i

rłV,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299944

*

POCZĄTKI

ARCHITEKTURY.

ARCHITEKTURY

CZĘŚĆ PIERWSZA.

7°

99

i3g

WSTĘP.

ARCHITEKTURY.

Takowe dzieło Oddział Nauk Fizycznych i Matematycznych w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim na posiedzeniu dnia 28 miesiąca marca r. 1828, stosownie do § 126 Ustaw o Cenzurze, uznał za pożyteczne dla publicznych zakładów naukowych.

Michał Pełka Poliński Professor Matematyki Przystosowanej Dziekan Oddziału.

Michał Oczapowski Professor Gospodarstwa TKieyskiego.

Felix Drzewiński Professor Fizyki.

Mn toni JFyrwicz Professor Matematyki wyzszey czystey,

Piotr Sławiński Professor Astronomii.

Edward Eichwald Professor Zoologii.

Wolno drukować. Wolino dnia i5 kwietnia 1828 roku

Adam PowsiaĄski Prez. Komit. Cenz. fKjteri. Jladca Kollegiałny i Kawaler.

M.P.

POCZĄTKI

ARCHITEKTURY

DLA UŻYTKU MŁODZI AKADEMICKIE Y

NAPISANE

PRZEZ

K. PODCZASZY ŃSKIEGO,

PROEESSORA ARCHITEKTURY W CESARSKIM UNIWERSYTECIE

WILEŃSKIM.

CZEŚĆ I.

c

Z SZEŚĆIA TABLIC FIGUR I ffZOROTV.

W WILNIE

W DRUKARNI A. MARCINOWSKIEGO- ^

oo

f——

\TEC

•</

%/70à^

' A°

• Bi®UOTeka y główną •

IS esprit a ses illusions comme le sens de la vue? et de même que le toucher rectifie celles-ci. la réflexion et le calcul corrigent les premières.

II - 'MJ 6oM

Lapłace. Essai Pliilogophi<jue sur les probabilités*

ASte* Mr,

k-AÙh

LISTA PRENUMERATORÓW

NA CZĘŚĆ II*⁴ POCZĄTKÓW ARCHITEKTURY.

Mikołaj Abramowicz I). Marszał. Wi- Józef ludy chi Doktor Medycyny.

Felix łukowski Marsza!'. Winnicki. Narcyz Kaliński.

Szk o! a Kamieniecka.

Szkoła Klewańska. łan Komorowski.

Szkoła Kowieńska.

Giinnaziuni Krozskie.

Adolf Kublicki Sędzia ZawileyskU Dominik Kułakowski Architekt.

Ieński. y

Gim nazium Białostockie.

Szkoła Bobruyska.

B Szuszkiewicz N. Gim. Po dois.

Alexander Hrabia Chodkiewicz.

Szkoła Chołopienicka.

Adam Hrabia Chreptowicz.

Franciszek Chrzanowski N. Szkół.

Międzyboż.

Gimnazium Chwałouskie XX.Karnie- JX. Krukowski Prowincyał XX. Piia-

litów.

Ignacy Czeczot Podkom. Grodzień.. Antoni Fontanna.

Felicyan Freyend Architekt.

rów.

Hrabia Leduchowski. Henryk Xiaze Lubomirski. Szkoła Łucka.

Łyszczyński. Sowietnik,

Biskup Kamieniecki Mackiewicz. Iózef Michaelis Architekt Guber.Grodz ień.

Di E. Freidlein Księgarz w Krakowie. Łuczay w Warszawie, Gieczewicz Kapitan Woysk Pols.

Gmehling w Warszawie.

Gołoński Professor Uni wer.

Karol Gregotowicz Architekt Guber.

Szkoła Międzybozska.

łan Miładowski Prefekt Szkoły Ka-

Wileńs.

Adam Hrabia Günther.

łan Haidatel Porucz. Woysk Rossyy- mienieckiey. skich.

Minter Półkownik Inzenierów. Wacław Hański b. Marszal. Wołyń- Gimnazium Mińskie,

ski.

Szkoła Mołodeczańska.

Mikołay Jastrzębski Obyw.Rzeczycki. Mostowski Marszał. Zawileyski,

Piotr Hrabia Moszyński.

Szkoła Mozyrska.

Szkoła Niemirowska.

Ludwik Hrabia Ożarowski. Portiez. In- Gimnazium Swisłockie. zenier.

Gimnaziu m Podolskie.

Ambroży Seroczyński.

Edward Swięcki Obyw, po w. Umań-

skiego.

Franciszek Szydłowski Marsza!'. Li-

pow.

Michał Poliński Professor Um wersy t. Antoni Tarkowski.

Wileh.

Szkoła wyzsza Polocka.

Alfred Hrabia Potocki.

Franciszek Hrabia Potocki.

Felicyan Raiecki Obyw. Pow. Słuc-

kiego.

Szkoła Appłikacyyna w JWarSzawie. Biblioteka Piady Stanu w W arszawie. Dyrekcya Artilleryi w Warszawie. Szkoła zimowa Artilleryi w TParsza-wie.

Biblioteka Dyrekcyi Inzenier. w Wcir-szawie.

Hipolit Rohoziński Podkom. Skwir.

Floryan Różycki Podkom. Umahski. Alexander TWereszczyński Obywatel

i Kupiec Odeski,

Gimnazium JWdeńskie.

PLoman Xiaze Sanguszko.

Sauvan Inzenier dróg i mostów.

Felix Siesicki Dozorca Honor, szkół Ludwik Hrabia W^itgenstein.

Stefania z Xiążąt Radziwiłów Hrabina Ludwik Słotwiński Marsza!. Ihumeń.    JP~>Igensteinowa.

łan Śniadecki Radca Stanu i Kawaler. Tan Znos ko Radca Stanu i Kawaler.

Szkoła Żytomirska.

Pow. Wiłkomir.

Gimnazium Sluckie.

Imiona PP. Prenumeratorów te są tylko umieszczone, o których autor otrzymał wiadomość w czasie drukowania ninieyszey listy.

POCZĄTKI

ARCHITEKTURY.

WSTĘP.

I. Ogólne o Architekturze wyobrażenie* i. Wpośrzód dwoistego iakoby żyiemy świata: ieden iest Architektura

T T ^    **    , J J \    iest nauka

skutkiem tych sił przyrodzenia, które nadał mu wszechmo- przemysłowa, cny iego Stworzyciel; drugi iest dziełem przemysłu ludzkiego, to iest: dziełem owey tworzącćy siły, którą człowieka wespół z nieśmiertelnością obdarzyć raczył.

Ogromu materyi świata tego, ani siły przyrodzenia, ani też przemysł ludzki, nie przymnaża, ańi go umniéysza. Mocą sił przyrodzonych przenosi się ona tylko z mióysca na mióysce, łąezy się, rozdziela, odmienia wielkość, postać i części swoich stosunki. Przemysł też człowieka nie inaczey tworzy ciała; albo raczey nie tworzy ich zgoła, ale tylko użytecznć-mi nam czyni, i ta to ich użyteczność iest właściwie tworem przemysłu.

„ Kiedy przemysł ogranicza się tylko wspomaganiem działań natury i odbieraniem z rąk iey owoców, nazywaią go

0

przemysłem rolniczym albo rolnictwem.

Kiedy rozkłada, miesza, przekształca płody przyrodzenia, przysposabiaiąc ie do użytku naszego, nazywaią go przemysłem ręko dzielnym.

Kiedy dostarcza rzeczy nam potrzebnych, którychbyśmy bez tey iego usługi dostać nie mogli, nazywa się przejny-słem kupieckim albo kupiec twem.”

Z tych trzech, drugi tylko rodzay przemysłu wyłącznie u-ważać tu będziemy, i bez dodatku przemysłem nazywać.

Dla przetworzenia ciał rodzimych w użyteczne dla nas, śrzodkami przemysłu są siły, czyli własności w ciałach upatrzone, które w walkę między sobą wprowadzaiąc, iedne dru-giemi pokonywamy.

Lecz, aby wynaleźć trafne sposoby użycia tych sił i kierowania ich działaniem, aby ocenić potęgę i przewidzieć ich skutki, nieuchronna i nieodbita zachodzi potrzeb a, znać te wszystkie ciał własności i prawa, według których na siebie działaią. Aby zaś niechybny otrzymać pożytek, z takiey około przeistoczenia ciał przedsięwziętey roboty; przeznaczenie tworu, albo raczey potrzeby, które ma zaspokoić, przewidziane wprzód i dobrze wyrozumiane bydź maią.

Ponieważ przemysł, ciała rodzime przetwarzający, wielorakie i liczne podeymować musi prace, dla mnogich własności ciał, a stąd dla różnych sposobów ich zażycia i różnego przeznaczenia roboty: dla tego też około tworzenia dzieł przemysłu rozmaite gromady ludzi przemyślnych pracować są zniewoleni. I tak :

a) Działania, których zamiąrem iest przygotować w wiel-kiey ilości ciała surowe wprost do użycia, albo do powtórnego i wielokrotnego ieszcze przerobienia, a w których bądź-to siła ludzka powtarza statecznie iedne i też same czynności , bądź inna siła do machin zastosowana ią wyręcza, tudzież wszystkie wyrohki, takiey pracy wymagaiące, należą do fabryk czyli rękodzielni.

3) Roboty, w których dla powtórnego ciał iuź przygotowanych przerobienia, obeyśdź się nie można bez użycia pewnych takich narzędzi, których kierowanie potrzebuie zawsze czynney zręczności ludzkiey i pomyślenia, składaią wydział robót, rzemiosłom właściwych*

c) Roboty nakoniec, wielkie i zawiłe, do których poczęcia w myśli i w ykonania w rzeczy, pomocne są zasady umie-iętności dokładnych, i nieodbicie potrzebne uczestnictw o wielu razem rękodzielni i rzemiosł, są przedmiotem i zatrudnieniem Inżenierów. Tych albowiem rzeczą, nie tylko iest podadź myśl dokładną na przedsięwziętą robotę, przewidzieć -nieomylnie iey użytki i nakłady pieniężne, iakich wymagać * będzie; ale też umieiętnie kierować rzemiosłami do wykonania iey uźytemi, które w Inżenieryi są właśnie tern, czćm są narzędzia w rzemiosłach. Te wielkie roboty są ieszcze tak liczne i rozmaite, iż, aby każdey dokładnie obiąć zamiar, przewidzieć skutki i obmyśleć naylepsze sposoby do dopięcia zamiaru, potrzeba nader wielu, a dokładnych różnego rodzaiu wiadomości, i nadto ieszcze wielkiey w stosowaniu ich wprawy. Wszakże, gdy to oboie w takim stopniu, w iakim byłoby potrzebne do wszystkich tego rodzaiu robót, nie może bydź udziałem iednego człowieka; przeto też Inżenierowie w powołaniu swćm wielorako się rozdzielili. ledni ćwiczą się

szczególniey w naukach potrzebnych do układania proiektów i wykonywania robót ułatwiaiących związki towarzyskie lądem i wodą (des voies de communication), iako to: gościńców" bitych, grobel, mostów, kanałów spławnych, upustów, a nawet wszelkich statków pływających; drudzy poświęcała się kierowaniu robót górniczych ; inni trudnią się urządzeniem twierdz i wszystkich okopów wroiennych‘, inni wynayduią i do skutku przywodzą machiny i wszelkie narzędzia rozmaitego przeznaczenia. Innych nakoniec wyłącznćm iest powołaniem, stwarzanie i robota budowli, biorąc ten wyraz budowla we w łaściwie okrćślonćm znaczeniu.

Ten ostatni wydział Inżenieryi nazywaią pospolicie Architekturą cywilną, albo bez dodatku Architekturą: i ta umie-iętnośc sztuki budowania wyłącznym będzie przedmiotem naszych ćwiczeń i nauki.

