony (wzór 7), albo z tarcic szczelnie i w przewieź usłany (wzór 10). Nadto, tarcicowy pomost iużto całkowicie od razu, iuż, dla wygodnieyszego rzemieślnikowi stania, robi się następnie w miarę wznoszącego się sklepienia, z deszczek wcześnie przygotowanych. Czasem też sklepieniowe łoże wyrabia się z nasypaney ziemi lub z gruzu namurowane bywa (wzór 9).

Kiedy sklepienie ma bydź z ciosowego kamienia, natenczas kładzenie ciosowych iego klińców, odbędzie się zacho-wuiąc te wszystkie prawidła, które wymieniliśmy mówiąc o murze ciosowym (G. I. 112). Kiedy zaś sklepienie składać się będzie z płytowego kamienia młotem tylko zgruba okrzesanego, wówczas pod każde płytę rozpościera się warsta zaprawy równie na pomoście sklepienia, iak i na sąsiedniey iuż połoźoney płycie. Lecz nim się ta na mieysce swoie położy, trzeba ią w wodzie ponurzyć, iżby się zaprawy lepiey imała i z prochu opłókaną była. Po położeniu każde też płytę do drugiey przycisnąć należy, uderzaiąc młotkiem mularskim.

Ponieważ łożyska warst i ściany spoień zawsze węgielne bydź maią, a płyta iest równoległo ścienna, przeto ściany iey spoień na pomoście leżące szczelnie przystawać będą, lecz na grzbiecie sklepienia rozwarte bydź mogą; dla tego więc płyt-kiemi kamienia skałkami oklinować tu ie należy, i dobrze rozrzedzoną zaprawą z góry pozalewać.

Toż samo postępowanie ściśle zachowywane będzie przy budowaniu sklepień ceglanych; tylko, że gdy cegły są fore-mnieysze od płyty i zawsze znacznie mnieyszey obiętości, łacniey się tedy podług krzywizny ułożą i nic będą miały spoień rozwartych na grzbiecie sklepienia, stąd też nie będzie potrzeby skałkami ie zapełniać. Nadto, zaprawę z cebrzyka samą cegłą, dla pośpiechu, czerpać można, i w czasie kładzenia rozpościerać po położoney iuż cegle.

Sklepienie ceglane dłużey na krążynach utrzymywane bydź powinno niż sklepienie ciosowe, a nawet niż płytowe; a to z przyczyny znacznie w niem większey ilości zaprawy; którey też czas do skrzepnienia dłuższy zostawić należy. Siła bowiem zaprawy wiążąca części sklepienia, iest w stosunku powierzchni spoień,porównaney z obiętością kibiców. Iakoź,kliniec ciosu iedney stopy sześcienney łączyć się może z przyległem! sobie, z każdym podług iedney stopy kwadra-towey, a tak dotyka się innych na obszerności stóp czterech. Lecz ieźeli na mieysce ciosowrego klińca położymy trzy płyty kamienne, tedy zaprawa łączyć ie będzie na powierzchni ośmiu stóp kwadratowych. Nakoniec, używaiąc cegieł, gdy tych w teyźe obiętości może bydź dwadzieścia siedm, przeto dotykaiące się zaprawy pow ierzchnie rozwinione, dadzą razem trzynaście stóp kwadratowych. Tak wńęc siła w apna, kamienie wiążąca, będzie iak cztery: płyty, iak ośm: a cegły, iak trzynaście. Stąd wypada, że sklepienia z płyty, przez połowę mnieysze parcie mieć powinny od sklepień ciosowych; ceglane zaś cztery blisko razy mnieysze. Mała ilość zaprawy używana do sklepień ciosowych okazuie, iak wr nich mało

też na iey mocy wiążąeey polegać należy. Ale są inne sposoby, których z wielkim skutkiem do sklepień ciosowych używać można: iako spony i czopki metallowe, które statecznie nay-duiemy w starożytnych rzymskich ciosowych sklepieniach. Sposoby te lepsze są w tym razie od zewnętrznych ściągaią-cych więzów i kotwi żelaznych, dziś w użyciu będących.

Starożytni Rzymianie, polegaiąc na wybornych przymiotach swoiey zaprawy, często robili sklepienia z samego gruzu maczanego w kąpieli zaprawy wapienney, czyli odlewali ie raczey z małych okruszyn i kawałków purcha-tego kamienia (pumexj lub tufu wśrzód ohfitey zaprawy w nieładzie rzuconych. Czasem też do wierzchnich części wielkiego sklepienia używali tego lekkiego kamienia sposobem ciosu; lecz częściey taką gruzową robotę przewią-zywali w zdłuż i wpoprzek pasami płyty lub cegieł. Przykłady muru takiego widzieć w Części L Ta b. III. wzory i5 i 16.

Kiedy sklepienie z płyty, cegły, bądź też z gruzu starannie zrobione będzie; kiedy ma grubość przyzwoitą i do zupełnego w nićm skrzepnienia zaprawy na krążynach się wystoi; tedy stanow i na przyszłość iednę bryłę, żadnego niewywie-raiaca parcia.

cci

Czas i sposób wyjmowania krazyn.

52. Ponieważ chwila, w którey się wyymuią z pod sklepienia krążyny, iest dla niego nayniebezpiecznieyszą, potrzeba więc w tey czynności postępować z przyzwoitą ro-stropnością. Itak, pierwey należy obudzić działanie w częściach niższych opieraiących się, niżeli w wierzchnich, od których parcie pochodzi. Prócz tego, częściom niższym skle-

pień zwyczaynych dopomodz winniśmy do oparcia się sile części wyższych; i stądto urosło następuiące budownicze prawidło: dopóty nie wyymuy krązyn zpod sklepienia, dopóki pachy lub kosze iego, wyzey mieysc słabych ciężarem zapełnione nie będą. Oswobodzenie tedy sklepienia poczynać należy od części niższych i daley z dołu do góry postępować. Czynność ta dziać się ma z pewnemi przestankami, których liczba i trwanie zależeć będą od obszer-ności sklepienia i świeżości zaprawy. Sklepienie z płyty albo z cegły od dwónastu lub piętnastu łokci śrzednicy potrze-buie, w letniey porze, dwóch naymniey miesięcy, iżby w nim zaprawa stężała do stopnia przyzwoitego, i aby po odięciu krązyn nie okazała po sobie szkodliwego skutku. Zwyczay-nie po sześciu upłynionycb miesiącach zaprawa tak mocno łączy cegły, iż parcie sklepienia zupełnie ustaie.

Przy zawarciu sklepienia pilnie ieszcze uważać potrzeba, aby go nie wstrząśniono przez zbyt silne zamka wpędzanie, ani też go oklinowywać gwałtownie nie należy; od tego bowiem sklepienie wstrząsa się i w pachach podać się może, zwłaszcza gdy pachy nie są ieszcze przyzwoicie obciążone.

Sklepiać na roztworze gipsowym wszystkie wyżey na-pomknięte ostrożności zachować należy, i ieszcze pilnie baczyć na skutki z rozszerzalności gipsu pochodzące; z tych bowiem powstaie osobne parcie, większe częstokroć od parcia właściwego sklepieniu. Dla tegoto poznawszy należycie własności maiącego się użyć gipsu, a mianowicie siłę iego wiążącą i siłę rozszerzalności,dopóty nie godzi się zawierać sklepienia, dopóki ich skutek na częściach niższych iuż połoźo-

nych, zupełnie dokonanym nie będzie. Dla tych też własności gipsu, krążyny sklepień na nim złożonych, we dwa albo trzy dni po osadzeniu zamka wyięte bydź mogą.

Żebra, pasy i koszyki sklepień.

Wzór 10

53. Na sklepieniu zwłaszcza iednostayney grubości, którego grzbiet z poziomem ma bydż zrównany, daiemy ważkie klirnaste ścianki w równey od siebie odległości; a pomiędzy nie w pachy albo kosze sklepienia gruzu sypiemy, i zwierz-• chu go war sta zaprawy pokrywamy (wzór 10). Niektórzy budownicy zamiast obciążania grzbietu przez nałożenie gruzu w pachy sklepienia, daią wnichraczey bezpośrzednio albo też na ściankach kliniastych, poprzeczne małe sklepion-ka, które zowią wylotami ślepemi (fausse lunette). Ten sposób, pokazany na wzorze 10 pod literą a, iest cale dobrym, zwłaszcza użyty do sklepień ceglanych małey grubości; gdyż unikamy przezeń zbytecznego pach obciążania.

Wzór 11.

Sklepienia krzyżowe wymagaią, iżby ich kosze całkowicie gruzem naładowane były, i prócz tego, po krzyżuiących się krawędziach potrzebnie żył ie utwierdzających (wzór 11).

Kiedy dla mocy sklepień, osobliwie ceglanych albo w części z gruzu odlewanych a w części z kamienia robionych, daiemy żebra czyli żyły pionowe, i te przewiązuiemy w poprzek takiemiż z kamienia lub cegły pasami, wtedy więzy te albo wciąż są równey ze sklepieniem grubości, albo, będąc grubsze od sklepienia, na niém są wydatne, iuźto na powierz-

Wzory ii, 12, clini grzbietu (wzór 11 i 12), iuź na podniebieniu (wzór i4

14, i5.

i 15). W tym ostatnim przypadku, na podniebieniu pomiędzy krzyżuiącemi się żyłami, tworzą się tak nazwane koszy hi (caissetons) ze dnami mnieyszą grubość sklepieniu daiącemi.

leżeli te koszyki wypadaią zaobszerne i zagłęhokie, wtedy, dla umnieyszenia w ielkich i cienkich den, zagłębienia ich stopniowane czynimy. W sklepieniach z cegły, albo z gruzu odlewanych, robota koszyków łatwo się uskutecznia; dosyć iest bowiem na przygotowanym pod sklepienie pomoście rozsadzić w przyzwoitym szyku z deszczek sklecone guzy, takiey właśnie postaci, iakiey bydż maią te wklęsłe na sklepieniu koszyki, a nawet i ozdob w nich rzeźbiarskich z gruba ukształtowane iądra, podczas roboty sklepienia, osadzać się mogą.W sklepieniach z kamieni ciosowych dla dwóch pobudek wyźłobiamy koszyki; albo dla zmnieyszenia grubości a przez to ciężaru sklepienia, albo dla zrobienia obszerniey-szego pola do rozwinięcia ozdób rzeźbiarskich: w obudwóch razach sklepienie nie traci na mocy, a lżeyszem się staie.

Postać koszyków sklepieniowych nie iest dowolną; zależy ona od kierunku żeber i pasów po sklepieniu prowadzonych

c

Wzór i5.

i od kształtu sklepienia. Żyły te w ogôlnos'ci bydź mogą, ie-dne pionowe, drugie poziome: albo i iedne i drugie pod pewnym kątem iednako do poziomu nachylone. Ten ostatni szyk więzów sklepieniowych wyrodził się snadź ze sposobu zasklepiania w łuki ieden na drugim oparte, którego sposobu wzór i5 daie wyobrażenie. Albo też mogło się stać przeciwnie, to iest: kamienie do zrobienia żeber ukośnych rębem użyte i w strzałki zetknięte, podały myśl do zasklepienia bani łukamina sobie wspartemi. Wzór i4 daie wyobrażenie żeber ukośnych, gdzie kamienie, składające rząd każdy sposobem łuków sklepionych, pod pewnym kątem z sobą są spoione.

W sklepieniach kolebkowatych żyły pionowe, w równey od siebie odległości będące i przecięte takoż poziomemi, wydadzą koszyki równe sobie kwadratowey postaci; żyły zaś ukośne, przecinaiące się nawzaiem, wydadzą także koszyki równe, postaci ukośnych kwadratów.

W sklepieniach baniastych, południkowe i równoleżnikowe więzy z dołu do góry cieniejące, wydadzą też coraz mnieysze koszyki, postaci trapezowey: aieżeli w nich więzy ukośnie prowadzone były, koszyki wówczas będą czworokątne suchcu'kowate czyli łazanJwwctte (en losange). Na sklepieniach kopankowatych, żyły tylko pionowe i poziome naydować się mogą. W krzyżowych sklepieniach, żyły u-twierdzaiące ich budowę, ieżeli na podniebieniu będą wydatne, tedy będą tylko na krawędziach płatków tróykątnych z których się składa powierzchnia tych sklepień; to iest, właśnie w tern mieyscu, w którem przypada parcie złożone z parcia poiedyńczych kolebek (20). Podniebieniu zatem krzyżowych sklepień koszyki nie służą.

A że sposób sklepienia płytą albo cegłą w łęki ieden na drugim oparte, właściwszym iest dla sklepień baniastych niżeli dla którychkolwiek innych; i że kamienie w strzałki układane wtenczas tylko kabłąkowate pasy dobrze zastąpić mogą,kiedy są użyte do sklepień małych; przeto koszyki postaci sucharko-watey, (z takiey zamiany iak rozumiemy nastałe), właściwsze będą na małych baniastych sklepieniach niż na rozle-

r    t    ,

głych lub wszelkich kolćbkowatych. Ze zaś pasy poziome 1 pionowe żebra przypadaią właśnie w kierunku działającego ciężaru, i opieraiących się mu klińcowych łożysk; więc

tez i postać koszyków, z takiego żył kierunku wypadaiąca, iest nay właściwszą postacią dla wszystkich, a mianowicie kolebkowa tych i obszernych baniastych sklepień. Wzór i5.

Wzór i5.

leżeli iednak na rozległych sklepieniach żyły pionowe i poziome wznaczney od siebie leżą odległości; wtedy dla większeyich mocy, wmieyseach, gdzie się nawzaiem pierwsze z drugiemi krzyżuią, powiększamy ich obszernośó: a to powiększenie robimy przez odięcie koszykom rogów, i tym sposobem czworokątną ich postać w ośmiokątną zmieniamy.

Tab. III.

Tak więc, postaci koszyków sklepieniowych: kwadratowa (wzór i), sucharkowata (wzór 2), ośmiokątna (wzór 5), wy- Wzory 1,2,3. nikaią wszystkie z dobrze wyrozumianey konstrukcyi sklepień. I dlatego to naturalnego ich pochodzenia, za naypię-knieysze powszechnie są miane, i nayczęściey używane były w lepszych budowlach rzymskich. Znayduiemy wprawdzie w starożytnych rzymskich, zwłaszcza poźnieyszych sklepieniach,koszyki rozlicznych kształtówrsą sześciokątnefwzór 4), pieciokątne, gwiazdow e, krzyżowe i t. p.; ale te w używanie wprowadziła chęć nowości,lub niewiadomość.U starożytnych Greków koszyki w stropach kamiennych, uRzymian w stropach i sklepieniach były uluhionćm polem do rozsadzania rzeźbiarskich ozdób.Poźnieysi sameż koszyki za przyozdobienie sklepień uważać poczęli; i to błędne przekonanie nay-bardziey,rozumiem, wpłynęło na przetworzenie ich pierwotnych i prostych postaci w poźnieysze dziwaczne kształty.

nie sklepień.

54. Przyozdobienie sklepienia,iako i innych budo wli człon- Przyozdobie-ków, pospolicie złożone bywa z kilku symetrycznych dzielnic (compartimens).

W sklepieniach, w których żebra i pasy wystaiące dzieła podniebienie na części symetryczne, też same żebra i pasy ograniczam dzielnice ozdób w podniebieniu rytych, i są czasem przyozdobione:

Wzór 1.

Wzory 5 i 6.

Wzór 7.

Wzór i.

1)    Liścianką (rinceau,Baaówerk), to iest, z liścia nayczę-ściey akantowego symetrycznie ułożoną ozdobą. Wzór

2)    Plecionką (entrelacs), to iest, niby plecioną z taśmy i różyczkami poprzetykaną robotą. Plecionka bywa poie-dyńcza (wzór 5), albo dwoista (wzór 6).

3)    Ptównianką (guirlande), to iest, pękiem sutym gałązek, liści, kwiecia i owoców równo dobranym (wzór 7).

Mieysce pomiędzy pasami zamknięte i w sklepieniu zagłębione, albo iest poiedyńczą i płytką wnęką, albo ieszcze na kilka małych koszyków cieńszemi pasami rozdzielone bywa (wzór 1). Wnęk takich, albo koszyków piętrzone ściany, które stanowią dla ich den płaskich (panneaux), iakoby ramy, pospolicie złożone są z wklęsłego i wypukłego laskowa-n/^(moulures). Powierzchniom tych lasek i żłobków zwykle się daią następuiące rzeźbiarskie ozdoby:

1)    Bisiorki (perles); Iagódld (grains de chapelet) naprze-mian z krążkami (pirouettes) poniżane.

2)    Łękotki (arceaux)', Brozdki scrduszkowate (rais de coeur); Liście strzępiaste lub wodne.

3)    Ecliinj (oves) to iest, ptasie iaia w pew ney oprawie strzałkami albo liśćmi porozdzielane.

Te i tym podobne, na laskowaniu rzeźbiarskie ozdoby, pomieszczone są we wzorach Tablicy XII.

Przyozdobienie den koszykowych i wszelkich wnęk na sklepieniu rozmaite bywa; iakoto:

1)    Kwiaton, kwiatonik (fleuron, Blumenwerk), to iest, z kwiatów i liścia, albo tez z głąbików i kwiecia ozdobna rzeźba.

2)    Róża czyli Rozeta (rosace, roson), ozdoba z liścia na podobieństwo kwiatu róży ułożona (wzory 8 .... 11).

5) Nakoniec Płaska-rzeźba, wyobrażaiąca postaci ludzkie i zwierząt, naczynia i sprzęty.

Sklepienia, które wyszły z rąk rzemieślnika z podniebieniem gl’adkiém, naywłaściwiey przyozdabiać arabeskami płastyczney albo maiarskiey roboty. Tym lub owym sposobem wykonane arabeski powstaią zwykle z udawanych lekkich postaci rzeczywistych albo fantastycznych istot, ze ' świetnych i harmoniynie dobranych kolorów, których gra dla oka, w symetrycznych postaciach, podobną iest miłey uchu grze tonów muzycznych, trwaniem czasu rozmierzo-nych. A iako w muzyce przebiia się myśl pewna albo uczucie panuiące, tak równie w arabeskach naydziesz pewne godło do wyczytania. Wzory i przykłady tego rodzaiu ozdób, godne naśladowania dla cudney prostoty, trafnych myśli, miłey oku gry kolorów i szczęśliwego wyboru postaci nadobnych, zostawili nam starożytni Rzymianie, a mianowicie w łaźniach Tytusa i w budowlach herkulańskich malowanych; w willi zaś Adryanowey plastycznych arabesko w.

Dzielnice przyozdobień arabeskowych zawarte bywaią brzegami. Brzegi te złożone są pospolicie z liści, kwiatów, prątków, lub czego tym podobnego, w pewnym szyku uży-

9*

tych, któryto szyk nastaie z powtórzenia przez całą długość iednego układu, iakoby pierwiastku ozdoby, i stanowi szlak arabeskowy lamówkami obięty, iak iest np. węgłownik i skrętek (guilłochis). Wzory B. C. Lamowki szlakowe są to zwykle w ąziutkie smugi i ciągłe prążki wysokich kolorów.

Okrasą dna czyli tła arabeskowych ozdób stanowią zwykle:

1)    Liście, kwiaty, głąbiki i prątki roślinne, symetrycznie splecione.

2)    Naczynia i inne sprzęty całe lub poprzetwrarzane i wplątane w roślinne zwoie.

5) Zwierzęta, ptaki i ryby, rzeczywiste albo potwornie zmyślone, iako to: gryfy D, pegazy Z, i tym podobne ba-ieczne twory.

4) Niekiedy ludzkie osoby, niby duchy iakie w powietrzu igraiące, są dna okrasą; a czasem tym postaciom imaginacya obce przydaie części i tworzy z nieb Dziewice sławy (renommée), Pacholęta skrzydlate (les génies, les amours) i t. p.; co większa, ich postać ludzką przetwarza od połow y w krzak naprzykład liściowy, w rybę, zwierza, lub inną fantastyczną ozdobę. Wzory F, G, II, /, K, Z, M.

Z takich to ozdób plastycznych, albo kolorowych obrazów, złożone przyozdobienia sklepień, stawią nam przed oczy wrzory Tab. III. Wzór 12 i i4na rozpłaszczoney powierzchni sklepienia kolebkowatego. Wzór 15 na ćwiartce bani koło-wey.Wzór 16 natróykątney części podniebienia wielościen-ney bani.Wzór i5 na tróykątnym klinku sklepienia chełmo-wego. Wzór 17 na rozpłaszczoney także części tróykątney krzyżowego sklepienia.

ROZDZIAŁ II.

STROPY.

55.    Strop w powszechności iestio każcie poziome, wewnętrzne, a mianowicie drewniane, budowli nakrycie; wszakże są stropy z kamienia, a by wały ze spiżu albo mosiądzu.

Drzewo w skład drewnianego stropu wchodzące iest wielorakie: brusy, belki i tramiki, stanowią powałę czyli osnowę stropu; deski zaś składaią ściel czyli pomost stropowy.

Tab. IV. Wzór 1.

Wzór 10, u.

Liczą trzy główne rodzaie stropow. Iedne, których powała składa się z belek równoległych, wspartych końcami na ścianach, albo na grubszych belkach czyli brusach (poutre) w poprzek nich położonych. Tab. IV, wzór 1. Drugie, maią powałę z belek, niesięgaiących od ściany do ściany, lecz na sobie wspartych i wespół połączonych. Wzory 7, 8, 9. Trze- Wzór 7,8, g. ciego rodzaiu stropy są bez powały, lecz całkowicie z tarcic złożone. Wzory loin.

W stropach mamy do uważania moc, trwałość, sposób ich budowania i przyozdobienie.

Moc i trwałość stropu.

56.    Moc stropów drewnianych przy iedney w świetle między ścianami szerokości, idzie w stosunku prostym,złożonym z szerokości i potęg drugich wysokości, a w odwrotnym rozsadzenia czyli odległości belek,za główną osnowę im służących.

Rondelet z licznych postrzeżeń wydobyte podaie nam prawidło na grubość belek, twierdząc: iż do złożenia stropu

70

przyzwoitey mocy, wysokość ich w poprzecznem przecięciu bydź powinna ~ częścią długości w świetle między podparte-mi końcami; ieźeli taka będzie między belkami odległość, ia-ka iest ich grubość. Stąd belki kwadratowe stropu na sześć łokci szerokiego będą na 6 cali wysokie, i na tyleż rozsadzone pomiędzy sobą. Ilość drzewa na osnowę takiego stropu taż sama wyydzie,iakaby była potrzebną na strop pełny, złożony ze spoionych dylów grubych na 3 cale. Gdyby pierwszy, tak iak iest drugi, był pełnym; tedy moc złożonego z sześcio-ealowych belek do mocy złożonego z dylów trzy calowych byłaby iak 4 : i; lecz że pierwszy ma pomiędzy belkami próżną, równą ich bryłowatości przestrzeń; przeto stosunek ten mocy przywodzi się do stosunku 2 : i,to iest, strop pełny złożony z dylów trzycalowycli ma tylko połowę mocy stropu, który tyleż drzewa zabiera, lecz iest złożony z belek sześciocalowych, na sześć cali od siebie odległych. Z tego widoczna okazuie się korzyść, w ilości drzewa i mocy, czyniąc powałę stropową z silnych belek i w przyzwoitey rozsadzonych odległości. Rozsadzenie brusów, na których belki leżą, iest zwykle łokci 6. Grubość ich powinna bydź, podług Rondeleta, ~ częścią długości w świetle między ścianami.

Autor angielski Tredgold, którego Navier przytaczaj), podaie następuiące praktyczne prawidła na wymiary drzewa, wschodzącego w skład powały stropowey.

W stropach pospolitych, gdzie belki rozsadzone bywaią na

(*) Navier. Résumé des leçons sur l’application de la Mécanique etc, 1ère Partie. Paris 1826.

STROPY.

7¹

iednę stopę (angielską) śrzodek od śrzodka, nazywaiąc b, szerokość i wysokość belki w calach; c długość w stopach między podpartemi końcami; wymiary belek, których szerokość nie może bydź mniejszą od 2 cali, naznacza się czyniąc:

b= 2,2 /c—, dla sosniny; 6= 2, 5 Ç/~ dla dębiny.

W stropach złożonych z belek podłużnych i krótszych poprzecznych, z belek ie łączących po wierzchu, i drugich cieńszych zpod spodu tramikow, do których przytwierdzaią się łaty stropu podrzucanego.

i6d Belki rozsadzone, naydaley w odległości stóp 10, mieć

będą

.. dla sośniny;

b = 4,2j/^, albo 0=74^. b = 4,34|/~, albo a = 82 ~ ... dla dębiny.

2re Belki poprzeczne, oprawne w podłużnych, miewaią rozsadzenie od 4 do 6 stóp, a wymiary

b=5,42 albo «==4o^-... dla sosniny

è = 5, 52 albo a =44^-... dla dębiny.

5cie Wymiary belek wierzchnich miarkuią się podług dwóch pierwszych wzorów.

4te Tramików dolnych, które służą tylko do utwierdzenia łat, szerokość większą nad 2 cale bydź nić ma; wysokość zaś oznacza się podług następuiących wzorów

b = o, 64    ... dla sosniny,

b = o, 6 7    ... dla dębiny.

72

Doświadczenie uczy, iż do złożenia stropu należy brać drzewo w zupełney sile i w doyrzałym wieku ścięte; gdyż młodociane wątłe iest, i prędko butwieie; kiedy tamto przez kilkaset lat całą swą siłę dochować może.

Brusy także i belki lepiey iest z całey kłody przez ociosanie wyrabiać, niż z rozpiłowaney na części, chociażby nay-grubszey kłody; gdyż tu stożkowate drzewa słoie rozcięte, nie maią iuż takiey mocy, iak tam w całości pozostałe. Tra-miki zaś, dyle i deski, daleko są mocnieysze i trwalsze z doy-rzałego, chociaż popiłowanego drzewa, niż wyciosane z bierwion młodocianych.

%)

Nadto, aby z kłody danego kołowego przecięcia, otrzymać wysokość i szerokość brusa lub belki naymocnieyszey, potrzeba pierwszą do drugiey w takim stosunku uczynić, iak są liczby 1/2:1. Iakoż, wpisawszy w poprzeczne kłody przecięcie prostokąt i nazwawszy c śrzednicęy wysokość, cc szerokość tego prostokąta; xy² musi mieć wartość największą, iżby poprzeczne belki, tych wymiarów, przecięcie było naymocnieysze. Ponieważ na to koło mamy zrównanie — xl, będzie tedy xy² = cx—cc^. Tego ostatniego wyrażenia szukaiąc maximum, znajdziemy go na cc = ct/±, y = c \/\ stąd x :y — 1 : j/2.

czas

Galileusz szukaiąc kształtu, iakiby belki mieć powinny, aby były bryłami równego oporu, nalazł: iż belka ograniczona z wierzchu dwiema połami dwóch parabolicznych walców, których kierownice są na płaszczyźnie pionowey, ma tę równego oporu własność. Lecz taka postać belki wten-tylko nadaie iey własność równego oporu, kiedy ciężar

statecznie do iednego punktu zastosowanym będzie; ale kiedy ciężar zmienia swe położenie, iak to nayezęściey zdarza się na stropach, podówczas rzeczona bryła, aby bydź mogła równego oporu, połami walców eliptycznych ma bydź ograniczoną.

Lecz, ponieważ te elipsy obeymuią linie krzywe paraboliczne ograniczaiące bryłę w pierwszym przypadku, toiest, kiedy ciężar ma położenie stałe; bryła więc elipsami ograniczona, będzie miała zbytek oporu wszędy, krom tego tylko iedynego mieysca, w któróm iest ciężar do niey zastosowany.

Kiedy ciężar po belce iednostaynie rozłożonym będzie, wówczas belka, dla równego oporu, dwiema iednako pochy-łemi płaszczyznami, z wierzchu zakończona bydź musi.

Kiedy nakoniec belka własnym tylko ciężarem uciska podpory, na których leży końcami wsparta, natenczas dla równego oporu z wierzchu zakończona będzie równemi częściami dwóch parabol, których osiami będą linie pionowe * przez końce belki poprowadzone (*).

Naostatek przez umieiętne użycie i połączenie razem wszystkiego w skład stropu wchodzącego drzew a, moc iego w kilkoro nawet powiększyć można; a tak przemysł cieśli i drzewa oszczędzić i niedostaiącey mu siły będzie mógł nad-starczyć. W idocznie się o tern przekonamy roztrząsaiąc bu-dowę niektórych dowcipnie ułożonych stropów.

pospolitego

stropu.

Wzór 1.

57. W stropie pospolitym, który pułapem zowią, belki Budowanie sobie równe kładą się wpoprzek nakryć się maiącey przestrzeni i w równey od siebie odległości (wzór 1); a tych koń-

(*) Navier wyzey przytoczonego dzieła n. 4oi i dalsze.

ce wprzód smołą obmazane i korą brzozową obwinięte, albo się wprost osadzaią w murze [A), albo w innych oprawuią wzdłuż ściany wewnątrz (Z?), lub wedle niey położonych tramach ( C); które w każdym razie oczepami (lambourde) nazywać mamy.

Często dla niedostatku, albo przez oszczędność większych tramów, do stropów nieprzechodzących szerokością i o łokci, bierzemy krótsze a przez to cieńsze belki i te kładziemy wzdłuż przestrzeni na iednym lub kilku brusach wpoprzek iey leżących, które podciągami albo siestrzanami zowią (sommière). Końce tramów łączą się z brusem podciężnym przez zacięcie kaniaste (D. JE); niekiedy też dla nienadwą-tlenia brusa daią się wzdłuż niego dwa tramiki na sakwo-wycli strzemionach zawieszone i przeznaczone do przyięcia tylko końców belek (F. G). Na takiey dopiero osnowie czyli powale stropu, pierwszym albo drugim sposobem zrobioney, rozpostarłszy iednę albo dwie warsty deszczek, mamy dokonaną pospolitego stropu budowę.

Uzbroienie

brusów.

Wzór 2~

58. leżeli podciągi są przez się tak słabe iż na nich bezpiecznie nie można oprzeć ciężaru całego stołowania, przy-daiemy im wtedy wzmacniaiące uzbroienie. Pierwsze, które wyobraża wzór 2, składa się z dwóch krokwi szczelnie na śrzodku brusa zetkniętych z sobą i wedle długości przez zacięcie zębione, ukośnie z nim poiednoczonych. Trzyma-ią się go ściśle, będąc przymocowane przewięzią żelazną; ie-dna iest na śrzodku, a po dwie ich lub więcey po końcach brusa. Te ostatnie prostopadłemi do krokwi uczynić, w drzew o na całą ich grubość wpuścić i wszystkie gwoź-

dziami przybić należy. Aby poiąć skutek podobney zbroi, wiedzieć potrzeba , iż brus tak opatrzony, nie pierwey pod ciężarem ugiąć się może, aż włókna w krokwiach wstecz ciśnione, stłoczą się albo wygną; co przy ścisłćm połączeniu części, bez nader wielkiey siły nastąpić nie może, i tak nawet predzey się po końcach zęby odszczepią, niż to się zdarzy.

Wrzór 3.

Zbroia, którą wyobraża wzór 5, nie wiele się różni od po-przedzaiącey.

Wzór 4.

Można dwie krokwie zastąpić iednym poziomym tramem, któryby z brusem wciąż przez całą długość iego łączył się w znak piorunowy. Wzór 4.

Wzór 5.

Tram położony na końcach, obciążony pośrzodku i tak wygięty, iż strzała wygięcia iest | częścią wysokości iego, gdy wr tym stanie przez właściwe śrzodki będzie zatrzymany i łękiem w górę obrócony, wytrzymuie, w doł się nie podaiąc więcey niż podwóyny ciężar. To doświadczenie podaie ie-szcze ieden śrzodek uzbraiania tramu, przez złożenie go z prostych i łękowatych części, tak ściśniętych z sobą prze-więzią żelazną, iżby się rozeyść nie mogły. Wzór 5.

Wzór 6.

Niektórzy budownicy uźywaią niezwyczaynego sposobu uzbraiania brusów: zależy on w napiłowaniu z góry wpo-przekpo śrzodku wzmocnić się maiącego brusa,przez | część wysokości, ten podważa się ze spodu, a w otworzone rozcięcie zapędza się klin, który garbi brus i przez to moeniey-szym go czyni. Wzór 6.

5g. Serlio architekt włoski naucza nas dowcipnego spo- Oszczednepu-sobu robienia pułapu z belek tak krótkich, iż z iedney na dru- widkieyprze-

strzeni.

gą ścianę sięgnąć nie mogą. Każe ie tedy kłaśdź naprzemlan iednym końcem na ścianie, a drugim na śrzodku wpoprzek idącey belki, i tak wciąż iedne na drugich opierać, iak tegodo-Wzórj-7.8. statecznie i lepiey niż słowa, nauczała wzory 7 i 8. Na belkach tak ułożonych i wzmocnionych żelaznemi klamrami, każe kłaśdź cieńsze tramiki końcami na nich oparte, i z niemi przez zacięcie do połowy drzewa ściśle połączone. Po ta-kiey osnowie ieden albo dwa rzędy tarcic wprzewięź ułożone i gwoździami do belek przytwierdzone, dopełnią pułapu. Wzór 8 daie widzieć pułap także sposobem Serlio zrobiony, w którym belki gęściey są kładzione i dla tego obchodzą się bez pośrzednich tramików; prócz tego końce ich nie są tu w murze osadzone, lecz w oczepie wedle ścian leżącym. Na-stępuiący wzór 9 wyobraża pow ałę, do którey użyte są tramy i tramiki różney długości. Z nich powstaie w pow ale szyk nieiednostayny wprawdzie, ale ta nieforenmość nie iest tu wadą: bo cale to powiązanie,równie ze spodu,iak z wierzchu obiia się tarcicami, szczelnie w pazy spoionemi, które do osnowy przytwierdzone gwoździami iedne, z nią stanowią pokrywę.

Wzór 8.

Wzór 9.

Wzór 10.

Wzór i o okazuie pułap z samych tylko tarcic wykonany na przestrzeni 6ociu stóp kwadratowych. Składa się on z trzech warst sosnowych desek na | cala grubych, w zdłuz z sobą w nut połączonych i tak na sobie złożonych, iż iedney warsty deski krzyżuią się z deskami warsty drugiey,a wszystkie trzy zamknięte są w ramie wzdłuż ścian leżącey i maiącey wewnątrz wycięty paz na którym kładą się końce desek i do brzegu mocno gwoździami przytwierdzaią. Pierwsza warsta

STROPY.

77

wzdętą iest ku śrzodkowi,prawie po iedney linii na każdą stopę długości,warsta druga położona w przeciwnym kierunku, przytwierdzona iest do pierwszey trzema czy czterema rzędami gwoździ; trzecia podobnież skowana iest z pierwszą i drugą. Poprzedzaiący sposób okazuie, iak w⁷iełe przez przy-biianie tarcic gwoździami,a więc s'cisl'e połączenie wszelkiego, w skład stropu wchodzącego drzewa, przybywa mu mocy, kiedy w tym tu przykładzie iedna warsta tarcic, mieysce tramowey powały zastąpić może.

Wzór u.

Na w zorze 11, widzimy inny oszczędny także z samych tylko tarcic złożony pułap. W nim iedne deski stawią się rę-bem, drugie zas' płazem, i tak wciąż idą naprzemian. Kładzione płazem w łęk są'wygięte i dla tego bydź muszą dłuższe od pierwszych. Dla utrzymania ich przy iednostayney krzywliźnie, i ściśleyszego połączenia ze stoiącemi rębem, pootyka-ne są naprzemian z wierzchu i ze spodu rozsadzonemu podle brzegów drewnianemi kołkami. Cały ten pułap osadza się w ramie za oezep mu służącey.

rzucane, czyli Podmiotki(sO‘

4o. Strop, iakimkolwiek sposobem ułożony będzie, ma Pułapypod-swoie dwie strony lice i nice czyli podniebienie i grzbiet iak są w sklepieniu. Podniebienie stropu albo iest widział- flttlć ne,iak bywa w pospolitych pułapach i wytwornych stropach, albo też iest okryte skorupą z podrzuconego tynku, którą u nas zwłoska suf item zowią,azwaćby można podmiot hą.

Grzbiet zaś, ieżeli nie iest całkiem nagi, to albo na sobie ma ziemny tylko nasyp> albo po nasypie kładzie się tło kamienne lub drewniane.

Wzory 12 i i3.

Pospolitą podmiotkę czyliposowę dwoiako robią: raz po-

między belki wpoprzekzapędzaią drążki słomą okręcone, które potem gliną lub glinianą polepą namazuią (*). W innym razie przęsła płotków z wici lub chrustu uplecione, na łatach wzdłuż belek przybitych kładą i także glinianą polepą z dołu i z góry obmazuią. Tymto sposobem robi się posowa w go-Wzory 12.i3. spodarskichbudowlach wielce przydatna. Wzory 12. i5.

Pułapy podrzucane zaprawą wapienną albo gipsem, wielorako robić mogę, i tak: spód tramów do poziomu zrównany, cieńkiemi tarcicami naprzód obiię, po tych nasnuię żelaznego dr o tu, gwoździami go przybiiaiąc; pod tą siatką roześcielę wrarstę błotney trzciny, i gipsem ią lub zaprawą wapienną gładko wytynkuię. Zamiast drocianey siatki i trzciny mogę użyć ważkich sosnowych łuczywek, które w gęstą kratkę Wzory i4.i5. uplatam, a naniey daię tynk wygładzony. Wzory i4. i5.

"Wzór 16.

Cięższy wprawdzie, ale tańszy i ciepleyszy uczynię sufit, kiedy naprzód calowe i na cal między sobą rozsadzone łaty, przybiię wprost pod belki, potem zaś ułamków cegły gęsto pomiędzy nie z góry nakładę i gipsem albo wapnem poleię: naostatek, z dołu go należycie zaprawą podrzucę i wytar-kuię.Wzórió.