A tak.ieżeli się zgodzimy nazwać części różnych umieiętności. przewodniczące rekodzielnióm i rzemiosłom, naukami przemy słowemi; przeto Architektura będzie iedną z liczby nauk przemysłowych, a Inżenieryi osobno pielęgnowaną gałęzią, w Archite-    ₂. Ponieważ wszelkie budowanie iest pew nym układem

kturze stosuiij

matematyczne nauki.

■i; fizyczne i brył, których przeznaczenie w budowli zależy od ich własności przyrodzonych, a od tych własności i przeznaczenia, ich wielkość , położenie i postać ; Architektura przeto, ia-ko nauka kieruiąca robotą budowli, brać winna dowiedzione prawdy i wszystkie swroie sposoby czerpać z nauk doświadczenia i umieiętności dokładnych. Otwiera wiec w łonie swoićm obszerny zawód stosowania nauk fizycznych i matematycznych.

5. Nadto , ponieważ w składzie każdey budowli, szyk liczba i rodzay ciał, musi bydź tak odmienny, iak odmienne tnością priest każdey przeznaczenie szczególne, mieyscowe położenie, śrzodki wykonania, granice wydatków pieniężnych i mnóstwo ieszcze iednorazowych warunków i mieyscowych względów; budownik przeto, do bezpośrzedniego użytku i szczególnego przypadku stosuiący umiejętność swoie, nabydź wprzód powinien, wielkiey łatwości w szybkiém ogarniemu i zręcznćm tych wszystkich względów ocenieniu; tudzież wpra-wy w trafnem przetwarzaniu prawideł ogólnych, z nauki swoićy czerpanych, na szczegółowe użyć się maiące sposoby. A zatem Architektura iest ieszcze, podobnie iak Medycyna, nauką praktyczną, w każdey osobie tym doskonalszą; im ta, przy równych skąd inąd względach, więcey ćwiczeń w szkole doświadczenia odbyła, i dłużey nabywała dobrze skierowanego nałogu stosowania śrzodków naukowych, do zdarzaiących się w budowaniu potrzeb.

Architektura ? iest umieię-

II. Powszechne zasady do skonałoś ci w utworach

przemysłu (*).

4. Gdy tedy budowla iest dziełem przemysłu, a Archi- Warunki za-

dania określ a-ią przeznaczenie utworu.

za zasa-

(*) W Dzienniku wileńskim na rok 1821 N. 5 tez same zasady podałem dy piękności ; bo piękność zupełną, a doskonałość za iedno biorę; zwyczay wprawdzie każe używać pierwszego wyrazu, dla oznaczenia doskonałości w rzeczach pod sąd oka i ucha podpadaiących (1); ale w wyobrażeniu doskonałości mieści się nie tylko piękność pod względem form i proporcyy, lecz tez pod wszystkiemi innemi względami, pod któremi rzecz uważaną bydź może.

(i) Perfełto riguardo alla vista e all' udiio constituisce cio che si dice Bello. Milita Arte di vedere nelle belle arti del desegno et.

tektura nauką przemysłową, przeclewszystkićm należy nam poznać: iaki iest ostateczny, powszechny i wspólny wszystkim tworom przemysłu zamiar, clo którego w robotach wszelka usilność nasza dążyć powinna. Kresem tego dążenia, zai-sfe nie co innego hydź może, tylko zupełna ich dosjiona-łośó i to iest ta, w naywyższym stopniu wyr o bk o w przemysłu ogólna własność, że wszystkim warunkom swrego przeznaczenia naylepiey odpowiadaią; bo to właśnie stanowi ich doskonałość (*). Od roztrząśnienia zatem wyobrażenia doskonałości poczniemy: a wydobyte stąd zasady, łatwo nam będzie przysposobić za początki ogólne nauki Architektury.

Każde dzieło, czyli robota nasza zawsze ma, albo mieć powinna swoie przeznaczenie; to iest: winna zaclosyć uczynić pewney potrzebie , okrćśloncy i wyiawioney przez pewne warunki.

Związek w arunków między sobą zgodnych, stanowi zadanie; które daie poiecie iasne przeznaczenia roboty. Lecz, aby to dzieło przeznaczeniu sw emu zupełnie odpow iedziało, wszystkie warunki zadania razem dopełnione bydź maią. Idzie zatem, że skoro niektóre wrarunki w zadaniu opuszczone będą, albo ieżeli w nie wreydą iedne drugim przeciwne; sposoby też, chociażby naylepsze, do zaspokoienia danych warunków użyte, wrydadzą dzieło, albo nie zupełnie odpowia-daiące swoiemu przeznaczeniu, albo takie, w którćm użyte sposoby, wzaiemnie się znosić, niszczyć i sobie zawadzać będą; a to, dla niedorzecznych warunków, którym zadosyć czynią.

(*) Perfetto é quello che fi on ha nè difetto nè eccesso, di quanto crediaffio che dehha contenere relativamente al suo deslino. Milizia Arle dî YecTere.

Owoź iest pierwsza przyczyna niedokładności każdego dzieła przemysłu, w niedokładnćm dobraniu warunków, stanowiących o iego przeznaczeniu.

Prostota.

Harmonii¹

(zgodność),

5.    Przypuśćmy teraz, że mamy zadanie, ze wszystkich nay-głębiey przewidzianych, i między sobą zgodnych, warunków złożone, a idzie tylko o dobranie sposobów, zupełnie im od-powiednych.

Każdy warunek zadania, osobno uważany, wielą różnemi sposobami, równie dobremi, zaspokoić się daie. Lecz tenże sam, uważany w związku z innemi zadania warunkami, może mieć ieden tylko wyłączny sposób, zupełnie dobry: który nazywać będziemy ogólnie sposobem prostym, iako wprost i doskonale zamiarowi odpowiada; a przymiot dzieła, stąd pochodzący, że się w nićm wszystkim zadania warunkom za-dosyć stało, sposobami prostemi, prostotą mianuiemy (¹).

Rzecz tedy prosta, podług przyiętego tu znaczenia, nie iest to taka, która mniey ma części, albo która nie iest zawiłą lub też niewytworną; lecz która naylepiey przypada do swo-iego przeznaczenia; czyli danemu na nie związkowi warunków naylepiey odpowiada.

6.    lak skoro użyte sposoby są proste, a zatem zostaią w takim między sobą związku i odpowiedności, w iakim są wa-

runki zadania; wydadzą tez dzieło, we wszystkich swoich częściach doskonałą maiące zgodność.

Ta zupełna zgoda między warunkami, i warunków ze sposobami, i sposobów pomiędzy sobą, stanowi prawdziwą i doskonałą harmonią dzieła (²).

Symetrya.

(Spółinier-

ność).

Rozmaitość.

7.    Nadto, ile razy tenże sam warunek, lub taź sama potrzeba, pewnemi warunkami określona, powtarza się w zadaniu; tyle tez razy sposób, lub związek sposobów prostych, czyniących zadosyć potrzebie, powtórzymy w robocie: bo są i proste, i iuż wynalezione.

Z powtórzenia takiego, dzieło nabędzie przymiotu, który zwykle symetrya zowiemy. Symetrya zatem iest pow tórzeniem iednego i tegoż samego sposobu, lub związku sposobów, tyle razy i tam; ile razy i gdzie, taż sama potrzeba z przeznaczenia roboty powtórzoną bydź musi (³).

Symetrya więc wtedy iest tylko znamieniem doskonałości, kiedy sposoby użyte są proste, i warunki zadania pomiędzy sobą zgodne.

8.    Jako zaś rozum każe używać iednych i tychże samych

śrzodków, w zbiegu i składzie iednych i tychże samych warunków, dla dokonania dzieła mnieyszym sił nakładem, prose iey a zatem doskonaley : tak równćm prawem, nakazuie użyć całkiem odmiennych sposobów w różnych częściach jednego dzieła , kiedy na nie skład warunków cale iest różny. Stąd powstaie rozmaitość w robotach (⁴).

Owoż harmoniia, symetrya, rozmaitość i inne z tych rozrodzone przymioty, iakoto : iedność, wy mierność, oszczędność, przy stoyność it. d. są istotnie prostotą, we wła-ściwem i rozciągleyszóm znaczeniu wziętą; i ta tylko iedy-nćm pozostać może znamieniem doskonałości, cloktórey dzieła przemysłu, kiedy są rozumnie poczęte i dokonane, mniey więcey zbliżone bydź muszą. Zbliżone tylko : bo dobranie sposobów nayprostszych w każdym przypadku , iest rzeczą nad możność ludzką; bądź to dla niedokładnego poznania wszystkich warunków przedsięwziętego dzieła, bądź dla nie-znaiomości sposobów, którychby nayprościey użyć przystało, bądź nakoniec dla niemożności ich użycia. A to tym bar-dziey, że warunki każdey roboty bez końca liczne bydź mogą; sposób zaś prosty w każdey potrzebie iest tylko ieden, na który przyrodzenie w dziełach swoich nieomylnie i od

razu trafia; kiedy my go przeciwnie omackicm prawie szukać, i pierwey, nim naydziemy, niezbrodzoną przestrzeń błędu, którą iest otoczony, przebydź musimy.

Stąd oczewista, że nigdy w robotach naszych zupeł-ney doskonałości osiągnąć nie możemy: ale się do nie y mniey lub więcey zbliżamy, zawsze wykraczaiąc przez zbytek lub niedostatek- Doskonałość albowiem zupełna, iest skutkiem na rozum nasz i czucie działaiącym, tey niby równowagi, z iedncy strony nayrozlegley obiętych wszystkich, a między sobą zgodnych warunków przeznaczenia ; z drugiey, prostych sposobów, razem im wszystkim zadosyć czyniących.

Owoż iest druga przyczyna niedoskonałości robot naszych, w niemożności rozwiązania wszystkich warunków zadania, sposobami prostćmi.

ili.

TVarunlii i sposoby ogólne tworów przemysłu, wielkość i stalą postać maiących.

Warunki o-gólne.

9. Ograniczaiąc się naybliższym naszego przedmiotu okręgiem wyobrażeń, roztrząśniemy tylko ogólne warunki zadań na roboty przemysłu, które są bryłami, a zatem, które pewną w ielkość i stałą postać maią.

Warunki zadań na takie roboty, iakkolwiek szczupła będzie ich liczba, zawsze są przecież dwoiakie. Iedne do ogólnego przeznaczenia wszystkich tego rodzaiu dzieł przemysłu statecznie przywiązane, iakoto oszczędność ₉ moc i trwałość, wielkość, postać i względne położenie części: któreto warunki, lubo w różnych zadaniach, pod ro

W S T Ę P. zna postacią zwykły się okazywać, a nawet często są tylko domniemane; wszelako kaźdey robocie, która iest bryłą, będą właściw e, i dla tego ie ogólnemi zowiemy. Drugie warunki, ze szczególnego przeznaczenia pewmey roboty wprost wynikają: i dl a tego są bez liku mnogie, nader różne , a często na raz ieden tylko przydatne.

Srzodki też zaradzenia pierwszym, iako statecznym i ogólnym, z góry poznane bydź mogą; te zaś, które drugim czynią zadosyć, w każdym przypadku szczególnym wynalezione bydź muszą. Lecz ze warunki szczególne i iednorazowre, nayczęściey z ogólnych wypływaią ; tryb więc obchodzenia się z pienvszemi, kiedy iest dobry, do drugich, wr każdym przypadku, da się zastosować.

10. leżeli przeznaczenie roboty dobrze iest poięte; żaden Oszczędność, warunek próżny i bez zgodnego z nićm zamiaru, nie będzie umieszczony w zadaniu: a skoro przytćm sposoby, rozwią-zuiące zadanie, są proste; nie będzie też żaden stracony, i bez użytku w skład roboty nie weydzie: a tak, dzieło musi mieć wszystko podług zadania, i w niczćm zbytkować nie będzie.

Ï na tymto przymiocie doskonałości, rzeczywiście zależy dobrze zrozumiana oszczędność.

Natura także, wszystkie swoie działania zdaie się odbywać nayoszczędnieyszemi sposobami. Przestrzegaiąc tego ićy prawa w robotach naszych, nie tylko przybliżamy ie do doskonałości, obiawiaiącey mądrość naywyższą wr dziełach przyrodzenia; lecz oraz działamy zgodnie z dobrze zrozumianym pożytkiem własnym.

Moc i trwałość.

n. Moc i trw ałość brył do roboty użytych, nie tylko za-

W S T Ę V. leży od ich przyrodzonych własności, to lest: przyrodzoney mocy spoienia cząstek [résistance absolue) i opierania-się ich wpływowi działaczów , tę moc psujących; ale też od wielkości brył, ich położenia i kształtu, czyli od względów matematycznych.

Moc i trwałość w każdey robocie przemysłu, tym isto-tnieyszym do dopełnienia będzie warunkiem; im ta większego wymaga nakładu sił i kosztu, podeymowanych, dla osią-gnienia większey liczby , droższych i trwalszych korzyści: bo takiey roboty częste powtarzanie, nie równie więcey szkody wyrządzi, niż źle stąd zrozumiana oszczędność, użytku przyniesie.

Wszelako moc i trwałość zawsze powinny bydź stosowne do przeznaczenia roboty, i do ićy użytku względne tak dalece: że, kiedy krótkie ićy trwanie daie większość korzyści, wówczas starać się o moc i trwałość, przechodzące kres zamierzony szczególnćm przeznaczeniem roboty, byłoby działać wbrew zasadom doskonałości. Takby.naprzykład, ten czynił, ktoby chciał rusztowania równie trwałe robić, iak same budowlę, do którey wzniesienia są tylko potrzebne.

Wielkość, postać i połoze-źenie względne.

12. Wielkość, postać i położenie roboty, od dopełnienia w niey troiakich warunków zależy; to i est: od warunków przeznaczenia, oszczędności, i mocy połączoney z trwałością.

Zadanie wskaże, lubo nie zawsze wyraźnie, przyzwoitą potrzebie wielkość, postać i położenie roboty. Lecz, aby oszczędzić, ile możności, materyi i ułatwić pracę, którą około wyrobienia ićy podiąć mamy; żadna wr niey cząstka, ściśle biorąc, straconą bydź niepowdnna, i miąższość wszystkich czą-

W S T Ę P. stek, powierzchnią naymnieyszey rozciągłości zawarta bydź ma. Ale ponieważ w bryle iednorodney, moc spoienia idzie w stosunku liczby cząstek i siły ie kupiącey; wielkość ićy tedy czyli obiętość, zależeć ieszcze będzie od bezwzględnej' mocy spoienia użytego ciała. Lecz że prócz tego, dana liczba cząstek, pod różną postacią zamknięta i w rożnem położeniu użyta, różną też miewa moc spoienia względną; ze wszystkich więc postaci, w każdym przypadku potrzeby, naydoskonalsza iest taka, która będąc nayprościey zgodną z przeznaczeniem rzeczy, mieszcząc w sobie dostateczną liczbę cząstek daney mocy, tak ie ma ułożone po przestrzeni, którą ogarnia; iż każda wytrzymuie z równą i potrzebna mocą udział i nateżenie sił, któremi iest lub bydź może dotkniętą. Bryły taką własnością obdarzone, nazwane są bryłami równego oporu (solides d'égale résistance) (⁵).

Wyłuszczone tu ogólne warunki, chociaż bywaią oso^ bnemi warunkami szczególnych zadań, wszystkie atoli w tak ścisłym są między sobą związku, iż zdaią się nawzaiem ie-den z drugiego wypływać; i ta to zgoda i zawisłość koniecznym iest ich dobroci wypadkiem.

ne : fizyczne , matematyczne i indywi-⁵ dualne zdolno

ści.

13. Ponieważ w każdey takiey robocie, o iakich tu mo- Sposoby ogói-wa, dwoiaką moc spoienia czyli oporu uważać należy, to iest: fizyczną i matematyczną; wiadomość zatem własności iakiemi cząstki ciała rodzimego lub produktu sztuki są obdarzone, a którey przez ścisłe tylko doświadczenia nabydź możemy, będzie nam przewodniczyła w wyborze materyi,

me.

stosowney do nadania przedsięwziętemu dziełu, stopnia po-żądaney mocy i trwałości. Staranne także dokonanie roboty, ścisłe iey części połączenie i troskliwe wygładzenie powierzchni , zmnieyszaiące iey rozciągłość, wystawioną na wpływ sił psuiących, należą równie do liczby śrzodków fizycznych, wydania roboty nadobney, i uczynienia iey razem trwalszą i mocnieyszą.

Aby zaś nadadź robocie przymioty zależące od względów matematycznych (12): nauki dokładne a do tego rodzaiu robot, którym się trudnimy, stosowane, mianowicie zaś daiące nam poznać prawa sił i oporu, tudzież prawidła dokładnego kreślenia, koniecznie są potrzebne.

Nadto ieszcze , kto się poświęca stwarzaniu dzieł przemysłu , ma pamiętać , że wiadomość , aczkolwiek dokładna i rozległa warunków i sposobów, właściwych temu rodzaiowi robot, któremu się oddał, nigdy mu nie wystarczy : ieżeli nie ma z przyrodzenia, lub maiąc, nie rozwinął w sobie i nie wyćwiczył władzy twórczey łączenia i robienia związków z warunków i sposobów; władzy, któ-raby z nagromadzonego zapasu wiadomości, iakby z mate-ryi iakiey, wywiodła dzieło rozumney istoty godne.

Władzę tę przyymowania wrażeń, wystawiania obrazów rzeczy w pamięci, i łączenia z niepoiętą szybkością wszystkich pierwiastków myśli, imaginacyą zwykle nazywamy. Imagi-nacya istotna, to iest, trzymana na wodzy rozsądku, wybiera starannie z ciżby snuiących się w myśli sposobów, proste (5) i do obecney potrzeby przydatne; szykuie te sposoby w po- . rządku naylepiey przeznaczeniu odpowiadaiącym, i składa

W S T Ę P.

19

sobie wizerunek przedsięwziętey roboty, który, iako wzór umysłowy , do wykonania podaie, za pośrednictwem słów albo ięzyka rysunkowego. A chociaż imaginacyą żywą, to iest: w wysokim stopniu siły, przyrodzenie obdarza szczególne tylko osoby; lecz też nikogo zupełnie z te y własności natury liidzkiey nie ogałaca; nie trzeba nawet sądzić, aby tym darem celujący, szczęśliwszymi zawsze bydź mieli w stwarzaniu dzieł przemysłu. Owszem, iako pewna, że ktokolwiek wziął od przyrodzenia w udziale nieułomną organi-zacyą, ten przez wprawę i ćwiczenie, władzę imaginacyi udoskonalić w sobie może; tak znowu niezawodną iest rzeczą, ze naybuynieysza, ale niećwiczona w szkole rozsądku, lub niemaiąca obfitego zapasu rzeczy potrzebnych do kombinowania, nigdy nic doskonałego snadnie wydadż nie potrafi, albo tylko marzenia i dziwactwa stwarzać będzie, częstokroć tym bardziey potworne, im iest z przyrodzenia dziel-nieyszą.

Tu iest właściwe mieysce, roztrząsnąć nader wiele znaczący zarzut przeciwko wyłożonemu sposobowi poymowa-nia piękności, którąśmy w wyobrażeniu doskonałości zamknęli. Zwyczaynie poznaiemy w rzeczach piękność nie przez rozbior iey warunków przeznaczenia i sposobów użytych, lecz przez uczucie iakieś i mimowolną ponętę: nadto, pięk-kność każdey rzeczy iest iedna, a przecie o niey wiele różnych sadzeń bydź może; iakże wiec z tego wytłumaczyć się potrafimy, odrzucaiąc gust, to delikatne czucie piękności, a stawiać na iego mieysce badaiący rozsądek?

Dla odparcia tego zarzutu dosyć pamiętać, że władzę kom-

WSTĘP.

520

binowania wyobrażeń, począwszy od niemowlęctwa, na różnych przedmiotach myśli ciągle w nas ćwicząc, z wiekiem rozsądku, przy wrodzoney zdolności i wprawie, w pewnym obrębie poznań, do tak wielkiey biegłości doprowadzić zdolni iesteśmy; iż nawet w pamięci natychmiast zacieraią się ślady odbytych iey działań. Mamy tego codzienne przykłady w muzyce, mowie, czytaniu i piśmie. Podobnie sądząc o piękności w rzeczach; wyrokuiemy, niezdaiąc sobie, ani mogąc często zdadź sprawy, o liczbie i naturze kombinacyy, któreśmy pierwey odbyli, a których ten sąd iest wypadkiem; a tak, niewiedząc skąd to zdanie urosło, gustowi ie przy-pisuiemy. Lecz tym sposobem o piękności wyrzeczone zdanie zaw sze iest dowolne; a bydź może albo prawdziwe, albo całkiem błędne, iako wydane podług zaciągnionego nałogu sądzenia : i dla tegoto lękaią się poddadź ie pod roztrząsanie surow e, aby to nieodkryło fałszu, rozdzieraiąc tkankę przesądu i niewiadomości, którą iest obwinięte. Stąd ocze-wista: że ten, kto więcey warunków zgodnych z przeznaczeniem rzeczy, pod sąd iego wziętey, przeniknie i obeymie, albo raczey, kto lepiey zgodne z przeznaczeniem zadanie złożyć na nie iest zdolny i prościey ie rozwiązać; ten i piękność tey rzeczy lepiey ocenić potrafi.

Lecz gdy mnogość warunków iest do niezliczenia wielka, nikt przeto ich wszystkich myślą nie obeymie; i gdy do tego sposoby wrzględnie są dobre, koniecznie więc w sądzeniu o piękności zachodzić musi różnica, i ta z natury rzeczy wynika. Aby tedy z wdelu różnych i sprzecznych zdań o piękności iedney i tey samey rzeczy, wybrać prawdziw e,

albo ie sformować; nie masz, rozumiem, innego i pewniey-szego śrzodka , nad ścisły rozbiór warunków iey przeznaczenia, i sposobów, w danym związku względów, zadosyć im czyniących. Na tym probierczym kamienieniu zdań o piękności, okaże się wyraźnie, ile się do nich przymięszało przesądu i niewiadomości, a ile iest czystey prawdy.

IY. Stosowanie zasad doskonałości w tworachpr'ze-mysłu do nauki Architektury.

Zamiar nauki.

14.    Rzeczą nauki Architekta iesf, podadź sposoby do rozwiązania, w każdym szczególnym przypadku, zadania nastę-puiącego składu:

Mciiąc dane warunki, którym przedsięwzięta budowla zadosyć czynić powinna; dobrać związek sposobów prostych (5), któreby razem wszystkie warunki zaspokoić mogły.

ma przeznaczenie budow-

15.    Budowla, w ścisłćm i właściwćm znaczeniu wzięta, c° iest> »iakie iest to statek nieruchomy, zamykaiący mniey więcey obszerną przestrzeń; w którą, dla zdrowego, bezpiecznego i k wygodnego życia, lub przechowania rzeczy, pożądaną ilość powietrza, światła i ciepła wprowadzamy i w niey utrzy-muiemy; słowem: iest to statek, w którym klimat, nieiako, sztuczny tworzymy.

Warunki o-gólne, kaźdoy budowli służące.