Nasyp stropowy.

41. Na pospolitym pułapie, po tarcicach, nakrytych warstą mchu albo słomy, usypię gruby słóy suchey ziemi, zrównam go, ubiię, i dam glinianą polepę, a to będzie nasyp pospolity.

Na stropie, którego spód ma bydź okryty podmiotką, żeby umieścić nasyp pomiędzy belkami, przybiię w małey od spodu odległości grube wzdłuż belek łaty: na nich oprę końce wpoprzek ułożonych deszczułek lub polan, a na tych, iak wy-

STROPY.

79

Wzór i5.

źey, nasyp uczynię (wzór 15): albo podmiotkę na iednym rzędzie belek, nasyp zaś na drugim zawieszę.

Mamy to z doświadczenia, iż przez zapełnienie szczelne próżnego między belkami mieysca, staie się strop mocniey-szym i ciepło lepiey dochowuiącym. Gdy tedy będę miał belki mocne i będę mógł ie pomiędzy sobą gęsto położyć, nie lękając się wówczas zbytecznego ich obciążenia, zrobię nasyp takim sposobem: dam tuż ponad sufitem wydrożenie wzdłuż tramów, i w nie zapędzę silnie wpoprzek o belki opieraiące się opólki; na nich roześcielę warstę mchu, słomy albo paproci suchey, którą ucisnę warstą cegły w przewieź na sucho ułożoney; tey spoienia gipsem z góry zalawszy, ubiię z czarney ziemi słóy miąższy i tło z gliny po wierzchu uczynię.

42. Staroświeckie stropy bywały prawie zawsze z drze- Przyozdobię-

.    r    TT    n’e Stropów

wa widocznego, starannie, prosto a rowno wygładzonego, wytwornych, które chroniąc od wilgoci i owadupowlekano pokostem; a dla okrasy przyozdabiano rzeźbą, świetnemi kolorami i pozłotą.

Odkąd wyobrażenia skażone o ozdobie rozprzestrzeniły się, odtąd też poczęto uważać za rzecz mniey godną ukazania oku drzewa składaiącego stropy, które przecie widocznie świadczy o ich mocy i umieiętney budowie. Zgodzono się raczey skrywać drzewo pod tynkiem, który bezczynnego przydaiąc ciężaru, przyśpiesza psucie się tramów, i zmusza naydaley w pół wieku przemieniać drzew o; kiedy tym czasem staroświeckie stropy z drzewa zdrowego, od czterechset dopięciu-set lat i więcey, w zupełney zostaią czerstwości. Nadto, iest ieszcze wielka różnica między widokiem przestraszaiącym tychto nad rozległa przestrzenią, iakby iednego głazu,zawie-

szonych gładkich sufitów, a widokiem bezpiecznóm i rozmaitą symetrycznością ożywionem, owyclito staroświeckich stropów,które podziśdzień z upodobaniem oglądamy po zamkach i kościołach włoskich. leszcze i tę korzyść na stronę z widocznego drzewa robionych stropów^, przydać należy, iż ozdoby na nich łacno bydź mogą stopniowane, i tak prawie różne iak na tkaninach: od białego bowiem stropu iak płótno, przeyść stopniami możemy do pysznego iak złotogłów. Dla poznania tey całey różnicy, dosyćby było widzieć iedne obok drugich, a nawet wystarcza przypatrzyć się niektórym tu pomieszczonym ich wzorom.

Tak V. Wzór i.

Wzór 2.

Wzór i, na Tab. V. wyobraża ozdobny strop z podciągami w powale, którego niegdyś często używano do izb nie-przechodzących iociułokci wpoprzek.Tramy obleczone tu są tarcicami: bo te łacniey, niż tramy,mieć z dobornego i suchego drzewa, tudzież rzeźbą, malowidłem, pozłotą ozdobić. Tramy i tramiki są pospolicie biało malowane, a tylko rzeźba na nich i rozety bywaią złocone; dobrze zaś, gdy deski tło stanowiące, są naprowadzone wysokiemi kolorami, naprzy-kład papużasto-zielonym, niebieskim albo purpurowym, i symetrycznie złotem pocętkowane.

na-

Wzór 2, okazuie przyozdobienie podobnież na podciągach opartego stropu, który w tymiest odpoprzedzaiącego różny, iż zamiast tramików pomiędzy głównemi tramami, położone tu iest wieko, iakoby drzwi z ram i filungów złożone. Dno śrzodkowego filungu czyli wnęki, które dla utkwienia na niern wystawney rozety iest nieco więcey przed innemi zagłębione, tudzież dna czterech wnęk po rogach leżących,

prowadzone są kolorem lazurowym, czterech zaś innych wnęk podłużnych są purpurowe i przyozdobione liścianką lub złotemi cętkami usiane. Tramy tu bydź mogą koloru białego, ramy zaś wieka purpurowe, a ramki w około wnęk, tudzież rozety{A), giowatki(B) i guziki(C) naśladuiące głowy wielkich i małych gwoździ, oraz lekkie na tramach i ramkach wieka szlaczki, wszystko złocone.

Wzór 3.

Wzór 4.

lest ieszcze inny rodzay wytwornych stropów, w których iedne tramy prawdziwe, drugie udawane, krzyżuią się na-wzaiem i są iednako ze spodu deskami obite. Wolne zaś pomiędzy tramami mieysca, zakryte są deszczkowemi koszykami, które na podobieństwo sklepieniowych (55) wielorakie postaci mieć mogą. Piętrzone ściany tych koszyków, dna ich i podniebienia tramów zwykle przyozdabiała rzeźbiarską robotą (54). Cały strop, oprócz złoconey rzeźby, może hycli ie-dnego białego kolor u, iakiego iest ów wspaniały w kościele P. M. Snieźney (Maria maggiore) w Rzymie. Widzieć go na wzorze 5. Albo też stropów takich tramy całkiem są złocone, dna zaś koszyków barwy iakieyś świetney: szafiro-wey, zieloney, purpurowey; a wszelka rzeźba i ozdobne gło-watki także złocone. Tego wszystkiego mamy przykłady, prócz wielu innych, na przepysznych Bramantego stropach w pałacu Kancellaryi papieskiey.

Za przykład przywiodę, tu ieszcze z tego rodzaiu stropów ieden wzięty z kościoła ś. Wawrzyńca w Rzymie. Skład ie-go wszystkich części w trzech rzutach iest na oko pokazany na wzorze 4. Widać na nim iedne koszyki sześciokątne, podłużne, zagłębione; drugie kwadratowe i tróykątne, iakby

wnęki równo z tramami płaskie. Dna pierwszych, kolorem różowo-modrym są naprowadzone, mnieyszycli zaś salady-nowym, rozety wszystkie i głowatki, iakoteż ramki w około den większych koszyków, złote; a tramy białe, Srzodkiem podniebienia tramów idzie plecionka zielono-brązowa, po brzegach zaś tramów i w około głowa tek większych są po-dwóyne złote prążki, miedzy którcmi na dnie białem koralowego kolom iagódki okrągłe leżą naprzemian z podłużne-mi. Dla tegom tu raczey ten przykład zpomiędzy wielu obrał, iż on nam okazuie strop, mimo pysznego pozoru, ze wszech miar oszczędny, i w istocie nawet ubogi: albowiem wszystkie ozdoby, prócz rozet, są tylko malowane, złoto i rzeźba są udawane, a co większa wszystko w nim wydaie robotę na prędce uskutecznioną, któraiednak przetrwała z górą 6 wieków i iest podziśdzień pyszną świątyni ozdobą.

Starożytne Rzymskie s tropy (la eu nar) najwyższego przepychu dochodziły: iak to nasz A. Wargocki, idąc za świadectwem Seneki powiada: „Stropy zasie z tablic abo słonio-„wych, abo mosiądzowych złocistych bywały, abo ie złotymi „blachami kryto, abo belki miały złote blachy, a w samym „stropie rozsadzone kamienie drogie tkwiały. Wiec (co wię-„ksza) strop nie ieden bywał, ale kilka ieden nad drugim, „które ile noszenia przy bankiecie bywało telekroć sztucz-„nie a mało znacznie odmykano, że w inną stronę na śró-„bach abo snadnich wałkach ustępowały.” (*).

Stropy metal-liczne.

45. Na podobieństw o drewnianych robią w Anglii powały stropów" całkowicie lane z surowcu żelaza. Tramy ich we-

wnątrz są dęte i dla tego wielkiej mocy, a nie są cięższe od tramów drewnianych.

Tablica IY. Wrzór 17.

We Francy i także nie są zbyt rzadkie stropy na żełazney zbroi zawieszone. Wzór 1711a Tablicy IV wyobraża iedno takie uzbroienie.W nióm, mieysce tramów zastępuią po dwa . razem pręty żelazne, ieden włuk zgięty, drugi iakby cięciwa iego wyprężony; a obadwa ściśle z sobą połączone strze-mionkami,wewnątrz którychnayduią się rozworki,zbliżyć się prętom niedozwalaiące. Dla stropu biorącego w świetle między dłuższemi bokami łokci i o, głównym prętom uzbroienia płazem Jeżącym daią zwyczaynie szerokości 5o liniy, grubości 2 4, a strzale pręta włuk wygiętego 6 cali. Takuzbroione po dwarazem pręty rozsadzaią w odległości dwóchłokci.Prę-ty poziomo leżące, sprzęgaią się wszystkie razem, za pośrze-dnictwem sztabek na 18 liniy szerokich a 9 grubych, których końce w kluczkę zagięte, nie dozwalaią głównym pi etom ruszyć się z mieysca. Każdy taki wiązarek (ferme) z luku, cięciwy i strzemionek złożony, ma ieszcze nad sobą wzdłuż idący pręt, którego końce rów nie iak końce głównego pod nim leżącego, opatrzone są uchami i trzpieniem żelaznym; za pomocą takieytó kotwi, utwierdzaią się końce w ścianie murów a-ney. Va tak powiązanem żelaztwie zawiesza się pokryw a izby, zwyczaynie robiona z cegieł wewnątrz dętych.

ROZDZIAŁ III.

¹

Sgakzin. Programme du Cours de Construction.

O TLĄC II.

44. Na grzbiecie sklepienia lub stropu, gdy po nich chodzić mamy, robimy trwałe i niewzruszone poziomy, które

11*

z iakiego bądź wątku udziałane będą, w powszechności, tłami, to iest, niby dnami budowli [Bodeji) nazywamy. Tła pospolite są kamienne albo drewniane* i podług tego rozmaicie się robią.

Tła kamienne czyli pawimentu.

45. Kamienne tła starożytnych Rzymian, z trzech słoiów czyli warst zwykle złożone bywaią:pierwsza posadci{statu-7Tien)* składa się z zaprawy wapienney i wielkich iak pięść kamieni, kiedy tło na szczerey ziemi, albo na grzbiecie sklepienia iest położone; wielkości zaś kurzego iaia,kiedy leży na belkach stropowych. Druga warsta, która się zowie gruzowaniem [rudus) tćm się tylko różni odpierwszey,że się składa zmnieyszych nierównie kamyków,i wapna świeżo gaszonego.Trwałość i moc pawimentu zależała od tych dwóch pierwszych iego słoiów; które też osobno ubiiano dopóty, aż oba-dwa o czwartą część ścieniawszy nie większą razem miewały grubość nad ośm i ćwierć cala. Trzecia warsta zwana polepą tła (;nucleus) była statecznie zcienkiey cymentowey zaprawy; grubość iey nie przechodziła czterech i ósmey części cala. W teyto ostatniey warśeie układano kamiennąpo-sadzkę. lednaki był sposób robienia i skład iednaki tych trzech opisanych warst rzymskiego pawimentu, badźto wprost na ziemi, bądź na grzbiecie sklepienia, bądź też na stropie leżał; prócz że względna grubość warst kładzionych na stropie, zawsze mnieyszą bywała.

ne

We Włoszech, gdzie wiele starożytnych sposobów budowania do dziśdma we zwyczaiu pozostało, robią też kamien-tła do dawnych rzymskich wielce podobne, i tak: w Neapolu lastrico (pomost, bruk) robi się z ułamków pumexu

T Ł A.

85

1    w wulkanicznym ogniu przepalonego tulu, które nayduią się oblicie w okolicach tego miasta. Ułamki tych kamieni, wielkości laskowego orzecha, mięszaią się z wapnem od tygodnia zgaszonćmi do gęstości tłustego mleka w odą rozwiedzionćm; mieszanina wyrabia się długo, i po pewnych przestankach odw iłża się tymże samym roztworem w^apna. Po pierwszem wyrobieniu spoczywa przez 24 godzin, potem nanowo się miesza i wówczas rozgrzewać się i burzyć poczyna; trzeci raz i czwarty, owszem miesza dopóty, dopóki nie przestanie burzyć się i nie przybierze wlas'ciwey sobie zsiadłości.

Gdy maią użyć tey zaprawy do zrobienia tła na stropie drewnianym, naprzód wapnem w gęste zarobionem ciasto, zatykaią wszelkie między deskami szczeliny; potem, usy-puią z kamyków, wielkości orzecha włoskiego, nasucho złożoną warstę; na nie rzucaią odrazu przygotowaney zapraw y pokład, na 5 cali gruby, który przez bicie przywodzą do 5 cali i g hniy grubos'ci. Ubiianie nie prędzey się poczyna, aż we

2    4 godzin po rozpostarciu zaprawy, czyli aż tak nie skrzepnie, iż po niey chodzić będzie można. Ubiianie odbywa się drewnianym pralni kiem czyli kiianką, daiąc raz wedle razu; powtarza się zwyczaynie potrzykroć, krzyżuiąc uderzenia pierwsze biciem powiórnem; a zawsze między działaniem iedném adrugiém zostawia się robota w spoczynku po godzin dwadzieścia cztery. Kiedy tło, tym sposobem robione, ma zostawać bez żadnego przykrycia na dżdżu i pod wpływem wszelkich niepogod, wówczas daią mu od 7 do 8 cali grubos'ci, nie licząc w to suchey kamyków warsty; grubość ta przez ubiianie przywodzi się pospolicie do 5J cali.

Nadto, po ukończoney robocie, rozpośeieraią słóy ziemi na 6 cali gruby, który ią ochrania od pękania i wysychania nagiego; zostaie on słóy ziemi na mieyscu przez dwa miesiące w porze letniey, albo od iesieni do wiosny przez czas zimy, to iest, dopóty, dopóki zrobione tło nie wyschnie i zupełnie nie skrzepnie. Tło tym sposobem udziałane, iednę naostatek stanowi bryłę.

W Wenecyi robią odmiennym nieco sposobem tła także odlewane, które tam zowią composto lub tei'razzo. Pierwsza ich warsta na 4 cale gruba składa się: z iedney części . wapna i trzech grubo potłuczoney dachówki, które się razem należycie mięszaią. Słóy ten zaprawy, cały od razu, równo z poziomem wykładała i zostawuią w spoczynku przez iednę lid) dwie doby; potem go ubiiaią żelazem zaokrąglonem na podobieństwo ięzyka; bicie powtarzała poty, aż śladów uderzenia znaku nie będzie. Dawszy uleżeć się przez dobę tey pierwszej warście, rozpośeieraią po niey drugą na cala grubą, złożoną z dachówki na proch startey, i zmięszaney po połowie z wapnem gaszoném. Póki ta warsta iest ieszcze świeżą, usiewa się po wierzchu dr ob ne mi ułamkami różnokolorowych marmurów, które za pośrzednietwem toczncey się kłódki kamienney w miękie tło pogrążaią. Podczas tey całey roboty, rzemieślnicy chodzą po nakładzionych deskach, albo matach słomianych. Tę ostatnią warstę ubiiaią tak iak poprzedzaiącą, i temże samem narzędziem, lecz słabiey i o-stróźniey. Ubiiaią poty, aż ułamki marmurów, skryią się głąb i powleką częścią miałką zaprawy, która na wierzch wystąpi. Działanie to wykonywaią po dwódniowey za kaz-dem biciem przewłoce. Nie prędzey tedy aż po 10 lub 12 dniacli przystępuią do oczyszczenia powierzchni, a to odbywa się w następuiącym porządku: naprzód kamieniem dziar-stwianym ocierała powierzchnię, potem ią gładzą cieńszym piaskowcem , naostatek pumexem. Przez zmywanie wodą natartego prochu, robią się w około marmuru szczeliny, które zaprawiała ciastem z ziem kolorowych i wapna przygo-towaném; wszystkiemu pod koniec daią połysk polerownćm żelazem. Naostatek cały pawiment pociągała raz albo dwa razy wrzącym lnianym oleiem, który przeniknąwszy go do pewney głębokości, wzmacnia i zdolnym czyni do przyięcia świetnego połysku.

Robią tym sposobem tła,iakkobierce,różno-wzorzyste.Kreślą do tego, na grubym papierze, żądaną ozdobę dla czwartey częścimieysca,na którćm ma bydź wykonaną. Potem na cztery takoż części rozdzielam to mieysce, i na drugiey tła warście, póki taiest ieszcze świeżą, wykłutą z papieru ozdobęyw każ-dey ćwiartce powierzchni miałkim przeprószaią węglem. Naostatek, przez wyrżnięte z łubku na każdy osobno kolor o-kienka, nasypuią iednego koloru druzgi marmurowe, podług wzoru na tle odbitego. Daley postępuie cała robota i do końca się prowadzi tak, iak wyżey iest opisane. Chcąc, aby wzorzyste tła kamienne długo nie traciły swoiey piękności, należy ku temu dobierać marmurów prawie iednakiey mocy.

Kiedy tła takie maią bydź na ziemi lub na sklepieniu danej

naprzód przygotowuią dla nich trwałą posadę, to iest, z gruzu i zaprawy słóy mocno ubity i do poziomu zrównany.

Kiedy pomost kamienny ma

bydź

na

stropie złożonym

wówczas belek mocnieyszych, niź zwykle na powałę stropu użyć należy; a nawet lepiey iest, dadź belki podwóyne, iedne stropowe, drugie do dźwigania tła przeznaczone; a to tern bardziey, kiedy i strop ieszcze podrzucaną zaprawą ma bydź obciążonym.

Posadzka kamienna.

46. W ostatniey warscie tła kamiennego, którą nazwaliśmy polepą, nie zawsze osadzamy marmur na druzgi stłuczony, iak to pod liczbą poprzedzaiącąbyło opisano; owszem, nierównie częściey, wspólnie z tą warstą, naściełamy marmurową, glinianą, a nawet ze zwyczaynych cegieł złożoną posadzkę. Postać i wielkość tafel posadzkowych (careaüx), mogą bydź wciąż iednakie albo różne. Iednakiey wielkości i iednakiego kształtu takie tylko będą, których kąty zdolne są napełnić mieysce około punktu danego, czyli złożyć cztery kąty proste, a takiemi są: tafle prostokątne, kwadratowe, rombowe, sześciokątne i maiąee postać trójkątów równoramiennych. llóżney zaś postaci i wielkości różnej, mogą bydź użyte wszystkie poprzedzaiące wespół połączone- W pierwszym przypadku iednorodne będą, w drugim zaś, różnorodne bydź powinny, kiedy równey mocy bydź maią. Z tego wypada, iż postaci tafel posadzkowych bardzo liczne bydź mogą a same posadzki z iednego wciąż wątku lub różnych; lecz zawsze w szyku ich symetryą dla większej prostoty zachowywać należy.

Taka godziwa rozmaitość kształtów, wielkości, mocy, kolorów i szyku posadzki kamienney, sprzyia nawet oszczę-dności;albowiemdaie zręczność użyciaróżnorodnych okrawków kamienia od innych robot pozostałego.

TŁA.

⁸9

na

Gdy idzie o zrobienie trwałej posadzki, wiele ieszcze tern zależy, aby iey tafelki nie miały kątów ostrych; bo te, podprzesuwaiącym się ciężarem, tymłatwiey odkruszyć się mogą, im są ostrzeysze. Dla tegoto chcąc trwałą zrobić posadzkę nie daiemy iey postaci troykątow, a nawet unikamy zbiegu czterech kątów prostych kwadratu lub prostokąta, lecz raczey w przew ieź ie z sobą kładziemy. Ze w szystkich więc postaci, pod względem mocy i trwałości, nayprostszą iest postać sześciokąta równobocznego; zwłaszcza gdy sam materyał, z którego się wyrabia nie dosyć iest trwały, iak na-przykład w posadzce glinianey.

Tab. VI, Wzory 1.2.3.

Wzory i,2,3, wyobrażaią sposób robienia pawimentów rzymskich, na sklepieniu i stropach drewnianych. Wzór 2 daie widzieć między gruzowaniem i polepą warstę cegieł, którey Rzymianie używali statecznie, kiedy tło na stropie położone i od deszczu nieprzykryte bydź miało.

Wzory 4, 5, 6, wyobrażaią różney postaci posadzki glinia- Wzór 4.5.6. ne. Takich posadzek tafelki w staroświeczyźnie różnokolorowe robiono, powlekaiąc polewą szklistą iak kachle piecowe.

Wzory 7, 8, daią widzieć układ trzech i czterech różno- wzór 7.8. kolorowych marmurów, które wespół do wysadzenia tła używane bywaią.

Rzymianie robili posadzki naprzechwał wytworne: wysadzali ie róźnofarhnym w czworogranne małe kostki popi-łow^anym marmurem. Kostki te miewały od 10 do 12 linii długości a 5 w kwadrat grubości. Takiemi czworograńcami rozmaite na tłach ozdoby, a nawet obrazy kolorowane wy-

sadzali. Zaleeaią się te ich drobno-kostkowe roboty (en mosaïque) dowcipnym wymysłem i szykiem ozdób, a nade-wszystko wiekami prawie niepożytą trwałością. Wzory 9.... 12, daią wyobrażenie posadzek rzymskich, wraz ze szlakami w około ścian i we drzwiach w miejscu progów używanemu Wszystkie te przykłady wzięte są ze starożytnych budowli rzymskich.

Wzory 9.. 12.

Wzór ł3.

Tła drewniane..

Wzór i'4.

Wzór i5 służyć może do przyozdobienia tła ziedney mas-sy ulanego. Podług niego brózdowane i wysokim kolorem napuszczone prążki przyozdobienie uczynią.

47. Tło drewniane pospolite mianuie siępomostem,podłogą, wytwornieysze zaś zwyczaynie posadzką (parquet) zowiemy.

Na belkach stropowych, a częściej na legarach w poprzek do belek przymocowanych, albo na niewzruszonej innej posadzie leżących, ścielemy pomost dylowy, albo podłogę z dębowych lub sosnowych tarcic, zawsze w całey długości połączonych z sobą: albo przez ucios (en biseau), wzór 1 albo ma zakładkę (Pfalz) B, albo leż na wpust (en rainure, Nuth) C. W każdym razie deski do legarów

c

gwoździami mocno przybiiainy. Ze zaś dostrzeżono, iż tarcice szerokie łatwo się koszą, i wzdymaią albo zapadaią wzdłuż śrzodka; radzą więc budownicy do podło g używać tarciczek ważkich; od trzech do czterech cali, a na ieden cal grubych, które od legara do legara, iuż to się równolegle w przewieź szykuią, iuż w icdlinkę, iak to oboie wyraźnie widzieć można na wzorach i4, i5.

Próżnego pomiędzy legarami miejsca nigdy zosfawować

TŁA.

9¹

nie należy, ale ie gruzem, ziemią suchą, węglem, albo trocinami drewnemi szczelnie zapełnić potrzeba. Po ukończeniu należycie zrobioney podłogi, żeby ią mieć trwalszą i moc-nieyszą, dobrze iest wrzącym oleiern napoić.

Wzór ifL 17.

Drewniane tła wytworne powstaią ze stolnic czyli tafel osobnych, od i do iJ łokcia w kwadrat biorących, a na i lub i \ cala grubych. Każda posadzki tafla składa się zwyezaynie z ramy przewiązaney wewnątrz podobnem teyże ramie krzyżowaniem, którego ramiona iuż to są dane równolegle do boków ramy, iuż są w kierunku iey przekątnych; tudzież z tabliczek w ramie i krzyżowaniu na wpust oprawionych, które się zowią kamieniami; i dla tegoto zwykło się mówić tafla o 4ch, 9C1U, i6tu kamieniach. Wzory 16,17,18,

Tafle kładziemy na legarach zrównanych z poziomem, al- 18 bo ezęściey na ślcpey, iak ią zowią, wprzód daney, podłodze. Tafle szjkuiemy albo równolegle do ściany, albo w kierunku przekątnym, iak to ze wzorów 1 gs° i 20S⁰ wyrozumieć Wzór 19.20. łatwo. Ażeby taka posadzka była nadobną i trwałą, potrzeba ią robić z drzewa twardego od trzech do czterech lat wpo-piłowanych kawałkach suszonego.

Robimy ieszeze posadzki wzorzyste, z drzewa rozmaitey maści, iak o to: dębiny, klonu, orzecha, iabłoni, gruszy i z drzewa zamorskiego. To wszelkie drzew o albo się wiąże w stolnice z ram i kamieni powstaiące, albo, kiedy iest drogie, służy tylko do wyłożenia powierzchni, z pospolitego drzew a zw iązanych tafel. Takieyto roboty różno-kolorwem drze-

wTein wykładaney mamy przykłady na wzorach 21------26. Wzór 21. .26

Aby można było długo utrzymać w św ietności farbę wła-

92 ściwą drzewu i widocznieyszćm zrobić odmianę iego słoiów, potrzeba drewniane posadzki od czasu do czasu woskiem nacierać.

ROZDZIAŁ IV. '

DACH Y.

48. Wkraiach leżących blisko równika, gdzie deszcz rzadko pada a zawsze buyny, nagły, i wkrótce po spadnieniu wysycha; tam grzbiet sklepienia albo stropu tłem kamiennym przykryty z małą dla ścieku wody spadzistościę, wystarcza-iącćm iest budowli nakryciem. Wierzch budowli tym sposobem zrobiony, po którym przechadzać się można zowie się nakryciem poziomem albo altanowèm (comble en terrasse).

Wzór 1.

Tablica vu. Tab. VII, wzór i. Przeciwnie w kraiach za zwrotniki ku biegunowym kołom posunionych, deszcze padaię często, drobne i przenikliwe, śniegi też obfite przez kilkamiesięcy pokrywa-ią ziemię. Tu samo iuż przyrodzenie zniewala używać tym skutecznieyszych sposobów do spławiania wody i zrzucania śniegów z pokrycia, im większa ich massa na budowlę spada i dłużey na niey przebywa. Podniesiono tedy stromiey, niż w pokryciu altanowèm, płaszczyzny, po których woda spływa, oddzielono ie od sklepień i stropów,i na osobnćm śrzod-kuiącem pomiędzy niemi osadzono wiązaniu. Stąd poszedł szczególny rodzay ostatecznego budowii nakrycia, który dachami nazywamy. W dachach przeto są dwie do uważania istotne części: płaszczyzny ściekowe czyli połacie dachu i wiązanie czyli wieźba, na którey one połacie leżą.

4g. Proste zadosyć uczynienie przeznaczeniu dachów wymaga, iżby stoczyste iednego dachu połacie były iednostay-nie do poziomu nachylone. Z takiego ich prostego urządzenia, wynika mnóstwo pożytków, a mianowicie:

Postać dachów.

iód p₀}aó iednostaynie do poziomu nachylona naylepiey sprzyia spływaniu wody deszczowey.

2re Dach ze wszech stron ograniczony połaciami iednako pochyłemi, w poprzecznćm pionowem rozcięciu wyda, trójkąty, a przeto więźba iego w tym kierunku zawsze trójkątną bydź będzie mogła. Wiemy zaś skąd inąd (G. I. 85), iż tróy-katny układ części drewnianego wiązania iest naymocniey-szym.

5cie Ogólna postać dachu będzie za-wsze ostrzem albo krawędzią zakończona, a oraz stanie się postacią bryły równego oporu. Będzie więc nayopornieyszą, bądźto przeciwko własnemu ciężarowi, który po całey przestrzeni nią zaiętey iednostaynie rozrzuconym uważać się możej bądź przeci wko sile wiatru, poziomie działaiącey. lest nadto, postacią nayo-szczędnieyszą pod względem rozciągłości: bo w niey poziomie uczynione przecięcia, to iest, podstawy przełamania, są podobne sobie f).

Liczba i położenie płaszczyzn dachowych nadaią rozmaite kształty całemu dachowi, a stąd i nazwiska iego rozmaite, i tak: kiedy dach iest o dwóch połaciach, wówczas zowiemy go dachem dwu-okapowymlub szczytowym; to drugie nazwisko bierze od ścian tróykątnych, które wtedy zamykaią go z dwóch stron sobie przeciwnych, a które szczytami zo-

Wzór 2.3.4.5. wią (wzór 2). Kiedy iest o iedney połaci zowie się iedno-oka-powym albo półszczytowym (wzór 5). Kiedy kilka płaszczyzn tróykątnych lub trapezowych zbiega się w ostrz ie-den, albo krawędź wilczkiem zwaną, wówczas dach tey postaci iaką mu nadaią, mianuie się dachem wielo-okapowym albo namiotowym; gdyż iest niby podobny do rozpiętego namiotu, (wzór 4). Kiedy naostatek ściekowa dachu powierzchnia, iest iedną ciągłą ostrokręgu powierzchnią, dach taki nosi nazwisko dachu wkoło-okapowego albo stożkowego (wzór 5). Dwa ostatnie dachy mogą byclź ieszcze całkowite albo połowiczne.

Pochyłość połaci dachowych.

5o. Nachylenie do poziomu połaci dachowych, rzeczywiście zależy od szerokości geograficzney mieysca i stanu ocieplenia powietrza właściwego temu ich położeniu. Iakoż w kraiach leżących między zwrotnikami, wszelkie budowy pospolicie poziomo zakończone bywaią; przeto pochyłość połaci od zwrotników dopiero poczyna bydź potrzebną. Stąd na oznaczenie kąta tey pochyłości następuiące mamy ogólne prawidło (*): od szerokości geograficzney mieysca odey-me odległość zwrotnika od równika, to iest, 2 5° 28'; a będę miał przyzwoity mieysca kąt pochyłości. Wypadek ten uledz ieszcze powinien pewney odmianie ze względu na szczególne położenie budowli, na rodzay i ciężar pokrycia i inne ieszcze okoliczności,które się poźniey okażą (6 8). To prawidło z rozumowania wydobyte stwierdzam przykłady na bu-dowiach starożytnych i różne doświadczenia. Egipcianie,iako mieszkańcy gorącego i pogodnego kraiu, zawsze płasko i pod

poziom kończyli swoie budowle, co też i podziśdzień czynią nie tylko mieszkańcy Afryki, lecz i niektórych królestw południowcy Europy. Przeciwnie mieszkańcy stron północnych robią dachy nader strome.

Szerokość Aten iest 58 ⁰ 5'; kąt zatem na pochyłość dachów w tern mieście podług powyższego prawidła otrzymany, będzie i4° 5j'. W zabytkach budów ateńskich nayduiemy rzeczywiście : pochyłość frontonu w Propileum i4° 5o'r w świątyni Tezeusza i4°, Minerwy i5° 5o. Pochyłość dachów na budowlach prywatnych mogła bydź nieco większa.

Rzym leży pod szerokością 4i ⁰ 54'. Odiąwszy od tey szerokości odległość zwrotnika od równika, otrzymuiemy na pochyłość dachów w tćm mieście i8° 26'. Witruwiusz, architekt rzymski, pisząc o dachach na świątyniach porządku toskańskiego, każe dawać na całkowitą wysokość dachów szczytowych, trzecią część linii poziomej odpowdadaiąeey iedney połaci. To wykreślenie właśnie daie pochyłość połaciom 18⁰ 26'. Pochyłość ta mnieyszą iest wprawdzie od tey, którą widzimy na frontonach budowli rzymskich; iakoź, w świątyni Zgody iest 25° 5o', u przedsionka Panteonu 24°, w świątyni Antoniusza i Faustyny 24° 5o'. Pochyłość dachu na kościele ś. Pawła zamurami miasta iest 25° it. cl. Lecz Rondelet tę większą stromość dachów rzymskich przypisu-ie rodzaiowi ciężkiego pokrycia, które było od wieków we zwyczaiu u Rzymian.

WN

Wilno leży pod szerokością 54° 4ir; kąt zatem pochyłości dachów w tćm mieście bydźby powinien podług prawidła, 5i° 13', kat, dmący na wysokość blisko część podstawy

wziętey między okapami dachu. Prawidło też upowszechnione pomiędzy naszemi cieślami każe im brać trzecią część szerokości dachu, na iego wysokość.

W pierwiastkowych gotyckich budowlach wysokość dachów była równa ich podstawie; poźniey nieco zniżoną została, bo ią naznaczano kreśląc tróykąt równoboczny, w którym dwa boki znaczyły połacie, a trzeci podstawę dachu. Daleko pozniey weszły we zwyczay dachy o dwóch różnych pochyłościach: część niższa stromą iak w gotyckich dachach, wierzchnia zaś cale płaską była. Dachy takie chybiaiące istotnego swoiego przeznaczenia,noszą nazwisko architekta Man-zarda; bądź to że on ie wymyślił, bądź że pierwszy weFran-cyi w powszechne używanie wprowadzać począł.

W I Ę Ź B A D A C H O TV A.

[carcasse (Tun comble).

5i. Więźba, naktórey leży pokrycie dachowe,może bydź robioną z kamienia, cegły, drzewa, żelaza, albo ze śpiźu podług zamierzonego stopnia mocy i trwałości. Składa się z krokwi, które nachylone są do poziomu pod kątem pochyłości, właściwym położeniu geograficznemu mieysca, iaką połacie mieć powinny. Krokwie sobie równe rozsadza ią się w rów-ney też odległości i na swych społem sprzężonych grzbietach utrzymuią stoczysty pomost.

Więźba ka. mienna. Tab. VII. Wzór 6.

Ö2. Wzór 6 naTab. YII wyobraża więźbę z ciosowego kamienia zrobioną, krokwie w niey są rzeczywiście żebra mi gotyckiego sklepienia. Wierzchołki ich połączone są także ciosowćm spłaszczonćm przesklepieniem, a grzbiety wciąż żelazuemi prętami.

Wzór 7 okazuie podobną poprzedzaiącey więźbę z muru ceglanego, w tém tylko od tamtey różną, iż tu mieysce sklepionych żeber zastępuią cieńkie tróykątne ścianki oparte na iednójn bez przerwy kolebkowatóm sklepieniu, i że są rozsadzone w odległości mnieyszey niż iest długość cegły wiel-kiey ręki, którą grzbiet ich zwykle pokryty bywa.

Wróż 7.

wniana tra-mowa.

Wzór 8.

55. Wzór 8 daie widzieć więźbę drewnianą z tramów i Więźbadre-tramików, nayprostszego ile bydź może składu: bo każdy iey wiązar czyli wiązarek (ferme, Binder) składa się z krokwi (arbalétriers) zz, a, i poziomego tramu bb, który naciągiem (entrait) nazwaćby można. Krokwie tu spoione są z sobą u wierzchu, a u spodu zazębione o tram wyprężyć go usi-łuią. Wszystkie temu podobne wiązarki, w równych od siebie odległościach postawione,łączą się wespół przytwierdzo-nemi do nich tarnikami c, c, c, c, które leżniami (pannes, filières) zowiemy. Na leżniach rozsadzone są w poprzek krokiew/d (chevrons) dd, dd, a na krokiewkach kładzie się po- ' most sto czysty.

Wzór 9.

Wzór 9 wydaie na oko w tein różny od poprzedzającego wiązarek, iż wmim krokwie nie w prost się z sobą stykaią, lecz są oprawione w słupku czyli storczyku (poinçon) <?, na śrzodku pomiędzy niemi wiszącym. Storczyk ten iest ieszcze połączony z krokwiami za pośrzednictwem zastrzałów (contrefiches) Przydatność storczyka iest tu dwoiaka: raz służy za podstawę zastrzałom podpieraiącym krokwie, drugi raz, będąc '«am krokwiami utwierdzony, podeymuie część ciężaru poziomey belki, atak, obadwa te ciężary od krokwi i belki przyięte, obraca napowrót ku iey wyprężeniu.

i3

Wzór io okazuie skład iednego wiązara, z powtórzenia którego powstaie osnowa wieźby całego dachu. Tu końce krokwi nie w tramie, lecz w sw oichpodstopkach (blochet) g-, g, są oprawione. Podstopki krokiew, robią się albo z pełnych tramów, albo bywaią złożone z dwóch dylów, które sposobem kleszczów obeymuią krokiew i inne wiązania części. Krokwie rozparte są tak zwaną rozporą (faux-entrait) hh, odktórey idą przez podstopki do główney belki zastrzały i, i, (jambes de force), służące do iey wyprężenia, utwierdzenia, i łączą w ieden wiązar wszystkie wymienione ezęści. leżeli belka zpodspodu podpartą bydź może, wówczas storczyk sTzodkowy, dźwiga sarnę tylko rozporę, ieżeli zaś belka nie może bydź podpartą, natenczas, równie belka iak i rozpora na storczyku zawieszoną bydź powinna.

Wzór io.

Wzór 11.