16.    Ponieważ tedy budowla w ogólności iest tworem przemysłu, wzoru nawet sobie podobnego w przyrodzeniu niemaiącym; przeto doskonałość, iaka bydź może w robotach przemysłu, iest ostatecznym kresem iey dobroci*

Więe ma bydźzgodną z przeznaczeniem swoićm i prostą, a zatem harmoniyną, symetryczną i t. d. A że iest układem ciał stałych, w trwałym spoczynku zostawać przeznaczonych; przeto tez wszystkim warunkom doskonałego spoczynku, i warunkom robót wielkość stałą i postać maiącyeh, za dosyć czynić powinna, Cała więc, i część iey każda, będzie z oszczędnością wątku i pracy utworzona, będzie mocną i trwałą, będzie miała wielkość, postać i położenie zgodne, z tcmi wszyst-kiemi ogólnemi warunkami. Naostatek, iako budowla w ści-słćm znaczeniu wzięta (i 5). powinna bydź bezpieczną, zclro-ivą, ivygodną, a niekiedy ozdobną; zupełne więc zadanie na każdą budowlę mieśćićby w sobie powinno ; ‘warunki powszechne doskonałości, ogólne na roboty wielkość stałą maiące, ogólne a każdey budowli właściwe, i nareszcie, ze szczególnego przeznaczenia tey, na którą zadanie iest złożone, wynikaiąee: a iednak w zwyczaynych zadaniach, wielkiey ich liczby, zwłaszcza pierwszych, nie staie. Wszakże, mimo taką niezupełność zadań, budowla wszystkim tym, bądź wyraźnym bądź domniemanym warunkom, koniecznie zadosyć czynić powinna; kiedy ma bydź doskonałym przemysłu utworem. Z czego wypada, że Architekt wszystkie te warunki, dopełniaiące w każdym przypadku zadania, znać, i sposoby rozwiązuiące umieć iest obowiązanym. Architektura zatem uczy go: tworzyć budowle bezpieczne, zdrowe, wygodne i ozdobne; a oraz oszczędne, mocne i trwałe; maiące wielkość, kształt i położenie, do ogólnego i szczególnego ich przeznaczenia stosowne; uczy go nakoniec; iak ma, tym wszystkim warunkom zadosyć czyniąc, wynaydować

sposoby proste, wydaiące dzieło, ile bydź może, do doskonałości zbliżone.

Warunki szczególne są mnegie i zmienne.

¹7*

Za różnością obyezaiów, zwyczaiów, dostatków, w szelakich mieyscowych i innych względów; idzie różność warunków szczególnych, w budowlach iednakiego nawet przeznaczenia: te więc, bydź muszą koniecznie mnogie i zmienne. Lecz biorąc ie pod pilną rozwagę, dostrzeżemy w każdym przypadku: że, aczkolwiek są wielorakie i niestateczne, wypływaią iednak z niewielkiey liczby warunków o-gólnych i powszechnie wszystkim budowlom właściwych; któremi są te mianowicie : bezpieczeństwo , zdrowosć,

wygoda i ozdoba.

18. Budowla będzie bezpieczną, kiedy przeciwko wszyst- Be*pieczeü-

kim siłom, statecznym lub przypadkowym, dążącym do zepsucia lub nadwerężenia iey dobroci, opatrzoną będzie; i tak, będzie bezpieczną od zmian ciepła w pow ietrzu, ieżeli ciała ią skladaiące, będą złemi przewodnikami cieplika i wilgoci; nie łatw o ulegnie zgorzeniu, kiedy w skład iey nay-nmiey ciał palnych weydzie, albo gdy te, które weyśdź muszą, od przystępu ognia przyzwoicie ochronione będą. Nadto , iako złożona z ciał ciężkich wielkiey miąższości, a by była bezpieczną od obalenia i rozsypania się; układ tych ciał, budowlę stanowiących, warunkom trwałego spoczynku czynić zadosyć powinien. Oprócz ciężaru, parcie, ściśliwość i wstrząśnienia przypadkowe, dążą nieustannie do zburzenia każdey budowdi; przeto ich skutkom zapobiedz należy, ustanawiaiąc warunki równowagi. Materyały składaiące budowlę, krom powszechnych wszystkim ciałom własności,

WSTĘP.

s4

maią ieszcze właściwe swemu w budowli przeznaczeniu przymioty lub wady, które się przyczyniaią do wzmocnienia lub osłabienia budowli; azatém przez doświadczenie ocenione bydź powinny, i wprowadzone w rachunek, modyfikować wypadki skądinąd otrzymane.

Budowla wiec będzie bezpieczną; kiedy się składa z ciał cieplikowi niełatwo przystępnych, siły spoienia wielkiey, i tak rozsądnie ułożonych, iakby iedną bryłą równego oporu była. Moc zatem i trwałość w wysokim stopniu, istotnym bezpieczeństwa będzie warunkiem.

Zdrowość.

Wygoda.

i g. Budowla nie będzie szkodliwą zdrowiu w niey mie-szkaiących, i rzeczy w sobie zamknięte lepiey od zepsucia ochroni: kiedy i est położona w okolicy zdrowey; kiedy od wiatrów wilgotnych, zimnych, lub skwarnych, panuiącą górą albo gaiem iest zasłonioną; kiedy w kraiach północnych między wschodem a południem, w kraiach zaś południowych między północą a wschodem leży ; kiedy od wilgoci z ziemi, od deszczów zaś i słońca z góry przyzwoicie iest obwarowaną; kiedy iey części wewnętrzne od zbytecznego zimna, lub gorąca są ubezpieczone; i kiedy pomieszczenie, wielkość i liczba dostateczna otworów, ułatwiają krążenie światła i powietrza, po przestrzeni budowlą obię-tey.

2 0. Kiedy budowla odpowiada dokładnie swoiemu obecnemu przeznaczeniu, mówimy że iest wygodną. Wygoda zatem w budowli będzie zawsze przymiotem względnym, i całkiem zależącym od iey szczególnego przeznaczenia. Przez wzgląd na to szczególne każdey budowli przeznaczenie, wszy-

WSTĘP, stkie należące do wydziału Architektury pomieścić się da-ią we czterech następuiących rzędach.

a)    Alho są przeznaczone na zbory do odbywania spraw towarzyskich, lub szczególnych zatrudnień, ograniczony czas trwaiących.

b)    Albo, do przechowania i zamknięcia rzeczy, na pożytek szczególnych osób lub towarzystwa przygotowanych.

c)    Albo, na pomieszkanie rodzin luh całych zgromadzeń.

d)    Alho nakoniec, są złożone z wyżey mianowanych: a w wówczas, te osobnego przeznaczenia budowle, iuz to są częściami iedney całości, iuz odosobnione w przyzwoitey swoiemu przeznaczeniu odległości, iedno składaią zabudowanie.

Aby więc przedsięwziętą budowlę uczynić, ile bydź może, wygodną; potrzeba, odniósłszy ią do iednego ze trzech pierwszych rzędów, poznać ogólne naprzód wygody budowlom tego rzędu właściwre; następnie, zebrać starannie potrzeby ze szczególnego iey przeznaczenia pochodzące; i w ten-czas dopiero, liczbę i wielkość wszystkich iey części, ich postać i urządzenie zastosować do potrzeb, dla których za-spokoienia iest przeznaczoną.

wa-

przy-

21. Przyozdabiać budowlę, znaczy przykładać do różnych Ozdoba, iey części dzieła sztuk naśladuiących naturę, a mianowicie padkowy. skulptury i malarstwa. Naśladowanie ich, albo wierne tworzy wizerunki rzeczy, maiących lub mieć mogących byt w przyrodzeniu, iakoto: widoki okolic, miast, zdarzenia pamiętne z dzieiów ludzkich, obrazy lub posągi osób sławnych i t. p.; albo, w tworzeniu przechodzi granice sameyże na-

tury, tiganiaiąc się za wzorami ze świata zmyśleń poetyckich; iako np. tworząc obrazy bożyszcz, geniuszów, duchów, i tych, łagodnemu we śnie marzeniu podobnych kom-pozycyy, które arabeskami i szlakami zowieiny. Bo te ostatnie ozdoby, powstaią z rzeczy wymyślonych, lub są złożone z części takich, jakie w przyrodzeniu razem, i w tym porządku w iakim ie artysta złożył, nigdy się nie nayduią.

Te wszystkie dzieła sztuk obrazowych, użyte do zdobienia budowli, będąc godłem dostatku, pomyślności i podnie-sioney kultury, równie są miłe, iak to wszystko, co nam byt dobry na myśl przywodzi; będąc zaś pełnym mocy postaciowym ięzykiem, obudzaią w nas lub nastręczaią, pasmo myśli wzniosłych, cnotliwych, miłych, albo wspomnień pocieszających: są więc śrzodkami dogodzenia moralnym potrzebom człowieka ucywilizowanego.

Ozdoby tego rodząiu, mogą mieć mieysce w budowlach, owszem bywaią niekiedy istotnie im potrzebne. Lecz że nie każdey są właściwe, przeto warunek zdobienia przypadkowym zowiemy.

Kiedy szczególne przeznaczenie budowy wymaga przyozdobienia; wówczas obowiązkiem architekta bywa: albo ma-iąc gotowe ozdoby, pomieścić ie przyzwoicie ; albo maiąc dane mieysce do ozdobienia, wybrać potemu rodzay ozdoby. W obudwu tych przypadkach, ozdoba każda zalecać się powinna, trafnym wyborem i naśladowaniem przedmiotu, myślą szczęśliwie poczętą i umieiętnie wydaną, a do przeznaczonego mieysca nayprościey przypadaiącą. Nadto, ponieważ wzrok wszystko to ma w niey czytać ; powinna tedy tak

W S T Ę p. bydź złożona i pomieszczona, iżby ią też wzrokiem bez trudności ogarnąć można było, poiąć i spamiętać bez zamitrę-żenia.

Przykład 0-gólny. Tablica I.

22. Dla wystawienia w większćm świetle podanych początków, wreźmy dwa przykłady, a naprzód ogólny.

Niech idzie rzecz o nalezienie nayprostszego kształtu ze-wnętrzney powłoki, zamykaiącey przestrzeń pewney budowli. Iakiekolwiek będzie iey przeznaczenie, zawsze albo przestrzeń albo rozciągłość powłoki, przez warunki zadania bydź musi ograniczona. W obudwu zdarzeniach kształt kulisty (Tablica i fig. i) byłby nayprostszy, iako naymnieyszą rozciągłością ogarniaiący daną przestrzeń, lub daną rozciągłością powłoki, przestrzeń naywiększą; gdyby budowla każda niepowinna była bydź nieruchomym , bezpiecznym, zdrowym i wygodnym statkiem. Stąd iuż wypada, opuszczaiąc myśli poprzednie, że tey powłoki nayprostszego kształtu, ściany okrągłe i pionowe będą, a wierzch bydź może postaci kulistey lub ostrokręgowy: taka bowiem naywiększą przestrzeń obey-muiąc, warunkom bezpieczeństwa i oszczędności zadosyć liczy ni i ieżeli tey postaci wyraźnie nie przeciwią się przyczyny z innych warunków wypływaiące; naprzykład: i⁰ może trudność obrobienia ciał i ułożenia ich według krzywizny, przewyższać zysk przez oszczędność materyału zrządzony, 2 ° budowa okrągła na wszystkie strony iednaką ma rozciągłość, a może przeznaczenie szczególne koniecznie wymaga, aby miała długość wielokrotną swey szerokości; 5° może budowa ma bydź na kilka części wewnątrz rozdzielona, a podziały nie dadzą się robić, ani ścianami spółśrzodkowemi

WSTĘP, z zewnętrzną, ani w kierunku iey promieni idącemi. W niektórych więc z pomiędzy tych przypadków, postać czwo-rościenna (fig. 2) na kwadratowey postawie, będzie nayprost-szą; ta bowiem może bydź wewnątrz ścianami prostokre-ślnemi bez szkody mieysca i materyału podzieloną, ale czyniąc zadosyć bezpieczeństwa i oszczędności, nie zawsze odpowiada warunkom wygody i zdrowości: wygody, kiedy budowa przedsięwzięta ma mieć długość wielokrotną swey szerokości; zdrowości, kiedy z wielu różnych części wewnątrz złożoną bydź musi : bo na ówczas wprowadzenie do środka powietrza i światła bywa trudne, a często niepodobne. Dla tego to w tym ostatnim przypadku, pospolicie ma we środku ogrod albo dziedziniec (fig. 5% a w tedy nie iest iuż wzniesioną na kwadracie, ale raczey na kilku prostokątach z sobą w kwadrat połączonych. Ta ostatnia, formy niezbyt przedłużonego prostokąta podstawa (fig. 4), i na niey odpowiedna postać przestrzeni budowlą obiętey, naywiększey liczbie warunków razem odpowiadaiąca, iest też, ogólnie mówiąc, nay-prostszą i naypospolitszą formą budowlh

Przykład

szczególny.

23. Za przykład szczególny staraliśmy się wybrać taką budowlę, któraby w kraiu powszechnie znaną była, i należała do liczby budowli głośnych po świecie ; dla tego tedy przedsiębierzemy roztrząsnąć Katedralną cerkiew P. M. Kazańskiey w St. Petersburgu.

Stolica nie miała katedralnego kościoła. Na iego postawienie obrano mieysce w śrzedzinie miasta, na rogu, miedzy ulicą Newskim, prospektem zwaną, a kanałem Ekaterjyńskim. Architekt, który na ten kościoł ogło-

szone zadanie rozwiązał, dzieląc powszechne w ówczas przekonanie, iż Watykański kościoł doskonałym iest wzorem świątyń chrześciańskich, obrał także postać krzyża łacińskiego za osnowę swoiego proiektu. Potem uwaźaiąc, iż kierunek ulicy, przy którey świątynia stać miała, iest od zachodu na wschód; a także widząc niemożność odmienienia starożytnego w chrześciaństwie zwyczaiu, stawiania kościoła czołem ku zachodowi; przymuszonym hył krzyż równolegle do ulicy położyć. Lecz takie odwrócenie czoła od ulicy i zostawionego przed kościołem placu, słusznie mu niewłaściwem się wydało ; chcąc tedy tę rażącą nie-przyzwoitość zakryć, nienadwerężaiąc w niczćm tego co iuż uczynił, przydał po obu stronach, iakohy skrzykła, dwa ćwierć-kołowe, otwarte kolumnami krużgankami, obeymu-iące od ulicy plac półokrągły.

Tak wszystkie zwyciężywszy przeszkody dokonał proiektu, a potem budowli, na którą skarb ogromnych nakładów nie szczędził. Iakoż i3o kolumn korynckich , z których każda ma blisko dwódziestOr-arszynową wysokość, z ciosowego kamienia, użyte są zewnątrz dla złożenia kołowych krużganków i trzech po końcach ramion krzyża przedsionków. Wewnątrz do podparcia sklepień, pokrywaiących cztery ramiona krzyża, z którego śrzodka wznosi się w powietrze, na 7 5 arszynów wysoka, kościelna bania, użyto takiey iak zewnątrz wysokości i tegoż porządku 52 kolumn cu-dney piękności; każdey bowiem trzon, z iedney bryły granitu toczony i do połysku wygładzony, ma brązowy złocony kapitel i stoi na takieyże podstawie. Z tak wielkiey i-

WSTĘP

no

lości tak kosztownego wątku i wytwörney roboty kołumn, prawdziwy cud świata mógłby był dźwignąć Architekt; gdyby był raczey od zgłębienia należycie przeznaczenia tego rodzaiu budowli, a nie od naśladowania począł, i łatwoby podówczas nalazł proste śrzodki do przezwyciężenia trudności, iakie mu zwyczay i mieysce nastręczały.

Doświadczmy naszych zasad w rozwiązaniu tegoż samego zadania.

W budowlach tego rodzaiu, nie tylko się zamierza dadź wygodne mieysce dla kilku czasem tysięcy na modlitwę zgromadzonych osób, ale też ogromem i wspaniałością dadź uczuć ludowi, że się zgromadził w przybytku poświęconym Bogu. Nayprostszym do tego śrzodkiem bydź sądzę: aby całą obiętością przestrzeni od razu uderzyć wzrok iego, i rozwinąć przed nim od razu wszystkie w niey zamknięte bogactwa. Błamy to z doświadczenia, iż osobno widzianych wiele rzeczy, nigdy w nas tak wspaniałego nie uczynią wrażenia, iak te wszystkie w iednę połączone całość, i ie-dnym rzutem oka obiąć się daiącą (⁶). Nadto, budowla przedsięwzięta, z przeznaczenia też swoiego, ma bydź poiedyń-czą, to iest, żadnych przedziałów, prócz tych chyba tylko, iakich sposoby iey wykonania żądać mogą, niewymagaiąca. Stąd idzie prosty wniosek, iż za osnowę iey planu należa

W S T Ę P.

wi

łoby nam wziąć koło, a za pokrycie pół-kuli. Lecz aby nakrytą przestrzeń tak obszerną uczynić, iaka iest w istocie, i nieprzestąpić znanych dotąd granic możności wykonania, tak ogromnego kołowey bani sklepienia; ieden rząd granitowych słupów wewnątrz, według okręgu współśrzodko-wego z kołem, daną obszerność obeymuiącćm, postawilibyśmy pod brzegiem sklepienia śrzodek pokrywaiącego. Podobnym rzędem słupów, albo dwoma, zewnątrz otoczylibyśmy ścianę. A tak, utworzyłby się we wnętrzu kołowy przedział a z podwórza krużganek, każdy obrączkowym pokryty sklepieniem. Tak urządzoną budowlę osadziwszy na wzniosłey granitowey podstawie, iaka tez iest w exystuia-cey budowie, mielibyśmy dokończoną myśl świątyni: która pod wielu względami bydżby mogła pięknieyszą od rzeczy wistey. Dla należytego porównania tey iaka iest cerkwi, z tą iakaby bydż mogła, umieściliśmy drobne wizerunki obu-dwu na tablicy iszey.

Zastanowimy się ieszcze pokrótce nad sposobami wykonania i ozdobienia proiektowaney budowli.

Na zarzut, azaliby można nad tak ogromną przestrzenią zawiesić iedno sklepienie? Po odpowiedz potwierdzaiącą odsyłamy do przykładów exystuiacych budowli, tudzież pism uczonego budownika Rondeleta (⁷). Co się zaś tycze ozdoby: tedy na wewnętrzney ścianie, na którąby z wierzchu obrączkowego sklepienia padało światło, obszerne i właści

en

WSTĘP.

we, rozwiia się pole do pomieszczenia obrazów. Powierzchnia wewnętrzna bani, z cegieł albo lanego żelaza złożoney, rozdzielona na zwyczayne skrzynki [caissetons) ubranąby bydź mogła metaliczną rzeźbiarską robotą, tak iak niegdyś było sklepienie Panteonu Agryppy. Zewnętrzna zaś powierzchnia baniastego sklepienia, kosztem, któryby się na kamiennym materyale oszczędził, mogłaby bydź pozłoconą. Mimo mnieyszą nieco wysokość od rzeczywistey, ta ogromna złocista bania panowałaby nad wszystkiemi budowlami stolicy. Na bryłach granitu przedzielaiących okrągłe z podwórza schody, iako też we framugach pod krużgankiem, wiele poiedyriczych i gruppowanych posągów, podniosłoby do naywyższego stopnia zewnętrzną okazałość świątyni.

Iakieby wrażenie na wzrok i umysł każdego czyniła taka budowla, sam czytelnik łacno to sobie wyobrazić potrafi, nam tylko ostrzedz go pozostaie, iż myliłby się każdy, ktohy rozumiał, że opisany proiekt za doskonały mieć chcemy*, o-wszem, wierni zasadom naszym, chętniebyśmy tę pierwszą myśl odmienili, skorobyśmy odkryli niezbędne warunki przywodzące nas do większego iey wydoskonalenia.

¹

I tak naprzykład: maiąc na niewzruszoney płazczyznie poziomey, postawić bryłę wielo i różno-ścienną: ta oboiętnie na każdey z wielu ścian stać może, na którą pada oś iey śrzodka ciężkości. Lecz gdy dodamy warunek, aby ią naymocniey ustawić; w ówczas z wielu ścian, na których wprzódy stać mogła, naydzie się tylko iedna, zadosyć czyniąca warunkowi, a będzie nią płazczyzna od innych obszernieysza i ta tylko, na którą oś środka ciężkości pada naybliżey śrzodka iey powierzchni.

2¹

²

Zgon Laokoona inaczey nam poeta w rymie, inaczey skulptor w posągu wyobraził. W rymie sceny pełne życia, kolorytu, zgody i iedności następuią po sobie; w posągu okropność zdarzenia w iedney, lecz naygłównieyszey, wyiawioną iest scenie. W^ iednym i drugim obrazie, naywiększa panuie harmoniia z przedmiotem do naśladowania wziętym, i harmonia między częściami a całością: aczkolwiek oba te utwory, cale są różne; bo oba ich twórcy pracowali podług osobnych zadań, które sobie z warunków nawzaiem zgodnych, i zgodnych ze sposobami swey sztuki, każdy ułożył.

³

Wiele, naprzykład, bydź może różnych sposobów wiązania węgłów w ścianach drewnianych: lecz skoro, przez wzgląd na oszczędność pracy, lub większa moc, wybierzemy z pomiędzy nich ieden; tego iuż w każdym wianku do -wiązania węgłów' używać będziemy. Przez całą tedy wysokość zrębu, będzie symetrya w wiązaniu węgłów.

⁴

Krata, naprzykład, żelazna, opasuiąca ogród, składa się z prętów pionoAvyeh, iedna-kiey wciąż wysokości i kształtu, i w równey od siebie odległości utkwionych; bo ich wysokość, postać i wzaiemne położenie, iedney wciąż powtarzaiącey się odpowiadaią potrzebie. Pręty poziome przewiązuiące pierwsze, inne są i inaczey leżą; bo cale też inne ich iest, niż tamtych przeznaczenie. Dla utrzymywania równych przęseł takiey kraty, stoią w ró-wney też odległości, całkiem iednakie słupy żelazne albo kamienne: które gdy na węgłach zagrody przypadaią, daleko są od innych mocnieysze; bo też tam przęsła nie w linii prostey, lecz pod kątem z sobą się zbiegaią. Wrota kraciaste samey zagrody, odmienniey są związane niż przęsła; a słupy wrota utrzymuiące, różnią się od słupów przęseł.

⁵

Girard. Traité Analyti<jue de la résistance des solides etc. Sect.

⁶

lest w Rzymie starożytna góra, mons tesłaceus zwana: bo cała z czerepów potłuczonych w przewozie glinianych naczyń złozona. Każdy z nas niegodny uwagi czerep pomiia : ale niemasz cudzoziemca, któryby nierad tę górę oglądał i w niey nie widział iawnego dowodu niezliczoney ludności, iaką Rzym starożytny niegdyś w sobie mieścił.

⁷

Memoire sur ta reconstruction de la coupole de la Halle au bled de Paris briques, en bois,, et en fer, par Rondelet. Paris i8o4.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

PIERWIASTKI BUDOWLI.

Co są pierwiastki budowli?

24. Maiąc zupełne wyobrażenie budowli (i5), wystawmy sobie w myśli taką, któraby ze wszystkich części, iakie budowla mieć może, złożoną była: i tę rozbierzmy naprzód na części iey główne; iakiemi są: dziedzińce, izby, przedsionki, krużganki i t. p.; te części rozdzielmy potem na członki, kłórem to nazwiskiem mianuiemy: stropy, sklepienia, podpory , ściany , i w nieb wszelkie więzy i otwory, nakoniec rozdrabiaiąc członki na cząstki ie stanowiące, otrzymamy, u kresu takiego budowli rozbioru, wrątek czyli materyał, z którego powstała. Lecz ten w niey wątek nie iest surowy i nieokrzesany, iak był w przyrodzeniu; ale iuż przysposobiony do ostatniego użytku i w szczególnym ułożony szyku. Owoż ciała w skład budowli wchodzące i pierwotne sposoby łączenia ich z sobą,pierwiastkami budowli nazwać nam się zdało.

Wątek zatem budowli, dwoiako tu, dla poznania iego własności, uważać będziemy; raz, z iakich się części składa; powtóre, iako się i gdzie w budowaniu używa.

2 5. Materyały, pospolicie używane do budowania, są na- Które ciała są

„ zwyczaynym wątkiem budowli ?

4> Ol

LO

stępuiące: kamień, cegła, wapno, piasek, gips, drzewo, me-talie.

ROZDZIAŁ I.

KAMIENIE RODZIME.