Wzór 11 wyobraża poprzeczne i podłużne dachu półna-miotowrego przecięcie, tudzież rzut iego poziomy. W nim belki główne leża końcami oparte na muidatach czyli płatwach k,k,k, (plateformes); na śrzodkacli rozpór utkwione są storczyki, a w końcach belek głównych i wierzchach storczyków oprawione krokwie. Rozpory w mierze trzymaią krokwie i same w śrzodku na storczykach bywaia zawieszone. Na wierzchach storczykówpolega wciąż wszystkie krokwie wespół łączącytrarnik, który szlemieniem albopodłuzką{faîtage) ll, nazywaią. Dla posiłkowania krokwi,belki powtórney czyli rozpory i szlemienia służą tu zastrzały i mieczyki (es-seliers). Na grzbietach tak opatrzonych keokwi rozłożone są poziomie równolegle i w równey od siebie 'odległości tak nazwane leżnie. Te dachowe iakohy legary przytw ierdzone są

do krokwi i podparte podstawkami (chantignoles) m, 772, m. Leżnie utrzymuią na sobie krokiewki, a na nich leży dachowe krycie. W dachu namiotowym, krokwie rogowe zowią sie narożnicami (arêtiers) nn; i są osadzone w sztychach czyli podstopkach swoich 00; do tych rogowych krokwi przysadzaią się z obu stron połowiczne krokiewki

Wzór 12.

Tab. VIII.

Wzór 1.

Wzór 12 okazuie połowę wiązara na szerokości 24 arszynów, w świetle między ścianami,uskutecznionego. Nie masz w nim tr amu głównego, a ciężar i parcie dachu działaią przez całą wysokość ściany; taki więc układ wiązania bardzo iest przydatnym pod nakrycie szop i innych pakownych składów. Każda tu para krokwi, zamiast na tramie, wśpiera się na połowie obwodu dwunastokatarównoboczneso ztramikówtak

c    O

grubych iak są krokwie ułożonego. Bok dwónastokąta nay-wyższy, poziomy, służy tu za rozporę; a bok tuż po nim następujący za podkrokieiv (faux arbalétrier) qcp trzeci iest zastrzałem opieraiącym się o bok połowiczny dwunasto-kąta, który na niewzruszoney podstawie pionowo stoi, i do lisicy, raczey lesicy, rr, przez całą wysokość ściany daney sworzniami iest przytwierdzony. Przy zetknięciu z sobą tych wszystkich boków, są dane z obu stron w węgielnym do kąta kierunku, kleszcze ss, ss, (moises), łączące krokiew i lesice z tą wieloboczną krokwi podporą. Nadto, do śrzod-ków rozpory i zastrzału, dane są prostopadłe wzdłuż z obu stron tramiki połączone kleszczami tt, tt, które pełnią usługę storczyka i podstopka krokwi.

Wzór 1 na Tablicy MII stawia nam przed oczy połowę poprzeczney i część ze stropem podłużney więźby dachu na

100

kościele N. P. Śnieżney w Rzymie. Krokwie w niey są po (lwie pary obok stawione; pomiędzy dwie każde przechodzi śrzodkiem igła wisząca czyli trzpień (aiguille pendante), który iest zawieszony na dwóch razem storczykach, a zawieszony za pośrzednictwem przetyczki przez czworograniaste w nich otwory przepuszczoney; trzpień służy do dźwigania belek, także w parze leżących i uchatemi strzemionami opatrzonych. Krokwie przez dwie trzecie części całey swey długości, posiłkowane sąpodkrokwiami* Podkrokwie wespół z krokwiami oprawione są przez zazębienie w głównych belkach i żelazną obręczą mocno z niemi z wiązane. Do wierzchnich końców podkrokwń przytknięte są storczyki poboczne (faux poinçons), a tych głowy rozporami wstecz są odpierane. Między każdą parą storczyków pobocznych zawieszony iest, także na drew nianey przetyczce, trzpień żelazny podeymuiący w części ciężar głównych belek. Leżnie tu są bez podstawek. Na leżniach rozsadzone krokiew-ki a na nich spoczywa ostateczne dachu pokrycie.

Wzór 2.

Wzór 2 wyobraża olbrzymiey wielkości więźbę dachu na izbie ćwiczeń woyskowych w Moskwie, wykonaną podług myśli P. Betancourt. Tram główny w każdym wiązarze składa się z dwóch szeregów na sobie złożonych tramów. W każdym szeregu, tramy staczane są w znak piorunowy, a obadwa ich szeregi w całey długości połączone przez zazębienie i sworżnie żelazne. Z obudwmch końców tramu głów-nego, którego śrzodek na 12 cali w górę iest wzdęty, wychodzą sążniste krokwie i opieraią się o głowę żelazną śrzodko-wego storczyka. Pod każdą krokwią są trzy, iedna od dru-

giey krótsza, podkrokwie, przytykaiące także do głów żelaznych storczyków pobocznych; które z przeciwney strony odpierane są sążnistemi rozporami. Krokwie i podkrokwie oprawione tu są w tramie głównym i przy swey nasadzie mocno z nim czterema obręczami związane. Istotna zaleta tego ogromnego wiązania, prócz wielkiey prostoty, wydaie się w zręcznćm użyciu surowcu żelaza na głowy storczyków.

Każdy albowiem storczyk składa się z kleszczów wiszących A i między nie, zapośrzednictwem szyi, wprawioney głowy żelazney B. Głowa do ramion kleszczów przytwierdzona iest nawskrós przechodzącemi sworzniami zapomo-cą widłowatycb strzemion. Nadto, działanie krokwi odpierane tu iest zastrzałami, których ieden koniec o głowę storczyka, drugi iest oparty o żelazne IcszczotM (semelles), któ-remi tram główny i wszystkie trzy rozpory opatrzone są w mieyscach stoczenia.

Uczyniliśmy tu lekkie opisanie i drobny wzór tego olbrzy-miey wielkości dachu, dla okazania tylko, iak daleko umieię-tna ciesiołka granice możności posunąć iest zdolna; ktoby zaś chciał mieć dokładne opisanie i widzieć wszystkie rozwinięte części, tego w całym świecie naywiększego wiązania, bo na szerokości 75 łokci w świetle uskutecznionego, naydzie we własnćm dziele P.Betancourt wszystkie pożądane szcze-

góły O-

54. W Holandyi na małych przestrzeniach dla oszczędzę- więźta dre-

wnianatarci-

______ cowa. ¹

102

nia drzewa robią z tarcic więźbę dachową, podobnie iak pułapy pod liczbą opisane.

Tab. VII. Wzór i5.

Wzór i4.

Wzór i5.

Wzór i5 wyobraża, z boku i wprost pokazane, wiązanie dachu półszczytowego, w którem miasto tramów są tarcice rębem użyte. Krokwie tarcicowe z takąż belką są u dołu połączone przez zazębienie i obręcz żelazną; wierzchnie zaś ich końce, na murłacie oparte widzimy. Na śrzodku w miey-scu słupca są kleszcze śrubami spoione i obeymuiące krokiew i belkę. Na grzbietach krokwi leżnie, a nanichkro-kiewki są porozkładane.

Wzór i4 daie widzieć także tarcicowy wiązarek, którego krokwie posiłkowane są dwoma mieć zamierzy iumcemi się z sobą na śrzodku, i maiącemi przepuszczone końce poza grzbiet krokwi. Spodkowe końce mieczów i krokwi, razem spoione żelazną obręczą, i przedziurawione wzdłuż idącym sporym tramikiem, leżą oprawione w płatwie poziomey. Na krokwiach iak zwykle są leżnie a na nich krokiewki.

Wzór 15 przedstawia okukabłąkowatą więźbę dachu,któ-rey osobne wiązary złożone są sposobem młyńskiego koła z dw^óch, albo trzech warst deszczek. Więźba z takich wią-zarów złożona nie ma żadnych, wewnątrz siebie posiłkuią-cych części, i iest iakoby powstała z żeber drewnianego sklepienia.

Każda kabłąkowata krokiew robi się z tarcic nie dłuższych nad dwa łokcie, które będą wciąż równey długości, gdy krzywośc podniebienia ma bydź wszędy iednaką; dłuższe zaś lub krótsze w tern mieyscu, gdzie promień krzywości dłuższy iest lub krótszy. Iżby wiązar taki dokładnie równo-

ważył się w sobie, potrzeba iżby krzywo ść krokwi podług linii łańcużkowey robioną była, albo przynaymniey zbliżoną do niey ile bydź może. Dzwona tarcicowe z których się pierwsza warsta krokwi składa, maią mieć końce przycięte w kierunku węgielnym do krzywego ich podniebienia. Druga warsta podobnież robi się iak pierwsza, prócz że spoienia dzwon iey deskowych, idą w przewieź ze spoieniami warsty pier-wszey. Obiedwie nakoniec, łączą się za pośrzednictwem kołków drewnianych zapędzonych przy spoieniach węgielnych, na wskroś przez deski warst obiedwóch.

Dla nadania grzbietowi takich łękowatych krokwi, przy-zwoitey pochyłości, osadzamy u spodka i u góry kaźdey krokwi, dwieprzypustnice (coyaux) u, u, podobnież iak same krokwie z dwóch lub trzech warst deszczek złożone. Końce przypustnic zwarte w wierzchu, tudzież końce łękowatych krokiew pod niemi będące łączą się wszystkie wespół za po-śrzednietwem tarcicowego trzpienia AA; dolnych zaś przypustnic spodkowe końce uięte są wraz z krokwiami w kleszcze, z dwóch dylów związane, które krokwi służą zamiast podstopka. Krokwie równie iak przypustnice dziurawią się w równych odległościach,dlapoziomego przetknięcia płaska-wych tramików; tramiki te opatrzone są tuż z obu stron krokwi czworogrannemi otworami, przez które zapędzamy czworogranne także zatyczki. Tak przygotowane części o-błęczystego wiązara składamy z sobą osadzaiąc końce łęków w równey od siebie, około półtora łokcia odległości, i wpuszczamy wpodkładziny wzdłuż ściany leżące. Łączymy potem wszystkie poziomemi tramikami, które do każ-dey krokwi są przytwierdzone przez założone z ob ustroń za-tyczki. Chociaż każdy tramik przez trzy tylko krokwie przechodzi, ale że trzecia krokiew na pierwszym tramiku, iest pierwszą na drugim tuż w górę idącym i l. d. wszystkie więc krokwie całey więźby ściśle z sobą zostaną powiązane. Więźby takie z dzwon tarcicowych złożone, noszą nazwisko od Filiberta de Lorm; bo on pierwszy opisał ie, i przez to upo- ~ wszechnił.

Więźby obłączyste w tern są dobre, iż daią wolne pod dachem do użycia mieysce, iż niepotrzebuią naciągaiących belek i innych tramowych więzó w, i że mogą bydź zawieszone nad przestrzenią od 6 do i5 sążni szeroką. Lecz więźby obłączyste zawsze są kosztownieysze niż zwyczayne, a w przypadku ognia, zbytecznie zalrudniaią ratowanie budowdi.

Na przytoczonych dotąd przykładach poznaliśmy przeznaczenie prawie wszystkich części wchodzących w skład wie- v źby drewnianey. Nadto, zastanawia nas wielka między niemi a stropami zachodząca podobność: iakoż, wiązary tróykątne uważane bydź mogą za główne i uzbroione brusy stropowe, leżnie odpowiadaią legarom, krokiewki i dalsze części pokrycia pomostom, podłodze,posadzkom. Stąd wypada iż wią-zar tróykątny złożony z dwóch tylko krokwi i belki, daleko silni eyszym będzie do utrzymywania przypadaiącego nań ciężaru, niż tram stropowy. Wszystkie przeto części drewnianey więźby daleko cieńsze bydź mogą, niż odpowdedne im części w stropach, rozpostartych nad taż samą przestrzenią. Ale gdy drzewo w skład dachowego wiązania wschodzące narażone iest bardziey na paczenie się i wykrzywianie od wil-

goci i ciepła, niż drzewo w stropie; przeto bez posiłkowania krokwi i belek rzadko kiedy obeyśdź się można. Lecz kiedy, gdzie i iakie części wiąźania maią bydź użyte, tego wszystkiego naylepiey nas nauczyć może poznany należycie sposób działania ich własnego i na nich złożonego ciężaru.

O działaniu głównych części dachowego wiązara (²).

55. Krokwie osadzone w belce lub tylko w płatwach o-prawione, ciężarem własnym i krycia cisną w mieyscach podpartych a ciśnienie to dzieie się podług kąta ich pochyłości. Siła tego ciśnienia w każdym podpartym punkcie przy-padaiąca, rozkłada się na dwie siły.iednę pionową, która krokiew namieyscu utwierdza; drugą poziomego parcia, która działa na oddalenie iey zewnątrz i wytrącenie z posady. O woź ta ostatnia sił a w każdym wiązarze, ma bydź ile bydź może naymnieyszą.

■A

D A

Q'

Q'"

sobie ciężar iadnostaynie rozłożony uważać

Oznaczmy naprzód wyrazy ciśnienia, którego doświadczała podpory odbelki poziomie na A nich połoźoney. Czy tę belkę iako q wciąż iednostaynie ciężką, czy też iako maiącą na będziemy, iest iedno w istocie i toż samo.

Nazwdymy Q, Q\ Q" ciśnienie, które oznaczyć mamy w punktach C. Ciężar całey belki niech będzie 2jP, długość iey 2L a odległość podpory A od podpory B niech

i4

będzie z. Nadto rozdzielmy długość belki na dwie równe części, w punkcie D.

Aże ciężar 2P iednostaynie iest rozłożony po tramie długości 2L, przeto na każdy punkt iego długości przypada ciężaru—; na część zatem z, będzie^; a na część 2 L — z, przypadnie równo rozłożonego ciężaru JP (—£—) •

Ciężar każdey z dwóch tych części, uważać możemy iak-by był w iey śrzodku ciężkości złożony, a iak tu, w połowie; a zatem podpora każdego iey końca iest obciążoną połową tego ciężaru, iest tedy

0 = — •

-    2 L’

r/=P(4p).

Ze zaś w punkcie B obudwóch części połączone iest ciśnienie, będzie to tedy ciśnienie, czyli

Q'=%+p&)=p-

Parcie i olśnienie krokwi dachu półszczytowego.

56. Dla nalezienia ciśnienia krokwi i parcia îey zewnętrznego , weźmy pod rozwagę naprzód krokiew dachu półszczytowego, i dajmy ieszcze, źe ta iednym końcem opartą iest o ścianę pio- % nową AC, drugim o iakąkolwiek podstawę poziomą czyniącą z krokwią kąt cc.

Sledźmyż teraz iakic iest:

A.

I?

H 53

iód parcie poziome przyciskaiące krokiew do ściany.

₂re Parcie poziome S, usiłuiące odsunąć zewnątrz spodek

krokwi.

107

DACHY.

5cie Ciśnienie pionowe V, którego doświadcza punkt B.

Krokiew bierzemy tu za iednorodny i wciąż iednaki gra-niastosłup, przeto ciężar iey uważać się może iakby był złożony we śrzodku e: albo, co naiedno wychodzi, przypuszczamy że krokiew nie iest ciężką, lecz że na iey śrzodku ciężar 2/* iest zawieszony. Ciężar 2P sprawi ciśnienie na każdym z dwóch punktów A i B, równe P. Czyniąc więc AD = P, i rozkładaiąc tę siłę na dwie, iednę do ściany prostopadłą' AF, drugą w kierunku krokwi działaiącą AE-, będzie

AF — P. dosty AE= ——

wsi a

Na przedłużeniu AB wziąwszy B T— AE i rozebrawszy ią podobnież na dwie siły, będziemy mieli

Bll— P. dosty a, BK—

P. w s l a

wst a

= P.

Aże parcie poziome na ścianę wrywarte, czyli AF iest = P. dosty a, i iest także parcie poziome zewnętrzne BH, czyli S—P. dosty ar, przeto, krokiew zrówna mocą wy* wiera poziome parcie na ścianę, iak u spodka swego; a to parcie tym iest uiększe im kąt cc mnieyszy»

Nakoniec, łącząc w iedno, ciśnienie w punktach A i B-, mamy

P + P=₂P.

Takieby było ciśnienie naieden punkt B, gdyby krokiewr pionowro stała.

Niech teraz krokiew, wierzchołkiem opartą będzie o słupiec pionowy AC, zamiast ściany podstawiony. Szukaymy iakie będzie w tym przypadku wyrażenie siły parcia i ciśnienia.

2P

T;.....K

Ciężar 2P sprawuie na każdym punkcie A i B, ciśnienie pionowe P. Biorąc zatem AD — P naydziemy

AF— P. dost cc AE— P. wst cc.

Biorąc na przedłużeniu AB, BT=AE naydziemy,

BU— P. wst cc. dost cc —

P. wst 2«

BK—P. wst cc. '

Otrzymaliśmy więc,

P. wst 2a

$=

JF—P.[ 1 -f wst cc).

Nadto, siła AFrozłożyć się da na dwie:

P. wst 2a

AL —

AM — P. dost oc\

Pierwsza wyraża siłę wywracaiącą słupiec z położenia pionowego, i ta iest równa poziomemu zewnątrz parciu u spodka krokwi.

Druga oznacza siłę, którą słupiec iest uciskany w kierunku swoiey długości.

¹⁰9

DACHY.

Łącząc razem ciśnienia pionowe wywierane na punkta A i B będzie zawsze

jP (i + WSt CĆ) -f* JP. dost CC = 2jP.

Zrównanie S = —— uczy nas: że k?'okwi dachów półszczytowych, takim (iak wyzey) sposobem urządzonych , parcie poziome zewnętrzne tym większe iest zawsze, im kąt cc iest większy, czyli im wysokość dachu większa; a naywiększe wtedy będzie, kiedy krokiew iest osadzoną pod kątem 45°.

Weźmy ieszcze za przykład krokiew dachu półszczyto-. wego wzmocnioną zastrzałem DE\ prostopadłym do AB; i szukaymy wyrażenia siły S parcia poziomego u spodka krokwi, tudzież V sßyr

siły ciśnienia pionowego.

Z przyczyny dodanego zastrzału, si- i;.....;

ła krokwi, czyli iednostaynie rozłożonego po niey ciężaru, dotknie trzech punktów^, D, i?. Oznaczmy ciśnienie z kolei na każdy punkt przypadaiące, przez (?, £)', ()", tudzież rozłóżmy siły Q\Q każdą na dwie, iednę prostopadłą do krokwi, drugą w kierunku iey działaiącą, będziemy tedy mieli:

hJ

Aq — Q wst cc,

Ap — 0 dost cc,

Ds = Q wst cc,

Dr — Q dost cc.

Parcie więc całe w kierunku krokwi będzie ((?+(?') wst#,

110

które od punktu B na przedłużeniu krokwi oddawszy, i na dwie siły rozłożywszy będziemy mieli

azatern

<0+0')

BH—

BK=(Qy (7) wst oc\

S =    WSt 20f

2

J⁷'==((?+ (7) wst ce + Q\

WSt 206.

Nazwawszy AB, 2L; ciężar krokwi 2P; część iey długości AB, z, i otrzymane w tych ilościach (podług liczby 55) wyrażenia sił ciśnienia, Q, Q', Q\ włożywszy w powyższe wzory, mieć będziemy

S —    wst 206

Dr — Q dost 06 — JP. dost ce.

Stąd wyczytuiemy: iż, aby zastrzał korzystnie mógł bydź użytym, dla zmnieyszcnia poziomego zewnętrznego parcia krokwi,powinna ilość z bydź ile możności naymniey sza, czyli zastrzał tak wysoko dany iak tylko bydź może.

Nadto, sprawdza się to ogólne prawo, tyczące się krokwi dachu półszczytowego, że te maią bydź poniżone o tyle o ile okoliczności mieyscowe tego dozwolą, wyiąwszy przypadek, kiedy nie na słupcu są oparte, ale w ścianie osadzone: bo w tym razie rzecz się ma całkiem odwrotnie.

DACHY.

111

57. Każdey krokwi AB i AD w dachu szczytowym, mamy oznaczyć sile pionowego ciśnienia i siłę parcia zewnętrznego.

Wiązar tak i uważać możemy iak B gdyby był złożony z dwóch krokwi dachu półszczytowego; bo połączenie ich w punkcie A za-stępuie ścianę pionową.

Naydziemy tu podobnie iak pod liczbą 56:

iód ze siły poziome zewnętrznego parcia w punkcie A, z obu stron, będąc równe i w prost sobie przeciwne, niszczą się.

c c

2re że parcie zewnętrzne i ciśnienie pionowe przy każdym z punktów B i D są następuiące:

S—P. dosty os

Stąd widzimy, że w takim wiązar ze, parcie poziome krokwi będzie tym większe im iest większa ich pochyłość, czyli im wysokość dachu iest 7nnieysza;zwłaszcza gdy krokwie nie w tramach w poprzek lezących, lecz w murlatach wzdłuz ściany, osadzone będą.

Uważmy teraz wiązanie krokwi wykonane za pośrze-dnictwem storczyka AC, o który końce krokwi są oparte i doń przytwierdzone, i szukaymy parcia iakiego ten słupek dos'wiadcza, tudzież parcia zewnętrznego które ma mieysce u spodka krokwi.

Wiązanie to uważać możemy iakoby złożone było z dwóch

Parcie i ciśnienie krokwi dachu szczytowe

go*

112

krokwi półszczytowych opartych na wspólnym słupcu, stosownie więc do liczby 56 naydziemy:

P. WSt, 2Ct

V—P{ 1 +wst²^r).

Stąd widzimy, iź parcie zewnętrzne tym iest mniey-sze, im mniejsza będzie pochyłość krokwi. W prowadzenie więc storczyka w wiązar szczytowy dachów płaskich, wybornym iest śrzodkiem zmnieyszenia zewnętrznego ich

poziomego parcia.

Weźmy teraz pod uwagę wiązar szczytowy opatrzony rozporą EF. Ciśnienie pionowe w punktach Ą, E, B, nazwiymy Q, Q\ Q\ Siła Q daie się rozłożyć na dwie, Q. dosty cc i ; pierwsza pozioma wewnętrzna niszczy się przez równą a

przeciwną sobie drugiey krokwi, druga zaś działa w kierunku krokwi.

.i    0¹

Podobnież siła Q rozłoży się na dwie ()’dosty cc i pierwsza niszczy się także przez iey równą, działaiącą w kierunku rozpory: druga pozostałe i działa w kierunku krokwi.

W punkcie więc B, w kierunku krokwi działaią dwie razem siły, czyli -f —; tę złożoną siłę rozłóżmy na dwie, iednę poziomego parcia, drugą pionowego ciśnienia, a naydziemy:

pierwszą

drugą

(^f)dosta = ^+^ dosty «

C^)wstœ=(0⁺^-

Aże właśnie ciśnienie w punkcie B nazwaliśmy Q\ będzie tedy ostatecznie

S—{Q+Q) dosty a,

r=Q+Q + Q\

Postrzegamy więc, że parcie zewnętrzne poziome powiększa się w miarę zmniejszania się kąta a, czyli w miarę zmnieyszaiącey się wysokości dachu.

Parcie wewnętrzne narozporęnaleźliśmybydź=()'dosty#. Co nam pokazuie, że rozpora wstecz ciśnioną będzie od dwóch sil równych, sobie przeciwnych, tym bardziey im dach iest płaższy.

Rozważywszy nayprostszy wiązar szczytowy, naleźli^ śmy

& = JP.dosty a. parcie zaś opatrzonego rozporą iest;

S— (Q + Q) dosty a.

W ostatnie to wyrażenie kładąc zamiast Q i Q\ ich pod liczbą 55 otrzymane wartości, mamy:

S= ( (?+ Q) dosty cc — P    dosty a.

Stąd uczymy się, że parcie poziome zewnętrzne u spodka wiązaru opatrzonego rozporą iest większe, aniżeli kiedy icy nié ma, a tym większe im rozpora niżey iest osadzona.

Dl a niepowiększenia tedy parcia, rozpora nie wyźey nad § wysokos'ci dachu czyli ^ długości krokwi, osadzaną bydź ma; albowiem wyżey dana sprawiłaby w mieyscu zwarcia się

i5

Działaniekro-kwi obłączy-stych.

Ogólne uwagi nad urządzeniem więźby tramawey.

krokwi parcie poziome odiemne, rozerwać krokwie usiłu-

iące (*).

58. leżeli krokiew dachu będzie łamaną, to iest, z wielu części AB, BCCD, na sobie opartych złożo-    A

ną i ieżeli te części zostaią w równowadze, parcia ich poziome w punktach zetknięcia się c /

B i C są koniecznie równe. Daymy teraz że /

części łamaney krokwi tak są małe, iż ie za łu- -

ki pewney linii krzywey wziąć można, niuszą więc, według wzmiankowanego dopiero prawa, parcia poziome w punktach zetknięcia bydź sobie równe, ieżeli te części zostaią w równowadze. Lecz że takiegoż prawa dostrzegamy w linii łańcużkowey, wiązanie więc obłączyste aby dokładnie równoważącćm się było, iedynie podług tey tylko linii robione bydźby powinno; a ieżeli konieczna potrzeba zniewala robić go podług inney krzywości, tedy przynaymniey tę krzyw ość do linii łańcużkowey, ile możności, przybliżyć potrzeba.

5g. Z całey rzeczy, o urządzeniu więźby tramowrey i o sposobie działania iey części, następuiące ogólne wyprowadzamy wnioski:

i) Wszelka wieźba dachowa w obudwóch połowach swoich, z iednakiey liczby, iednakich i iednako położonych części składać się powinna, aby siły parcia z ciężaru pochodzące w części iakieyś zniszczyć się mogły. W więźbach przeto i wiązarach dachowych symetryczność istotnym będzie mocy i trwałości warunkiem.

2) Krok wie,osobliwie dachów spłaszczonych,daleko pożyte-czniey w naciągach czyli ściągaczach (entrait,tir ant) osadzać, niż w murłatach wzdłuż s'ciany leżących; tym bo wiem sposobem siłarozpieraiąca ohciążoney krokwi, ku wyprężeniu i do napięcia tey poziomey belki całkiem obróconą zostanie.

5) Wtrącenie storczyka między wierzchołki krokiew, tym bardziey umnieysza parcia ich poziomego im dachy bar-dziey są spłaszczone; lecz z przyczyny storczyka słabiey napięty ściągacz zawsze na storczyku rnabydź zawieszony.

4)    Krokwie w ściągaczu osadzone mogą się oheyśdź bez posiłkuiących części, skoro do tyła są silne, że się nie uginaią pod ciężarem nakrycia; kiedy tymczasem też same krokw ie i w tym samym razie bez tey belki użyte, koniecznie potrzebować będą wielu części posiłkuiących, dla zniszczenia lub tylko osłabienia poziomego parcia.

5)    leżeli krokwie ugiąć się będą mogły pod przypadaią-cym na nie ciężarem, tedy rozpieramy one rozporą, albo po-siłkuiemy zastrzałami; które iuż to są w storczyku, iuż w belce osadzone.

6)    Zastrzały prostopadle podpieraiące krokwie, skutecz-niey działaią, niż ukośne do nieb rozpory; ale też ciężar przez nie na storczyk albo belkę przenoszący się, częścią ich swo-ią obciąża; gdy tymczasem rozpora z dwóch przeciwnych stron przyięte ciężary niszczy wstecz siebie obracaiąc, a storczyki przy niey użyte, całkiem służyć mogą do zawieszenia głównego tramu. Stądby wypadało że rozpor snadź Jepiey używać do rozparcia krokwi, niż zastrzałów do podpierania.

7)    Aby rozpora w dachu spłaszczonym i ciężkie krycie

maiącym, nie przyczyniała zbytecznego parcia, bliżey wierzchołka niż w \ części wysokości, daną bydź nie powinna. Dla tego to w dachach wzniosłych i szerokich, daiemy dwie rozpory, każdą w j części wysokości dachu, i kiedy są zbyt długie mieczami ie (liens) posiłkuiemy. W dachu zaś, którego krokwie pod kątem prostym zbiegać się będą, iedna tylko, w połow ie wysokości, wystarcza.

8) Zastrzały takie aby zbytecznie nie obciążały storczyków powinny u dołu między sobą taki kąt zawierać iaki krokwie formuią u góry, czyli bydź do nich naprzemian równoległemu Więc gdy kąt zwarcia się krokwi iest prostym, zastrzały wówczas w naykorzystnieyszćm nayduią się położeniu. I przeciwnie, w spłaszczonych i podniosłych dachach, będąc bardziey w iedne stronę niż w drugą nachylone, nie są iuż tak użyteczne: ieżeli bowiem uczynimy zastrzały mniey do krokwi nachylone, tedy przelany przez nie na storczyki ciężar, większy będzie w dachach spłaszczonych niż w podniosłych. Stąd nakoriiec wnosimy, iż zastrzały użyte w dachach podniosłych mniey maią niedogodności.

Więźba żelazna.

60. Stosuiąc prawa oporu ciał kruchych albo sprężystych, tudzież wypadki doświadczeń nad żelazem łanem i klepa-nćm, możemy zręcznie używać iednego lub drugiego, na tramy i całą powałę stropową, a równćm prawem i na więźbę dachową, ieżeli konieczny warunek trwałości lub bezpieczeństwa tego po nas wymagać będzie. Z klińcow klatkowych lanego albo klepanego żelaza, prócz sklepień mostowych, robione bydź mogą sklepienia i więźby pod nakrycie budowli. Znaioma iest powszechnie ogromna bania z prę-

¹¹7

DACHY.

tow żelaznych złożona, która pokrywa w Paryżu budowę do przedaży mąki i zboża przeznaczoną (halle au blé).

Klepanego też żelaza na zwyczayną więźbę dachową często używaią.

Tab. VIII. Wzór 5.

Wzór 3 Tab.YIII, okazuie połowę więźby z prętów żelaza uskutecznioney, pod nakrycie przestrzeni 57 J łokci w świe-tle szerokiey. Dwa w niey są łęki kołowe, ieden bardziey spłaszczony niż drugi; do iednego w dwóch mieyscach, które odpowiadaią mieyscom słabym w sklepieniach, krokwie, a do drugiego rozpora, są stycznemi. Obadwa zawieszone są na śrzodkowym trzpieniu, od którego do krokwi idą dwa zastrzały. Pręt nakoniec wielki, na śrzodku nieco wzdęty i od-powiadaiące belce dacliowey, zawieszony iest na sześciu ia-koby wędzidłach, które przytwierdzone są do wszystkich wyżey wyliczonych tu części.

by dachowey

61. Ozdoba w powszechności na tych tylko członkach bu- Ozdoba więź-do wli naydowaó się może, które są w niey wewnątrz albo zewnątrz wyraźnie widziane. A przeto części więźby dacho-wey wr takim tylko przypadku ozdobione bydź mogą, kiedy dach iedyne i ostateczne budowli stanowi pokrycie, albo kiedy części iego zewnątrz ścian, dla zrobienia okapu, są przedłużone.

Wzór 4.

Wzór 4 pokazuie przyozdobienie belki i części ią posiłku-iących, iakie iest w kościele ś. Miniata we Ploreneyi.

Wzory 5, 6, 7 i 8.

Wzory 5 i 6 daią widzieć skromną i obok bogatą ozdobę końcow krokwi, czyli hroMcwnic (SparrenJwpfe).

Wzór 7 wyobraża skład ozdobnego okapu i iego podniebienia. Ozdobne krokiewnice albo z drzewa twardego wy- Wróz₇.

rzynane bywaią albo dęto odlewane z zynku lub żelaza bydź mogą.

surowcu

Wzór 8.

Krycie kamienne. Tab IX. Wzór 1.

Wzór 8 przedstawia okap z prętów żelaznych, którego krokiewnice podparte są ozdobnemi wąsami.

KRYCIE DACHÓW.

62. Dwie istotne części naznaczyliśmy sobie do uważania w dachach, to iest: krycie czyli pomost ściekowy i wiązanie na którem krycie spoczywa. Poznawszy skład więźby da-chowey, przystępuiemy do roztrząsania różnych sposobów iey nakrywania.

Nawpółdzicy ludzie kryią swoie mieszkania gliną, darniną, liściem, korą drewna albo skórami zwierząt; przeciwnie ludzie na naywyższym stopniu cywilizacyi i bogactw stoią-cy, wznoszą budowle pokryte marmurem śnieżney białości, miedzią lub bronzem złocistym. Pośrzedniey trwałości i ceny wątek, iest powszechnie na pokrycie używany, iako to: kamień ciosowy, łupek gliniany, dachówka i niektóre metalle ciągłe, iako ołów, zynk, miedź i żelazo.

65. Wzór 1 Tab. IX wyobraża krycie urobione z kamienia ciosowego, które się używa do dachów płaskich i tylko na sklepioney kamienney więźbie. Składa się z płytkich kamiennych totohów, które od śrzodka do śrzodka krokwi swą długością sięgaią. W nich poziome brzegi przykrywaią ieden drugiego, i aby pomiędzy nie woda przesiąknąć nie mogła, łączą się na zcMaćlkę\ brzegi w górę idące i podniesione, sty-kaią się z sobą szczelnie i są pokryte umyślnie do tego przysposobionym kamieniem, który gąsiorem zowią. Kamienie

te, brzegi drugich pokrywaiące, maią postać połowy ściętego ostrokręgu; tyle tylko wewnątrz wydrążone ile tego potrzeba na pomieszczenie brzegów podniesionych w łoto-kach, tudzież dla obiecia cieńszego końca podobnegoż sobie a tuż niżey położonego gąsiora. Długość gąsiora dwa razy większą bywa od szerokości łotoka. Pierwsze gąsiory przy samym brzegu dachu leżące, zadnione są i na dnach miewaią wyryte ozdoby A, B.

Sposób ten przyozdobienia prosty i nadobny powszechnie był używanym na świątyniach greckich, marmurem pospolicie krytych. Na końcach i u wierzchołka szczytu czyli frontonu świątyni, osadzano wydatnieysze ozdoby: na wierzchołku, miały postać iaką wzór A wyobraża, narożne zaś miały postać ćwierćkulistą i z dwóch stron były przyozdobione pewnym kwiatonem B. Te trzy ozdobne dna gąsiorów łączyły się razem przyozdobionym także pasem marmurowym. Domyślać się godzi, że formy wiek pokrywaią-cyeh grobowce starożytne, biorą swóy początek z tego sposobu zakończenia brzegów kamiennego pokrycia.

Wzór 2.

Wzór 2 okazuie krycie łupkiem glinianym. Łupek ten mogący się drzeć na cieńkie gładkie i lekkie słoie, używa się we Prancyi i w Niemczech gdzie się też obficie znayduie. Troiaki się nayduie; ieden twardy nie snadny do darcia,inny iak glina miękki lecz twardnieiący w powietrzu; inny między dwoma pierwszemi śrzodkuie, i ten też na cienkie war-sty rozpłatany do krycia wyłącznie używany bywa. Łupek gliniany ma sobie właściwe wady, a mianowicie że w ogniu i od mrozu pęka. Nay większe tabliczki łupkowe, iakich we

1 20

Francyi używaią, miewaią pospolicie 11 długości, 8 cali szerokości a i| linii grubości.

Krycie łupkiem uskutecznia się w następuiącym porządku: naprzód, po zrównanych krokiewkach robimy rzeszot z łat dachowych, kładąc i przybiiaiąc gwoździami łatę od łaty w równey odległości na lj około cala. Po rzeszocie układa się łupek w rzędy poziome, zachowuiąc przewieź pomiędzy rzędami. Rząd wierzchni nakrywa spodniego J części. Im dachy są płaźsze, tym więcey rząd na rząd zachodzić powinien. Każda łupku płytka przytwierdza się do łat dwoma gwoździami, przez otworki w górnym iey brzegu przygotowane.

Krycie dachówkowe.

Wrzór 3.j

64. Wzory 5,4, 6 i 6 wyohraźażą sposoby krycia dachówką. Dachówka lubo robi się podobnym sposobem iak cegła, wszakże troskliwość w oczyszczaniu i wymieszeniu gliny, tudzież w formowaniu z niey i wypaleniu dachówek, daleko większą mieć należy, niż przy robocie cegieł.

Postać dachówek czworaką tu na wzorach widzimy.

Wzór 5 okazuie ułożone krycie z dachówek rzymskich. Sposób takiego krycia ze wszystkich naytrwalszego i nay-dawnieyszego po dziśdzień zachował się we Włoszech. Składa się z trzech różnych dachówek, a raczey z dwóch tylko, gdyż trzecia nie różni się od pospolitey cegły, chyba tylko dobrocią i znacznie mnieyszą grubością. Na krokiewkach, w odległości 8 około cali rozsadzonych, uścieła się naprzód pomost z tych płaskich iak cegła dachówek, które włosi piane Ile, a spoienia ich opatruią się zaprawą wapienną. Na tey iakoby posadzce kładą się dacho'wdd drugie,

płaskie wprawdzie, lecz z brzegami w górę odgiętemi, które W łosi tegole zowią; a ze te z iednego końca węższe są niż z drugiego, dachówka zatem rzędu iednego zachodzi w dachówkę rzędu poprzedzaiącego, i tę w trzeciey części z góry nakrywa. Przestrzeń między dwoma w górę idącemi rzędami zostaiąca, oraz brzegi ich odgięte nakrywała się trzecim rzędem dachówki żłobiastey,niby gąsiorkami,canale uW ‘lochów zwanemi. Wielkość tych dachówek w różnych miastach włoskich różnahywa, ale w Rzymie wymiary ich są stałe i dla zachowania powszechnego wyryte na kamienney tablicy w ratuszu złożoney. Kiedy te w szystkie trzy dachówki na zaprawie wapienney dobrze ułożone zostaną, daią krycie niepozytey prawie trwałości.

W^zór 4.