Rodzaie kamieni.

Gliniaste.

Wapienne.

26. Kamienie powstaią z niedokwasówmetalicznych czyli ziem, iuż to czystych, iuź z innemi ciałami pomieszanych.

Liczba rozmaitych kamieni i ich nazwisk tak iest wielka, iź, bez odniesienia ich do pewnych rzędów i gromad, po-znaćby należycie wszystkich niepodobna było. Różni różne przyięli zasady porządkowania kamieni: iedni, szykuią ie w rzędy, podług własności widomych, czyli fizycznych; drudzy, podług sposobu kupienia się cząstek pierwotnych; i taki iest układ kamieni sławnego Haüy, inni nakoniec klassy-fikuią kamienie, przez wzgIaod na skład ich chemiczny. Tego, iako nam naydogodnieyszego, trzymać się będziemy, dzieląc wszystkie kamienie na:

Gliniaste

\ Wapienne Kamienie < Gipsowe

Krzemienne, i naostatek złożone z ziem wielorakich.

27.    Kamienie gliniaste złożone są z glinki, naycześciey pomięszaney z krzemionką i niedokwasem żelaza. Miewa-ią kolory różne szare, lub brudno-czerwone; w dotknięciu chude, gładkie, lub tłuste. Nie burzą się z kwasami; zwilżone wydaią w cieple szczególny, glinie właściwy, zapach; a gdy się prócz tego składaią z warst, łatwo rozdzielać się daiących, zowią się łupkami.

28.    Kamienie wapienne , składaią się w ogólności z wa-

pna i kwasu węglowego; z któremi często zmieszane by-waią: glinka, krzemionka, magnezya i niedokwasy żelaza i manganezu. Polane kwasem burzą się, po wypaleniu w mocnym ogniu obracaią się na wapno.

W tym rzędzie naywiększą mamy liczbę kamieni zdatnych do budowania; które u budowników, dzielą się iesz-cze na dwie gromady: marmurów i kamieni ciosowych pospolitych.

Marmury.

2 g. Przed kamieniami ciosowemi marmury trzymaią pierwszeństwo, dl a w ielkiey twardości, mieszaniny pięknych kolorów, i sposobności przyięcia doskonałego połysku.

Celnieysze marmury, służące na odzież ścianom, albo za wątek rzeźbiarskim ozdobom, są te mianowicie:

Marmur biały z Kararry, na same tylko posągi oszczędzany, po białym z wyspy Paros i góry Penteliku, nayle-pszy.

Alabaster rodzay przeyrzystego marmuru, iak wrosk ia-rzęcy białego (¹).

Brokatclla, (druzgot), składa się z małych, różno-barwia-stych, kątowatycli ułamków, spoionych więzem wapiennym.

Lmnakella (małziowiec), powstał z wyraźnych w nim kąch albo muszli, skleionych więzem wapiennym.

Marmur florencki: tła żółtopiaskowego, a na niórn orzechowego koloru, nibyto roślin , niby skał, niby rozwalin budowli ukazuią się wyobrażenia.

Francya ohfituie w marmury tym podobne; a z gór Pire-

5¹

neyskich pochodzące, niektóremi własnościami przewyższała W łoskie, pięknością zaś i mocą przybliżaią się do starożytnych; to iest tych, których kopalnie są wyczerpane lub zatracone, a które dziś znane są tylko ze starożytnych robót.

Trafiaią się w marmurach odstręczaiące wady : bywaią marmury nieużyte, to iest, twarde i trudne do obrabiania; włókniste, nitkami iakohy przeięte; ziemiaste, czyli miewające części miękkie, które mastykiem zastępować potrzeba; ta wada naypospolitszą iest w brokatellach; śnie-dzieiące, zasępiające się po wyszlifowaniu ; sypkie, niedo-chowuiące trwale ostrych krawędzi.

Starożytni Grecy i Rzymianie z miąższyeh brył pięknego marmuru, stawiali niekiedy całe budowy: tegocześni bu-downicy, lubo do takich tylko robót chowaią marmur, gdzie-by mógł bydż polerowany; stem wszystkiém, ieżeli iaki marmur, będąc obfity, nie ma zalety ze świetności i czystości kolorów , ani też ma wady przeciwne mocy i trwałości; tedy takiego używaią iakbypospolitego kamienia ciosowego.

Kamienic

gipsowe.

5o. Kamienie gipsowe składała się z kwasu siarczonego, który iest w związku z wapnem, iako panuiącą zasadą. Nie burzą się z kwasem ; nie wydaią ognia pod krzesiwem, równie iak kamienie dwóch poprzedzaiących rzędów. Z pomiędzy różnych podgatunków tego kamienia, nayużytecz-nieyszym iest w budowaniu gips włóknisty i blaszkowy, który się przez wypalenie do roboty przygotowuie (²).

5i. Kamienie krzemienne nie burzą się z kwasami; daią iskry z pod krzesiwa.

Kamienie krzemienne i złożone z ciał wielorakich.

Skały złożone z ułamków kamieni różnego przyrodzenia, spoionych pewnym więzem czyli roztworem skrzepłym, pierwsze mieysce w tym tu rzędzie trzymaią. Skały wielorakie biorą swoie nazwiska od imienia istoty w nich panu-iącey, z dodaniem nazwiska ciał w skład mieszaniny wchodzących. Skały znakomitsze są te:

Feldspatowa, granit,

Skała.

Serpentynowa, serpentyn a.

Krzemieniowa, porfir syenitowy,

Piaszczysta, piaskowiec.

Z pomiędzy licznych gatunków tego rzędu kamieni, w budownictwie pierwszeństwo maią, dla wybornych własności, granit i piaskoweic. Lawy, bazalty i pucolany tu także należą, i uźywaią się z wielką korzyścią w budowaniu.

Taki iest ogólny sposób porządkowrania kamieni, którego się też światli budownicy trzymaią. Lecz prości kamienni cie-śle, zaniechawszy względu na pierwiastki stanowiące kamień, od których naybardziey zależy iego dobroć, aprzy-wiązuiąc się do przymiotu, który łatwo widzieć i sprawdzić mogą, klassyfikuią kamienie na miękkie i twarde.

Wielkość brył kamiennych iest powodem do rozróżnienia ieszcze kamieni ciosowych od piyty, czyli piatów ka~ miennych (moellon). To rozróżnienie , w sztuce ciosania kamieni, iest istotnie potrzebne-

Pod względem tedy twardości i wielkości brył, roztrzą-śniemy ieszcze kamienie zdatne do budowania.

52. Granit, miany od wielu za skałę pierworodną, rzeczywiście składa się z kwarcu, feldspadu i miki, czyli łyszczaku. Granitem twardym zowiemy ten, w którym kwarc panuie, a naymniey iest miki, taki to naylepszy będzie do budowania, zwłaszcza pod wodą. Ta skała granitu twardego , kiedy należy do gór pierwszego utworu, znayduie się w ogromnych opokach. Gdy zaś iest rozrzucona w górach napływowych, w owczas bywa w oderwanych bryłach wadami potopu zaokrąglonych.

Granit.

Gembrowania kanałów i brzegów Newy w Petersburgu, olbrzymiey wielkości słupy kościoła & Izaaka i Panny Maryi Kazańskiey (³), tudzież wiele innych robót, z całych a ogromnych brył, czynią tę stolice, po starożytnych Tebach i Memfis, naybogatszą w cudne wyrobki z twardego granitu,

Finłandya iest niewyczerpanym składem pierwotnych skał granitu, w niey nieścignione okiem przestrzenie zalegaią o-gromne w nieładzie rzucone granitowe bryły. Finlandski granit różnych iest własności i kolorów ; znayduie się biały, szary, płowy, zielony i czarny; a iest twardy i kruchy.

W naszym tu kraiu, pasma gór, twardego pierwszey formacji granitu , zalegaią brzegi Dniepru i Dniestru , a cała prawie Litwy powierzchnia zarzucona iest ułamkami iego różney wielkości, barwy i mocy; które tu służą do murowania na zaprawie wapienney, tak iak do tego zwyczay-nie służy wszelaki kamień dziki (pierre de libage).

Starożytni z upodobaniem używali granitu; naypiękniey-sze ich słupy i obeliski, sprowadzone z Egitu do Rzymu, są z twardego miałkich ziarn różowego granitu, znanego pod imieniem granitu wschodniego.

Granit miękki bardzo mało w sobie ma kwarcu, łatwo też daie się ciosać; lecz że iest kruchy, trudno dochowuie wykrzesane krawędzie, a tak niedaie trwałey budowy.

Porfir, Serpentyn, Brokatella i Puding, nie używaią się nigdy iako kamień ciosowy; lecz tylko na słupy, posadzkę i odzież ścian; iedne dla rzadkości swoiey, dla którey też są bardzo drogie, drugie dla swey niezmierney twardości w robocie.

Piaskowiec.

Kamień wapienny.

55- Piaskowiec powstaie z drobnych ziarn krzemiennych, słabiey lub mocniey spoionych z sobą Aviezem wapiennym, glinianym, a czasem krzemiennym. Piaskowiec bywa twardy i miękki; ieden i drugi służy do budowania na powietrzu i pod wodą, iako kamień ciosowy; cale zaś miękki, wyrabia się na toczydła, bruski i stągwie do czyszczenia wody. Piaskowiec krzemienisty wytrzymuie mróz i nie sypie się od słońca; rzadko iednak, zwłaszcza bardzo twardy , używany bywa w małych kawałkach do budowania na zaprawie wapienney; dostrzeżono bowiem, że zaprawy ima się z trudnością.

Wszystkie dotącł wymienione kamienie wytrzymują bez szkody zbyt mocny ogień.

54. Druga gromada w tym rzędzie, pod względem twardości, obeymuiąca kamienie wapienne, dostarcza naywięk-szey liczby kamieni ciosowych i naypospoliciey używanych w budowaniu. Te ieszeze w kamienictwie, dzielą się na

twarde i miękkie. Twardemi zowią te, które nie mogą bydź pokraiane, tylko używaiąc piły hezzęhney, wody i piasku; iakoto, marmury i niektóre kamienie wapienne oporne. Kamienie miekkie daia sie kraiaó piła zębata.

Ogólne przy-

55.    Ziarno drobne, iednorodne; spoienie zbite, iednostay-

inioty kamie-    .    .    ,    ,,    . ₁    \    ₁

ni ciosowych. ntb Jednaka gęstosc, niełatwe napawanie się wodą; te są przymioty znamionuiące różne stopnie dobroci w kamieniach ciosowych.

Warunkowi trwałości nie stanie się zadosyó, ieżeli do budowania użyiemy ciosu, niemaiącego wyźey opisanych własności.

Przed użyciem ciosu ze skały, pierwszy raz począć się ma-iącey, należy go pierwey doświadczać, wystawiaiąc dobytą bryłę na działanie powietrza, wody, mrozu a nawet ognia.

Skutek mrozu łatwo przewidzieć na kamieniu, który się wodą napawa i który iest z warst, włókien, lub słoiów ciągłych złożony (62); powierzchnia takiego kamienia prochem się pokryie, popęka, albo płatkami łuszczyć się będzie. Kamień taki powinien bydź zaniechany, iako nieużyteczny do budowania.

Kiedy kamień ciosowy bierze się z pokładów warsto-wych, co się pospolicie zdarza, tedy użyty bydź ma w ta-kićm położeniu, w iakićm się znaydował w ławach karye-ry, to iest, ma bydź kładziony płazem do ueiskaiącego ciężaru; inaczey bowiem położony, spękać się może.

Wypadki do-

56.    Gęstość kamienia i od niey zależące własności, po-

śwadczpnia    #    ,    • i •

kamieni ciosowych.

nad oporem znamy z ciężkości iego względney. Lecz aby poznać , laki stopień siły ciśnienia użyty kamień, nie krusząc się, wytrzy-

mać iest zdolny, a następnie kres wysokości i grubości ścian, podpór i innyctl członków, z tego kamienia złożonych naznaczyć; do tego potrzeba osobnych doświadczeń.

Zbyteczna obawa starożytnych, zbyteczna śmiałość bu-downików śrzednich wieków, wydaiące się w podpartych i podpieraiących częściach ich budowli, przekonywam widocznie; że tak pierwsi iak drudzy, nie mieli dokładnego wyobrażenia o mocy używanych kamieni. Doświadczenie długie i naśladowanie, zakreślały im pewne granice, i tych się trzymali. Do szukania sposobów ocenienia stosunku, między ciężarem, a podstawą podpory ten ciężar uirzymuiącey, pobudził przypadek zdarzony w iednym ze słupów, utrzymuią-cych banią kościoła ś. Genewefy w Paryżu r. 1770. Do oznaczenia zaś prawdziwego tego stosunku nie inaczey przyyśdź było można, tylko przez doświadczenie siły oporu w kamieniu zawartey. Wypadki tego doświadczenia, ułożone w tablice, nayduią się pomieszczone w tomie III dzieła Rondeleta pod tytułem V Art de bâtir. Przezieraiąc takowe tablice, ułożone wedle licznych i ścisłych doświadczeń, wyprowadzamy z nich następuiące wnioski:

1)    Kamienie iednego i tegoż samego rodzaiu, maiące ziarno drobnieysze, spoienie bardziey zsiadłe, kolor ciemnieyszy; -wytrzymuią mocnieysze ciśnienie.

2)    Porównywaiąc opór kamieni iednego gatunku, okazuie sie; że ten iest w takim prawie stosunku, iak trzecie potęgi z ciężkości ich wzgledney. Doświadczenia daiące ten wypadek, robione były na bryłkach sześciennych wziętych z różnych mieysc iedneyże epoki.

3)    Na skruszenie równoległościanu, złożonego z kilku sześcianów, urobionych z iedney bryły kamienia, potrzeba u-żyć daleko mnieyszey siły ; niżeli na skruszenie równoległościanu całego , teyźe iak był pierwszy wielkości, lecz z iedney tegoż samego kamienia sztuki.

4)    W bryłach iednego kamienia, o podobnych podstawach, a równey wysokości; siła oporu rośnie w tym samym stosunku, w iakim się powiększa powierzchnia ich podstaw.

5)    Przy równych podstawach i innych względach ; kamień, którego podstawą iest prostokąt, kruszy się pod mniey-szym ciężarem, aniżeli ten, którego podstawą iest kwradrat; kamień maiący koło za podstawę, stawi opór naywiększy. Opór w tych trzech różnych przypadkach figur, iest prawie w odwrotnym stosunku obwodu podstaw".

Też same doświadczenia, dały ieszcze powód do następujących innych postrzeżeń:

1)    Kamienie ciosowe poczynaią pękać się i szczepaó, pod ciężarem nieco większym od połowy, potrzebnego do zupełnego ich skruszenia.

2)    Kamienie obciążone mnieyszym ciężarem, od potrzebnego do ich całkowitego skruszenia; kruszą się iednak, gdy ciężar działa przez pewny przeciąg czasu.

Z tego postrzeżenia, utwierdzić należy prawidło: aby nigdy nie obciążać podpory ciężarem, większym nad połowę tego, iaki, podług doświadczeń, kamień znieść może.

Z ośmiuset przeszło doświadczeń, na 145 gatunkach kamieni, wypadły dotąd przytoczone wnioski, i to ieszcze po*

strzeżenie; że własności kamienia wpływaią na sposób ie-go kruszenia się, iakoż:

1)    Kamienie drobnoziarniste, iednorodnego i zbitego spo-ienia, wydaiące dźwięk czysty, gdy są uderzone, szczepią się pod ciężarem w słoie albo igły. Z nich nayoporniey-sze, kruszą się nagle, z trzaskiem, i w piasek się obracaią.

2)    Kamienie, złożone z ziarn nie tak drobnych iak po-przedzaiące, maiące spoienie nie tak zbite, i które zgoła nie wydaią dźwięku, albo dźwięk głuchy; rozdzielaią się pod ciężarem na ostrosłupy, których podstawami są ściany bryły, a wierzchołki maią zetknięte w iey śrzodku: kiedy bryła iest sześcianem. Dwa ostrosłupy, maiące za podstawy wierzch i spód sześcianu, wypychaią w koło siebie leżące, i same się pionowo szczepią.

3)    Gdy bryły większą miały wysokość, niż dwa razy wzięta szerokość ich podstawy; tedy część ich, zaięta między uciśnionemi piramidami, szczepała się w słoie lub się na igły dzieliła.

4)    Wszystkie doświadczane kamienie, znacznie osiadły, nim się popękały. To zmnieyszenie wysokości większćm się okazało w kamieniach, rozkładaiących się na ostrosłupy.

5)    Doświadczono także, iż mnieyszey potrzeba użyć siły do spękania kamieni twardych, niżeli do ich skruszenia; kiedy przeciwnie kamienie miękkie łacniey się kruszą, niż szczepią.

Rozsądny wybór kamieni, i użycie ciosu w znacznych bryłach, wielce przyczynia się do nadania mocy i trwałości budowlom. Zabytki Indyan, Egiptu, Greków i Rzymian

dowodzą, że starożytni, dla dopełnienia tych istotnych warunków , nie szczędzili starań i nie zrażali się olbrzymią pracą.

Płyta

57. Płytą, tóm osohnóm imieniem zowiemy pospolicie kamień, bądźto z poszczepania bryły grubey, bądź z wrarst płytkich wzięty, zgoła nieokrzesany, albo tylko z gruba młotem odziobany. Płyta, starannie w grana ociosana i przywiedziona do iednostayney wysokości, używa się zamiast ciosu, w budowlach mnieyszey mocy i dokładności wymagających; do robot cale pospolitych, bierze się w tym stanie, w iakim się z ziemi dostaie, to iest w postaci dzikiego, kamienia.

Większa część postrzeżeń zrobionych na kamieniach ciosowych, stosuie się do płyty.

Lawra, bazalt, kamienie połowę, używane bywaią zamiast płyty: i lubo wr ogólności nie tak łatwo z sobą stosować się daią iak płyta ; z zaprawą iednak wapienną dobry mur stanowią.

ROZDZIAŁ II.

KAMIENIE SZTUCZNE.

58. Przyrodzenie tworzy kamienie z rozmaitych metal-lów i wrody, która zdaie się bydź więzem istotnym, i ie-dną z naydzielnieyszych przyczyn ich mocy, spoienia i kształtu. Siedząc i naśladuiąc działania natury, przemysł dochodzi sposobów składania kamieni sztucznych, w których licz-

bie, iako celnieysze, kładziemy cegłę i zaprawę wapienną, tudzież roztwór gipsowy.

CEGŁA.

5g. Cegła iest pewnym gatunkiem kamienia sztucznego, wyrobionego z gliny; którą pierwóy gniotą dopóty, aż się w ciasto mastkie nieprzemieni.

Cegły początkowe były to, snąć niezgrabnie sformowane bryły, wyschłe w powietrzu i stwardniałe na słońcu.

Czas i doświadczenie nauczyły poiniey odbiiać ie w formach, a dla uczynienia ich mocnieyszemi przymięszywano do gliny słomy kraianey, piasku, a nawet drobnych muszli; nao-statek, poddaiąc surową cegłę, działaniu mocnego ognia, potrafiono iey nadadź kamienną twardość.

4o. Użycie cegły surowey do budowania znane było Cegła «mowa. w nayodlegleyszey starożytności, i dotychczas trwa w kra-iach gorących, gdzie w samem powietrzu wysychaiąc, nabywa znaczney twardości.

Witruwiusz powiada, iako Grecy i Rzymianie starożytni, wiele budowali z cegły surowey, i przepisuie sposób iey robienia: naylepszą otrzymywano z gliny białey lub czer-woney z piaskiem zmięszaney. Robić cegły wiosną, albo w iesieni radzi: bo w tych obudwu porach roku wysycha-ią iednostaynie i powoli. Robione wśrzód lata schną po wierzchu nader prędko, dla tego też pękaią się, gdy wewnątrz utaiona wilgoć przez stężałą skorupę wydobywać się pocznie. Byłzwyczay i prawo wUtyce, nie prędzey używać cegły surowey, aż wre dwa lata po iey zrobieniu.

Cegła surowa w klimatach umiarkowanych rzadko iest dziś używana, i to tylko na budowlę mało znaczące, i tam, gdzie iest opał zbyt drogi.

Sposób budowania z bitey ziemi podobny iest sposobowi z cegły surowey, ale daleko prostszy i oszczędnieyszy.

W stronach południo weyFrancyi, z dobrym skutkiem statecznie iest używany: stawią tam ziemiolite [en pisę) mieszkania, stodoły i w ogólności wszelkie budowle rolnicze; lecz w północnych częściach tego kraiu, iuż nie udaie się tak dobrze. U nas, na Podolu i Ukrainie mógłby się udać i upowszechnić: bo do tego sposobu budowania powodować tam może, bardziey niż gdzie indziey, niedostatek drzewa, niebo łagodne i ziemia zdatna.

Robota ścian z ziemi bitych , ani zbyt tłustey, ani też chu-dey, potrzebuie ziemi; naylepszą będzie gliniasta ze żwirem pomieszana, a w ogólności każda rodzayna, nie nader wiele próchnicy maiąca. lak się używa, i iaki do tey roboty potrzebny iest przybór, to poźniey opiszemy (116).

Cegła wypalona.

4i. Cegła wypalona zowie się taka, która będąc wystawiona na działanie mocnego ognia, nabyła w nim kamien-ney twardości.

Zabytki budowli Rzymskich świadczą, że starożytni Rzymianie cegły paloney w wielkiey używali obfitości. Cegły Rzymskie pospolite były dwoiakie: tróykątne i kwadratowe.

Cegła tróykątna używaną była na odzież ścian, wewnątrz gruzem na zaprawie wapienney nadzianych. Nasze teraź-nieysze cegły różnią się od Rzymskich kształtem i wielkością: są pospolicie równoległościenne, maią długość podwóy-

ną szerokości, a szerokość dwa razy większą od grubości; małe są od 8 do 9 cali długie; wielkie, miewaią od 11 do i5 cali długości, a od 1 calai 18 liniy, do 2 cali i 12 liniy grubości.

Prawie wszędy nayduiemy pokłady gliny zdatney do robienia cegły, w przypadku iednak, gdyby ta nie miała przyzwoitego stopnia mastkości; tedy przez kilkakrotne przydawanie piasku, albo gliny garncarskiey, niezdatną nawet przyprowadzić można do stanu umiarkowaney wiązkości*

Aby łacniey można było, przysposobić glinę do robienia cegieł: potrzeba, wydobywszy ią z ziemi w październiku, albo listopadzie; zostawić rozrzuconą, na mieyscu odkrytćm, przez całą zimę; a dopioro na wiosnę brać do roboty. Mrozy i słoty zimowe, uczynią glinę bardziey wiązką i sposo-bnieyszą do rychłego wymieszania. Troskliwie także należy glinę oczyszczać z kamyków, siarczyków żelaza i wszelkich w niey obcych grózłów: bo z tych iedne, iako mar-giel, po wypaleniu w wilgotnćm mieyscu gasząc się, cegłę rozsadzaią; drugie, wśrzód ognia, ułatwiaiąc topienie się piasku na szkło, cegłę koszlawią.

Staranne i kilkakrotne wymieszanie gliny, przyczynia gęstości, a zatem mocy wyrabianey z niey cegle. Z doświadczenia wiemy; że stosunek gęstości dwóch cegieł surowych, iedney, z części gliny mięszaney troskliwie, drugiey, przy-gotowaney sposobem zwyczaynym, iest iak między liczbami 86 i 82. Obie te cegły suszone razem w powdetrzu, a potem wypalone w iednym i tymże samym stopniu ognia, straciły każda po pięć uncyy ciężaru, a pierwsza ważyła cztery

uncye więcey, niż druga. Kruszone potem tak, że śrzodek każdey leżał na ostrzu Żelaznem, a ciężar Lył przyłożony do iednego końca, tak się nalazły: cegła z gliny dobrze wy-mięszaney , pękła pod ciężarem 65 funtów, kiedy druga zwyczayna, nie mogła znieść więcey nad 55 funtów; co na iedno wychodzi, iak gdyby pierwsza i5o funtami, a druga 70 pośrzodku obciążone były. Tu widzimy potwierdzające się prawo oporu kamieni, pod ciężarem kruszących się (56 ie).