Wzór 4 uczy krycia dachówką żłobiastą, iakiey powszechnie używaią w południowey Francyi, w Hiszpanii i we Włoszech. Iestto dachówka całkiem taka, iaką w poprzedzającym wzorze gąsiorkami nazwalishny: długość iey zwy-czaynabywa cali i5, szerokość przy iednym końcu cali 7 li-niy 6, przy drugim 5 cali 7 J liniy, grubość i cala: krzywość iey nie ma zupełnego półkola, lecz raczey łuk o i5o°. Ponieważ taka dachówka, równie iak i poprzedzaiącego wzoru, własnym się tylko ciężarem na dachu trzyma; powinna bydź przeto używaną iedynie do dachów nie wyższych nad 26 ⁰ i J, to iest, których wysokość iest 1 szerokości. W układaniu takiego pokrycia zachowuie się następuiący porządek. Dachówki kładą się, z dołu ku górze postępuiąc, iedne nicem, dla zrobienia iakoby rynien; drugie zaś, dla przykrycia brzegów dwóch przyległych rzędów, kładą się licem, czyli

krzywizną w góro obrócone. Pierwszy od brzegu poziomy g osadza się dla mocy na zaprawie wapienney. Wszystkie krawędzie dachu okryte bydź maią takieyże postaci da-chówką, tylko znacznie większą; w mieyscach także, gdzie płaszczyzny ściekowe tworzą krawędzie wpadłe, tam ryny robią sic z tychże samych gąsiorów nicem odwróconych. Chcąc takie pokrycie bardzo trwałem uczynić, składamy ie wciąż na zaprawie wapienney, a zamiast drewnianey podłogi, iaką widzimy na wzorze, daiemy raczey sposobem rzymskim ceglany pomost.

szere

Wzór 5.

Wzór 6.

Wzór 5 okazuie krycie dachówką Jiollendei'ka, która wpoprzeeznem przecięciu wydaie postać litery S. Dachówka hollenderska opatrzona iest z tyłu kluczką służącą do zawieszenia iey na łatach rzeszotu, i dla tegoto może bydź użytą do krycia dachów stromych, to iest, nachylonych ku poziomowi pod kątem od 5o ⁰ do 4o °. Dachówka hollenderska ma-iącaieden brzeg w górę, drugi w dół zagięty, wzaiemnie ie-dna drugąwzdłuż pokrywa, przez szerokość zaś iednana drugą do trzeciey części zachodzi; ale brzegi zagięte nie wiele drugich przykrywać mogą; dla tegoto zwyczay iest zlepiać ic zaprawą wapienną, do którey pilść lub też co iey podobnego przymięszywamy. Wszakże wkraiach północnych i ten śrzo-dek nie iest ieszcze dostatecznym; zapraw a bowiem od mrozu pęka się, kruszy i wilgoć na wskroś przepuszcza.

Wzór 6 okazuie razem dwa sposoby krycia dachówką płaską, którą też inaczey karpiówką nazywamy. Woda rozpierzchli on a po dachówkach płaskich nie tak łatw o spływ a, iak po żłobiastych, po których toczy się niby strumykiem.

Dachówka zatem płaska na dachach tylko stromych przydatną bydź może; daie więc właściwe krycie północnym kra-iom. Naymnieysza pochyłość iaką połaciom z płaskiey dachówki złożonym dadź można,nie po winna przechodzić 27⁰, a wzrastać może aż do 60 °.

Postać zwyczajna dachówek płaskich iest postacią prostokąta, długiego od 11 do 12 cali, a szerokiego 6| cala, grubości około 7 liniy. W ogólności szerokość dachówki płaskiey bywa I częściami długości, a grubość ~ iey częścią. Dachówki płaskie maią ze spodu przy iednym końcu kluczkę, przydatną do zawieszenia na łacie. Układa się iużto w po-dwóyne poziome rzędy, iak tego pierwsza część wzoru 6s° naucza, iuż w poiedyńcze, iak iest w części drugiey pokazano. Zawsze spoienia iednego rzędu w przewieź ze spoienia-mi drugiego układać się maią. Sposób pierwszy daie krycie ciężkie wprawdzie, ale za to nieprzenikliwe. Końce dachówek w dół obrócone zaokrąglane bywaią, dla zebrania roz-pierzchnioney wody wieden iakoby strumyk; iednak to zaokrąglenie nie będzie wielkie, gdyż otwarłyby się zbytecznie spoienia i woda z większą łatwością przenikałaby pod spód krycia. Dachówki płaskie powinny bydź nieco w górę odgięte,aby łatwiey po pochyłości dachu ułożone bydź mogły.

Robiono w star oświeczyźnie dachówki polewane różnych kolorów: czerwone, żółte, zielone, z których nawet rozmaite na dachu wysadzano przyozdobienia. Takie pokrycie z sło-necznćm światłem igraiące, miłe weyrzenie sprawiać może. Nić masz przyczyny, dla któreyby tak wielce sprzyiaiącą

trwałości i prostą ozdobę całkiem zaniedbać miano; owszem,

16*

przystoyną iest rzeczą małe budowle, iednym kolorem polewaną, nakrywać dachówką.

Krycie drewniane. Wzór 7.

Wzór 8.

65. Wzór 7 oznacza krycie tarcicowe.Do tey roboty brać powinniśmy tarcice sosnowe, równe, gładkie, bez sękowy obłony, skaz i zgnilizny, długie przez całą szerokość połaci grube od i do cala, szerokie od 8 do i o cali. Tarcice do krycia pod sznur spuszczać należy, z wierzchu wygładzić i przez całą długość tuż przy obudwóchbrzegach porobić żłobki na pół cala głębokie. Tak przysposobione deszczki, układamy we dwie warsty i w przewieź; a to dla tego robimy, iżby przez spoienia pierwszey warsty przesiekła woda, po żłobkach drugiey koniecznie spłynęła. Pierwsza wrarsta rza-dzey, druga gęściey zamkowemi gwoździami przybitą bydź powinna.    ,

Wzór 8 okazuie sposób krycia gontami. Gonty są to strugane sosnowe albo iodłowe deszczułki, długie na ieden łokieć, szerokie od 4 do 5 cali; w nich ieden brzeg iest ostrzem drugi tylcem: wzdłuż tylca idzie wydrążenie które się o-strzem drugiey gonty całkiem wypełniać może; a tym sposobem iedna z drugą szczelnie się łączy. Gonty dobre, zwykle są czerwoniawe, niepopękane, proste i niesękowate. Przeciwnie sinawe i czerwliwe , zgoła nie są użyteczne. Gonty, kiedy są zbyt suche, na kilka godzin przed użyciem zanurzaią się do wrody, aby się nie szczepały w robocie i nie paczyły od pierwszego deszczu. Gonty układamy na dachu w szeregi poziome w iednym kierunku idące. Szereg wierzchni nakrywa J części szerokości spodniego. Każdą gontę przytwierdzamy do łat na krokwiach lub krokiew-

kach rozpostartych dwoma naymniey gwoździami, które do gont umyślnie są robione, i dla tego gontalami powszechnie nazywane.

Z dobrych gont i dobrze zrobione pokrycie, z górą 20 lat bez poprawiania stać może.

Skudlo (bardeau) w tern różne od gonty, że nie iest broz-dowane, ze się wyrabia z twardego drzewa, dębu lub buku. Robią także skudła z klepek do użycia nieprzydatnych naczyń dębowych. Są one całkiem podobne do dachówek płaskich, długie od 12 do 14 cali, grube na 6 lub 8 liniy. Kładą ie pospolicie na szczelney tarcicowey podłodze, i przybiiaią, iak tafel-ki łupku z końca dwoma gwoździami. Takie krycie iest cale lekkie i łatwiej burzę wytrzymuie, niż łupek gliniany; używa się do pokrywania wieżowych strzał, i tym podobnych nieobszernych, a wzniosłych dachów.

Krycie tarcicowe, gontowe lub skudłowe dla większey trwałości, powlekamy smołą przegotowaną albo maluiemy pokostem; z pokostem miesza się pospolicie farba zielona, czarna lub czerwona. Odnawiaiąc to malowanie co trzy lub cztery lata, drewniane pokrycie do lat 4o „w całości dochować można.

Wzór g.

Wzór g daie wyobrażenie krycia dranicowego. Dranice są to darte sosnowe, cienkie, niegladkie deszczułki, pospolicie 6 cali szerokie, a2| łokci długie. Dranic używamy po wsiach do przykrycia domów i różnych gospodarskich budowli. W Litwie dwa są znaiome sposoby krycia dranicami: ieden w łotoJd, to iest: osadzaiąc końce dranic w żłobionych bierwionkach, które do krokwi przez nakładzione drani-

ce drewnianemi kołkami są poprzybiiane. Drugi sposób pospolity, zależy na uciśnieniu i przytwierdzeniu dranic przez nakładzione powierzcliu łaty, które drewnianemi albo że-laznemi gwoździami do spodnich łat są przymocowane. Sposób ten drugi pospolitszy, na w zorze dostatecznie iest obia-sniony.

Kïycie sło-mi ane. Wzór 10.

66. Wzór 10 wyobraża nam w iedney połowie kulikami nyjXx pod kłos, \st drugiey, sposobem litewskim pod łopatę zrobioną strzechę. Strzecha słomiana daie lekkie, tanie i trwałe budowli rolniczych pokrycie. Robota uskutecznia się w następuiącym porządku. Do krokwi albo krokiewek, więźby pod strzechę przygotowaney, przybiia strzecharz łaty albo przywiązuie drabiast, to iest: żerdki okrągłe, które dla równości wierzchowinami składa, przywiązuie zaś witkami rokiciny albo innego gatunku łozy. Kiedy strzecha ma bydź z kulików zrobiona, wtedy strzecharz na przysposobionej* osnowie układa warstami z dołu do góry idąc snopki czyli kuliki (*). Kuliki te, grube od sześciu do ośmiu cali, robi ze słomy żytniey, wiążąc po dwa lub trzy razem, w trzeciey części od końca, Słomianem przewiąsłem. Pierwszy rząd z dołu, i każdy szereg po krawędziach dachu, obraca w dół grubszym końcem, inne wszystkie rzędy do góry kładzie, i statecznie wierzchnim dolnego dwie trzecie części zakrywa, a każdy kulik garścią odłożoney od niegoż słomy albo też wicią mocno do drabiastu przywiązuie. I przeciwnie: kiedy ma kryć pod łopatę sposobem litewskim, natenczas słomę statecznie kłosami w górę obraca i J części iedney warsty nakrywa dru-

127

DACHY.

gą. Robotę uskutecznia strzecharz,maiąe pod rek^łopatę; iestto, iak ią widzimy przy wzorze pod litera A, deszczułka na i5 cali długa, na 12 szeroka; na iedney stronie pobrózdo-wana, na drugiey ma przytwierdzoną rękoieść. Położywszy tedy słomę, przyciska ią z góry prętem na 5 ćwierci łokcia długim, a nim go wicią do łaty tuż podespodem leżącey na-zawsze przy wiąże, tym czasem łopatą uderza zlekka w komie słomy, i tym sposobem układa ie z ukosa, wedle spadzisto-ści dachu. Wierzch strzechy nakrywa słomą pomiętą, i tę przyciska drewnianemi kluczami; czasem też zamiast słomy pomiętey, używaią z lepszym skutkiem i bez kluczów, paździoru konopnego. Strzecha pod łopatę dobrze zrobiona iest gładka, stoczysta, gęsta i nieprzenikliwa od deszczu, i dla tego 4o i 5o lat wybornie przetrwać może.

Podobne strzesze słomianey robią poszycie z trzciny błot-ney czyli oczeretu. Sposób postępowania iest prawie iedna-ki, prócz, że trzcina iako grubsza od słomy i slizka, mocniey-szego przywiązywania i większey baczności po robotniku wymaga. Wszakże, kiedy strzecha oczeretowa należycie zrobioną będzie, może wyrównać w trwałości strzesze słomianey.

67. To krycie, które wzór 11 wyobraża, składa się z sze- Krycie śpiio-

"    we i blaszane.

Wzór 11.

ne

ściobocznyclr całych i połowicznych dachówek, które po u-łożeniu, maią weyrzenie kwadratów i troykątów. Dachówki całe maią fełc podwóyny, ieden z wierzchu drugi ze spodu przez trzecią część grubości zrobione. Kiedy te brzegi wierzchnie do deskowey podłogi gwoździami przytwierdzo-zostaną, spodniemi przykryte, i obadwa kitem trwałym

spoione będą, tedy całkowity ich układ iednę ciągłą płaszczyznę uczyni. Aby ułatwić bardziey spływanie wody deszczo-wey, poczynione bydź mogą w kierunku płynienia, przy brzegach z góry i wzdłuż części odkrytey, na £ cala głębokie brózdki. Połowiczne dachówki służą do położenia przy brzegach. Opisane dachówki z małą odmianą, iedni z gliny palo-ney, luh tektury kamienney (carton-pierre) robić radzą, drudzy słusznie cały ten sposób krycia dla dachówki śpiźowey, albo z iakiego bądź kruszcu odlewaney, właściwszym bydź sadza.

c c

Kruszce klepalne, iako ołów', miedź i żelazo, na cienkie blachy pomiędzy walcami wyciągnione, dostarczaią wybornego wątku, do pokrywania znakomitych budowli.

Blachy ołowiane od 1 do 2 liniy bywaią grube; żelazne cieńsze od nich, a miedziane ieszcze cieńsze bydź mogą. Blachy rossyyskie są poiedyńcze alho podwóyne, to iest: ieden arszyn spełna albo dwa w powierzchni zawieraią.

Wrzór 12.

Sposób okazany na wzorze 12 do każdey giętkiey metal-liczney blachy iednako dobrze zastosować się daie; kazdey bowiem brzegi, łączyć powinniśmy sposobem obrębków podatnych, dla uniknienia szkody, iaką podniesiona temperatura w kryciu blaszaném zrządzić może.

Zabieraiąc się do pokrywania żelazną naprzykład blachą, naprzód ią troskliwie obeyrzeć potrzeba, czy nie iest od rdzy lub piasku, w czasie ciągnienia, na wskroś przedziurawioną; potem ią węglem oczyścić, pokostem z obu stron natrzeć, i takiey do roboty używać. Po odkroieniu rogów,falduiemy blachę, to iest: odwracamy iey brzegi, dwa na wierzch, dw a

DACH Y.

129

drugie pod spód, biorąc na ich połączenie około 5 cali. Tak przygotowane arkusze układamy na drabiniastey z ważkich tarciczek osnowie, i do niey za pomocą blaszanych łapek gwoździami przybiiamy. Brzegi poziome łączymy leżącym obrębkiem, a pionowe stoiącym. Kray dachu osobliwie u-twierdzać należy, aby burzą nie mógł bydź podiety : gdyż burza blachę w trąbę skręcić i z dachu zedrzeć może. Nay-lepszy sposób umocowania okapu, iest za pomocą żelaztwa na podobieństwo litery T udziałanego, które w pewney odległości do krokwi się przybiia i ze spodu pasem blachy, a z wierzchu wciąż idącem nakryciem obeymuie, iak to dostatecznie wzór 12 obiaśnia. Krycie żelazne, natychmiast po ukończeniu, farbą pokostową czerwroną, zieloną lub czarną pomalować, i statecznie co cztery lub pięć lat przemalo-wy wać należy.

Miarkowanie spadzisto-ści dachów.

68. Powiedzieliśmy pod liczba 51, iż kąt otrzymany na pochyłość dachu podług prawidła ogólnego,miarko wany ieszcze bydź powinien przez wzgląd na rodzay krycia i mieyscowe położenie budowli. Iakoż, dachówka żłobiasta mnieyszą znieść może spadzistość niż płaska: woda bowiem po rynienkach dachówki żłobiastey zgromadzona, nierównie łatwiey spływa niż rozpierzchniona po powierzchni płaskiey. Nadto, woda wstecznym wiatrem wstrzymywana, albo też woda z drobnego deszczu powstaiąca, nie mogąc swoim ciężarem przemódz siły przyciągania, wstępuie nawet wysoko między brzegami krycia, (iak w rurkach włosowych), i często ie na wskroś przenika. Toż samo dzieie się z topnieiącym śniegiem. Skutek ten iest wddocznieyszym na łupku niż na da-

¹

Description de la salle d’exercice de Moscou par Mr. de Betancourt. St. Peters-bourg 181g.

²

Eytelwein. Statik der festen Körper. 2er Band. XIII. Kapitel.

chówce, a ieszcze bardziej wyraźnym na szklannem pokryciu.. W ogólności więc, im pokrycie z gęstszego materyału zrobione będzie, tym szczelnićy i daley brzeg brzegiem pokrywać należy, a połacie stromiey podnosić. Dachówka fran-cuzka albo hołlenderska mniejszą znieść może pochyłość niż rzymska; potrzeba zatem przydadź, podług Rondeleta, do odległości mieysca od zwrotnika szóstą część tegoż kąta, kry-iąc dachówką rzymską, a trzecią część, płaską czyli karpiów-ką; nic zaś nie przydawać kiedy kryiemy dachówką żłobiastą.

W naznaczaniu kąta pochyłości, zwracać ieszcze należy baczenie na stan mieyscowy powietrza, i expozycya budowli. I tak, dachy całkiem odwrócone ku północy i te, które w mieyscach błotnistych i nizkich, gdzie częste mgły panuią, buduiemy, wzniośleysze będą niż te, które są ku słońcu całkiem obrócone, w mieyscach suchych i przewiew nych.

i5i

KSIĘGA II.

C

O CZŁONKACH UTJRZYMUIĄCYCH NAKRYCIE BUDOWLI.

6g. Każde nakrycie budowli, razem wzięte ze swemi wezgłowiami, oczepami, i wszelkiemi podkładzinami, uważaliśmy dotąd, iakoby było złożone naniewzruszoney poziomey płaszczyźnie; a iest rzeczywiście w budowli na osobnych podporach lub s'cianach usadowione. O woź te członki utrzymuią-ce nakrycie,to iest, słupy i ściany, ze wszystkiemi ich częściami, roztrząsnąć ieszcze i poznać winniśmy. W prawdzie, wszystkie członki budowli, iedne drugim wzaiemnie za podparcie służyć mogą; i przeciwnie, mamy słupy i ściany żadnego pokrycia nie utrzymuiące; lecz każdy to zna należycie, iż, równie w rzeczach przemysłu iak i w tworach przyrodzenia, nić masz tak odrębnych w istocie przedziałów iakie między niemi nauka czyni. Owszem, przez takie w ogół gromadzenie, nauki postępuią i ułatwiaią umysłowi ludzkiemu obięcie i spamiętanie ogromu rzeczy do wiedzenia potrzebnych.

ROZDZIAŁ I.

SŁUPY.

Tab. X. Wzory i. ..5.

70. Podpory osobne czyli słupy, przez pośrzednictw^o wez-głowiów, oczepów, podkładzin lub płatewr, przeznaczone są do dźwigania na sobie sklepień, stropów i dachów.Słupy uważamy także na niewzruszonym poziomie prostopadle stoiące.

Podpory osobne zowiemy w ogólności: filarami(pi\iers),slu-pcimi (colonnes), albo shipcami (poteaux), podług tego iak są z wielu brył graniastych, lub z iedney kamienia albo drzewa zrobione bryły. Kiedy pierwsze lub drugie, maiąc wszystkie podporom właściwe części, maią prócz tego wysokość z szerokością własney podstawy, w pewnych zwyczaiem uświęconych stosunkach, wówczas nazywamy iepi/astrami czyli czworogrannemi słupami, ieżeli maią podstawy kwadratowe ; a kolumnami lub slupami tylko, ieżeli ich podstawy są kołowe. Nadto, kiedy podpora utrzymuie na wezgłowiu złożone końce łuków sklepionych, a iest do tego czworogranną, krótszą od pilastru i w szczególnych ocl niego częściach różną, wtedy nosi imię wçgaru (pied-droit d’une arcade). Tablica X. Wzory i... 5.

Postać sła~ pom właściwa.

71. Postać i wielkość kaźdey bryły iest iuż témsamém oznaczoną, skoro oznaczone mamy: linia tworzącą, iey kierownicę, oraz sposób tworzenia się czyli prawo, podług którego tworząca, stałey lub zmienney wielkości i postaci, odbywa ruch w przestrzeni.

Postać, wielkość, położenie i prawo ruchu tychto obu-dwóch liniy, wydaiących bryłowatość każdego członka budowli, ściśle rzeczy biorąc, zależą od przeznaczenia iego w budowie: a stąd od wielkości iego, położenia, mocy bezwzglę-dney wątku, z którego ma bydź udziałany, od skrzętnego u-życia iego i oszczędzenia pracy przy wyrobieniu; a to wszystko zależy ieszcze od pożądanego stopnia oporu, z którym stawić się powinien siłom ciągle nań działaiącym. Tak więc postać i wielkość podpory osobney w każdym szcze-

gólnym przypadku nie pierwey dokładnie mogą bydź oznaczone, aż gdy te wszystkie względy z ogólnego i szczególnego iey przeznaczenia pochodzące, dokładnie też ocenionemi zostaną. Droga iednak szczególnego postępowania, ogólnie tu wskazaną bydż może. Podpora osobna, stoiąca prostopadle naniewzruszoney płaszczyźnie poziomey, przeznaczona iest utrzymywać albo ciężar tylko, wedle iey osi działaiący; albo ciężar i parcie pokrycia ; albo prócz tego ieszcze siły przypadkowe w nieprzewidzianem mieyscu i kierunku na nie wywierane. Podstawa tedy iey przełamania, przyymuią-ca skutek sił połączonych, opierać się im powinna mocą spo-ienia i liczbą cząstek zbiorowych. Wielkość zatem tey pier-wszey podstawy przełamania, zależeć będzie od potęgi sił na nie przypadaiącey i od mocy materyału. Lecz ponieważ moc iednakich i iedney liczby cząstek, zależy od kształtu podstawy (G. I. ii); przeto, oszczędzaiąc materyału, taką postać teypierwszeypodstawie wybrać powinniśmy, przy któ-reyby naymnieysza liczba iey cząstek zbiorowych, daney mocy, stawiła opór naywiększy. Wiemy z doświadczenia, iż moc od postaci zależąca iest prawie w stosunku odwrotnym obwodu podstawy (C. I. 56); wiec podstawie słupa oznaczo-ney powierzchni, na którą ciężar prostopadle działa, damy iednę z następuiącycb postaci: wieńca kołowego, koła, wielo-boku, albo kwadratu. Lecz gdy parcie lub inne siły wywie-raią swe działanie ku pewney stronie podpory, wówczas podstawę iey bardziey ku tey też stronie poszerzyć, i postać prostokąta, albo nawet tróyramiennego lub czwororamiem-nego krzyża, nadać iey możemy.

Tak tedy maiąc oznaczoną postać i wielkość iedney podstawy w danym przypadku naywłaściwszą, wziąć należy oś słupa za kierownicę a obwod teyto podstawy za tworzącą bryłowatość iego. Ale wiedzieć wprzód należy, czy tey podstawy wielkość przez całą wysokość słupa będzie stateczną, albo czy iey wymiary odmieniać się powinny, i to podług iakiego prawa?

leżeli postać słupa iako członka budowli ma bydź, ile bydź może, doskonałą, powinna też bydź postacią bryły równego oporu (5). W bryle zaś równego oporu pod własnym tylko ciężarem stoiącey, prawo zmienności wymiarów tuż po sobie następuiących podstaw przełamania, zawarte iest w tern oto zrównaniu na linią logarytmikę

-» = 27W.l0g.^.

gdzie przystawa    okazuie zmianę wymiarów każdey na-

stępney podstawy,

cc,y, z, są tu współuszykowane bryły, którey oś pionowa wziętą iest za oś odcinków,

<z,/z, są to dwa dane wymiary podstawy, na którey bryła

stoi,

2/?2, podstyczna logarytmiki, ilość stała zależąca od mocy spoienia użytego materyału.

Zrównanie to daie bryłę równego oporu, którey podstawy przełamania mogą bydź lub nie bydź poddane prawu ciągłości, bryłę maiącą wysokość nieskończoną, i cienieiącą od podstawy na którey stoi aż do wierzchołka lub krawędzi

(*) Girard. De la résistance des solides. Section lime n. 178 i następne.

w nieskończoney wysokości przypadaiącey. Wszakże bryła materyalna do nieskończoney wysokości wznosić się nie może, lecz tylko dopóty, dopóki własnym ciężarem nie pokona mocy spoienia swoiego wątku (*). Owszem ścisły zachodzi stosunek między tą, do iakiey się wznieść może, wysokością, a mocą spoienia wątku; tak dalece, że iedna ilość przez drugą wyrazić się może, i iest

asta.d x = Tl°^’

gdzie j£T, oznacza wysokość, do którey wzniesiony bydż może graniastosłup z tejże materyi i teyźe podstawy,co bryła, na którą iest poprzedzaiące zrównanie, izby się mógł utrzymać bez nagięcia widocznego pod własnym ciężarem.

Czyniąc w tćm zrównaniu następnie, z = a, y=hy z mieć z niego będziemy trzy:

1)    æ=fiog.£=Jiiog.£,

2)    * = ^Iog- ,

5) a:=^log.C = f ZHog.f

Zrównania i) i 2) są na ten przypadek, w którym ieden lub drugi wymiar podstawy przez całą wysokość stałym będzie; zrównanie zaś 3) na ten, kiedy obadwa wymiary sobie są równe i statecznie zmienne, iak to iest w ostrokręgu i w ostrosłupie. Ich też postać naywłaściwszą iest dla słupów loźnie stoiących, iakiemi są obeliski i piramidy egipskie.

Stąd ieszcze wypada, iż słup daney podstawy i utworzony

(*) Girard, n. ia4.

przez obrót logarytmiki, którey podstyczna ze względem na moc materyału przyzwoicie iest oznaczoną, opiera się wciąż iednostaynie swoiemu ciężarowi. A ponieważ część ciężaru OPM słupa tak utworzonego,zaięta między wierzchołkiem iego i iakąkolwiek podstawą przełamania./LLf,może bydź ściśle oznaczoną, a zatem wyraz iey ciężaru iest zawsze wyrazem skończonym; można więc G[_ odiąć te część, i tyle ważącą na iey mieysce po-stawić bryłę G G, którey śrzodek ciężkości należy umieścić na osi pozostałego słupa ABPM.

G'

Słup przez takie zastąpienie części swoiego ciężaru nie przestaie bydź bryłą równego oporu, tak własnemu, iako też obcemu ciężarowi, którym iest o-barczony. Postać więc doskonała podpór osobnych iest postacią ostrokręgu ściętego, utworzonego w obrocie logarytmiki około swey osi. Lecz że podstyczna J ZT, iest zawsze ilością niezmiernie wielką w porównaniu ze srzednicą podstawy słupa (C. I. 107), i tym większą im wątek iego iest oporniey-szy, albo, co naiedno wychodzi, ciężar słupa iest bardzo małym ciężarem w porównaniu do ciężaru, który znieść może; łuk tedy tworzącey, niezmiernie płaski, mieszać się będzie z linią prostą, prawie równoległą do osi obrotu, a ostrokrąg w walec się nieiako przemieni; i to się zgadza z wypadkiem, do którego przychodzimy, ieżeli ciężar słupa za nic uważać będziemy. I odwrotnie wypada, ze im materyał słupa iest słabszym, czyli ZZ ilością mnieyszą, tym logarytmika, maią-ca IH za podstyczna, bardziey też będzie się skłaniała ku osi, a słup nagley ku górze cienieć musi. Zjnateryału więc

opornego, iah granit, porfir, albo,drzewo, urobione siu* py, mogą bydź prawie walcowe; z miękkiego zaś iak piaskowiec sypki, muszą mieć postać ostrokręgu ściętego. Takiej tez właśnie postaci są greckie i egipskie słupy. Słupy zaśmetalliczne nayopornieysze będą, gdy są wewnątrz próźnemi walcami, czyli równey grubości rurami. (C. I. 100).

leżeli na podporę osobną działała siły pod pewnym kątem do iey osi skierowane, i na iedney z nią płaszczyźnie działa-iące w strony przeciwne i pod tymże samym do osi kątem, wtedy, ieżeli każda kążdey iest równa, zniszczą się w części* a z nich wypadkowa, w kierunku pionowym działaiąca, iest iakoby nowym z góry na wierzch podpory przydanym ciężarem. Lecz ieżeli, czyto z kilku wypadkowa, czy też iaka po-iedyńeza, w iednę stronę podpory biie, wówczas podpora ku tey stronie bardziey wysunioną czyli grubszą bydź powinna, a grubość iey w tern mieyscu zawsze łatwo daie się oznaczyć: kiedy bowiem mamy znaną siłę parcia i wysokość podpory w którey iest zastosowaną, najdziemy wymiar podstawy przeciwny momentowi tey siły. I tak,niech będzie siłap, wysokość podpory do którey iest przyłożoną d, wymiar podstawy oc. leżeli siła poziomie działa,iey moment będziepd\ opor

zaś podstawy, wyrażaiąc ciężar słupa przez powierzchnią iego przecięcia, i ten tylko ciężar biorąc za opor,będzie    5

» dx³

pd=—

stąd

leżeli siłap działa ukośnie, wtedy albo iey ramie nazwawszy f, będzie

albo, rozkładaiąc silę ukośną na poziomą którą p zowiemy i pionową 7?, z góry uciskaiącą i tóm samem powiększaiącą ciężar podpory, którey też cały wymiar podstaw y x ma bydź wzięty za ramie działania, będziemy mieli

nx,

Wzór ten ostatni iest ogólny, i do znalezienia grubości słupa przez cc oznaczoney, zawsze przydatny.

Części słup 72. Podpora osobna ze trzech części różnych pospolicie

składaiącp.

Tabiica X. złożoną bywa: trzonu (fût) yf, czyli rzeczywistego słupa,

w 7.01 y    CZęści po obu iego końcach przydanych, to iest: gło

wicy (chapiteau) B i podstawy (base) C. Wzory 1... 5.

Wyprowadziwszy z przeznaczenia i innych względów istotnych, ogólną postać trzonu (71); zastanówmy się nad przeznaczeniem i postacią głowicy i podstawy słupa.

Obciążone wezgłowia sklepień, i tramy lub brusy stropu, * które bezposrzednio na słupach kładziemy,sązawsze bryłami graniastey postaci, które występuią za po wierzchnią słupa, i nań sposobem drążka działaią; dla tegoto na górne podpor krawędzią wywieraią nie iednostayne, ciśnienie. Te zatem brzegi słupa, które są silniey uciśnione, łatwoby odkruszyć się mogły, gdyby temu nie zapobiegało użycie głowicy. Iest-to więc część istotnie przydatna każdey podporze, i pospolicie z opornieyszego niż trzon materyału urobioną bywa.

W skład głowicy wchodzi naprzód część bezpośrzednio przyymuiąca brzemię ciężaru, wiekiem iey zwaną (tailloir) (wzory 5 i 4) a; iest to mniey więcey miąższa, kwadratowa lub powykraw ana kamienna płyta. Wieko na filarach pospoli-

tych i węgarach cala głowicę stanowi, i icst w nich tyle tylko użyteczne, ile iest war sta całą oporni eyszego kamienia. Wieka na słupach okrągłych i czworogrannych, noszących na sobie poziome brusy, przez swoie za powierzchnią podpory wystawanie skracaią długość brusa od słupa do słupa się-gaiącego.

Drugą częścią w skład głowicy wchodzącą iest tak nazwany iey spodek (cymaise) b. (wzór 5 i 4). Na słupach czworogrannych ma on postać piramidy ściętey i odwróćoney, większą podstawą przyslaie do wieka, mnieyszą do górney podstawy słupa. Na słupach zaś okrągłych iest to bryła toczona, postaci ostrokręgu ściętego, wierzchnią podstawę maiakoby wpisaną w spód wieka a mnieyszą przystaie do wierzchu słupa. Istotna posługa spodka głowicy na tćm zależy, iż pionowy kierunek działaiącego ciężaru, zwraca ku śrzodkowi słupa, albo raczey rozdziela go równie na wszystkie punkta górney podstawy, i tym sposobem krawędzie iey od uszkodzenia broni. Wieko i spodek stanowią właściwą głowicę słupa, wszakże przydaie się im niekiedy część trzecia mniey istotna. Iestto niby przedłużenie trzonu z iedney bryły ze spodkiem udziałane: nazywamy ie szyią głowicy (gorgerin) i przeznaczamy pospolicie do przyiecia rzeźbiarskich ozdób.

Rozmaitość postaci słupowych głowic iest nader wielką. W iednych pierwsze dwie części są wyraźne i stosownie do swoiego przeznaczenia ukształtowane, iak na słupie wzoru 5s°* w drugich nayduiemy wieka zbyt cienkie i powykrawane, a spodek z szyią w iednę bryłę zlane, na podobieństw o

odwróconego dzwonu (campane), iaką iest na wzorze 4um;

18*

w innych niedostaie wieka, i tylko maią wr górze rozszerzoną szyię iak są egipskie i niektóre gockie.

Na słupach drewnianych albo metallicznych, które wyobraża wzór 5%zdarza się widzieć nad głowicą z wyczayną,lub, zamiast niey, z wierzchu wychodzące esowate podstawki czyli wsporniki (consoles), które służą do podparcia końców, na śrzodku słupa zhiegaiących się tramów. Pełnią one rzeczywiście usługę silney głowicy i przez to istotnie są użyteczne, zwłaszcza na podporach cienkich drewnianych lub kruszcowych.

U słupa czworogrannego i kołowego podstawa zdaie się mieć podobne z głowicą przeznaczenie: ho działaniu ciężaru z góry, odpowiada oddziaływ anie niewzruszoney z dołu posady, i dla teyto snadź łudzącey podobności, postać iey na podobieństwo odwróconey głowicy daią. Pilniey się iednak nad rzeczą zastanawiaiąc, wielkiey dostrzegamy różnicy między działaniem obciążonych tramów na podporę z góry, a oddziaływaniem niew zruszoney posady z dołu: ta bow iem w stanie spoczynku iednostaynie odpiera wszystkie punkta trzonowego spodu, kiedy tamte szczególnie uciskaią wierzchnie krawędzie, (iako punkta podparcia sposobem drążka działa-iących tramo w);które mogłyby często bydź odkruszone gdyby głowica słupa swoiąku temu postacią i większą niekiedy mocą spoienia nie strzegła całości trzonu ; tey zaś usługi, od podstawy, słup z dołu nie potrzebuie. Nadto, głowica słupa przez znaczne wystawanie robi ulgę tramowi, sięgaiącemu od słupa do słupa; kiedy przeciwnie podstawa rozszerzaiąc się pomiędzy słupami, chodzeniu wokoło przeszkadza. Skoro

zatem posada słupów rzeczywiście i pozornie wciąż niewzruszoną będzie, nie masz żadney potrzeby, przydawania pod trzon podobnych głowicy podstaw; gdyż ieźeli spód słupa przeciwko psuciu się i otłukaniu zabezpieczyć chcemy, to zacoźbyśmy go uczynić nie mogli z opornego wątku wciąż z trzonem równo, albo nie wiele, póki iest twardszy mate-ryał, nad powierzchnią trzonu wydatnym, nie zmieniaiąe by-naymniey postaci, iak to zwykliśmy robie pod węgarami.

Wzór 2.

75. Węgary miąższe, niskie lub wysokie filary, robią się Budowanie

podpór osóL-

zawsze z graniastych brył ciosu albo też cegieł i płyty. Słupy nych. wysmukłe, a osobliwie okrągłe, ieżeli z ciosu robione bydź maią, tedy z całych a ile można równo wysokich kłódek (tamboure) złożone bydź powinny; a lepiey ieszcze zbudowane zostaną, kiedy trzon z iedney i głowicę z iedney też cał-kiey bryły udziałane mieć będą; co też się zawsze czyni ilekroć słupy z porfiru, granitu, serpentynu albo z pięknego marmuru są zrobione. W tych drogich słupach, głowice rzeźbą ozdobione, z odmiennego są niż trzon kamienia, a czasem z bronzu ulane bywaią.

leżeli słupy okrągłe z cegły robione bydź muszą, w tym razie oś żelazna, przez całą ich wysokość przechodzić powinna. Słupów drewnianych nigdy do okazałych budowli nie wprowadzamy. ledyny może w świecie był tego przykład w kościele Salomonowym, gdzie słupy cedrowe miedzią i srebrem powleczone zdobiły przybytek. Część trzonu słupów kruszcowych dętych nayprzyzwoiciey razem z głowica odlewać.

©

CZŁONKI BUDOWLI.

l42

PORZĄDKI ARCHITEKTONICZNE.

74.    Uważaliśmy dotąd wszystkie razem podpory, do u-trzymywania różnych rodzaiów nakrycia równie przydatne; teraz uważać będziemy układ podpartych i podpieraią-cych części, podług pewnych form i proporcyy wykonany, czyli kolumny i pilastry utrzymuiące na sobie stropy, a mianowicie kamienne sposobem starożytnych robione, któryto układ zyskał głośne nazwisko porządku architektonicznego. Sąto rzeczy wiście wszystkie od wierzchu do ziemi w iedno wzięte, zewnętrzne części starożytnych świątyń

Wzór 9. greckich i rzymskich. Wzór 9.

Tramo Wanię słupów {entablement). Wzór 6.

75.    Słupy okrągłe i czworogranne pod kosze tylko sklepień samotnie użyte bydź mogą; gdyż pod wezgłowia sklepień nie maiącychkoszów, tudzież pod wszelkie stropy, gromadnie się uźywaią, i sprzężone z sobą koniecznie będą, iużto brusem kamiennym, iuż przesklepieniem, iuż tramem drewnianym. Aże dziś strop w porządku architektonicznym uważa się kamienny, chociaż w starożytnych greckich budowlach dosyć często drewniany bywał (wzór 6), związanie przeto na głowicach słupów iakoby oczep stropu bezpośrzednio leżące, iest także z kamiennych brusów, których rząd architrawem, płatwą, albo trwaniem zowiemy. Szerokość tramu równą lub mało co większą będzie odwńerzcliniey śrzednicy słupa; wysokość zaś poprzecznego przecięcia wypadnie ze względu na moc kamienia, ze względu na ciężar iaki ma znosić, i na odległość pomiędzy słupami (G. I. 102). leżeli ieszcze te słupy ze ścianą albo drugim słupów'' rzędem podobnież iak między sobą złączone bydź maią, natenczas końce tych dru-

gicli brusów lub tramów stropowych, kładą się wpoprzek na pierwszych, a kładą zawsze nad osiami słupów, to iest: tam właśnie, gdzie końce pierwszych z sobą się staczaią.Teto końce równo zpierwszemi tramami ucięte,tudzież próżne pomiędzy niemi mieysca murem zapełnione, stanowią drugi pas ponad słupami, fryzem czyli nadtramiem zwany. Wysokość tych powtórnych tramów zależąc od tychże samych względów co i pierwszych, zależeć tedy hędzie od odległości słupów od ściany albo drugiego ich rzędu. Otwarta przestrzeń pomiędzy słupami tak z sohą powiązanemi, zakrywa się pomostem albo iedną kamienia płytą. Wzory 6 ...9. Brzeg takiego po- Wzory6...9. krycia wespół z okapem dachu znacznie za powierzchnie słupów wystawać musi; gdyż iest przeznaczonym do odrzucania wody z dachu ściekaiącey, a nosi imię gzymsu albo kraj nika (corniche). Postać ogólna gzymsu i wielkość iego nie są dowolne. Wyskok iego(saillie) tym większym bydź powinien im gzyms nad wyźszemi słupami nayduie się, i grubość także równą wyskokowi dla odpowiedney mocy mieć będzie.

Kształt ogólny gzymsu nie ma bydź czworogranny chociaż bywał takim niekiedy, raz dla tego, iż przy znaeznem wyskoku bez podparcia ciążyłby zbytecznie; powtóre dlatego, że spadaiąca po nim woda niszczyłaby pionową iego ścianę; na-koniec, iż będąc pospoliciey z wielu warst kamienia zrobiony, a rzadziey nierównie z poiedyńczey bryły, nie miałby potrze-bney mocy. Postać więc iego główna iest postacią tróygrańca krawędzią w górę obróconego.

Tę wierzchnią część porządku z tramu, nadtramia i kray-nika złożoną, tramowaniem albo brusowaniem (trabea-

76. Za podstawę słupom przybraliśmy w myśli niewzruszony poziom: bo też one rzeczywiście czynnemi bydź po-czynaią od poziomego tła budowli, które, że dla iey zdrowości rozmaicie nad ziemię wzniesione bywa, przeto słupy zewnątrz budowli widziane, na pewnćm podniesieniu zawsze się naydą. Tę to posadę słupów za część składaiącą architektoniczny porządek zgodzono się przyiąć.

tio, entablement) nazywamy, chociaż tram z nadtramiem a nadtramie z kraynikiem, z iedney bryły robione bywaią

Wzory 7, 8. (wZOry 7,8).

Posada i podnóże słupów.

Wzór g.

"Wzór u.

Wzór xo.

Posadą wznoszącą słupy nad okoliczną ziemię bydź może: kilka warst ciosu składaiących stopnie po których się wchodzi (wzór 9), ściana wciąż pod słupami leżąca, podwalina (socle) zwana (wzór 11), albo posada stopniami do wchodzenia poprzerywana. W tymto ostatnim przypadku, wschody przemieniaią podwalinę ciągłą na osobne czworogranne a kli-niaste posady słupów. leżeli te bryły są iakby osobne czworogranne słupów podstawy, zowią ie podnóżami (piédestaux), i takieto tylko posady słupów za należące do porządku chcą uważać (wzór i o). Lecz użycie takich brył osobnych, pod każdym słupem, zbyt rzadko gdzie przydatnem bydź może.

W podwalinie, czy w podnożu, iakby w iakiey powtórney podporze, trzy istotne chcą mieć części: podstawę, śrzednik i ÆmymÆ.Naydowanie się tych części w podwalinach usprawiedliwić wprawdzie można,ale nie idzie zatem ażeby w każ-dey podwalinie lub podnożu bydź miały. Podstawia iestto pokład twardszego kamienia dla trwałości od ziemi dany; krajnik wydaie brzegi płyt wyściełaiących płaszczyznę na którey

i45

słupy stoią, albo iest tylko kamiennćm podnoża wiekiem. Srzednik nakoniec iest ścianą w podwalinie, a iedną bryłą ciosu lub muru w podnożu, między podstawą a gzymsem leżącą. Wszakże podwalina, z iednego lub dwóch pokładów twardego kamienia, równie dobrze zrobioną bydż może.

Ogólne pro-porcye 5ciu porządków.

Tab. XI.

77. Tak tedy, wyprowadziwszy właściwą postać każdey części porządku z iey przeznaczenia w budowli, podobnież ogólne porządków postaci z tegoż samego staraymy się wyprowadzić źrzódła (*).

W budowlach pospolitych, tanieli, niskich, ieżeli potrzeba wymaga słupów, te się dadzą z naytańszego, bez wątpienia, materyału; i, ieżeli to bydż maią kolumny kamienne, tedy będą z kruchego, iako taniego, kamienia. Zęby zmnieyszyć liczbę słupów i stosownie do ich małey wysokości przyzwoicie umieścić, szeroko ie rozstawimy. Kolumny więc w tym przypadku będą krótkie a grube i szeroko rozstawione. Takie kolumny, bądź pilastry, wymagaią tramów wiążących wyższych, niż gdyby były z mocnieyszego materyału, i na słupach bliżey siebie stoiącycli. Nadtramie,iako powstaiące z końców poprzecznych tramów, będzie tey wysokości co tram, ieżeli słupów od siebie taka iest odległość iaka i od ściany. "W;y-skok kraynika dla mocy powinien się równać iego wysokości i bydż proporcyonalnym do wysokości słupów, od których wodę po dachu ściekaiącą odrzuca; lecz że w tym przypadku budowla iest niską,może przeto gzyms mieć wysokość mnieyszą od wysokości nadtramia lub tramu.

(*) Duhand. Précis des leçons d’Architecture etc. 1er vol. Eléraens. 3me Section, à Paris. 181g.

Przeciwnie w budowlach najznakomitszych, wzniosłych i bogatych, (w których nie godzi się zaniedbywać by nay-mnieyszego warunku trwałości i mocy; bo wr nich gruntów-ność istotną iest potrzebą), nie tylko przez wzgląd na możność, ale naw et i na oszczędność dobrze zrozumianą, użyie-my materyałów najoporniejszych* i na daney powierzchni postawimy tyle słupów, ile ich tylko stanąć może. Mała słupów odległość będzie powodem do dania tramów i nadtra-miów niższych; znaczna zaś wysokość budowy wymagać będzie krajnika z większym wyskokiem; a tćm samem i wyższego niż iest nad słupami niźszemi. Godzi się przeto, owszem należy, daiąc baczenie na kamień do budowania użyć się maiąey, i przeznaczenie budowli, czynić słupy, tramy* nadtramia i krajniki raz wyższe, drugi raz niższe. Są atoli pewnie w tey mierze granice, które przestąpiwszy zbaczamy z drogi wiodącey ku doskonałości.

Prawdziwe granice wymiarów wszystkich części składa-iących porządek, w każdym przypadku są inne; bo wówczas dopiero naznaczać się muszą, iakeśmy to iuż poznali(72), gdy moc kamienia, ciężar i parcie nakrycia, na słupy przypadać maiącego ocenimy, oraz gdy zbadamy zupełnie przeznaczenie budowli i inne tym podobne względy prawie bez końca liczne i zmienne. Wszelako w każdym przypadku tę pracowitą i długą drogę przebywać, dla oszczędzenia kęsa wątku i nieco pracy, iest niepodobna,niewarta, a nawet przeciwna rzecz prostocie. Nie idzie zatem, abyśmy wiedzieć nawet o niey niepotrzebowali, owrszem, ona iest iedyną drogą w nie zwyczaynych przypadkach, a wr zwyczajnych pokazuie, ile

i4y

z niey zbaczając, zbaczamy od doskonałości. W tym stanie rzeczy, nie mogąc zawsze postępować podług prawideł ścisłych w oznaczaniu wymiarów części porządek składających, zgadzamy się prżyiąć ie z doświadczenia, iako mniey wątpliwego źrzódła, niż dowolność i przywidzenie. Tak tedy, do naznaczenia proporcyy różnym porządkom, posłużą nam wzięte z doświadczenia, to iest: dostrzeżone w budowlach starożytnych a mianowicie Greków i Rzymian.

Kolumn porządku, który nazwano dorykiem greckim, ze wszystkich starożytnych, naywięcey krótkich nayduie-my: w iednych budowlach marą tylko cztery śrzednice wysokości, w innych maią blisko dziewięciu; lecz ten przykład tak wysokich tego porządku słupów iedynym iest w eałey starożytności; daiąc im przeto sześć śrzednic dolnych na wysokość, mieć ią będziemy śrzednią i tey się postanawiamy sobie trzymać, iako proporcyi właściwey naj krótszym kolumnom, a to tern bardziey, że ten stosunek przystępuje nay-hliżey, do proporcyi większey liczby kolumn porządku do-ryckiego greckiego.

Kolumny naywyniośleysze należą do porządku korync-Jdego, ale ich także proporcja w starożytności stateczną nie była, i tak: iedne maią śrzednic ośm i pół, drugie blisko iedyr-nastu; większa iednak ich liczba miewa około dziesięciu; i tę ostatnią proporcyą, iako nayczęściey zdarzającą się, przyjęto

dla kolumn naywyniośleyszych.

lako między budowlami nayniższego i liaywyższego rzędu z miękkiego i opornego kamienia, mieści się niezliczone mnóstwo pośrzednich, tak też na w ielką liczbę kolumn in-

nycli proporcyy naleźćbyśmy mogli przykłady. Przecież dla prostoty w nauce i dla tego, abyśmy się, ile można, naymniey oddalali od układów przyiętycb, trzema się tylko ograniczymy, następuiącym szykuiąc ie porządkiem. Naprzód, między kolumnami sześcio i dziesięcio-śrzednicowemi będziemy mieli słup o śrzednicach ośmiu* któreyto proporcyi porządek nazywa się dorykiem rzymskim. Po wtóre, między tym śrzednim a dorykiem greckim, będzie śrzodkowała kolumna o siedmiu śrzednicach, którato proporcya wydaie porządek toskański. Nakoniec, pomiędzy dorykiem rzymskim a porządkiem korynckim, kolumna śrzedniey wysokości będzie miała dziewięć śrzednic; i ta proporcya daie porządek iońskiy blisko przystępujący do rozmaitych porządków ioń-skich Greków i Rzymian.

śrzednic 6.

A tak yyysokośei słupów tych wymienionych pięciu porządków złożą następuiący szeregr Wzór i. Doryk grecki...

—*    2. Toskański......

—    5. Doryk rzymski .

--9-

- -lO.

Trzon każdey kolumny, iako iest częścią bryły równego o-poru, cienieć powinien z dołu do góry (71); daiąc przeto trzonowi śrzednicę wierzchnią na mnieyszą od śrzedniey dol-ney, dogadzamy choć w części temu ogólnemu prawu: gdyż w miarę skracania się słupa, cienienie iego nagleyszćm będzie. Co się zaś tycze głowicy i podstawy trzonowey, tych-by wysokość wzrastać powinna z rosnącą wysokością słu-

—    4. Ionik...»......

5. Koryntyk

149

pów; lecz że proporeye tych części, z obu końców trzonu położonych, są raczey skutkiem nałogu, niżeli wypadkiem potrzeby; przeto, nie obrażaiąc przywykłego do nieb oka, damy podstawie każdego z pięciu i głowicom trzech pierwszych porządków, na wysokość połowę śrzednicy czyli ieden moduł, półtora zaś modula głowicy słupów iońskich, a dwa z ćwiercią korynckich.

Im kolumny są grubsze, tym szerzey rozstawione bydź mogą, i przeciwnie, im są wysmukleysze, tym bliżey siebie stać powinny. Naymnieysza odległość, iaką tylko dawać można między kolumnami, i iaką rzeczywiście dawano w starożytności, iest półtory śrzednicy. Tę odległość zachowamy dla porządku korynckiego, a następnie ią powiększaiąc iednym modułem, za każdą śrzednicą ubyła z wysokości słupa, odległość między słupami w pięciu porządkach, złoży szereg następujący:

W Koryntyku —- Ioniku ....

modułow 5.

4.

en cn

7-

—    Doryku rzymskim

—    Toskańskim________

— Doryku greckim Ponieważ tram równie iak nadlramie, wyższe lub niższe bydź muszą stosownie do swoiey długości, przeto w doryku greckim daiemy na wysokość każdemu z nieb po półtora modula, a moduł z ćwiercią w porządku korynckim. Kray-nik, (maiąc bydź mnieyszey albo większey wysokości, podług tego iak należy do niższych albo wyższych porządków); w pierwszym mieć będzie ieden moduł, a w piątym półtora.

Skoro proporcye istotnych części tramowania, dla dwóch ostatecznych porządków należycie są ustalone, łatwo nam będzie naleźć służące trzem między niemi śrzodkuiącym. Wysokości bowiem wszystkich części tramowania, w każdym porządku razem dodane, czynią dwie śrzednice, czyli modułow cztery. Proporcya ta iest łatwą do spamiętania o-raz stosowną do siły i wzniosłości kolumn: iest albowiem w pierwszym porządku iedną trzecią, w ostatnim zaś iedną piątą wysokości słupa. Nadto, przystępuie do większey liczby porządków greckich i rzymskich, a osobliwie doryckich i korynckich.

Podwaliny albo podnoża słupów, we wszystkich porządkach mogą bydź różney wysokości; wszakże niechcąc zbyt odstępować od przykładów starożytnych i różnych teraźniey-szych prawideł, a raczey dla prostoty w nauce, pięć modułow w każdym porządku na wysokość podwaliny lub podnoża przeznaczamy.

Cząstki (moulures) wszystkim porząd-

78. Uciosy, które z potrzeby albo dla zwyczaiu daiemy częściom porządku, nie są w istocie tak nagłe i poiedyń-kom 1 wszyst- cze ;ak ie na wzorach Tab.XI ogólnie oznaczyliśmy; ow-

kim częściom    a    u    ^

porządku stu- szeiu, unikamy wszędzie kątów ostrych, iako zbyt słabych.

Wyslaiące tedy brzegi różnych części porządku, toż i lasko-wanie wszystkich innych członków budowli, robimy piętrzone, czyli raczey stopniowane z prostokreślnych i krzywych ustępów, którym daiemy nazwisko cząstek (moulures).

Wzory 6...x6.

Postaci cząstek są geometryczne, to iest: takie, które sposobami początkowej geometryi łatwo wykreślić się daią.

l5l

Cząstki przez wzgląd na tę ich postać przybrane noszą nazwiska, i dzielą się ieszcze na proste i złożone. Proste sana-stępuiące:prawidełko lub lisztewha (filet) (wzór 6),pręcik (baguette) (wzór 7), krąg albo półwałika (tore) (wzór 8), ćwierć wałka prosta i odwrócona (quart de rond) (wzór 9), spływek (cavet) (wzór 1 o),prosty i odwrócony,żłobki (cannelures) (wzory 11 i 12). Złożone są:piętka (talon) prosta i odwrócona (wzór i5), esownik (doucine) prosty i odwrócony (wzór i4), żłobek składany (scotie) (wzór i5) i nakoniec króy spodka doryckiey głowicy (wzór 16).

sztu-ki robienia kro-iów czyli profilowania.

Tab. XII.

79. Ilekolwiek cząstek z sobą połączonych nazywamy Prawidła kroiem (profil), a okrawanie czyli projiłowanie, ma bydź sztuką, którey (mamyli wierzyć) przez samą tylko wprawę i przez zapatrywanie się na dobre kroie greckie i rzymskie nabydź można. Prawidła tey sztuki są te głównieysze: króy mieć powinien ruch wyrazisty, cząstki prostokreśłne z krzywemi będą naprzemian kładzione, i buyne dr o-bnemi prze płatane.

Doświadczmy azali nie będziemy mogli, z przeznaczenia samychże części porządku wydobydź praw-icleł mniey dowolnych niż poprzedzaiące, a przydatnych do robienia kro-iów podobaiących się nawet przywykłemu do nich oku. Weźmy do tego za przykład krajniki czyli gzymsy. Postać ogólna tey części tramowania iest postacią tróygrańca krawędzią w górę obróconego, lecz taką zupełnie nie iest i nią bydź nie może; gdyż zukosa ścięty kraynik, byłby nadto słabym przy wierzchniey swey krawędzi, a nawet w wielu innych mieyscacb, ieźelisię składa z płyt osobnych albo zie-

dney bryły warstowego kamienia. Do tego, woda deszczowa z pokrycia płynąca a wiatrem rzucana, po całey iego uko-sney ścianie bez przeszkody spływaćby mogła. W kamiennych przeto kraynikaeh część naywyźey leząca i wiej'zch-nym uciosem zwana (cymaise supérieure), naydaley wy-staie : bo iest bezpośrzednio przeznaczoną do odrzucania wody z pokrycia ściekaiącey. Postać tedy tey pierwszey gzymsu części, naywłaściwszą będzie, kiedy iest wklęsła, wypukła, albo wklęsła z wypukłą w przegubę złączona; gdyż po nich woda nie mogąc tak łatwo, iak po prostey spływać, rychło opada. A tak spływek, albo esównik naylepicy się tu nadarzaią. Część ta naydaley wystaiąca mieć powinna względną też grubość znaczną, i mocną dla siebie posadę; druga przeto, na którey bezpośrzednio leży, to iest, plytct, albo iak ią zowią wieniec [corona\ iest zasadą mocy kray-nika i dla tego nad inne części buynieyszą bydź powinna; iest przeto płytą graniastą ze ścianą od przodka pionową, iżby woda wiatrem uniesiona, daley po krayniku płynąć nie mogła; miewa nadto wyżłobienie na podniebieniu, dopoma-gaiące do zgromadzania się kropel przy brzegu zewnętrznym; stąd ieszcze tey kraynika części nazwisko kroplowni-łui (larmier) daią. Dla podparcia znacznego wyskoku wieńca, przez się miąższego, ciężkiego i obciążonego wierzchnim uciosem, daiemy część trzecią podpieraiącą, którą zowią u-ciosem dolnym (cymaise inférieure) z kroiem do tego właściwym ćwierci wałka albo piętki. Te są trzy członki główne, a oraz istotne każdego, by naymnieyszego, pod okapem gzymsu. Lecz na budowlach znacznie wysokich, których wy-

skok i miąższość kraynika znakomite bydź muszą, liczba tez części czyli członków iego, większą bywa. I tak, oprócz głównego, może mieć gzyms pośrzednie posiłkowe wieńce, a te ieszcze gładkie albo zębione (larmiers denticulaires), i między niemi pośrzednie też neiosy (cymaises intermediaires). Oprócz posiłkowych wieńców bywaią pod głównym osobne do iego podparcia części, które, kiedy są iakhy deszczułki płaskie, zowiemy dylicami albo mul ulami (mutułes); kiedy zaś są prostokreślne albo krzywey od przodka powierzchni i udaią iakoby końce wystające krokwi, zowią sic kro-kiewnicami (modillons); naostatek, kiedy są krótkie a zna-czney wysokości, przytćm powierzchnią krzywą z przodu ograniczone, nazywaią pod statykami lub wspornikami (consoles). Tab. XII. "Wzory i ... 9.

Wzory 10 .. 12.

Dobrze zrobione kroie wiek, pokryw i tym podobnych części, które nie są, iak krayniki,pod okap przeznaczone, nie miewaią tez nigdy uciosu wierzchniego, a tylko wieniec i lici os dolny lub części wieniec podpieraiące. Wzory 10 .. 12.

Dla ściśleyszego połączenia wyliczonych tu części, dla przyczynienia im wyskoku, oraz dla zakrycia spoień przed patrzącym z dołu; brzegi wierzchnie głównych cząstek czynimy ku przodowi nieco wydatne, które noszą postać pręcika, prawidełka, piętki, ćwierci wałka i t. p. Oczywista, iż te wszystkie cząstki będąc brzegami głównych,nieporównanie też drobnieysze od nich bydź muszą. Aże prócz tego, przyczyniać maią wyskoku, będą więc zaokrąglone, ieżeli wpośrzód graniastych leżą; a proste, ieśli niemi krzywe części przedzielane bydź maią.

Podobnymże sposobem moglibyśmy dobrać właściwych kroiów dla innych części porządku, lecz to zastosowanie sam czytelnik łatwo sobie zrobić potrafi przy pomocy wzorów Tab. XII. Cząstki odwrócone równie iak półwalika i żłobek składany użyte tylko bydż mogą do zrobienia odskoku w podstawach słupów i podnoźa.

Trudną wprawdzie iest rzeczą wyśledzić od razu prawdziwą przyczynę, która przemysłem powodować mogła w u-kładaniu kroiów rozmaitych członków budowli; i tey także dociec, która upowszechniła kroie pięknemi nazwane. Cóż-kolwiek bądź, słuszniey iednak przyiąó prawidła wyprowadzające ich postać z przeznaczenia, niż polegać na naśladowaniu dowolnie upatrzonego podobieństwa w rzeczach całćm niebem od siebie różnych; iak naprzykład I.F. Blondel upa-truie bliskie podobieństwo między kroiem gzymsu toskańskiego, a twarzą ludzką z boku widzianą (¹):

Kroie pięcia porządków. TablieaXIII.

80. Pięć porządków architektonicznych za nic innego uważać nie można, iedno za wyrazy w pewney odległości wzięte z pośrzodka nieskończonego szeregu, który złożyćby mogły wszystkie ich odmiany. Podobnież kroie części składaią-cych porządek uważać potrzeba.

Pióżnice tak w szczegółach iak w ogółach porządków architektonicznych zależeć muszą od różności przeznaczenia¹

a stąd wzniosłości budowli, bogactwa iey i mocy wątku, z którego powstaie; i tak na Tablicy XIII:

"Wzór i.

Wzór 5.

Wzór 3.

Wzór 2 i 4.

"Wzór i wyobraża króy z kruchego kamienia, nayniższe-mu porządkowi właściwy; stąd też w nim dostrzegamy ma-łey liczby cząstek, zatem buynycb, łatwych do wykonania, a i te ieszcze prawie wszystkie są prostokreślne.

Wzór 5 okazuie przeciwnie króy z wielu i drobnych cząstek złożony; a zatem przyzwoity naywyższemu z pięciu porządków, Króy taki rozumiemy bydź z opornego kamienia uskutecznionym, i zawsze użytym do budowli wzniosłych, okazałych, wyższego przeznaczenia. Drobne albowiem cząstki na twardym kamieniu wyryte, równie trwałemi bydź mogą iak buyne na miękkim. Dostatek skarbu, na takie budowle przeznaczonego, dozwala nieco wytworno ści, w żłobieniu większey liczby krzywych powierzchni, i w do-kładnieyszem gładzeniu wszystkiego; co poniekąd iest godziwym zbytkiem w tym razie; gdyż iest znamieniem biegłości w robocie rzemieślniczey i świadectwem dostatków, za któ-remi wytworność poszła. Ale ieżeli źle zrozumiana miłość własna popisywać się z tern zechce, w budowlach z kruchego wątku, niskiego przeznaczenia, będzie musiała go opłacić kosztem wielu istotnych przez to zaniedbanych potrzeb; a tak mimowolnie wyda się nędza obok przepychu ; czyli co na iedno wychodzi, gruby błąd i niedoskonałość buduią-

cego.

Wzór 5 wystawia króy srzedniego między pierw szym a piątym porządkiem: wzory 2 i 4, między tym śrzednim a koń-

cowemi porządkami, śrzodkuiące kroie. W nich dostrzega-

20*

my widocznie stopniowania trudności i liczby cząstek na kamieniu różney mocy wyrobionych.

Te kroie pięciu porządków dla łatwości użycia i zastosowania w każdym razie, naznaczone tu są w częściach dolney śrzednicy słupa, którey połowę zowiemy modułem albo po-działką\ każdy moduł dzieli się pospolicie na dwadzieścia cztery kresek równych. To wszystko czynimy ieszcze i dla tego, aby w liczbach można było wyrażać tak buyne iak i drobniuchne cząstki porządku.

Przyozdobienie 2>o rządków.

Tablica XII.

81. Cośmy pod liczbą poprzedzaiącą, o użyciu cząstek w w yższych porządkach powiedzieli, to tez i o użyciu na nich ozdób rzeźbiarskich rzec można : ozdoby więc rznięte na cząstkach porządku, budowlom tylko znakomitego przeznaczenia właściwe będą. Wszakże i tak ieszcze, okrasy tey zu-miarkowaniem używać należy, aby iey chętniey rozsądek pobłażał, i aby to popisanie się ze sztuką rzeźbiarską, wyraźnie widziane i łatwo ocenione bydź mogło. Stąd naslępuiące liro sło prawidło: ozdobne cząstki kroiów z rzadka pomięć dzy gładkiemi i szerokiemi tylko częściami będą dawane. Wiedzieć ieszcze należy, iż cząstki krzywokreślne, na twardym kamieniu łatwiey niekiedy rzeźbą ozdobić, niż bez skazy i uchybienia gładkiemi uczynić. Stąd w pięknych starożytnych i nowożytnych kroiach, prostokreślne części wyższych nawet porządków, iakoto : lisztewka, wieniec w⁷ krayniku, wieko, a nawet i spodek głowicy słupa, nigdy nie są przyozdabiane; lecz tylko esownik, piętka, ćwierć wałka i pręcik, zachowawszy w poprzecznem rozcięciu właściwą sobie postać, ozdobę przyymuią.

1 57

PORZĄDKI ARCHITEKTONICZNE.

Wzór 3o.

Wzór 3i.

Wzór 5o daie widzieć pręcik przeobrażony iód w bisior-ki czyli perełki, niby na sznurku znizane {A)\ 2re w iagód-

7ii z krążkami naprzemian ułozonemi [B).

Wzór 5i okazuie esownik raz symetrycznie ułozonemi liściami akantu z kwiatonikami naprzemian (C), drugi raz głowami zwierząt przyozdobiony (D). W paszczy tak zdo-biącey głowy nayduie się otwór z cewką na wskroś przechodzącą,którędy spływa woda, na wierzchu kraynika w wyżłobieniu zebrana.

Wzór 32.

Wzór okazuie piętkę ozdobną: iócl liściami akantowe-mi i żołędzia naprzemian (E), 2re łękotkami z tróylistnemi kwiatkami (trèfles fleuronnés) naprzemian^), 5cieliściem wodnym 4te brozdkami serduszkowatemi (//).

Wzór 55 wyobraża ćwierć wałka ozdobioną iaiowni- Wzór 33. Jiiem czyli echinami, albo, iak ie pospolici rzemieślnicy zo-wią, woîoivemi oczyma (ove) \ te raz strzałkami (/), drugi raz liściami są poprzedzielane (K).

Wzór 34.

Wzór 54, ukazuie spływek: idcI w łyżeczki poźłobiony (Z), 2re w dłoniatki i dzwonki (campanes), naprzemian Wąsami połączone [M).

Wzory

...3₉.

Fryz iako część tramowania szeroka,gładka i bez przerwy długa, właściwćm iest polem do pomieszczenia ozdoby rze- jB źbiarskiey j dla tego też fryzy w budowlach starożytnych Greków i Rzymian rzadko gdzie* bez ozdoby ukazuią się.

We fryzach świątyń naypospoliciey wyobrażane bywały, obrzędy religiyne, obchody uroczyste, ofiary i gonitwy. Rzeźba w owych wiekach zastępowała mieysce śrzodka upowszechnienia i dochowywania podań religiynych lub szcze-

gólnych pamiątek. Często tez rzeźba na fryzach bywa ozdobą arabeskową, z geniuszów, gryfów, zwierząt, roślin' i sprzętów ułożoną; lecz zawsze wprost lub domyślnie stosowTać się powinna do przeznaczenia budowli i okoliczności z nią związanych. Wzory 55 ... 58.

Wzory 5g...

46.

Zpomiędzy trzech części głowicy słupa, szyia iest nay-właściwszą do przyozdobienia, a ozdobą iey przystoyną są gładkie lub strzępione liście, w ieden, dwa, lub trzy rzędy u-łożone. Niekiedy szlak symetryczny, szyię wkoło ubiera; niekiedy prążki lub żłobki, niekiedy różyczki w pewney odległości przytknięte. Wzory 5g

ARKAD Y.

Arkady pomiędzy słupami i wegara-mi.

Tablica XIV.

8 2. Kiedy podpory osobne, kolumny, pilastry, węgary, albo innego rodzaiu słupy, nie mogą bydź płatwami z sobą sprzężone, bądźto dla braku całkich kamiennych brusów, bądź dla znacznego rozstawienia podpór, bądź tez dla innych ieszcze przyczyn, w ówczas wiążą się z sobą kabłąkowatómprzeskle-pieniem czyli hikiem (arc). Otwór w świetle, między tymłu-Wzory 1,2,3. kiem a iego podporami, zowie się arkadą (arcade). Arkady dwoiakiebywaią; ciągłe, kiedy są między poiedyńczemi słupami; przerywane, kiedy podpory stoią w parach,płatwami z sobą sprzężone.

'    W pierwszym razie osi podpór są iednako od siebie roz

stawione, w drugim rozmaicie leżą. I tak, ieżeli słupy będą porządku doryckiego albo toskańskiego, rozdzielisz na 5 części równe odległość zawartą między dwiema osiami arkad, a przez to wykreślenie, naydziesz położenie osi słupowych.

ARKADY.

i5g

Kiedy zaś słupy są iońskie albo korynckie, które w tych porządkach bliżey siebie stać powinny, wówczas odległość pomiędzy dwiema przyległem! osiami arkad, rozdzielisz na ośm części równych; sześć kraynych póydzie na otwory arkad, a przez podziały dwóch śrzodkowych poprowadzone dwie osi, będą osiami słupów. Tablica XIV. Wzory i, 2, 5.

Wzór 4.

Wzór 5.

Wzór 6.

leżeli w arkadach ciągłych, luki maią bydź wsparte na we-garach, wówczas podzielisz na trzy równe części odległość pomiędzy osiami arkad, i weźmiesz iednę iey część trzecią na grubość węgara (wzór 4). Kiedy arkady maią bydź przerywane otworami w szerokich węgarach zostawionemi, a temi otworami są okna albo framugi, rozdzielisz odległość między osiami arkad na cztery części, potem dwie z tych śrzodkowe, na trzy, a z nich mieć będziesz szerokość węga-rów i okna lub framugi (wzór 5). leżeli nakoniec arkady maią bydź przedzielone drzwiami, wtedy odległość osi rozdzielisz wprost na pięć części równych; węgary mieć będą każdy połowę otworu, a drzwi szerokość równą szerokości wrę-gara (wzór 6).

Łuki arkad ciągłych zawsze powinny bezpośrzednio leżeć na głowicach słupów, albo na wiekach węgarów; a na po-śrzedniey między niemi płatwie, kiedy arkady są przerywane czyli kiedy słupy parami stoią.

Stosunek szerokości do wysokości arkady różny bywa podług użytku, na iaki się arkada przeznacza, i dla tego użytku mieć może wysokość równą szerokości, albo wysokość od szerokości półtora raza, dwa i trzy razy większą.

Wykreślenie arkady podług danego stosunku żadney nić

ma trudności, gdy ma bydź zrobioną między węgarami: bo węgarów grubość oznaczy się dopełniaiąc wyźey przepisanego prawidła. Lecz ieżeli są między kolumnami,które sząc się w górę cienieią, wtedy uciec się należy do następującego wzoru:

wzno-

ma

OC-—i— n-\-m

gdzie cc, znaczy moduł kolumny; a, odległość osi słupa od osi arkady, ilość zawsze daną przez wykreślenie; n liczbę modułów iaką w sobie zawiera kolumna porządku danego, albo kolumna wraz z płatwą, ieżeli kolumny po parze stoią; m, liczbę iedności, pokazuiącą ile razy połowa szerokości arkady mieści sie w wysokości słupa, albo słupa wraz z płatwą wziętego; czyli, ile razy a —cc wziąć można w noc.

Wzór 1.

Daymy naprzykład, że wysokość arkady ma bydź dwa razy większą od swey szerokości w świetle między kolumnami, które na ten raz niech będą porządku doryckiego, i poie-dyńczo rozstawione (wzór 1); atakiest n—12, m — 5; bo śrzodek łuku promieniem połowy szerokości w świetle zakreślonego, naydować się będzie na linii poziomey ograni-czaiącey wysokość kolumny. A stąd

CC — ---V

12 + 5

Wzór ten i temu podobne z ogólnego na każdy przypadek zrobione, łatwo wykreślić się daią: dosyć bowiem, iak tu, przenieść trzy razy na oś arkady, odległość tey osi od osi słupa, i to rozdzielić na tyle części równych więcey trzema, ile

161

ARKADY.

kolumna ma zawierać modułów, sama łub z płatwą wzięta. Wieioraz stąd wypadaiący da nam długość modułu czyli x, oznaczoną w częściach odległości pomiędzy osią arkady i słupa.

Sam pozor dobrze wykonanego budowania iest naywła- Wzory śeiwszą ozdobą arkad; wszakże daią na ich brzegach obłąk z klińców wyrobiony albo z dwóch lub trzech kamieni przyłożony, który nałęczem (archivolte) zowiemy. Króy nałęcza iako tez wieka węgar owego i króy płatwy, ma bydź zawsze w porządku właściwym, to iest w tym, w iakim są kroie innych części teyże budowli, albo raczey iaki naylepiey przypada do kamienia, z którego wszystko to buduiemy. Na szerokość nałęcza i płatwy daiemy zwykle \ część szerokości otworu. Wzory 7 ... 11.

Na cząstkach kroiu nałęcza, i wydatnym arkady zamku, tudzież na cząstkach wieka i płatwy, umieszczamy niekiedy rzeźbiarskie ozdoby.

ROZDZIAŁ II.

ŚCIANY I WIĘZY Ii: TJTWIERDZAIĄCE.

83. Cztery są gatunki ścian, które biorą imiona swoie od osobnego każdey przeznaczenia. I tak: są ściany zagrodowe (mur de clôtures), służące do zamknięcia i opasania placu; te pospolicie pod własnym stoią ciężarem. Ściany podwałowe (mur de terrasses) przeznaczone są wytrzymywać parcie ziemnego nasypu, albo parcie wezbraney za niemi wody. Ściany naczelne (mur de face), to iest, ściany zewnętrzne budo-

wli, na których dach, sklepienia i stropy całym swoim pole-gaią ciężarem. Naostatek ściany przedziałowe (murs de refend), to iest: ściany wewnętrzne, dzielące przestrzeń budowli na części mnieysze.

Ściany zagrodowe.

Tab XVI. Wzory 1...6.

84. Ściany zagrodowe otaczaiące lub przedzielaiące plac próżny, dziedziniec, ogrod albo inną zagrodę, robione bywa-ią wielą sposobami z różnego materyału iako: ziemi, kamienia , drzewa i przęseł żelaznych w słupach kamiennych (wzory 1... 6). O murowanych tylko,wspominać tubędziemy.

Grubość ścian zagrodowych, przez którą mierzymy ich stałość, nie tylko zależy, iak w każdym ścian rodzaiu, od ich wysokości, ciężaru, mocy materyału i mniey więcey dobrey roboty, lecz nadto od postaci mieysca, ścianami zamkniętego. Ze wszystkich, kołowa postać placu, naywiększą moc daie s'eianom go otaczaiącym, albo co na iedno wychodzi, że ściany w tym razie naymnieyszey wymagaią grubości; tak dalece: iż przy równych powierzchniach ciągłemi obwodami zamkniętych, moc ściany zagrodowey idzie w stosunku odwrotnym obwodu zamkniętego placu. Ściana więc osobna, pod sznur wyprowadzona, naysłahszą będzie; a przeciwnie, spotykaiąca wpoprzek dwie inne ściany, tym iest mocniey-szą im iest krótszą; czyli, im one bliźey siebie leżą. Dla te-goto właśnie, starożytni rzymscy budowniczowie, naydu-iąc się w potrzebie prowadzenia ścian bardzo długich, zwykli byli, pod sznur wyciągnione, łukowemi albo w kąt zła-manemi przeplatać.

Grubość zatem ścian zagrodowych,przy równych zewsząd względach, tym większą będzie, im odległość ich końców,

i65

ŚCIANY I WIĘZY IE UTWIERDŹ AIĄCE.

wprost uważana, od ścian poprzecznych, z któremi się łączą, iest większą.

Rondelet z wielu doświadczeń, postrzeżeń i rachunku, przekonał się, iż w ogólności, ściana zupełnie odosobniona i prosta, będzie miała stałość silną, ieżeli iey grubość uczyni-my równą ósmey części wysokości; stałość mierną, kiedy grubość iest dziewiątą częścią wysokości; a zaledwo wystar-czaiącą, kiedy iest dwónastą częścią. Wykładnik tego stosunku tym większy bydź może, im boki zagrody między przyległemi węgłami są krótsze. Do naznaczenia, tego stopniowanego zmnieyszania się grubości, podaie nam Rondelet następuiące graficzne prawidło, które w słowach tak wyrażone bydź może.

„Wykreśl kąt prosty, na pierwsze iego ramie przenieś i oznacz wysokość iakąmasz dadź ścianie zagrodowey, i tę stosownie do pożądanego stopnia stałości rozdziel na 8,9,10,11, albo 12 części równych. Potem, na drugie ramie, poczynaiąc zawsze od wierzchołka, poprzenoś następnie długość każdego zosobnaboku mieyscado zamknięcia przeznaczonego. Na-ostatek poprowadziwszy przeciwprostokątne od wierzchołka wysokości do końców odciętych różney długości boków; i z tegoż wierzchołka wysokości zakreśliwszy łuk promieniem równym iednemu iey działowi, przetniesz wszystkie przeciw prostokątne, każdą w innym punkcie; przez które nakoniec, ieżeli poprowadzisz liniie równoległe od pierwszego kątowego ramienia, tedy ich od niego odległość, oznaczy grubość ściany każdemu bokowi odpowiedną.”

85. Ściany podwciłowe, to iest: maiące za sobą usypany ściany Pod-

2    -wałowe.

wał ziemny, albo brzeg wzniośleyszy ziemi, któremu za oclziez czyli cembrowanie (revêtement) służą, przeznaczone są wytrzymywać bok owe parcie tróygrańca ziemi, który od brzegu oddziela się zawsze dla ciężkości i małego spoie-nia cząstek ziemnych. Płaszczyzna podstawy tego tróygrańca, tym bardziej do poziomu pochyłą będzie, im ziemia słabsze ma spoienie lub iest ciekleyszą.

Im większa iest moc skupienia cząstek ziemi, i większe tarcie, którego doświadcza iey graniastosłup o ukośną podstawę swoię, tym mniejsze będzie iegoparcie. I przeciwnie, wszystko,co spoienie i tarcie ziemi zmniejsza, powiększa iey parcie na ścianę podwałową. Dla tegoto poza ścianą podwa-łową zawsze należy ziemię warstami ubiiać i w odą skra-piać, aby przez to spoienia większego i zsiadłości nabyła.

Z doświadczeń wypisanych w dziele Mayniela o parciu ziemi na ściany podwałowe (²), następuiące godne uwagi wypadają wnioski.

1)    Siła wypadkowa parcia nasypaney za ścianą ziemi, przypada w trzeciey części wysokości od spodu ziemi lub ściany.

2)    Stosunek tarcia do ciśnienia w ziemiach rodząjnjcli, iest iak 1:2; w piaskach zaś sypkich iak 2:5.

5) Skupienie, którego przybywa ziemiom rodzaynym przez uciśnienie cząstek i staranne ubiianie, zmnieysza ich parcie w ięcey,niż o dwie trzecie części.

4) Rozpadlina (ligne de rupture) w nasypach ziemnych,

która się tworzy za ścianą obalaiącą się, przypada od we-wnętrzney krawędzi wierzchołka ściany, w następuiących odległościach.

a)    leżeli nasyp uczyniony iest z ziemi rodzayney czystey, albo pomięszaney ze żwirem grubym; wtedy odległość rozpadliny będzie równa (o,6i8)/2; gdzie à znaczy wysokość ściany lub nasypaney ziemi.

b)    leżeli nasyp iest piaskowy, wtedy odległość rozpadliny będzie równą (0,677)72.

c)    leżeli iest z ziemi rodzayney, pomięszaney ze żwirem cienkim, wtedy będzie (o,646)Æ.

d)    leżeli nakoniec nasyp iest z gruzu albo ułamków skalnych złożony, na ten czas odległość owey rozpadliny nay-dzie się równą (o,4i4)ä.

5) Podkładaiąc w wypadki rachunku, wypadki z doświadczenia otrzymane, nalazł Mayniel parcie ziemi na podwałową ścianę równe naslępuiącym wielkościom:

(0,800) h* ziemi rodzayney dobrze ubitey, którey stopa sześcienna ważyła 76 funtów.

(3,574)7i ziemi rodzayney ze żwirem grubym pomięszaney, z umysłu nieubiianey, którey stopa sześcienna ważyła 106 funtów.

(1,12 5)/i⁵ ziemi poprzedzaiącey lecz dobrze ubitey.

(5,4g6) li piasku, którego śrzedni ciężar stopy sześcienney ważył 92 funtów.

(5,i 5) Ji ziemi rodzayney, pomięszaney ze żwirem cieńkim, nieubitey, którey stopa sześcienna ważyła 100 funtów.

(i,o5 )Ji tey że samey ziemi, tylko należycie ubitey.

(1,74)li gruzu lub ułamków skalnych, których ciężar śrze-dni stopy sześcienney był 120 funtów.

P. Mayniel godząc doświadczenia z teoryą naznacza w na-stępuiącey tablicy, grubość ścianom z rozmaitego muru pod pion zbudowanym, na różne rodzaie i przypadki ziemi; grubość, którą wciąż przez całą wysokość maiąc, zdolne są 0-przeć się parciu ziemi warstami ubitey.

Tablica pokazuiąca grubość ścian podpałowych, wyrażoną w częściach wysokości, która tu przez iedność się oznacza.

Mur

Ziemia z grubym żwirem pomieszana.

Ziemia rodzayna z gliną pomiąszana.

Ciężar muru iedney stupy sześcienney.

Piasek.

Ułamki skalne lub okruszyny muru.

Ziemia gliniasta.

Ziemia tak napoiona wodą, iż iest prawie ciekłą.

Ziemia napoiona a nie przesycona wodą.

funty.

Ciosowy ....

Ceglany.....

Płytowy .... Dziki z okrągłych kamieni.

186

120

i48

o,i5

0,16

o,i5

162 o,i4

0,16 0,26 0,10 o,55 0,10 o,5o

0,17 o,i4 0,24 0,22 o,4g

o,44

0,54

0,54

o,4g

0,24

0,54

0,29

0,17 0,29

0,21 o,i5

0,47

0,27

Z wielu względów grubość ścian w tey tablicy pokazana znacznie powiększać w praktyce należy, a osobliwie budu-iac w kraiaeh zimnych i wilgotnych.

167

ŚCIANY I WIĘZY IE U T W IE RD Z AIĄ C E.

Coulomb twierdzi, iż dla zwyczaynych i pospolitych gatunków ziemi, można bezpiecznie naznaczyć część szóstą wysokości na grubość u spodu ściany podwałowey, a iednę część siódmą u iey wierzchołka; przytćm ściana będzie miała ukos (talus) zewnętrzny.

Ściany podwałowe mogą bydź, nie zależnie od materyału iednym z pięciu następuiących sposobów zbudowane.

iód Może bydź ściana ku ziemi nakłoniona i mieć grubość większą u spodu, niż w górze.

2re Może bydź iednakiey grubości przez całą wysokość, i bydź nakłonioną albo prostopadłą do poziomu.

5cie Może mieć stronę zewnętrzną stoczystą, wewnętrzną

pionową.

4te Może mieć stronę wewnętrzną, to iest od ziemi, ukośną, zewnętrzną zaś pionową.

5te I naostatek, ściana mieć może stoczystość podwóyną, to iest, wewnętrzny i zewnętrzny ukos.

Mayniel chcąc się przekonać, który z tych sposobów, da-ie ścianę skuteczniey opieraiącą się parciu ziemi, obliczył powierzchnie ich poprzecznego przecięcia, i nalazł:

cim

W przypadku im równą (0,1526) A²; w 2ira, raz kiedy iest do poziomu i ku ziemi nachyloną (o,i66)ä²; drugi raz kiedy do poziomu prostopadłą była (0,2858) Ji. W przypadku 5 (o,2o65)A³; w 4tym(o,5o5)7i.

Z tego wnosi, iż ta ściana podwałowa, iest lepszą, którey powierzchnia przecięcia mnieyszą się okazuie; bo teyże sa-mey sile, mnieyszą massą muru stawi opór równy innym: albo przy teyże samey bryłowatości muru, opor większy;

I tak, ieżeli inne warunki zadania nie przeciwią się, nayko-rzystnieyszą bydź się widzi ściana ku ziemi nakłoniona i ma-iąca grubość większą u spodu niż w górze; naygorszą zaś będzie ściana maiąca stronę wewnętrzną od ziemi odchyloną, a zewnętrzną pionową.

Wzór 10.

Dla przydania wiekszey ieszcze stałości ścianom podwa-łowym, albo co na iedno wychodzi, dla zmnieyszenia ich bry-łowatości, wymyślono oprócz zewnętrznego ukosu dodawać im ieszcze przypory (contre forts), toiest: w pewnych równych odległościach ze ściany wystaiące, a z nią przez całą wysokość zrosłe czworogranne slupy. Dl a otrzymania tegoż samego skutku daią niektórzy półokrągłe w ścianach wyżłobią czyli framugi, które, obszernieyszą i okrągłą ścianę nadstawiaiąc ziemi, mocniey się iey opieraią. Czasem nawet obydwoma razem sposobami, wzmacniaią ściany podwało-we. Wzór 10.

Zastanawiaiąc się nad pionowém wpoprzek rozcięciem ściany, która ma stawić opór poziomemu albo ukośnemu do niey parciu, widzimy prawie oczywiście, iż stałość iey będzie tym większą, im odległość rzutu poziomego iey śrzodka ciężkości, od zewnętrzney krawędzi, przyktórey obraca się oba-laiąca się ściana, iest większą. Stąd wnosimy, iż ściana opatrzona zewnątrz stoczystością, przyporami, albo wyżłobia-mi, daleko silniey stać będzie, niż ściana zupełnie gładka pionowa, albo z ukosem tylko.

Jakąkolwiek damy postać ścianie podwałowey, zawsze u iey spodu naydować się powinny pozostawiane na wskroś otwory albo wzdłuż ściany położone ukośne rynny dla prze-

169

ŚCIANY I WIĘZY IE UTWIERDŹ AIACE.

puszczania i zciągania wody, którą ziemia iest albo bydź może napomną; gdyż ta woda, ieżeli wolnego uyścia mieć nie będzie, bardzo wielką szkodę, osobliwie zamarz ai ąc, wyrządzić może.

Przykłady ścian podwałowych bez przypór i z przypora- Wzory 7..10. mi, mamy na wzorach 7.. 10.

86. Ściany utrzymuiące nakrycie budowli, pod względem ściany ntrzy-stałości, czyli pod względem ich grubości, w dwóch różnych «ie budowliY przypadkach uważać mamy: raz, kiedy ciężar i parcie sklepień znosić są przeznaczone; drugi raz, kiedy tylko drewnianą więźbę dachu albo powałę stropu utrzymywać maią. W pierwszym przypadku rodzay sklepienia (12. i3), wielkość śrze-dnicy i strzały iego, tudzież inne właściwe parciu sklepień, w Księdze Iey Rozdziale Rm wyłuszczone względy, iako też wysokość ściany albo osobney podpory, determinuią ich grubość. Zrównania przytoczone w nauce sklepień (21. 28), a służące donalezienia wysokości albo grubości wezgłowia, służą oraz do naznaczenia grubości ścianie, albo osobney podporze: bo dosyć iest uważać wezgłowia ze ścianą poiedno-czone, i iakoby przedłużone aż do poziomu, za posadę niewzruszoną ścianom przybranego, aby mieć z tychże samych zrównań, grubość albo wysokość ściany.

Sganzin w książce swoiey : Programmes du cours de constructions umieścił tablice, obliczone przez Chezy podług teoryi Delahira, o których tak mówi: „Długie doświadczenie i statecznie pomyślne skutki, utwierdzaią zaufanie iakie w tych tablicach pokładać winniśmy. Chociaż wzór który służył za zasadę do ich obliczenia, nie iest wy-

170

prowadzony ze ściśle dokładnych początków, wszelako nie wahamy się zalecać ie z zupełną ufnością na którą zasłu-guią.”

Wyiątek z Tablic Chezy tu umieszczamy, z tern ostrzeżeniem, iż one były robione dla sklepień mostowych, w których grubość zamka iest znacznie większą niż w sklepieniach budowli nakrytych(56), stąd też ciężar ich i parcie większe a następnie i większa grubość ścian albo węgarów. Można przeto zaniechać dodawania do grubości z tablic otrzyma-ney, iak to zwyezaynie dla izbic mostowych czynią, sześciu cali pod sklepienia od 56 stóp, a pół lub trzy ćwierci łokcia pod sklepienia ieszcze większey śrzednicy.

Z równćm zaufaniem używać można tablic, które Rondelet dla sklepień kolebkowatych i ich podpor obliczył, i pomieścił w trzecim tomie swoiego dzieła.

I?!

Tablica I. Zawieraiąca grubość lub wysokość ściany pod sklepienia kolebkowate pćłokręgowe.

Szerokość

sklepienia.

Wysokość słu- Grubość skle- Grubość słupów pów iub ściany, pienia w zamku. lub ściany.

stopy.

stopy.

cale.

3.

3.

4.

6.

I stopy. cale, linue. j

1.    1.    3. <

stopy. cale, linue.

1.

1.

1.

5.    5

7.    6

8.

5.

6.

4.

1.    2.

6.

6.

3.

6.

1.    0.    9.

9-

2. 7-2.    11.

o.

1.

4.

3.

2.

4.

6.

12.

9-

12.

1.

2. 11. 5.    4.

5.

i5.

7-

18.

21.

5. io.

3.    ii.

4.    i.

24.

4.

2.

6.

18.

9-

1.

7-

6.

12.

6.

24.

9-

1.    10.    »

4.

9-

12.

5.    3.

6.

4.

10.

3o.

9-

2. o. 6.

12.

6.

36.

2.

o.

12.

6.

42.

9-

2.    5.    6.

12.

6.

6. 6.

« 03 » o* CO te O CD >- Ot cn “ w CD 0^3 ►Ê't- w CO cncD tO to te

to!*

48.

9-

12.

2.    8.    »

7-

2.    10

i5.

7-

10.

6.

54.

9-

12.

2.    10.    6.

i5.

9-

o.

172

TabłtcA II. Zawieraiąca grubość lub wysokość ściany poci sklepienia. kolebkowate natrzecią część strzały spłaszczone, których pachy wypełnione są równo z wierzchem grzbietu.

Szerokość

sklepienia.

= 2^

8

^ 'zr o • £

&- o>

Promienie kół z których się składa łuk spłaszczonego sklepienia.

Grubość sklepienia w zam-

Mały.

Wielki.

ku.

Grubośe słupów lub ścia-

ny-

stop, j stop.

5.

3.    »

4.    6.

cal. | stop. cal. lin. stop, cal- lin.

stop. cal.

lin. Istop-

1.

6.

O. 9- 91-

2.    2.    2j-

1.

1.

1.

1.

3.

2.

6.

4.    6.

6.

!• 7- 7v

4. 4. 4§.

î.

5.

K 2.

2.

5.    »

9-

6.

2. 4. îi.

9-

6. y. î.

i.

5.

6.

o. »

3.

6. »

9-

12.

18.

6. » g. » 12. »

3. 3. 2f.

8.    8. g|.

i.

7*

4.

4. io. io. i5. I. 2.

1. 10.

10.

6.

24.

9-

6.    6. 5.

17. 5.

7-

2. 2*

7-

12.    »

6. »

5o.

9-

8. 2. ol.

21.    9. n|.

2. 6.

o.

12.    »

6. »

56.

9-

12.    »

6. »

g. 9.    8.

s6. 2.    4.

2. 10.

42.

9*

11.

5. 3.

3o. 6.    9.

3. 2.

12.    »

6.

48.

9-

12.    »

i5.    »

6. »

t3. »    10.

34. 11.    2.

3. 5.

2.

o cp cc<d os oo 03 ps'yi 'y* ^ en p ęn p ci pi pi w ^ ^ ^    03 >-

2 ^ co <j*ó co à>zô tó t\có cś ~ có 6

lin.

6.

4.

5.

5.

9‘

2.

4.

3.

10.

4.

3.

7-

1.

9*

5. 5.

10.

6.

8. 5.

5.

9-

11.    5.

5.

9-

3.    7.

11.    2.

3.

2. B 10.    8.

» »

8.

11.

2.

6.

8.

n.

2.

9*

7-

54.

9-

12. »

j 5.    »

i4.    8.    6.

3g. 3.    6.

5. 8.

8.

10.

11.

12.

5.

3.

5.

¹

En effet, n "entrevoit-on pas quelque ressemblance dans cette corniche (toscane), avec le front, le nez et le menton d’un homme robuste? et ne pourroit-on pas, par cette comparaison, acquérir plus promptement, la connoissance de ce qui plaît ou déplait dans une corniche.

Cours d Architecture par I. F. Blondel. Chapitre I. plancheX. à Paris 1771.

²

M. Mayitiel. Traité expérimental, analytique et pratique de la poussée des terres et des murs de revêtement. 1808 à Paris.

175

ŚCIANY I WIĘZY IE UTWIERDZAIĄCE.

Ściany budowli niesklepionych, a tylko dachem albo stropem nakrytych, mnieyszą mieć mogą grubość niż ściany zagrody całkiem niepokrytey; albowiem powała dachu i stropów wiąże ie wespół i rozeyść się nie dozwala. Ta drewniana powała, chociaż pełni poniekąd usługę więzów, i naciągów poziomych, iednakże wywiera na ściany pewien rodzay parcia,pochodzący z odmian obiętości i formy przez nabrzmiewanie i usychanie drzewa. Oczywista, iż skutek tych przyczyn tym silnieyszy będzie, im belki są dłuższe, czyli im ściany daley od siebie są rozstawione.

Zbywa nam na sposobach dokładnego oznaczenia grubości, iaką takie ściany mieć powinny, a więc uciec się musimy do doświadczeń, przykładów, i polegać na powadze biegłych budowników. Rondelet ze szczególną pracą rozważa-iąc przeszło 280 budowli rozmaitego przeznaczenia, tak w starodawnych iako i bliższych nam czasach stawianych,na-lazł: iż ściany z płyty lub cegły, dobrze zrobione, budowli nakrytych prostym dwuokapowym dachem, którego więźba drewniana iest, albo nie iest obciążona stropem , i swoim układem przeszkadza rozchodzeniu ścian, nie miewaią wię-kszey grubości nad — część szerokości w świetle pomiędzy sobą.

W budowlach szczupłych do mieszkania przeznaczonych, i na kilka piąter pułapami rozdzielonych, napotykał grubość ścian, iakoto: naczelnych, od 15 do 24 cali; sąsiednich od 15 do 20 cali;przedziałowych od 12 do 18. W budowlach większych, ściany naczelne miały od 2 do 5 stóp grubości; sąsiednie od 20 do 24 cali; a przedziałowe od 15 do 20.

W pałacach i wielkich budowlach, w których pierwsze od ziemi piętro było sklepione, ściany naczelne miewały od 4 do 9 stóp; przedziałowe zaś od 2 do 6.

Rondelet podaie, z tych wypadków i postrzeżeń wyprowadzone, trzy następuiące prawidła do naznaczania grubości ścianom naczelnym w budowlach niesklepionych.

1 ) „leżeli budowle dachem są tylko nakryte, i ieżeli ściany niczóm nie są wsparte przez całą swoię wysokość, aż do powały dachu, podówczas w poprzecznóm budowli rozcięciu poprowadzisz przekątną i na niey z wierzchołka wysokości 12^ iey część odelniesz, a przez to mieysce poprowadzona liniia równoległa od wysokości, da grubość ściany szukana.”

c

2) „leżeli ściany dach tylko utrzymuiące, Avsparte są do pewney wysokości zewnętrznćm przybudowaniem, natenczas zbierzesz w iedno całą wysokość i wysokość tey części która iest odmieysca podpartego aż do wierzchu; a tego wszystkiego weźmiesz część 2 4^; ta, przeniesiona na prze-ciwprostokątną, da iak wyżey grubość ściany.”

5) „W mieszkalnych pospolitych budowlach, w których podniesienie stropu nie bywa wyższe od 12 do i5 stóp, dla nalezienia grubości ścian naczelnych, które z iedney strony mogą bydź bez wsparcia przez całą wysokość, należy tylko dawać wzgląd na głębokość budowli i iey wzniosłość. Itak, grubość ścian w budowli, która przez całą szerokość iednę ma przestrzeń, większą będzie niż w budowli, w którey taż głębokość na dwie rozdzielona iest przestrzenie. W pierwszym przypadku, aby mieć tę grubość, do połowy wysokości całey, dodasz całą szerokość budowli i tego weźmiesz część 2 4% w drugim razie, do połowy całey wysokości, dodasz połowę całey szerokości i tego weźmiesz także część 2 4% a będziesz miał w obudwóch razach grubość ściany czelney, do którey dodasz cal ieden chcąc mieć ścianę mier-ney siły, a dwa lub trzy cale dodane uczynią ścianę grun-towney stałości.”

na-

„W tychże samych budowlach, dla nalezienia grubości ścian przedziałowych, należy tylko dawać wzgląd na odległość pomiędzy temiż ścianami i liczbę pułapów iaką na sobie utrzymuią. I tak, dla oznaczenia grubości ściany przedziało-wey, dodasz do odległości w iakiey ta ściana od drugiey stoi, wysokość piętra, i weźmiesz 56^część summy. Do tey nale-zioney grubości przyrzucisz po pół cala albo po calu, na każde piętro nad tćm umieszczone, a będziesz miał grubość ścian właściwą każdemu piętru.”

Grubość ścianek lekkich do przedziału służących, czyli przepierzeń, będzie \ częścią tey grubości, iakaby wypadła dla ścian przedziałowych w tćmże mieyscu stoiących.”

Co się tycze słupów, utrzymuiących stropy, tedy ich grubość czyli śrzednicabędzie od do % części wysokości.

Wzory lij i5, iR

Ściany naczelne mogą bydź równey przez całą wysokość grubości, albo wznosić się zustępkami na każdćm piętrze wewnątrz lub zewnątrz, albo nakoniec z małą odłożystością z podwórza (wzory 11,14,15,16).

Z tych czterech sposobów ostatnie dwa czynią ściany zdat-nieysze do wytrzymania parcia stropów i sklepień: przybliżała bowiem postać ściany do postaci bryły równego oporu,

iaką przeciwko ciśnieniu i parciu rzeczywiście miećby powinna (71).

Wiezy ścianę utwierdza-iące.

Tab. XV.

87.    Znaiąc skład i sposób działania sklepień, stropów, i wiązań dachowych, iasno poymuiemy, iź ściany naczelne i przedziałowe, na których spoczywaią owe budowlę pokry-waiące członki, nie iednako wciąż są obarczone, i nieiedno-stayne wytrzymuią parcie. W pewnych iednych punktach przypada na nie cały ciężar i parcie sklepień lub stropów, inne zaś teyże samey ściany części bynaymniey nie są obciążone, i stanowią tylko dopełnienie między pierwszemi. Stąd wypada potrzeba wzmacniania ściany w tych mieyscach, w których iest obciążoną, bądźto daiąc ie z materyału twardszego, bądź powiększaiąc ich grubość, a niekiedy obudwóma temi sposobami posiłkowane bydź powinny. Części te ścian służące do podpierania i wiązania drugich, składaiące nie-iaką ścian osnowę, zowią się w powszechności więzami: iedne, do podparcia służące, mianuią podporami uwięzłe-mi w ścianach, albo ich więzami pionowemi: drugie do sprzęgania pierwszych użyte, i poziomie leżące, więzami poziomemi.

88.    W ścianach całkowicie z ciosanego lub innego ka-ITlienia złożonych , większą grubość powinniśmy dawać:

czyh więzy ód w ścianach zagrodowych i podwałowych, u początku

pionowe.    u    J    x    J ⁷ l    t

Wzory 1...10. gCjan i w różnych przez całą ich długość odległościach, (wzory 1 ... 10). 2re w ścianach naczelnych i przedziałowych, przy spotkaniu się ścian naczelnych z sobą i przedziałowych z sobą i z naczelnemi, na brzegach pionowych zrobioney w ścianie przerwy; tudzież w tych mieyscach gdzie przypa-

¹77

ŚCIANY I WIĘZY IE UTWIERDŹ AIACE.

Wzory

n ... 21.

da parcie i ciężar nakrycia, to iest: pod końcami tramów, pod oczepami stropu i wezgłowiami sklepień. Takie więzy skła-daiące pionową osnowę ściany, odpowiadaiące obciążonym brusom i tramom stropu, albo żebrom sklepienia, zstępować powinny do nayniźszych warst ściany, i są rzeczywiście u-więzłemi wniey podporami. Wzory 11 ... 21.

W ścianach robionych częścią z kamieni twardych, a czę-

ścią z płyty lub innego kruchszego murowego wątku, rzeczone więzy są z twardego kamienia; a między niemi dopełnienia ściany, z płyty, cegły albo miękkich lub drobnych kamie-_ni. W tym przypadku więzy bydź mogą iedney ze ścianą grubości i w niey utaione (wzór 2 i 11), albo też od niey grubsze i nad nią wydatne (wzory 1, 5, i4 ... 21). W obudwóch zdarzeniach więzy składać się będą z kamieni naprzemian długich i krótkich, aby się mogły ściśley wiązać z materyałami słabszemi, z których zrobione iest śrzodkuiące między niemi dopełnienie.

Więzom pionowym wystaiącym ze ściany, daiemy imię pilastfów czyli słupów płaskich. Zwyczaynie wyskok ich nie miewa więcey nad kilka cali; lecz kiedy pilastry dane bydź maią dla mocy przeciw ko w ielkiemu wewnętrznemu parciu, wówczas ze ścian daleko w ięcey występuią, i przodkowie swre strony z ukosa robione miew aią. Takie więzy znakomicie wybiegaiące ze ściany, i z ukosem od przodu, przyporami zawsze nazywamy (wzory 10,18). Wyskok ze ścia- w*ory 10,18. ny i ukos przypory naznaczaią się z uwagi na siłę, iaką ścianom przydadź należy.

8g. Więzy poziome stanowiące poprzeczną osnowę budo- więzy pozio-

wl daiemy w każdey cianie u spodu ponad ziemią, i wzdłuż po wierzchu: pierwsze stanowią część podwaliny, drugie część tramowania. W ścianach zaś naczelnych i przedziałowych więzy poziome leżą: iód popod końcami belek i wzdłuż pod oczepami stropów iakby podkładziny; 2re pod nasadą sklepień iakby wezgłowia; 5cie w mieyscach, gdzie ciągłość ściany musi bydź przerwaną, iak to iest u spodu i na górze drzwi i okien; 4te przez całą długość ścian, gdziekolwiek się te zwęzaią, czyli raczey, gdzie maią odsadę z iedney lub po obu stronach; 5te wokoło na brzegach ścian naczelnych pod okapem dachu.

00

ry>>

Więzy poziome złożone z warst kamieni przydłuźszych, twardych, gładko ociosanych i powiązanych z sobą metalUcz-nemi sponami, własnym ciężarem uciskaią i wiążą materya-ły słabsze i drobnieysze, na których leżą, tudzież same służą za równą i trwałą posadę tym częściom, które na nich są złożone: nadto, skrywaią odsadę w ścianie dla iey ścienienia daną i chronią od zaciekania części pod sobą leżące: naostatek łączą razem więzy pionowe i rozeyść się im nie pozwalała.

Wystawanie ze ściany więzów poziomych cale iest użyteczne; bo pokrywa i od nadwerężenia broni brzegmuru,nad którym iest dane. leżeli potrzeba każe uczynić wyskok takich więzów znakomitszym, podówczas, odmieysca do miey-sca podpieramy ie utkwionemi w ścianie kamieniami, które zowią iużto wspornikami, iuż krokiewnicami (79). Dla ulżenia ciężaru więzom poziomym, znakomicie ze ściany wybie-gaiącym, i uczynienia sposobnieyszemi do odrzucania wody deszczowey, ukośnie ie w dół ścinamy i uciosowi nadaiemy

krzywości ieometryczne, które to kształty cząstkami nazwaliśmy; a więzy poziome z wielu takich cząstek powstaią-ce i po brzegach ścian naczelnych położone w ogólności gzymsami lub kraynikami nazywamy. Więzom zaś poziomym, których ściany przodkowe pod pion są uczynione, imię pasów (plinthes) zachowuiemy.

L. B. Alberti, chce mieć więzy, tak. urządzone i wespół z sobą tak połączone, iżby ich stałość i moc, po odięciu części, które pomiędzy niemi ściany dopełniaią, bynaymniey nie były zachwiane. leżeli tedy przypuścimy, że więzy pionowe poziomemi przewiązane same przez się utrzymywać się mogą, chociażbyśmy pomiędzy niemi będące przepierzenia wytrącili, tedy po lakiem odięciu części lżeyszych, pozostaną same części stałe, to iest: filary płatwami połączone, z których przez zaokrąglenie mielibyśmy słupy, i inne części architektonicznego porządku. Tak tedy, porządek architektoniczny inną ieszcze drogą z przeznaczenia więzów wyprowadzićby można. Dla tego też więzom pionowym i poziomym, kroie odpowiednycli części porządku zwykliśmy dawać.

Widzieliśmy (8 2), iż gdy słupy osobne zbyt daleko od siebie są rozstawione, albo gdy ie w ogólności dla iakieykol-wiek przyczyny mocniey z sobą posprzęgać mamy, natenczas używamy łuków sklepionych na mieyscu poziomych tramów. Podobnież więzów łukowych używamy w poprzek ścian, bądźto dla posiłkowania pionowych, bądź tylko dla wzmocnienia ściany długiey i wysokiey. Wzory 16 i 17.    Wzory

16 i j 7.

90. Do budowania ścian naczelnych i przedziałowych, o- ściany drew-

niane. Wzór 12.

prócz kamienia, płyty, cegły, używamy drzewa. Ściany dre-

25*

wniane albo są zrębem albo murem pruskim. Zrąb drewniany powstaie z wianków, to iest: bierwion w około i poziomie na sobie złożonych, a po w ęgłach budowli przez zacięcie w iedno połączonych. Przez wysokość zaś łączą się razem każde dwa lub trzy wianki za pomocą teblôtv wewnątrz utaionych. Sposób ten budowania daie ścianom drewnianym bardzo wielką stałość; ale że drzew a grubego nader wiele bierze, przeto nie może bydź powszechnie używanym, tylko w kraiach w lasy zamożnych. Wzór 12.

Wzór i5.

Ściany drewniane sposobempruskim,składaią się: ze słup-ców narożnych i pośrzednich, których spodek w przy-ciesi (sablière), a wierzchołek w oczepie iest osadzony; z u-szakow (huisserie), których podwoie sięgała w obie strony do oczepu i przyciesi, a przeto są w ięzami pionowemi w takie) ścianie. W niey także usługę więzów* poziomych i ukośnych sprawuią poprzeczniki, za progi i nadproża w uszakach użyte, tudzież dołączenia wszystkich części pionowych, miecze, zastrzały, krzyze ś. Iędrzeia i inne tym podobne wiązania, posiłkuiące się nawzaiem. Pomiędzy taką klęcia drewnianą kładziemy pospolicie mur ceglany lub płytowy dla dopełnienia ściany. Wzór 15.

Ściany drewniane tym sposobem wzniesione prawie za-dney nie maią stałości; tak dalece: iż gdyby nie były przewiązane ścianami poprzecznemi i belkami stropowy tudzież wzmocnione żelaznemi po węgłach narożnikami, ostaćby się nie mogły.

Przyozdobienie ścian^

91. Nie właściwie ozdobą ściany (décoration en relief) zowią okazanie na iey zewnętrzney stronie, w ięzów wydat-

1S1

ŚCIANY I WIĘZY IE UTWIERDZAIĄCE.

nych i przyboru kamieni (rustique) do złożenia lub zadziania ściany między więzami użytych; bo te wszystkie ścian kamiennych części, są wypadkiem budowania i dla ich mocy nie zaś przyozdobienia potrzebne.

Wzory 20

i 21.

Rzadkie są przykłady, w których zewnętrzne ścian strony plastyczną robotą w sposobie szlaków albo osobnych tablic przyozdobione widzimy; a rzadzey ieszcze napotkać się zdarza ozdobę, chociaż cale właściwą ścianom potynkowanym, którą Włosi sgraffitto zowią (*), (wzory 20 i 21).

Wewnętrzne za to ścian powierzchnie, podobnie iak sklepień podniebienia, rzeźbą albo malowidłem arabeskowem często przyozdabiane bywaią; niekiedy ie drzewem opierzamy i to opierzenie ściany (lambris) z pil astr ów, ram i tablic złożone, oleyném malowidłem, rzeźbą i pozłotą krasimy. Przedmiotami ozdob ściennych, są przedmioty historyczne, i wszystkie w ogólności takie, które naturalnie w położeniu, wiakiem iest ściana, widuiemy.

ROZDZIAŁ III.

WYŻŁOBIENIA I OTWORY ŚCIENNE.

92. Wyżłobienia i otwory ścienne rozmaite w budowli maią przeznaczenie, a nawet iedno kilka potrzeb zaspakaiac

(*) Sgraffitto, iestto rodzay trwałego rytowania ozdób na świeżym tynku. Ta robota odbywa się następuiącym sposobem- do zaprawy zwyczayney, przydaiemy spaloney słomy, przez co zaprawa nabiera koloru sróbrzysto-popielatego; z tey zaprawy uściełamy tło na mieyscu do ozdobienia przeznaczonóm, które potem cienką z białego wapna powłoką równo zakrywamy; na tey pobiale przez przepruchę węglem odbiiamy przeznaczoną ozdobę, a na-koniec rylcem żelaznym zeskrobuiąc białą powłokę, wykańczamy rysunek.

zwykło.Pospolite wyżłobienia ścienne wy£łobkami{niches), a niewłaściwie chociaż powszechnie framugami zowiemy. Otwory w ścianach, są to drzwi, okna, tudzież rury wewnątrz ścian, ku różnym użytkom przydatne. Wyżłobią, drzwi, okna i rury, nie nadwerężaią mocy ścian dobrze zrobionych; daią się bowiem w tych tylko mieyscach, przez które więzy nie idą, a raczey w mieyscach w koło więzami obwarowanych.

Wyżłobią czyi i framugi. Tab. XVI.

Wzory 1 . . 5.

g5. Wyżłobią są to mieysca próżne, do pewney głębokości w ścianie zostawione i pospolicie do umieszczenia posągów, naczyń, albo innych sprzętów przeznaczone. Chociaż ie niektórzy chcą uważać za mieysca dla ozdób tylko zostawiane, iednak rzeczywiście są one w wielu razach sposobem wybornym zmnieyszenia nieużyteczney grubości muru, powiększenia przydatney wewnątrz przestrzeni, a nawet w ścianach zagrodowych i podwałowych są dzielnym śrzodkiem powiększenia stałości.

Obszerność i głębokość framugi zależy od grubości muru, w którym się robi, a postać od mieysca i przeznaczenia. Framugi bywaią pięcioraldego kształtu: prostokątne wewnątrz, i prostokątne zewnątrz; półkołowe w przecięciu,prostokątne zewnątrz; półwalcowe i półbaniastćm sklepieniem nakryte; okrągłe zewnątrz, wewnątrz półkuliste; nakoniec ia-koby połowiczne tey ostatniey formy. Wysokość framug trzech pierwszych postaci byw^a zwyczajnie dwa razy wńę-kszą od swrey w świetle szerokości. Wzory 1 ... 5.

leżeli framugi do pomieszczenia posągów albo wielkich ozdobnych naczjui są przeznaczone, w tedy w pewnym stosunku maiąbydź większe od umieszczonego w nich sprzętu:

185

WYŻŁOBIENIA I OTWORY ŚCIENNE:'

dostrzeżono bowiem, iż wtenczas posąg dobrze się we framudze wydaie, kiedy wierzch iego głowy od wierzchu framugi na tyle cali iest oddalony, ile stop cała wysokość posągu w sobie zawiera. We wzniosłych framugach, stawią się posągi, i to zawsze na niskich podnóżkach (plinthe). Popiersia zaś nayprzyzwoiciey mieszczą się w wyżłobkach okrą-głych.

Ponieważ framugi nie przechodzą na wskroś ściany, i nie są w niey otworami, przeto brzegi ich nie potrzebuią wciąż wzmacniaiących więzów; nałęcz zatem, ani też inna kamienna oprawa w około framugi naydować się nie powinna.

Drzwi. Wzory 6...i5

g4. Otwory, które daią lub zamykaią w potrzebie wstęp do budowli, dla pieszych, konnych, i powozów, tudzież które ułatwiaią krążenie po nakrytey przestrzeni i służą do oddzielenia iey części, drzwiami nazywamy.

Drzwi ku pełnieniu swoiego w budowli przeznaczenia, o-patrzone są właściwemi częściami. Otwór drzwi czyli ich ścieże robimy zawsze stosowną do obszerności i użytku budowli,lub tey części, do którey prowadzą, i tak: ścieźa drzwi, zwłaszcza zewnętrznych, w wielkich izbach zgromadzenia, trzy lub trzy i pół łokcia nie zbyt wielką bywa; ścieża drzwi powozowych, czyli bram na dziedzińce wstęp daiących, od czterech do pięciu i pół łokci szerokości mieć musi. Wysokość ścieży także miarkowaną bydź powinna do zamierzonego użytku: we drzwiach pokoiowych i wszelkich do wchodzenia iedney lub dwóch rzędem osób, wysokość dwa razy większa od szerokości iest rzeczywiście potrzebną; w bramach węższych, półtora raza nie będzie zbyteczną, a przeciw-

nie w nader szerokich wysokość równa szerokości wystar-czaiącą bydź może.

Otwór w ścianie na drzwi zrobiony pospolicie wewnątrz bardziey iest rozszerzonym, i tę iego większą otworzystość wyrżnięciem, albo raczey z greckiego glifem (embrasure) nazywamy. Glifprócz dawania przytułku drzwiom otworzonym, z wielu ieszcze względów iest użytecznym.

r

Żaden w ścianie, pomiędzy iey więzami, a przeto w miey-scach słabych zrobiony otwór, bez utwierdzenia brzegów zostawionym bydź nié ma. Dla tegoto po stronach drzwi stawiamy pionowe więzy, powszechnie pod nazwiskiem po-dwoiów (pied-droit) znane.Podwoie z ciosowego kamienia lub kruszcu,właściwie są więzami w mur owaney ścianie,a z drzewa, raczey w niey służą do łatwieyszego tylko drzwi zawieszenia, lub za ochronę krawędzi muni kruchego. Wszakże drewniane podwoie, w drewnianey ścianie, rzeczywiście są iey więzami. Podwoie sprzęgaią się w górze, iużto poziomym brusem, który nosi imię nadproza, iuż kabłąko walem prze-sklepieniem, kiedy szerokość ścieży iest znaczna, iak w bramach naprzykład. Podwoie wespół z nadprożem lub nałę-czem, wystaiące nieco nad powierzchnią ściany, zowią się drzwi oprawą albo odźwierkiem (chambranle).

Pionowe ustawienie podwoiów nayprostszćm bydź się widzi, dla łatwieyszego odmykania i zawieszania drzwi na zawiasach- przecież Witruwiusz żąda, aby odrobinę ku sobie nakłonione były. Przykłady takiego urządzenia nayduie-my w dawnych rzymskich budowlach, a miano wicie w świątyni Westy tyburtyńskiey, tudzież w niektórych Palladiusza

i85

robotach. Przyczynę tey osobliwości możnaby upatrywać w łatwieyszćm zamykaniu drzwi, na ukośnych podwoiach wiszących, zwłaszcza gdy drzwi są ciężkie spiżowe, iakie u Rzymian często bywały; albo też szukać iey należy w potrzebie większego rozszerzenia ścieży u dołu, niż iest u wierzchu. Idlanieyto zrobione zostały ścieże takie wszystkich drzwi wiodących do składów pod giełdą kupiecką w St.Petersburgu.

Drzwi właściwe, skrzydła do zawarcia ścieży przeznaczone, po staropolsku wierzeie, po francuzku batans, robimy zwyczaynie, z drzewa; wszakże w Panteonie Agryppy są całe z oprawą swoią bronzowe. Z rzadkiey także piękności słyną drzwi bronzowe, w kościele ś. lana Chrzciciela we Floren-cyi. Michał Anioł Bonarotti, tak dalece pięknością ich był zachwycony, iż w uniesieniu wyrzekł: „drzwi te godne są bydź drzwiami do raiu.” Z tychto drzwi florenckich zdięta forma posłużyła do odlania zupełnie podobnych do kościoła P. M.

Kazański ey.

J\Tad oprawą drzwi zewnętrznych dla odrzucania od progu wody z góry padaiącey, daiemy często kraynik poziomy, albo też szczycik, kraynikiem obwiedziony, którego wystałość w obudwóch razach,posiłkuiemy niekiedy podstawkami,niekiedy pilastrami z podwoiów iakoby urobionemi. Czasem chcąc uczynić obszernieysze nade drzwiami pokrycie, używamy zupełnego tramowania na okrągłych słupach położonego; a wówczas korzystaiącz mieysca na wystałem tramo-waniu ganek daiemy (wzory g i 12). Drzwi wewnętrzne Wzory₉ii2. gzymsu a tern bardziey szczycika kraynikiem obwiedzionego nad sobą mieć nie po winny.

Drzwi zewnętrzne w dolném piętrze budowli, którego ściany całkiem są z miąższych brył ciosu złożone, a nawet chociażby ich przybor był tylko naśladowaniem składu wielkiego kamienia, nie potrzebuią żadney wzmacniaiącey oprawy, i w około gładkie bydź mogą. Wzór 8.

Wzór 8.

Wzory

10. 11.

Wzór 12.

Wzór i3.

Okna.

Bramy małe mogą bydź płasko iednym brusem kamienia nakryte (wzór 10); bramy zaś obszerne nayprzyzwoiciey przesklepieniem zamykać. Wzór n.

Bramy sklepione mogą bydź poprzedzone przyczółkiem (porche), złożonym z dwóch lub czterech słupów utrzymuią-cych pełne tramowanie i ganek na niern (wzór 12); w tym razie ze śrzodka nałęcza wystaiący zamek, wielce przydatnym będzie do podparcia ciążącego tramowania.

Budowle, do których mnóstwo ludzi i powozów ciągle przybywa i z nich odchodzi, miewaią po obu stronach obszer-ney bramy dwoie drzwi dla pieszych. Brama taka ze drzwiami może bydź urządzona podług wzoru i5.

g5. Okno, od okasnadź w ięzyku naszym nazwane, rzeczywiście iest iakoby okiem w budowli: przez okna bowiem światłem słonecznćm ią napełniamy ; przez okna też zewnątrz budowli położone widzimy przedmioty. Wszystkie zatem części dobrze urządzonych okien ku temu ich przeznaczeniu usposobione będą.

Otwrory i liczba okien zastosowane bydź maią do obszerno-ści przestrzeni, którą oświecaią i wielości pożądanego W' niey światła. Z wyczayna szerokość okna, w budowlach zamieszkanych taka bywa, iżby z niego iedna lub dwie osoby wyglądać mogły; więc od iednego z ćwiercią do dwóch z ćwiercią ło-

187

Wzory 20 i i5.

W^zór 16.

Wzór 17.

Wzory 18 i 19.

kci wielką bydź może. Wysokość zależy od wysokości we-wnętrzney przestrzeni, iey głębokości, a ieszcze nawet i od górowania słońca nad poziomem mieysca.W kraiach bowiem północnych, gdzie słońce niźey krąży, aby promienie iego, naprzykład południowe, daną przestrzeń oświecały, okna niższe bydź mogą, niż w podobnym przypadku w kraiach gorących, gdzie i mieszkania dla pożądanego chłodu są wzniosłe; za to też tam liczba okien, dla uprzykrzonego skwaru, może bydź mnieysza albo ich otwory węższe. Stosunekmię-dzy wysokością a szerokością okna różny bywa, i naywięcey zależy od przeznaczenia oświecaney przestrzeni. I tak,podług Palladiusza w budowlach okazałych a lekkich, na piętrach wzniosłych, okna będą miały wysokość piątą lub szóstą częścią większą od podwóyney swey szerokości; i przeciwnie, w budowlach cięższych i pospolitych mniey taż samą częścią od podwóyney szerokości (wzory 20 i i5). Wszakże wpółpiętrzach i wpodwalach dobre hywaią okna kwadratowe (wzór 16), a nawet takie, których wysokość iest tylko połową szerzyni. Okna okrągłe przydatne bydź mogą zwłaszcza tam, gdzie mała ilość światła wystarcza i gdzie okna nie są do patrzania, lecz tylko dla światła dane (w zór 17). Postać półokrągła przypada wybornie pod sklepienia kolebkow ate,krzyżowe, i w wylotach'sklepienia. Okna też półokrągłe, stosow-ney do sklepień wielkości, ogromne albo małebywaią. Wrzo-

ry 18 i 19.

Strona wewnętrzna okiennego otw oru zawsze iest bar-dziey rozszerzoną dla przyięcia wcześniey wchodzących promieni, i zatrzymania dłużey zachodzącego śwóatła.Wzniesie-

2 4*

nie także okien nad tło pokoiu nigdy znacznie wyżey ludzkiego pasa, ani też znacznie niżey nie bywa. Ścianka ta podokien-na, w sporą zwana (parapet) nie bywa grubszą od połowy ściany, w którey iest okno zrobione.

Wzór 16.

Oprawa okna* podobnie iak drzwi, składać się może z po-dwoiów, nadproża i progu, albo kiedy nad oknem większy ciężar przypada, łączymy podwoie okien lukiem sklepionym i okno w arkadzie daiemy.

Kładziemy nad oprawą okna gzyms lub szczycik, podobnie iak nade drzwiami i także od deszczu. Dla tegoto ochrona taka wówczas iest tylko właściwą, kiedy okna naydą się oddalone od gzymsu ze znacznym wyskokiem; a nawzaiem byłaby zupełnie nadaremną i nierozsądną wtenczas, kiedy inny dostateczny okap będzie tuż w niewielkiey ponad o-knem odległości. Chociaż wprawdzie okna pierwszego piętra naydaley leżą od głównego kraynika budowli, przecięź gładkie zawsze wtenczas bywaią, kiedy to piętro pierwsze, będące posadą innych, iest z miąższych brył ciosu całkowicie złożone; gdyż naówczas wtrącenie gzymsu nad oknem pomiędzy wielkie bryły kamienia i każda oprawa okna, wię-ceyby mocy budowania zaszkodzić, niż zamierzonego użytku przynieść mogły. W tym razie układ przyzwoity kamieni w około otworów naylepszćm ich iest obwarowaniem Wzory    (wzory 20... 2 2). Dla nienadwerężenia w niczćm mocy bu

20 .

dowania, otw ory także okien, nie powinny nigdy przerywać ciągu pasów poziomych, gdziekolwiek te się nayduią.

Wzór 25.

Niekiedy okna są razem drzwiami na ganek czyli balkon prowadzącemi. Okienne balkony na piętrach wyższych, ro-

189

Wzory 24 i 25.

bią się pospolicie z miąższey kamienney płyty, równo z tłem izby zamiast progu w oknie osadzoney. leżeli iey wyskok iest znakomity, wówczas, iak każda ze ściany znaczną wy-stałośc wspornikami podpieramy i brzeg płyty poręczami obwodzimy (wzór 25). Czasem troie takich okien wespół ie-dno składaią, i albo są wszystkie trzy sobie równe, albo iedno śrzodkowe większe iest oraz drzwiami, a dwoie pobocznych bez wyyścia pozostaie. Poręcz przy takich oknach albo iest z żelazney kratki, albo z kamiennych toczonych słupków, hałasami zwanych, i bywa równo ze ścianą w samem oknie pomieszczony. Okna tak urządzone dla tego zowią weneckie-mi, że w tóm mieście dosyć często widzieć ie można.. Wzory 24 i 2Ö.

nie drzwi i o-kien.

Wzory . . 3o.

96. Główna ozdoba okien i drzwi zależy na przyozdo- Przyozdobie-bieniu cząstek, z których się składaią kroie kamienney ich oprawy. Napodwoie, nadproża, nałęczeitym podobne części do okien i drzwi, naywłaśeiwiey użyiemy tegoż samego kamienia, z którego będą inne główniejsze więzy w tey-że samey budowli, tego naprzykład, z którego iest tramowa-nie; stąd wypada oczywisty wniosek, iż wbudowli rozsądnie urządzoney, kroie drzwi, okien i innych zewnętrznych więzów, w iednym porządku architektonicznym ułożone bydż powinny. Te tedy rozmaite wydatne więzy, tyle odmiennych kroió w mieć mogą, ile ich dla tramowania i podpor złożyćby można; lecz i tu podobnie, iak w porządkach, pięcia się ograniczamy. Iakoż kroie okien i drzwi, które nam wzory 26...5o dostatecznie wyobrażaią, zastosowane są do pięciu słupo- ²⁶ * wych porządków.

190

Rury ścienne, piece i komin

ki.

Tab. XVII.

97. Rury wewnątrz ścian różnego przeznaczenia bywa-ią: iedne oczyszczaią z wyziewów szkodliwych zdrowiu zawarte w budowli powietrze; drugie służą do roznoszenia po zamkniętey nią przestrzeni pożądanego ciepła, albo świeżości i chłodu. Dobroć więc kanałów takich zależy na łatwóm w nich płynieniu tego powietrza, które z budowli wypędzić, lub do niey wprowadzić zamierzamy, a to zawsze dla sprawienia klimatu pożądanego.

Ciąg czyli płynienie zależy na układaniu się do równowagi zimnieyszego z ogrzanem, czyli cięższego ze lżeyszem powietrzem. Rura tedy w czasie ciągnienia ohadwa końce o-twarle mieć powinna; przez ieden koniec żyła płynu wpada, przez drugi uchodzi; otwór pierwszego zowie się czeluścią, drugiego uyściem.

Nayczęstszego użycia w ścianach budowli ogrzewanych są rury kominowe, przeznaczone do wyciągania dymu, który z opału użytego do ogrzewania budowli wydobywa się, i z sobą unosi wyziewami obciążone powietrze.

Wznoszenie się dymu w rurze kominowey wówczas następnie , kiedy z dołu płynące powietrze będzie ciepleysze, i kiedy przez czeluść przybywaiącego nie braknie, dla zastąpienia tego, które przez uyście ubyło.

Abyśmy łacniey mogli sobie zdadź sprawę, iak się to płynienie dymu w kominie odbywa, i od czego moc ciągu zale-ży, wyobraźmy rurę walcową, w którey czeluści umieszczone iest ognisko albo ciało goreiące. Powietrze zewnętrzne, przez rozrzedzenie się w rurze zawartego, z góry napłynie, zgromadzony tam cieplik pochłonie, a przez wzaiemne po-

mieszanie się cząstek, temperatura obudwóch płynów, tym bardziey zmienioną będzie, im iest większa od siebie odległość dwóch końców rury, przez które wpłynęły. Tak dalece, iż uważaiąc te dwa płyny iakoby dwie siły równe, i wprost sobie przeciwne, każdy z dwóch końców rury będzie kresem, maximum iedney, a tóm samem minimum drugiey. Siła górna iest siłą zimnego, a dolna, siłą ogrzanego powietrza, albo, pierwsza powietrza, druga siłą cieplika. Nadto przestrzeń przez każdą siłę zaięta, i ią wyobrażaiąca, będzie równą połowie obiętości rury.

Iakakolwiek odmiana nastąpi we względney tych dwóch sił wartos'ei, zawsze miarą iedney będzie obiętość rury, zmnieyszona taką iey obiętością, iaką zaymuie druga. I tak, zatrzymawszy ten sam rozmiar rury, i iey spodkowego otworu, ieżeli zwęzimy otwór górny, siła też chłodnego powietrza, którey ten otwór maximum oznacza,zmnieyszy się koniecznie. Nie dosyć na tern zmnieyszy się o połowę, kiedy o-twór górny także o połowę zmnieyszymy; w tym przypadku otwór spodni dwa razy będzie większym od górnego; przeto i siła cieplika względnie stanie się też dwa razy większą od siły powietrza.

Zmnieyszaiąc więc uyście rury, zmnieysza się oraz siła którą wyobraża, a tóm samem powiększa się sto-sunkowie siła iey przeciwna.

Daymy teraz, żeśmy powiększyli wysokość rury naprzy-kład dwa razy; tak powiększoną uważać można iak gdyby była złożoną z dwóch takich, iaką iest pierwsza. Siły przeto zawarte w dwóch takiey rury połowach, większey będą mo-

192

cy od tey,iaką każda miała w całey poiedyńczey rurze. Iakoż, uważaiąc siłę cieplika w dolney połowie, dostrzegamy iż wyrazem iey będzie przestrzeń równa trzem czwartym obięto-ści rury, kiedy tym czasem w poiedyńczey rurze, wyrażenie tey samey siły było tylko pół obiętości; wiec siła, uważana w tey części, gdzie się iey maximum nayduie, wzrasta przez przedłużenie rury. Ale ponieważ trzy czwarte obiętości wyraża siłę dolną w rurze poiedyńczey, w którey otwór górny przez połowę został zmnieyszony, i iest także wyrażeniem teyże siły, w połowie niźszey podwóyney rury, przeto: bądź-to zmnieyszymy przez połowę otwór uyścia rury, bądź nie tykaiąc tego otworu,podwoimy odległość, wiakiey się nayduie uyście od czeluści, siła cieplika, uważana w części dolney, zawsze iednaką i taż samą będzie. Albo inaczey ieszcze, każda odmiana w otworze górnym, tenże sam skutek sprawuie na sile uważaney w dolney części rury, iaki odmiana tamtey odpowiedna w wysokości rury (*).

Oczywista stąd, iż od długości rury kominowey, i stosunku pomiędzy iey otworami, czeluścią i uyściem, zależy nay-bardziey ciąg dymu. W szakże,zbywa nam ieszcze na doświadczeniach, stanowiących ten stosunek w każdym przypadku.

Pranklin ów sławny dostrzegł także, iż naprzód, komin tym mocniey ciągnie, im iest dłuższym; iżpowtóre, w porze letniey od dziewiątey ranney do dziewiątey lub ósmey wie-czorney godziny, kiedy powietrze zewnętrzne ciepleysze iest od wewnętrznego, zstępuie przez komin i wychodzi drzwiami lub oknem; potrzecie, iż przeciwnie w nocy, kie-

(*) Fouemy. Journal de Physique etc. an. 1817. f. LXXXIY. Paris.

igS

cly zewnętrzne zimnieysze iest ocl wewnętrznego, napływa przez drzwi i okna i wstępuie do komina;poczwarte,iż między ósma a dziewiątą ranna i takaż codzina wieczorna powie-trze w kominie iest prawdę w spoczynku;wypadek ten znaczy iakoby przesilenie płynienia z iednego w drugi koniec komina.

Kominy albo robią się wewnątrz ścian przez całą ich wysokość, albo są tylko do nich przytknięte i za pomocą żelaztwa na nich zawieszone. W ścianach ceglanych i grubych całkiem są pogrążone, a do ścian kamiennych lub cienkich ceglanych

pospolicie bywaią tylko przytknięte.

YVzór 1.

Wzór 2»

Poprzeczne rozcięcie rury kominowey zwyczaynie iest prostokątne; robią iednak kominy okrągłe z rur glinianych złożone. Z iakiegokoiwiek bądź materyału ściana zrobiona będzie, zawrsze w niey komin dany bydź powinien z cegły Jobrze wypaloney, gliną należycie wygładzony, wewnątrz spławisty, czyli bez nagłych załomów. Wielkość otworu rury kominowey pospolicie taka bywa, iżby nią małe kominiarskie pacholę przeleźć mogło. leżeli kilka czeluści przypada iedna nad drugą, a ich rury przytknięte są tylko do ściany, w tedy dolne z ukosa prowadzić należy, i zawsze kierunkowi ich dawać iak naymnieyszą pochyłość, aby przezto ściany zbytecznie nie obciążać. W zór 3.

2Ö

Uyście rury kominowey wznosimy nad otaczaiące budowle, aby wiatr od wzniosłości odbity, nie mógł napowrót dymu do komina wpędzać; a kiedy tego dla wielkiey wysokości przyległych budowli zrobić nie podobna, uyście natenczas opatruiemy czapką blaszaną z boku otwartą, ruchomą, zpowiełrznikiem czyli chorągiewką, któraby podług wia-

tru razem z czapką obracać się mogła. To wszystko taku-rządzamy, iż uyście komina nayduie się zawsze od wiatru zasłonione. Wzór 2.

Do czeluści komina przystosowuiemy piec albo kominek. Piece w ogólności są apparatcimi urządzonemi do wydobywania cieplika z opału, i użycia iego ku rozlicznym potrzebom. Pieców przeto, iako sprzętów budowli, wr liczbie iey członków opisywaćbyśmy niepowinni. Wszakże, w kra-iacb północnych, piec istotnym iest sprzętem, i tak nieruchomym iak inne członki budo wli; dla tego o piecach w kilku słowach uczynimy tu wzmiankę.

lak rozlicznego użytku, tak też różney budowy są piece. Do ogrzewania mieszkań w kraiu naszym naylepsze dziś są piece urządzenia szwedzkiego. Piec szwedzki składa się z powłoki pospolicie kachlowey, a kachli poUwajiyych albo szarych, niekiedy z cegieł, niekiedy z płyty kamienney. Ta zewnętrzna część pieca rozliczne, byle tylko proste, kształty WzoKy 3. 4. miewać może (wzory 5,4). W ewnętrzna część pieca nazywa się żołądkiem iego. Żołądek pieca szwedzkiego, iest iakoby kłębem nawinionym z przedłużoney rury kominowey, od którey, za pomocą zasuwki albo zasłonki źelazney, po wypaleniu pieca zupełnie oddzielonym bydź może. W drugim końcu nawinietey rury piecow⁷ey, to iest, w czeluści, roznieca się ogień.Powńetrze ogrzane przez przedłużony tym sposobem komin nabywa ciągu nader mocnego: ale cieplik z dymem uchodzący, nim przehędzie wszystkie zakręty piecowego żołądka, całkowicie przezeń pochłoniony zostaie, a dym prawie chłodny z komina uchodzi.

ig5

Wzór 5.

Są ieszcze piece powietrznemi zwane, wielce przydatne do ogrzewania izb obszernych; a co większa, iednym takim piecem cala budowlę ogrzewać można. Piec powietrzny usadawiamy zwyczaynie w nayniższćm piętrze, albo nawet w podw alu budowli. Składa się on z dwóch, doskonale od siebie blaszanym. kotłem oddzielonych żołądków; ieden do krążenia chłodnego, drugi do krążenia ogrzanego powietrza i dymu iest przeznaczony. Pierwszego, rury dolny koniec wychodzi zewnątrz budowli i przyymuie czyste chłodne powietrze, które przebiega zakręty pieca, i w nich się rozgrzewa do wysokiego stopnia: a tak ogrzane krąży po odnogach rury w ścianach rozgałezioney, i przez ich uyścia, zakrętkami opatrzone, wypełnia izby. Ognisko iest w czeluści rury wewnętrznego żołądka, z którego powietrze ciepłe % dymem wychodząc krąży wewnątrz przy ścianach kotła, i przez kotłowe ściany odstępnie swego cieplika powietrzu krążącemu w zewnętrznym żołądku, które tym sposobem ogrzewa: samo zaś dobrze ostudzone z dymem wychodzi iak z każdego pieca. Wzór 5, w dwóch zwyczaynych pionowego i poziomego przecięcia rzutach, daie iakiekolwiek wyobrażenie tego rodzaiu pieców.

Kominki nie tyle dla ogrzewania mieszkań, ile raczey do odświeżania w nich powietrza przydatne, i dla pewney przy-iemności, iakiey przy odkryłem ich ognisku doświadczamy, należą raczey do zbytkowych niż istotnych potrzeb wkra-iaeh zimnych. Wszakże kominki tak urządzone bydź mogą, iż wydobyty w nieb przez palenie cieplik nie ginie całkiem,

lecz na ogrzewanie izby obraca się. Takie tedy oszczędne

2 5*

kominki w kraiach eiepleyszych piece poniekąd zastąpić mogą.

Wzór 8..

Otwór kominka, iest zawsze prostokątny, a Bywa wielkości różney: kominek wielki miewa do trzech łokci szerokości a na półtora iest wysoki; mały piec ćwierci w kwadrat bierze; głębokość wielkich i małych zawsze prawie iest taź sama i nie przechodzi pospolicie iednego łokcia. Brzegi kominkowej czeluści utwierdzamy oprawą, podobną do oprawy drzwi i okien. Składa się ona także, z podwoiów (jambage) i nctdpj'ozka (linteau) ponad którym kładziemy zwykle kamienną police, przydatną do stawiania sprzętów poko-Wzory6. ₇, iowTych (wzór 6). Czasem przy podwoiacli u kominka stawiamy nieiakieś słupki, a na nich leży niby tramik i polica (wzór 7). Czasem nadprożek i police podpieramy tylko dwiema podstaw kami z iednego z podwoiami kamienia wyrobionemu Czasem też rniedzniki (termes), to iest, czworogranne słupki popiersiami zakończone, utrzyimiię między sobą płatwę lub police kominka (wzór 8). Każdą opraw ę kominka robimy zwykle z pięknego marmuru i niekiedy bronzem przyozdabiamy. IN ad oprawą ubieramy ścianę zwierciadłem, posągiem we framudze pomieszczonym, albo to mieysce innym przystrajamy obrazem. Niekiedy okno tuż nad kominkiem tak iest zrobione, ze i ciepła przy kominku i widoku przez okno w iednym czasie używamy. Przepych z przemysłem przesadzaią się często w przyozdabianiu kominków.

Kominy piecowe nie tylko służą do wyprowadzania dymu, ale w wielu razach służyć ieszcze mogą do oczyszczania powietrza z wyziewów szkodliwych: i tak D’Àrcet ciąg w ko-

minie przez ogrzanie powietrza wzbudzony zastosował szczęśliwie do przewietrzania kloak; przez co te mieysca zupełnie tracą odrażaiący zapach (*).

W kraiach gorących używaią rur ściennych do wprowadzenia wewnątrz pomieszkam chłodnego powietrza, podobnie iak w kraiach zimnych używamy ich do ocieplenia powietrzem ogrzanem. WeWłoszech, w bliskości Terni, nay-duią się rozpadliny w pewney górze, z których tym chłodni eysze latem dmucha powietrze, im upał bardziey się wzmaga; rozpadliny te zowią lam czeluściami Eola. Mieszkance tuż położonego miasteczka Cesi wprowadzała rurami to chłodne powietrze do domów swoich, gdzie uyścia rur, opatrzone kurkami, otwierała dla użycia chłodu i świeżości. Podobne ziawiska i zręczne z nich korzystanie przeciwko nieznośnemu gorącu, po wielu mieyscach we Włoszech napotykać się zdarza.

ROZDZIAŁ IY.

FUNDAMENTA.

98. Poziom umysłowy, który był naprzód użytym do położenia sklepień, potem przeniesiony pod słupy i ściany pokryciem obciążone, możemy w myśli pod spód niższego coraz piętra przenosząc, za podstawę niezachwialną całey budowli uważać. Ale ta umysłowa podstawa, w istocie zastąpiona bydz musi przez rzeczywistą, którą wszystkie przymioty

tamtey, dla utrzymania w spoczynku na sobie złożonych członków budowli potrzebne, koniecznie mieć powinna, a osobliwie niezachwialną poziomośó.

leżeli ziemia na którey budowlę usadowdć mamy iest doskonale nieściśliwą, tedy taka ziemia do poziomu zrównana, byłaby ową pożądaną podstawą, i taką iest rzeczywiście opoka albo skała nieporuszona. Lecz gdy grunt pospolity, nie iest tak twardymi nieściśliwym iak opoka, winniśmy go zastąpić sztuczną podstawą, którą fundamentami czyli posadą budowli zowiemy. Dla tegoto L. B. Alberti nie chce uważać fundamentów za istotne członki budowli. Podług niego, iest to grunt sztuczny, wyręczaiący niedostatek stałości wr gruntach rodzimych, tak dalece, iż ieśliby można ziemi nadadź zsiadłość i moc potrzebną innemi sposobami, wr tym razie fundamenta nie byłyby zgoła potrzebne. Wprawdzie, ieśliby tylko chodziło o utrzymanie pionowego ciśnienia budowli, moglibyśmy w wielu przypadkach oheyśdź się bez fundamentów; lecz ponieważ pionowe działanie ciężaru iest prawdę zawsze połączone z innemi siłami poziomie działaiące-mi, dla tegoto roztropność doradza kłaśdź fundamenta chociażby na naytwardszey ziemi.

Fundamenta tedy są podstawą całey budowli, na którą połączonemu siłami wszystkie iey części dziabną; więc z równą a nawet z przewyrższaiącą siłą oddziaływać im powinny, to iest, odrażać ciśnienie i odpierać ich parcie.

Fundamenta brzemię całey budo wdi połączywszy z ciężarem własnym, przenoszą na ziemię, na którey bezpośrzednio są usadowione. Każda ziemia iest mniey więcey ściśliwą, a

FUNDAMENTA.

do tego nie zawsze, w całey pod budowlą zaiętey rozciągłości iednako iest ściśliwą. Lecz ze skutek ciężaru okazuie się w odwrotnym stosunku rozpostarcia swoiey podstawy, można więc zmnieyszyó ten skutek, i uczynić podstawę fundamentów iednostaynego ciśnienia na całą powierzchnię zaiętey ziemi przez rozszerzenie stosowne ich nasady. Postać tedy fundamentów, iako podpor i ścian w ziemi pod słupami i ścianami nad nią wzniesionemi, powinna bydź zastosowaną do skutków połączonych sił ciężaru i parcia, tych mianowicie części, którym za posadę służą; to iest, bydź powinna postacią brył tamtym siłom równego oporu i oraz równego ciśnienia na całą pod niemi będącą powierzchnię ziemi. Grubość wię?leh poprzecznego przecięcia, będzie naprzód różna pod różnemi częściami budowli; powtóre, będzie się powiększała tak dalece, iz podstawa ich dolna, naydzie się dobrze większą odgórney: bo to się dzieie w miarę sił utrzymywanych części budynku, własnego fundamentów ciężaru, i stopnia ściśliwości ziemi.

Nie tyle osiadania ziem ściśliwych, ile raczey nie iedno-staynego ich osiadania obawiać się należy. Wszakże i temu przemysł zapobieżeń umie. Ponieważ osiadanie ziemi iest skutkiem zbliżania się ku sobie ciężarem uciskanych iey cząstek, można więc ten skutek uprzedzić biiąc ziemię kłodą ciężką i stosuiąc liczbę uderzeń do oporu ziemi. Ta myśl u-przedzenia osiadania ziemi, które pod budowlą nastąpićby mogło, przez bicie, dała Rondeletowi powod, do robienia doświadczeń osobnych nad skutkiem uderzania ciężaru wolnie spadaiącego. Do tego użył siłomicrza (dynamomètre) Re-

200

gniera. Narzędzie to składa się, iak wiadoma, z ogniwa przeciągłego, tarczy z podziałami, i skazówki bardzo czułey, do boków ogniwa przytwierdzonych. Doświadczenia były robione dwoma sposobami i dały prawie iednakie wypadki. Z tych wypadków obliczył Rondelet tablice w których na-leźć można z iakiey wysokości dany ciężar spadać powinien, aby przez uderzenie sprawił skutek pożądany, zastępuiący ciśnienie budowli ciężaru oznaczonego (*). Stąd wypada, iż ziemia ściśliwa pod ciężarem budowli osiadać nie będzie, gdy ią pierwey z przyzwoitey wysokości spuszczanym ciężarem dopóty ubiiać nie przestaniemy, dopóki znakó w uderzenia prawie iuż dostrzedz nie będzie można.

Budowanie

fundamentów.

"Wzory g, i o.

99-

Architekci zalecaią w ogólności aby fundamenta miały szeroką podstawę. Witruwiusz i za nim piszący, każą im dawać podstawę dwa razy szerszą od szerokości iaką u wierzchu maią. Inni chcą aby ich odłożystość była iedną trzecią lub iedną czwartą częścią wysokości, a tylko w budowlach bardzo wzniosłych, iak są wieże, aby szerokość podstawy była trzy razy większą od szerokości ich wierzclmiey. W istocie zaś rozszerzenie fundamentowey podstawy powinno raczey stosować się do wysokości ściany, na fundamentach wzno-szącey się, tudzież ciężaru, którym iest ziemia pod niemi uciśniona. Z tego względu Belidor radzi powiększać podstawę muru, na dziesięć łokci wzniosłego, czterema calami z każ-dey strony; muru zaś na 2 5 łokci wysokiego dziesięcią calami z obu stron.

Fundamenta robimy albo ciągle stoczyste, iak są ściany

(*) Rondelet Tome III. 1. V. pag. 26.

pod wałowe, albo z ustępkami po iedney, lub po obu stronach. WTzór 9 i 10.

leżeli ściana ma wytrzymywać parcie ukośne, podówczas ustępy w fundamentach zewnątrz całkiem dawać należy, to iest, ze strony przeciwney parciu; albo przynaymniey z tey strony ustępy większe zostawiać potrzeba, na którą iest parcie większe.

Fundamenta pod wręgłami ścian naywiększą moc mieć powinny; tam przeto grubość ich zawsze większa będzie.

Wzory 11. 12.

Pod słupami osobnemi fundamenta też przez oszczędność mogą byd^ ze słupów osobnych, przesklepieniami połączonych; i chociaż są pod kolumnami, zawsze iednakbędą czworo gramie. Niektórzy radzą ieszcze dla większey mocy łączyć słupy fundamentowe u spodu odwróconemi łukami, które iużto na ziemi wprost, iuż na powtórnych, w górę obróco^ nych łukach, oparte bywaią. Wzory ii, 12.

Pierwszy słój ziemi będąc pokładem ziemi roślinney, albo innych ciał nagromadzonych, nie ma pożądaney zsiadłości; potrzeba.go tedy sprzątnąć, i szukać słoiu twardego na któ-rymby bezpiecznie można było budowlę osadzić. Często się iednak zdarza, iż, dla nalezienia takiego słoiu, kopanie zbyt głęboko posunąćby należało, i że w samem kopaniu natra-fione przeszkody niedozwalaią osadzić fundamentów bezpo-śrzednio na tey oporney ziemi; podówczas uciekamy się do innych sposobów zdolnych uczynić podstawę budowli mocy pożądaney. Ale te sposoby dopóty nie mogą bydź oznaczone, dopóki nie przekonamy się o naturze gruntu, w całey obszer-ności maiącey się zaiąć pod budowle. Przekonywamy się o

202

nim albo przez kopane studnie, albo poświdrowawszy ziemię świdrem umyślnie do tego sporządzonym.

Chociaż do niezliezenia prawie różney są własności grunta, wszelako w budownictwie przywodzą ie do trzech klas głównych.

Pierwsza klassa zawiera w sobie grunta naybardziey sprzy-iaiące fundamentom, iakiemi są: opoka, luf, grunt kamienisty, które oskardem tylko, albo prochem z mieysca poruszyć można.

W drugiey klassie mieszczą się grunta dziarstwiste i piaszczyste, które, ieżeli na strony rozsypać się nie mogą, ucisnąć sie nie dadza.

c    c

Do trzeciey ldassy należą ziemie łatwro zbić i ucisnąć się dozwalające, a przeto zdolne nabydź iednostaynego oporu pod całą obszernością fundamentów. Wszelkie zatem grunta ziemiste, ziemie trzęskie, i każda ścieśliwa należą do tey klassy.

-W zory i3. i4.

Budowanie fundamentów na ziemiach pierwszey klassy, żadney nie nastręcza trudności; dosyć tylko pobić rowy przy-zwroitey szerokości i głębokości, a przy zakładaniu fundamentów niektóre ostrożności zachować. Daiąc ie naprzykład na opoce spadzistey, trzeba ią pociąć w stopnie poziome w tych mieyscach, gdzie ściany stać maią, i także poczynić strzępie nieiakie wszędy gdzie się ściany kończą i o skałę opieraią. leżeli się naydą na przeszkodzie iamy lub rozpadliny wr skale, należy ie zapełnić murem albo gruzem w kąpieli zapra-wy, i wszystko do poziomu ubić i zrównać. Wzory i5. 14.

Ziemie piaszczyste dwoiakiego są rodzaiu: iedne zsiadłe i przez się zbite, które maią stałość dostateczną i wytrzymuią

bezpośrzednio złożone na sobie fundamenta; drugie się zo-wda piaskami wrząccmi, gdyż za poruszeniem odkrywamy w nich zrzódła iakoby wrzącey z piaskiem wody. Ziemia taka bardzo dobrze wytrzymuie ciężar budowli, ale od wody trzeba przedsięwziąć skuteczne śrzodki. Zwyczaynie, po odznaczeniu na takiey ziemi fundamentów, kopie się iey cząstka tak tylko wielka,iaka w przeciągu iednego dnia murem zapełnioną bydź może. Na spodzie do poziomu wyrównanym układa się iedna albo dwie warsty muru dzikiego z kamieni iak można nay większych, szczelnie i na zaprawie podwodney ułożonych. Po nad tym pierwszym pokładem wznosi się mur z materyałów, iakich okolica dostarcza. W tey całey tu robocie pośpiech nadzwyczayny z dokładnością zachować należy, ho tym tylko sposobem ochronić ią można od zalania wodą.

Wzór i5.

Kopiąc głębiey w ziemi trzęskiey i błotnistey, natrafiamy zawsze na wodę obficie zewsząd dobywaiącą się. Wszakże ziemie takie są w ogólności iednostaynie ściśliwe, przeto sposób następuiący zakładania w nich fundamentów uznanym iest zanaylepszy. Naypłycey ile można kopać ie potrzeba, a fundamentom bardzo szeroką dawać podstawę i pierwszą iey warstę robić z zaprawy podwodney (wzór 15). Nim te fundamenta zwyczaynym sposobem ukończone będą, należy ie zostawić w spoczynku przez czas tak długi, iakiego potrze-buie zaprawa do zupełnego stwardnienia, a zatem, dopóki mur w iedne prawie nie zrośnie sie bryłę. Wznosząc ną nich dalszą budowę dbać należy iżby mur iednostaynie wysoko i

wrciaż na całey obszerności był kładziony, a to aby osiadanie

26*

ziemi i fundamentów z największą iednostaynością odbywać się mogły.

Wzór 16.

Pale.

Ieśli źrzódła tak są obfite, iż wyezerpnąć się ani przytłumić nie daią, wówczas, po wykopaniu i wyczyszczeniu rowów, dno ich do poziomu iakotako zrównać należy. Potem, z obu stron porobić drewniane z dylów ściany i te gliną zewnątrz pookry wać. Taka przeciwko poboczney wodzie i ziemi skrzynia służy do przyjęcia w^arsty podwodney zaprawy z gruzu i wapna, która iak w iemy zdolną iest przytłumić źrzódła wewnątrz skrzyni pozostałe. Na tey pierwszey war-ście prowadzimy fundament do końca, zwyczajnym sposobem. Wzór 16.

Kiedy ziemia nie iest iednostaynie ściśliwą w eałey ob-szerności zaiętey pod budowlą, wówczas ueiekaią się niektórzy do sposobu wzmacniania iey za pośrzednictwem palów.

ioo. Pale (pilotis) a mostnice (pieux) są rzeczy różne. Nazywamy mostnicaini długie bierwiona prostopadle do ziemi wbite na których sloią mosty, młyny, albo inne budowle wzniesione po nad wodą. Pale zaś są bierwiona krótsze, cieńsze i przeznaczone do dźwigania na sobie kamienney roboty. Prawdziwy zamiar w użyciu palów, nie iest, iak w ielu mniema, dosięgnąć niemi calca czyli gruntu dobrego; «albowiem ieśliby ten grunt na y do wał się wmnieyszey głębokości niż iest zwyczayna długość pala, to iest, między trzema a sie-dmią łokciami, niedobrzeby ten robił ktoby wolał zabiiać raczey pale, niż dokopawszy się calca na nim bezpośrzednio osadzać fundamenta. Dla tegoto, ile razy zamierzamy bić pale dla wzmocnienia gruntu, tyle razy grunt dobry rozumiemy

bydź nierównie głębiey, niż iest długość zwyczayna palów. Pale więc w tym przypadku użyte, zastępuią poniekąd, wraz z okoliczną między niemi ziemią, mieysce calca; gdyż ziemia, małey wprzód stałości, wzmacnia się w około przez silne zapędzanie palów. Ale że nie tylko przez zabiianie palów można wzmocnić i ucisnąć ziemię, lecz przez bezpośrzednie iey także bicie, (owszem drugim sposobem iednaki skutek daleko oszczędniey otrzymuiemy); dlatego też w niewielkiey liczbie przypadków i to w niezbędney potrzebie palów dziś używamy.

W Wenecyf w posrzód wody, na gruncie bagnistey mielizny morskiey usadowionćm mieście, kilka wielkich budowli ze XIVs° wieku wzniesionych iest na murowanych posadach znacznie obszernieyszych od swoich budowli. Gmachy te bez uszkodzenia dotąd przetrwały; gdy tymczasem po-źnieysze od nich, na palach postawione, są popękane z przyczyny nieiednostaynego osiadania..

Starożytni Rzymianie nieinaczey używali palow tylko dla wzmocnienia ziemi, i to rzadko kiedy ich potrzebowali; woleli raczey uśeiełać pod swoiemi budowlami pokłady muni miąższe i bez przerwy ciągnące się.

Biegłych budownikow iest i dziś powszechne zdanie, iż w bardzo wielu trudnych zdarzeniach obeyśdź się można bez użycia palów; albowiem pale nie daią oporu równego i niezachwialney stałości. Nadto doświadczenie uczy, iż pal często opiera się uderzeniom ciężkiey kłody, i zdaie się nie módz iuź daley postąpić, a potem chowa się w ziemię z wielką łatwością, gdy po pewnym czasie uderzać go znowu będzie-

my. Pale przecież są potrzebne w niektórych przypadkach: iako pod izbicami mostow, cembrowaniem nadbrzeżnem w rzekach i przy inney bieżącey wodzie. W tych bowiem przypadkach fundamenta niszczeią nie tyle przez nieie-dnostayną ściśliwość ziemi, ile od podmywaiącey ie w ody. Wszakźe i w tym przypadku, pale w około fundamentów zabite raczey się używraią dla ich ochrony, niż za podstawę samymże fundamentom. Wzór 17.

W^zer 17.

Grodze (Batardeaux).

Wzór 18.

Podobnież pale rzędem bite albo wpust pale czyli szpunt-pale (palplanches), to iest, pale czworogranne wredle długości na wpust spoione i bartnicą w górze związane, służą bardzo dobrze do wstrzymywania osuwaiącey się lub budowlą Gbciążoney ziemi, zamiast ściany podwałow^ey.

101. Kiedy pod wodą, bagnem, albo piaskiem ciekącym nayduie się grunt stały na którym fundamenta położyć niezbędną mamy potrzebę; wówczas, aby się dostać do niego, od napływraiącey wody albo nasuwaiącego się piasku grodze robimy, które Francuzi batardeaux zo wią. Grodzą pospolita iest iakoby izbica iaka av wrodzie. Składa się z dwóch ró-wmoległych rzędów rzadko rozsadzonych, a do śrzodka nieco nakłonionych mostnic,oraz dwóch szczelnychrzędo w szpunt-pali. Iedne i drugie związane są z sobą u wierzchu poprzeczkami i podłużnikami. Grodzą taka, obeymuiąca w wodzie mieysce do osuszenia przeznaczone, między podwóynemi swemi ścianami napełnia się gliną, którą warstami ubiiać należycie pier wey dno z iłu i piasku wy szlamować musimy,gdyż glina koniecznie na czystey ziemi legnąć powinna. Szerokość grodzy daiemy zwykle taką,iaką ma wysokość woda, którey

207

FUNDAMENTA.

parciu opor dostateczny ma stawić. Takie, do grobli podobne, opasanie mieysca zawsze dwóm potężnym siłom sprostać iest przeznaczone. Sile parcia gliny wewnątrz nakładzioney, przeciwko którey użyte są mostnice, tudzież poprzeczne i podłużne wiązania, a nawet w pomoc im dodane więzy żelazne, Parcie wody iest drugą siłą, która się obiawia po wyczerpaniu wody z mieysca ogrodzonego. Parcie to usiłuie grodzę do sTzodka wywrócić, i kiedy iest wielkie stawiamy przeciwko niemu zastrzały do mostnic przypieraiące. Wzór 18.

Mimo wielką starannos'c o dobre zbudowanie grodzy, rzadko iednak tak doskonale zrobić ią można iżby wody nie-przepuszezała. Woda trzema drogami dostać się może wewnątrz ogrodzonego mieysca: naprzód, wskroś grodzę przenika; drugie przeyście spodem pomiędzy ziemią a grodzą na^ -duie; albo biie ze źrzódeł które, mniey więcey silne, odkryć się mogą w mieyscu zamkniętem. Pierwsza droga utworzyć się nie będzie mogła, kiedy glina do wypełnienia użyta, nie ma w sobie ciał obcych, kawałków drzewa lub kamieni, i kiedy iest należycie ubitą.Woda podówczas tylko otworzy sobie drogę spodem grodzy, kiedy z dna iey piasek lub żwir nie był zupełnie uprzątniony aż do warsty nieprzenikliwey ziemi. W przypadku trzecim, przeciwko wodzie ze źrzódeł biią-cey,nayskutecznieyszy iest śrzodek otoczyć źrzódło rurą albo zrębem studziennym nieprzenikliwym, w których woda podniósłszy się do wysokos'ci z iakiey płynie, w spoczynku i równowadze pozostanie. Niekiedy w⁷odę taką źrzódlaną za pomocą smoczka w kolano złamanego za grodzę wylewać można.

P. Tardif inżenier francuzki podał był w roku 1767, sposób robienia grodzy ponurzaiącey się. Z rego wynalazku korzystać można przy zakładaniu fundamentów na piaskach ciekących, na bagnie, trzęsawicy, lub w wodzie, pod któremi iednak w pewney głębokości nayduie się grunt dobry. Sposób P. Tardif zależy na związaniu takiey kleci drewnianej iaką wyobraża w przecięciu wzór 19. Maiąc założyć fundamenta pod piaskiem ciekącym albo pod ziemią bagnistą, począć należy robotę od złożenia na mieyscu owey to grodzy, a opierzywszy deskami część iey spodnią, z ukosa ściętą, i napełniwszy ią murem, grzebiemy w około niey wewnątrz ile można nayiednostayniey. W miarę iak grodzą ponurza się głębiey, wyżey też opierzamy iey boki i dopełniamy muru wr iey wnętrzu. Nakoniec, po wypróżnieniu mieysca ogrodzonego z piasku, błota i wody, na calcu, do którego się dostaniemy, rzucamy fundamenta sposobem zwyczaynym.

Włór 19.

Przestrogi

ogólne.

O zakładaniu fundamentów w wodzie szerzyć się nie iest rzeczą naszą; gdyż ta część konstrukcyi należy raczey do budownictwa hydraulicznego.

102

. Niepodobna przepisać prawideł stałych na robienie fundamentów w różnych przypadkach. Zdolny i przemyślny budownik, poznawszy należycie naturę gruntu, na którym ma rzucić fundamenta, wybierze lub wynaydzie sposoby skuteczne i proste, do przezwjciężenia trudności, ieźeli ie napotka. Wszakże w ogólności przestrzegać powinien:

i"d Ażeby zapraw a do fundamentów w każdćm zdarzeniu użyta była naylepsza, ieżeli można robiona z wapna podwodnego rodzimego albo sztucznego.

209

FUNDAMENTA.

2re Aby fundamenta były ile możności od razu pod całą budowlę rzucone, złożone z warst dokładnie poziomych i należycie zbitych; a to dla tego, iżby osiadanie i wysychanie mu-ru iednostaynie się odbywały. Tym tylko sposobem uniknąć można rozpadlin, które się okazuią w budowlach od nieiedno-staynego osiadania. leżeli iednak niezbędne przeszkody sprze-ciwiaią się współczesney robocie fundamentów w całey ob-szerności budowli, na tenczas potrzeba przynaymniey w częściach robionych zostawiać wielkie i wydatne strzępie, iżby ie można dobrze z częściami związać, które poźniey dorobione by dż maią.

5cie Po ukończeniu fundamentów należy ie zostawić w spoczynku przez czas tak długi, iaki będzie potrzebny do należytego st av ar dnienia i osiadania muru.

4te Chociaż fundamenta są w ziemi zakryte,z równą wszakże troskliwością, owszem z większą robione bydź maią, niż części nad niemi wzniesione; gdyż ta dokładność roboty nie iest dla pozoru tylko, lecz dla rzeczywistey mocy istotnie potrzebną. Przeciwnie, niedbale rzucone fundamenta staną się główną przyczyną nadwerężenia, a często nawet zupełnego rozsypania się budowli.

KONIEC CZĘŚCI WTÓREY.

211

$)■ ^    $■ 0"®' (£)■ 3*    0¹ (B¹ Æ*®*®*    (D’fl)* fo'0¹ 0,i0,'®,‘0'',0⁴‘0 0 ‘(B¹    0    0' ił)*‘(ł)

POCZET PRZEDNIEYSZYCH RZECZY W CZĘŚCI WTÓREY.

CZĘŚĆ WTÓRA.

OZŁONKI BUDOWLI.

JVszystkie członki budowli razem uważane.

liczba §.

2. Przeznaczenie członków. . . *

stronica.

6,

6,

05    6

3* Postać i moc

5. Przyozdobienie

KSIĘGA I.

o

O CZŁONKACH BUDOWLI, PRZESTRZEŃ IEY NAKRYWAIACYCH.

y. Ogólne warunki wszelkiego nakrycia.................

8. Postęp przemysłu w doskonaleniu nakrycia budowli «......

ROZDZIAŁ I.

SKLEPIENIA*

g. Opisanie sklepienia. .......................

10.    Ogólna postać sklepienia....................

11.    Sklepienie płaskie.........................

12.    Sklepienia poiedyiicze............ . , .......,

i5. Sklepienia złozone . . ............... .. . . ...

N AUX A O RÓWNOWADZE Z DARCIU SKLEPIEŃ.

14.    Naczćm zalezy wewnętrzna równowaga sklepienia? ....... 18.

Równowaga sklepień kolébkowatych.

15.    Zrównania równowagi między klińcami, w przypadku, gdy skle

pienie poddane iest samey tylko sile ciężkości

12.

i3.

i3.

i4.

i-6.

POCZET.

212

16.    Zrównanie na długość spoienia i zastosowanie iego do kilku szcze

gólnych przypadków........................

17.    Zrównania ogólne na ten przypadek, kiedy sklepienie, oprócz

ciężkości, dotknięte będzie innemi ieszcze siłami

22.

24.

Równowaga sklepień baniastych. 18. Zrównania na równowagę sklepień baniastych. .

jRównowaga sklepień złożonych.

39. Sklepienia kopankowatego 20. Sklepienia krzyżowego . .

PARCIE SKLEPIEŃ I OPÓR WEZGŁOWlÓW.

28.

CŃ to to to

21.    Zrównania, na sklepienia kolébkowate równoważące się w sobie

i z wezgłowiami...........................

22.    Uwagi nad parciem nierównowaiących się sklepień.......

23.    Nauka ogólna P. Berard o parciu sklepień kolebkowatych . ; . . 4o.

24.    Taż sama teorya zastosowana do sklepień baniastych.......

25.    Wyrażenie ciśnienia prostopadłego, którego doświadcza każde

spoienie w sklepieniu. ............... ;.......

35.

3₇.

46.

48.

PRZYBLIŻONA I PRAKTYCZNA NAUKA O RÓWNOWADZE SKLEPIEŃ.

27.    Sposób przybliżony PP. Lamé i Gleyperon..........

28.    Sposób praktyczny oznaczania grubości wezgłowiów. . . .

29.    Oznaczenie grubości wezgłowia przez wykreślenie,.....

30.    Oznaczenie grubości zamka w sklepieniu...........

01. Budowanie sklepień. . .....................

32. Czas i sposób wyymowania krążyn...........*..

35. Zebra, pasy i koszyki sklepień.................

54. Przyozdobienie sklepień ....................

ROZDZIAŁ II.

STROPY.

o> to O

56. Moc i trwałość stropu.....

67. Budowanie pospolitego stropu,

58. Uzbroienie brusów....................

5g. Oszczędne pułapy na niewielkiey przestrzeni . . . .

40.    Pułapy podrzucane, czyli Podmiothi(solitti). . . . .

41.    Nasyp stropowy.....................

42.    Przyozdobienie stropów wytwornych. ........

45. Stropy metalliczne....................

78.

79-

82.

ROZDZIAŁ III.

O TŁACH.

45.    Tła kamienne czyli pawimenta

46.    Posadzka kamienna........

47.    Tła drewniane..........

--H OD O CO -O CD

NJ

CS

DACHY.

4g. Postać dachów . * .......

5o. Pochyłość połaci dachowych

to vH CT> CD

TV I % Ż X A

(carcasse d'un comble).

D A C H O TV a.

52.    Wiçz'ba kamienna .......................

53.    Więźba drewniana tramowa............... . .

54.    Więźba drewniana tarcicowa .................

O działaniu głównych części dachowego wiązara.

56.    Parcie i ciśnienie krokwi dachu półszczytowego . . . . ,

57.    Parcie i ciśnienie krokwi dachu szczytowego . . . . * . . ,

58.    Działanie krokwi obłączystych    ^ ,

5g. Ogólne uwagi nad urządzeniem więźby tramowey ....

60.    Więźba żelazna....................... . .

61.    Ozdoba więźby dachowey . •.................

96.

97*

IOJ.

106.

311.

ii 4. 114. 116.

117.

X X r C I £ DACHÓW.

65. Krycie kamienne . . 64. Krycie dachówkowe

118.

POCZET.

. . 12$. . . 126. . . 127. t- • ¹²9'

102.

108.

141.

142.

2 l4

65.    Krycie drewniane

66.    Krycie słomiane. .

67.    Krycie spiżowe i blaszane.....

68.    Miarkowanie spadzistości dachów

KSIĘGA II.

£

O CZŁONKACH UTRZYMUIACYCH NAKRYCIE EUDOWLL

ROZDZIAŁ I.

SŁUPY.

71.    Postać słupom właściwa........ . ..............

72.    Części słup składaiące.....• . ;................

y3. Budowanie podpór osobnych....................

75.    Tramowanie słupów (entablement)................

76.    Posada i podnoże słupów......................

77.    Ogólne proporcye 5ciu porządków . . ;..............

78.    Cząstki [moulures) wszystkim porządkom i wszystkim częściom

porządku służące ..........................

79.    Prawidła sztuki robienia kroiów czyli profilowania. ......

80.    Kroie pięciu porządków'.......................

81.    Przyozdobienie porządków.....................

ARKADY.

82. Arkady pomiędzy słupami i węgaramb

ROZDZIAŁ II.

ściany i wijszy ie utwierdzaiace.

84.    Ściany zagrodowe. . . ................

85.    Ściany podwałowe...... . ............

86.    Ściany utrzymuiące nakrycie budowli......

87.    Więzy ścianę utwierdzające. ........... .

88.    Podpory uwigzłe w ścianach czyli więzy pionowe,

89.    Więzy poziome................... ,

90.    Ściany drewniane............. „ , . , ,

91.    Przyozdobienie ściany................

i44.

i45.

150.

151. i54. i56.

i53,

M    M M    M

K vl V) M -J    G^Cj CT5

o '7» çn p o

ROZDZIAŁ III.

■WYŻŁOBIENIA 1 OTWORY ŚCIENNE.

. . . . 182*. . . . . 183. . . . . 186. . . . . 189, . . . . 190.

. 200; . . 2o4. . . 206. . . 208.

g3. Wyżłobią czyli framugi . . . .

94. Drzwi. . .............

g5. Okna............ .. . .

96.    Przyozdobienie drzwi i okien.

97.    Rury ścienne, piece i kominki

ROZDZIAŁ IV.

P U N D A M E N TA.

99.    Budowanie fundamentów

100.    Pale........... .

101.    Grodze (Batardeaux). .

102.    Przestrogi ogólne ......

OMYŁKI.

itr. 10 wiersz 2 od końca: Egipciianie popraw Egipcjanie..

— 2 w nocie: wykatey —    — wykutej

38 — — 8 od końca; ocalic. Starano się ocali o; starano się-55 — — io to o niey 82 — — 5 od końca: telekroć

84--2

91, — — 5

92--1 widocznieyszćm

117 — — i3 odpowiadaiące •— i5 wyobrażała

—    127 — — 2 pod literak

—    i85 — — 9 batans

—    197 — — ostatni. którą

Ł2

120

Egipciianie — kotorwćm —

o niey tylekroć Egipcyanie kolorowóm widoczniejszy odpowiadaiący wyobrazaią —• — pod literą G.

—    —    battons

—    —    która,.

il

(l

"'"A    • *

'

Ir«

. a im

. • • . * ■ • • •

,

iif

Us

* '

i..

if

Ér .. -yi

v.

wm

lü.

*___-Ü

i

ę,

ą

**%

i

#

%

w*

Starożytne stropy i pokrywy Kamienne prze Jsklepieni owe

Sklepienia-

-poro.dym'.ze

mm

fi*

L;

// /, /, \ rJulL'l m

ty

nxiXs

Wzór 4 .

Wzór l4.

C2I

Wzór1.

Wzór 2.

Wzór (i .

fl

Tl Wzór IL.

Éf

____

EU

X3X

Wzór ().*

Wzór l5.

Wzór 7.

-"'s

25]

i=

T"

r¹"

TT

'lH

!.

-'-I

rTTTT. r ■ ,.. ,

X , 1    1 1 1

...T¹ -3 Wzór 12.

TT\

TI

"Wzór 3.

Y>

\V/

Wzór 1().

i.

® Wzór Ö.

Wzór 16.

i_____

B □ [SI B H

J "Wzór i)

.B

Wzór l3.

0

- złożona

Sklepienia-

Krążyuy, żebra , pasy i koszyki .sklepień.

o-:

Wzór 1,

Wzór 5.

Wzór 11.

Wiór 12.

St"

TS

:A

xL

EN

EN

rrx-HAr

TTXT1

—w

Wzór 7.

fi

TTTTTT

v-_

vrT

âï fü,

v\\\

§m

nr    -f''

/■>

Tl

Ti

i»

<s

HM

Wzór 2.

m

il

Wzór 4. i ^

U '■»

MHI

Wzór l5.

v,\ ¹

[j

mfMMm

wam

Wzór 14.

_3r

ćT\'

p

lp

I

[SD L^J ^

Bmm»

mmmm

✓VV7

TT

TT

TT

|H GD [M] HU

gnnn

vT:.:

mwm&

gllll

i\

TT

TT

Wzór l5.

Wzór 5.

Il 1 II 1 I I I iHl

Wzór 6.

. MI

ffi

tffli

tm

Mi

i—

KDJfe

V/

'7

a!

fj>3

j,

äZ

[..

Wzór lO.

*

■PP>ś'

A w

iww

!'M’.

lÉl^ï

T\

mm

ô \, c4ÆPPy

Yy

W3

.r-;

sso ostm,

:«

«S

4?

Wzór 1 .

Æàj

«wcnr £

CT" / '

Js

/fW

■fââ

#ÂT

83

<M

Un

Vî

~7Y7~pi\

:f

Si

:■

psay^ig_ g_2

7\Mg/Â

'S

/-

OzdoW Sklepi tu

■sa^r

■-X

SJ if .    ,

■M

».

?E»

Wzór 2 .

I«

Wml

0!

.«

'■

tS

é-

e®.

Si

tv

»V

; i 5r

a-

K?

jCTi

'Jo

Jl

/I ł

bJr

12

£p

k§> <&

V:

*1!

V)

fe

•i

«

IBS

’wM'

§w

/A

H!

U:

«âd© / jæszr\

j&s£y^ß%^

PÊÙ0

&âl

13

DX

■a

Jà

iP

c.

/Ö

in

vTvt-

ÉmÉ)/

<Æk

'(&32

F®

M >N

/i

i£JEb

5^'.

■à

ni

O-

Wzôr 17.

v... '-

J?

|l

n, %

f#ll

WiïW'

V#1

s?

G,

àôëlÜÊ

%ß

/c

5SI

>3_4

^cM

ÉÏ

?»&

■***........

SES?

r I

îxâ^'tr

cp\

CJ"

è)

fœæt

"X

k\\ï

>*>

?l;r ■; ,;,. -w/feî

Ä'

1/    ■ Ä1

,tvN

ir

%J I fi

ïW

0*

Wzór 3 .

Wzór 4.

Wzór 11.

Wzór 10

'Ł

3É

i)L

' Æ_i

fi5r

EM

Trrri [rm. JL ; /

lir

•-j

»■m

•ąif\ j ;yf—T

ËMi

i'

» /w

(? !

•1

CCE

l’VyV"

Hii

]X*\

Jw

•H'

r-f-i

Wzór 1.

t’

F-cF£P::::^F:=r^^

J-J •

Wzór 2 .

____J

,1

!..

"Wzór 3.

mJüm

t;

£1

L_

Wzór 4.

r.

ij :

Wzór 5

■v-

Wzór 6

S tropy-

-pospolite czyli Putîipv.

#möj.......fn

i ; ! -TT T31 H • ': -À: "V.    4 4t”

o.i.i.i.3 .> 3S 3 3 rtàwokaa

§■

-i

ÎE

V;

irT~j

ZIZL

^TT~g~G

Wzór 7.

.m,

Xf

C ircnfTnftnń n r j~xi

"Wzór ().

3—i ri—Tr    ii n n r; ITT' -■ J'

I !j il y ~

TT

TT

TT

**-F=¥

~p

-J

||

(!))) £

(il

il m

"Wzór 12.

Sili

Wzórl5.

■'i” " l ~~Txi

Wzór Ö.

g\/|F£

□Z_3

û.

*1\

t,:4'

:X t.,’r

n il

5*C

0'

ii.S

Wzór if).

5f

..Æ-r - . ■

iÉ

jü

"TT

iS

JJUUUULjR_____L—...~r----JL.:—L _ JL.

Wzór io.

"Wzór l4.

Wzór l()

ir

TT—f!---tn—;

=♦

Vy

m

TI

_ g j'-ft

Il _. J! JJ LL 11— TI— IL. -i -IJ-

JL

— '-1----Ll___[i___J

___J___

"VVJlô r 11.

Wzór 17.

*

*

\

%

*

* .

v\

'

*

*

■

-

■r

m

'

El

B.

er

PM

SP

C.II.TaL.V

gdfc

Stro pY--ozÆofme.

ssi

ira

WêMÈÊÈÊÊSM

@!

.y

Ll

Ś1

WlsiSôWîPSSSWi^Â¹«

R RI

il

wzm

?n

ÜLloL

rrr

mm

------> ^

Müà la

mmmm

Wïôr 1.

g*¹* ~ »

^oc|c'Cj..gf^g«»oC|rc^oc|»ęj.cg|oc|..cjo^.o

OCl ° C3’C|»C=Mf°l

fjp[

te

PÆ

[rwÿ------Y

â®a

=S=,

cl

%T

H|-

!o

k\\¥j

JL

JL

T-~^

■XL

fi

**

QL"A-".lfr!

©L

il?

II

'f.

t,

'®

fl

O©

^•01

'■-■;®i:-;-j; - ;® | j

SBlJIlin

SSll'nrrrïll'A

: Q©

SI

O©

I)—i S

*£)

,®._.

@o

lïïïïl

n P⁷

im

-I

\7%àr 3.

V*ór 2.

"Wiór 4.

/Xl^r lui. Gr-axr.

10

Jlyi.ICZeAmann.

%

ł

*

*

, •

« y

#

->

«

'•

*-

*

, 0

f

»

*’

*

*

•#

• '

.

.

'fc*

«

*

9

#

*

* *

é

%

*

. » •

♦

%

S

*

*

♦ ,

f

*:

*

*

fmm

«5

Wzór 1.

-kamienne .

starożitfue i'zprnskie.

'mmm

a.....ir~w i

rrij

b~.öta»Lj

Wzór 2 .

Wzór i? .

Tła-

r"i

Tl

-drewniane .

r<».iłoui.

O-

\Ul

r~

‘I

:.J

T~

Wzór 14 .

■:::n — er/ — ttf

Wzoi’ 10 .

• jj:    ;i    i

„i_________—jlJ__________

Wzór lł).

Posadzki.

~y

TX/Xi

>x .

\N

I.

é—4

XX..

X/}

XX

J_1

mmMm

MKixxi

Wzór 4,

Wzór Ô.

Wzór 6.

"Wzór 17.

Wzór IÖ .

Wzór iy.

9BEfn?

p]

!

x..............

îâSïœ

' ' / V /

mu 3

ik

#1

■ - Ha ym= : .'liTfK

.1

.A

mm

..

BES

.Łłizdll

. . (

... ..................::Sś

Wzór 7.

Wzór « .

1«.

Wzór* 20.

Wzór 21.

Wzór 22.

ÜÜ11

ni5

Hf i

tag«

_bp Ü

Wzór 11 ,

I B^nM^TS]

xiï] isä s

[0¹

iLyfi b L^js ISi

ii*s

Wzór 12.

7h '

(2.

Wzór l5.

Wzór 20.

äst*

IVzôr 24

jai

H

□lilio

mmmm

HCft

mi

SnSBK

mmmM

'Wzór 2*).

Wzór 2Ô.

Jhfl,FtLAman.

f

V

0

*

*

*

€

♦

i

♦

0

V

*— '

*

*

•>

\

¥

-i

rf,

__j

-altamwc

'Wzór 1 .

+Łamienna.

Wzór 6

Wzór 7.

4 drewniana fra//rou'a

Wzór 8.

Wzór (J .

=f

2.

IL.___

'Wzór 4 .

“_j

,jPl

=y

iz

H|fe P

“î

I i -we-ki u "

'T

r\\

Wzór 10.

mi

Dachy-

WięźTuM

"Wzór 5 .

il

PS

TT

Eîazô

Ll M*

I Wzór 12 .

c?

j- y

■■

Air'ciroHYt

•p-ś'śrp p

-=d

n/

==j

«=41

.IL

*%r

■r

s . -u^LL__d

Wzór l3 .

_a

ESP

Wzór

-P

i4 .

7/

LP:

V

______lII^J

jptjg

ïi

P i--

~nr

"S"

MU

TT

2Sk

/ 7JT

w%

<v

A.

r--

xJRl

oc

r"

. 'S

ü—nniTnn-iTTT

ü;

7i JjhTjlX ja JU jgJalIMkMâ

; ■ '

iiljDPMtwJ__

‘jP "iSY Tjïï I"

J. J il L

Wzór U.

Tnn

§_[LjlJ____Ll

jiiiri n 11

liïïïïT

ipjv w ty iiy iy

li i 'i * Il j! | ! | i'

jjiil ulA i iii?i i!;, I ÆhIi -il jriiirMli

Wzôr l5.

ê

.*

t

r

#

\

r"

nrT-nir^

Przyozdo -

•v

Prze

cięcie

więź -

-poprzeczne

4—

-f-

Lok.Uttw.

brenie Wipźby.

Wzór 4 ,

Więźba na Sali cwiczeń woyskowych w ^Moskwie.

ji___mu

r~

WSI

CC

<J-U

+■

-S

-*_______y-

■—.rr;

Dachy

Wzór 5 .

"Wzór 6.

ii

by

na

Kościele

M . P . Śnież-

uey w Pzymie^

-ppdłużne.

11

Wzór 1 .

fß]\ jpÏÏIlMllllllimmi

a-p

Tfeór 2 .

10

Wilno.

i;

Wzól* Ö .

Wzór 7.

JśfA

YL

Tf

rfi

Wiór 3.

—IM

—+■

■o-o

mm

br

4-

JLok.IiUw.

C.fl.Tab.m

Bj

3n

F=T

,c

\

« «

* **r

<

7 t

« •*

*

r

<r

/

'.I

i/ŹyvE

C21

-kamienne

xi

] Wzór 1.

l_ro=on

Wzór 4 .

i¹

Dachy

Krycie-

-tarcieowe

-słomiane

L=

SL

II

üï

IlxJ

’W [P

Ptggp

X5S

iii

fluh

J!

Wzór 7.

Wżór 10 .

JA :

TX

-gontowe

-spiżo^we

tk

r ' i-

fk

K**

>X1

XX ■

LM

nx

XX i

fl

k-

il

p]r>¥

k>

ks

Wzór 2.

- dachówkowe

[XI |X1 .    0

Wzór 5 .

tsz

IN

Wzór Ö. dranicowe

Wzór 11.

-hlaszane

IX

r~

. !'

XXEXÉt)

xö=£Ö

"Wzór 6.

;C

E-

-L

TI

1X|    0    [X]

B ET

ET

EJ

■r

Wzór 3 .

Wzór t).

Wzór 12 .

», *

:■

■A

s

<*

' #

'•

P

'l 0

V •

-

* .

** *

■ *

■

'

/

.

Wiór 1 .

wmmrn.

Wiór 2 .

■i

Pil ar.

WM

Węgar

nWn

Łoi um na i Pilastra.

C3

ffl-

{►

Wzór 5.

Wzór 4 .

Slupy

Siu -

"Wzór

Części Porządku architektonicznego.

rnr"

dfc

piec

r.....i

5.

Wzór 6 .

Wzór 7.

1^7- n    n

JEZU

“1

Wzór 0 .

Wzór Q .

Wzór 10.

Wzór 11.

II

m «

.

,

- •

f

% ■

!

Ą'

* *

* t

■f

*

Jfe **

f

06

**

X

* 0

.

h

*

*

*

&

*

1

*

10.

W\

/Ą

ii.

-proste.

12.

10; v i 771 3

V).

•M

\---

cC

.cl- '

20

C ząstfei: kroiow-

- złożone.

------.....j

l5.

14.

15.

-JP

Ogólne proporcje 5r- porządków.

Si

*!

g;

:U

8!

v<_;

RJ

ltm \ lłr« \

-t-\

Trrr.

20

■ i~>h

t:

-2$-w

lï.772.    1.771.

20.

VI0

-,

\X7

70    20

UJ

*20 : 4C

14.77Ł .

l6 m.

r,

te-

16

4-

c/â

2o.7n.

Ul

CfQ

f) W •

1 772 11.772

5.771

.1.77t . ; 1.77».

l.m. ■ I.?«- a

HHi p

31    /.

-=*4-At •    :-

1.7// 9

1.77/9

i?

Ul.

1.777 : 1.7«.

1.77/ 9 -

«/ę

7 77t

5. 777.

**

.V

"Wzór 1.

2.

fz

Krutwicy

(j.

V-

rr

«.

' [.

Wzor ().

• TA

Ç--Z2

i3.

i4.

if).

-Trzonu

I⁻'

22

23

Kroie-

- Kraynika

- Cząstek

i.

=M

tmugg

KS

.aa

ÔA g

i.

4.

5S 3l _________

3. \\t;

PL

Ç~------

"Tîatwv

16.

24

4.

5.

±!

\#

if^. 11

Wieka

, iv ^«a

I ¹ ! I I !

I w

s -. .Z# IF

s.

32

* 10.

11.

Głowicy

12.

A3

'v=:

17.

25

1—J—J °s

>0

...J

20.

•J -

2L.

- L’oilstawv słupa

26

27

28

29

Ozdoby-

-Fryzów

'. -,A '

Hm SUS 3H3]

■M

35

©:[

y\

•U.

ffS#

33

'LLÆSLùsà

U\

fi- M

-;tz

7)0

43

■s

i.

RI

Głowicy

38

:i

rf)

ii

ÄA'

■¹ Zt.j

~r

.iZ- "

msm

W^ElW

7. ' /'

/■ -

L -Ttrrir4fêi;#T-v,T

4o

WKP

teirraiu

44

im

A—

m

•SŁ

rrr~rf

*gy%

ii

71

4t

42

ê=

⁼⁼r~-

45

immt

46

DoryJai greek. albo 1?°

To skami _ 2S°

Kroie 5r-Pory.ądkow.

D or vku rzym s__5

loniku _4 A

Koryntyku. _ 5 5°

r\

S:

7\

TT

n. ;

-i

Ł>«P

■a

l-m\

H«

cO

i5

47;<ł:    14

10

—4

i 77*7*"

4i\ 6 :5 a; 12    : Ô ';

-k

7s_r

lii

lwa"

17«!

177/ 7*

1 77ti

•8

*■i

IM

~«cTr

3j

.....—

/Tli

liïfTwlff

i -    ; |    , f

1 pi,

lWT

•-ilpA

A4

Im

ir,—

Iw

lr*

17n

l7tz

4-

-£=

17«

._i

1/7*4

1 77*4-

-i

177*9

9.

177/9

1 7719

1tt*9

1*7*9

1 7«. 5

1t7z9

‘I

,9-,

At

:cr.

ir> ’

<o

13 J 5

.......1-

rg

4-

\⁶

M--H-H-H4-

O 6 J 11 IS 1« ii U

7>

J^ioduFcw

.

*

f

9

*

*

f •

4

m

*

-

»

W

/

*

>

♦

*

-

f

■

*

-%

*'■

; • tvv;

Wżór 1.

_1_

7.

a.

(c

f-1

VT~7

Y~p\

Arkady.

Wzitr 'i.

9.

\ \ ! i / / .'X.

\ yUiuj / /

ii

/TA

fh~

10.

4-

Wzór 5 .

r—::z7

11.

«f*-

/"T\

.-<TT

'fi

I\

__L.....

JL_

ii

W^ór 4.

Wiór 5.

Wzór 6.

u=

V SC

”1

kkf ’ ÿkzi

Wzór 1.

Tl U

TT

Wzór 7.

-u

tr

~r

Wzór l4.

IW³”

f=łx;--7r' . t‘: :

! xLjWi. !' i"-,"dxiiq ■ i

fi

m\

77

Wzór 2.

Wzór ô

!,

Il

Wzór 13.

Wzór 5.

-podwaiowe.

uk

Wzór C)

g^lf U ;U" ll ü—tj

Wzór l6.

fn

Wzór 17.

bciany-

- zagrodowe.

UW)

Ü • :TF

i±

Hł

ttł

Àô

k\AAAAAAAA /\

rr

ÉL

Wł

Wzór 4.

Wzór 5 •

Wzór 6.

—naczelne.

W;

H-□-CJ

\\ zór 11.

□z

j.

"Wzór 12 .

Wzór l3.

-norzcme 2 i 5 jireli'owr.

■ki-

Tt

Wzór lô-

Ju_

'S

nr

un

ri

==q

__,aiX --¹-¹1 i

JI

JH2

pic

■MHfSi

___U - -ndiT-U:..'    .

sr

Wzór 1Q.

Wzór 20.

W zór 21.

■*

i

»

lVTyiTotia_

Drzwi

_3Vr amy

Otwory

Æ'oie ilnwi / oh un.

Okna

Jk

SE

O.

S M

M.

26.

wtmęm.

H⁵

_a_

i.

(i.

10.

ir

jp

(11

JL

iU

Ä

r-ikL,

o-

te

■ Tl

IL.

il

2.

11

M

20*

I :

to

rv

20.

IL s

fef

il

il

jy

ifc .

:e

'rfl

M#

IM

LT

y?

!___L

!■

21.

3.

1    ___J

2Ô.

8.

12.

20.

=?

SO

N\

V,

5o.

M : t .......

sa

7*33IHI

kx.

Xtt

TM

x. T

5.

Wzór 0,

Wzór l5.

Wzór 24.

"Wzôr 2 5.

r >/

^ KO

o

*

ë

.-

**

N s

Kpminy Piere i Kominki.

(QL^

Kf)

M

i'

f Ib¹

i

■

i

TundamentćL-

'

1

W

Ji§

«S

7’ s*%y£Éii

TB

71

!

—I.

J0ĘĘĘ

\

r

11

Æ)

im

-

! \m

i

9-

10.

Wzór Jl,

' Wzór 12.

{

Tÿ-:

y-

a=JIL

-na

opoce

-na

zieini trzęskiey

.

o*

**-

/

-

Wzór i.

;

i ?$»

ii»

n

-------g.s;

!cf

i

2.

■KS^-^a.q.-ry

l z.

ŁssijSi-

JLww

ifcOTt

-A

.•;»

i5.

m

I

-

1

im

-i 1

LÔ.

7 “

i-

M

m

Wzór 6 .

'M

Wzór 1.

?

i

t

,GPA

0--n

Wk

! -iT' • 1 r

1 TME

MIE 1

Üfg

e? ÆBzj

I

-poi woią

sSSSallibi

m

U

S

h

4

H

WT

£\Ws

®i:

H

Fr

iii y

J

Ml

«

. m 1;

© ® © © © @ ,®f i

0

WM

J}

'V⁴

IWzór 7.

"Wzór O.

ÜsÉBSI

►U H

a

GEH

V

1

i SI

?»

I 3U:1

"Wzór 5.

M

i

_yji

«r

⁷W^

r

--£A>

"Wzór 17.

ji

«

î-Bâ

mr

"Wzór iß,

!t J //rk-

ju

m

s=

Ü

Wzór 10.

*8& :

■

%

: ■ ■

•

" Ł .

Ht -;V

. ■ ■/ '■

*f\ą-

*■/ -SP?

..

• t»sK /? -j .*\ : '•'•    ■ r

l \

I:

%

1

j-

fi

■

-

$

•••V    .

V

>.: - ■

.

>ü$î

•<■ *

■ -

'

V •    *\«£.

■■

,,,

î;

r-

■ V -

Si

■

f 0'

' .H-Ä

K ft ■

■' v

Â

■4H

%

' vy

' ■V y -J . ■ '    *

J> V.

: '

5

.

> :.. . 4 ■ :■

• 0

<-V -Jf,

/

■>

mm

:    :    ^    • $> * '■    'vy ‘»

■ : ■*>.

-■

'

■»? ■

.

f ■

S.

*■

V

'*■

*■

i

. î • »

■V

•v -    ■

»

r

%■Jfc

- .

ŚI*

■

■ - ,

V * ⁹ f * "

*> ł r'

> -,v''3

?*§

-rfv.

w

- A.

*§m

, ’ : r'

v> * r»

A. •

fil

••■V

Y

V*

%

ł »•'.•

. y

'

K

»

m

@.8Ô

•ï 4'-

V-

f

2 **

J

ÄJ- • A-

ItepgB

• mm

f

7

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

il-349605

Biblioteka Politechmki Kiakowskiej

100000299943

SI