Można tedy udoskonalić cegłę, nadaiąc iey większą gęstość, póki iest surową, przez ugniatanie pod ciężarem, albo też w machinach do robienia cegły wymyślonych.

Ilość wody do zarobienia gliny potrzebna, zależy od przyrodzenia tey ostatniey, i tylko przez doświadczenia, w każdym szczególnym przypadku, może bydź oznaczoną. Ogólnie mówiąc, niepowinna przechodzić połowy ohiętości gliny, to iest: pół stopy sześcienney na takąż stopę gliny.

Przyzwoite wypalenie cegły przyczynia się znacznie do powięksenia iey mocy.

Działanie to odbyAva się używaiąc drzewa, węgli ziemnych, albo torfu. Każdy z tych odmiennych rodzaiów opału, wymaga pieców osobney budowy.

Piece do wypalania cegły drzewem, albo są zasklepione, albo otwarte z wierzchu; są do tego wielkie albo małe, to iest: sto tysięcy albo tylko dwadzieścia pięć tysięcy cegieł, na ieden ładunek biorące. W Belgium, w Szwecyi i w Rossyi zamiast budowania pieców raz na zawsze, budują się one, i sklepią w nich pieczury na ogniska, z cegieł

surowych; tak, ze cegły i do zbudowania, i do nałożenia pieca użyte, wypalaią się społem.

Iakkolwiek będą zbudowane piece, cegły w nich ukła-daią się zawsze rębem na dłuższym boku i tak, żeby rząd pierwszy w poprzek na otivory z ogniska idące przypadał; rząd drugi krzyżuie się z pierwszym, a między cegłami bydź muszą odstępy dla ciągu powietrza i krążenia ognia. Wierzch naładowanego pieca, gdy ten nie iest sklepiony, pokrywa się warstą gliny na cztery cale grubą, i wr niey zostawia się kilka otworów, aby przykrywaiąc ie, podług potrzeby, można było moc i natężenie ognia miarkować. W piecach zaś sklepionych, te otwrory raz na zawsze są uczynione.

Do kierowania ogniem potrzeba tu pewney wprawy. Zrazu podniecisz ogiyień umiarkowany, i taki utrzymywać będziesz przez iednę dobę. Potem podsycisz go i taki silniey-szy przez półtorey doby utrzymasz. Naostatek po pierwszych 6 o godzinach, natężysz go i doprowadzisz do naywyższego stopnia, w którym utrzymuy go iak można nayiednostayniey, aż do zupełnego wypalenia cegły. Niepotrzeba się kwapić z wypróżnieniem pieca, aż zupełnie w nim nie ostygnie cegła; gdyż inaczey może się stać kruchą.

Przez rozniecenie od razu mocnego ognia, można naylepszą, całkiem zepsuć cegłę, czyli, iak mówią, można ią spcu'zyc. Cegła sparzona szczepi się w płatki i kruszy.

Kiedy zamiast drzewa używra się za opał węgiel ziemny, w tedy budowa i ładunek pieca dzieie się razem, na mieyscu otwrartćm zewsząd. Na tle do tego przysposobionem rozpostrzesz warstę węgli ziemnych, i tę przykryiesz trzema lub

czterema warstami cegły; po tych znowu warsta węgli póy-dzie, i tak daley naprzemian, nim nagromadzisz stos do dziesięciu łokci wysoki.

Tam, gdzie się za opał używa torfu, piece huduią z cegły surowey, pod obszernemi szopami. Opał kładzie się z dołu w pieczurę, która zabiera cały spód pieca.

Iakikolwiek będzie skład pieca i rodzay opału, nigcly cała massa cegieł niemoże bydź przeięta ogniem iednostayney mocy; stąd też koniecznie cegły z iednego pieca wychodzące różney są dobroci, i podług tey użyte bydź maią do roboty, do którey iaka nayzdafnieyszą będzie.

Cegła dobrze wypalona dźwięczy, chciwie połyka wodę, a w niey zanurzona nigdy się nie rozpłynie; z zaprawą wapienną zrasta się silnie, i bez szkody wylrzymuie wszelkie zmiany w powietrzu.

Cegîa pîywa-iąea.

4s. Rzecz tę zakończymy wzmianka o osobliwej cegle, którą dla wiełkiey lekkości, nazwano cegłą ptywctiącą: iakoż rzeczywiście unosi się powderzehu wody.

Domyślaią się niektórzy, iakoby starożytni znali iuż ten gatunek cegły, a z pewnością twierdzą, że ią wyrabiano w śrzednich wiekach; ale gdy materyał, z którego się wyrabiać może, trudny iest da nalezienia i w miarę potrzeby nieobfity; więc ona dziś przedmiotem samey tylko ciekawości będzie. Włoski naturalista Fabroni, doświadczał robić cegły pływaiące ze szczególney istoty ziemney, która się zowie mąką kopalną (agctricus minercilis), ziemia ta dosyć obficie znayduie się w Toskanii: składa się na stu częściach:

z Krzemionki ... 55.

Magnezyi . . . . i5.

12.

Glinki . .

Wapna. .

r

1.

Żelaza . .

W ody ze stratą . i4.

100.

Skropiona wodą, wypuszcza z siebie lekki obłoczek biały; nie burzy się z kwasami; nie topnieie, by w naytęższym ogniu, traci w nim tylko ósmą cześć ciężaru swego, bez widocznego zmnieyszenia obiętości.

Ponieważ ta istota przez się iest sypką i niewiązką, dla nadania tedy przyzwoitey mastkości, przymięszał do niey .Fa-broni trzecia cześć śliny. Dodatek ten ziemi cieższey od wo-dy, nie odiął przecie, z mieszaniny wyrobionym cegłom, własności pływania powodzie. Imaią się one i mocno przysfa-ią do zaprawy i gipsu; ani mróz, ani upał naytęższy nie odmienia ich zgoła.

Iedna z tych cegieł 7 cali długa, szeroka, 1 cal i 8 liniy gruba; ważyła tylko 4 i J uncyi ; kiedy cegła zwyczayna toskańska, tychże samych wymiarów, ważyła 5 funtów 6 i I uncyi.

Wielka lekkość tey cegły, i nietopnienie się w naywyższym stopniu temperatury; uczyniłyby ią nayprzydatnieyszą do budowy pieców dla natężenia ognia sporządzanych, i tych, które na okrętowych pokładach buduią; możnaby z niey bezpiecznie stawiać składy do przechowywania rzeczy palnych: oleiów, wódki, smoły i t. d.

P. Faujas nalazł we Francyi w departamencie Ardegii istotę podobną do tey, z którey Fabroni robił cegły pływaiące, a powtarzaiąc z nią doświadczenia naturalisty włoskiego, tez same, otrzymał wypadki.

Nakoniec chcąc dadź niewątpliwy przykład wielkiey u-żyteczności takiey cegły do budowania na okrętach, kazał z niey na starym statku, wysklepić skrzynię, którą napełniwszy prochem strzelniczym obłożył ciałami palnemi i statek zapalił. Statek spłonął po wodę i zanurzył się, a ładunek prochu w skrzyni zamknięty nie mógł wystrzelić.

Oprócz cegły wiele ieszcze innych wyrobków z gliny pa-Ioney nayduiemy pomiędzy pîerAviastkamî budowli, iako-to: posadzkę, dachówkę i garnki śrzód murów użyte; zalety ich lub wady są prawie też same co cegły.

ZA P R A WA WAPIENNA.

43. Zaprawą wapienną nazywamy związek powstaiący z wapna budowlanego, wody i piasku, albo zamiast piasku, rodzimey i sztuezney pucolany; fest to więc sól za przyczyną wody, z kilku niedokwasów powstała.

Zaprawa będąc kamieniem sztucznym, iest oraz więzem spaiaiącym inne kamienie. Istotne więc te zalety mieć po-. winna: kamienną moc spoienia, trwałość, twardość i własność mocnego zrastania się z kamieniem rodzimym i cegłą. Aby należycie poznać te pożądane własności zaprawy, należy dobrze znać pierwey własności pierwiastków, z których się składa, to iest: wapna i piasku.

' TF a p n o.

44. Kamień, z którego przez wypalenie w mocnym o- Przyrodzenie

⁰    ¹    wapna.

64.

gniu dostaiemy wapno Budowlane , nie iest nigdy czystym węglanem. Sól ta gcly iest czyś tą, ma pierwotną postać romboidalną i składa się na stu częściach: z Wapna

Kwasu węglowego 55.

5.

W ody

100*

Pierwszy Davy okazał w 1807 roku, iako węglan wapna, przez działania stosu Volty, odstępuie kwasorodu zbieraiącego się na biegunie dodatnym, anaodiemnym zostawia po sobie istotę błyszczącą, nazbyt wielkie do kwasorodu powinowactwo maiącą, która dla tego chciwie go z powietrza przyciąga i wodę szybko rozkłada. Przez podobność własności, pomieszczono tę osobliwą istotę w rzędzie metalli i wapnia-nem [calcium) nazwano. Wapno wrięc czyste iest niedo-kwasem tego metallu, a wapno budowlane, będzie mieszaniną kilku niedokwasów podobnego przyrodzenia: gdyż i inne ziemie, iako krzemionka i glinka, są iuż wpisane w liczbę niedokwasów, a metalle, z których pochodzą, dostały imiona krzemionek [silicium] i glinian (aluminium).

Istoty, przez wypala nie daiące wapno budowlane, obfi-tuią w przyrodzeniu pod różnemi imionami: konch, ziemi małziowey, wapieńca czyli kamienia wapiennego, kredy, alabastru, i stalaktytów, to iest, nacieków wapiennych. Te różne istoty dla otrzymania z nich wapna, wypalaią się w zamkniętym, lub otwartym piecu, kładąc opał, pode spodem albo

warstami, naprzemian z kamieniem, wapno daclź maiącym; zależy to od rodzaiu opału, którym bydź może drzewo, lub węgiel ziemny. Przez wypalenie , nie tylko pozbawiamy wapieńca wody, w stanie stałym będącey, i większey części kwasu węglowego; ale nadto, niedokwasy metaliczne w skład iego wchodzące, w działanie wzaiemne wprowa-dzaiąc, odmieniamy.Wapno pozostałe po wyprażeniu kamienia wapiennego, zowie się niegaszone, czyli iywe: chciwie na powrót przyciąga z powietrza wodę i kwas Aveglowy, za których dostateczną pomocą w węglan na powrót obrócić się może. Fabrykanci trudniący się wypalaniem wapna, zaprze-sfaią podsycać ognia, skoro uyrzą nad piecem unoszący się płomień czysty bez pary i dymu. Piec maiący podstawę kołową, a w przecięciu pionowćm kształt iaykowaty, nay-prędzey wapno wypala, i drzewa naymniey trawi. Używając zatem takiego pieca, zyskuiemy na czasie i na opale.

Rodzaie wa-    45- Wapno, nazywane duszą kamienney budowli, iestrze

pna.

czywiście działaczem silnie ią wiążącym, którego zaprawianie wiekami przemysł ludzki śledził i doskonalił; a przecie dotąd wszystkich skutków, iakie w tey mieszaninie codziennie dostrzegamy, nie umieliśmy sobie iasno tłumaczyć.

Praktyka z teoryą zdawały się tu sobie na zawsze wypowiadać rozbrat, aż umieiętnie prowadzone doświadczenia z wapnem przez P. Yicat, inżeniera franouzkiego, zdołały szczęśliwie pogodzić to poróżnienie (⁴)•

Bez końca liczne odmiany wapna, zawarł on tylko w dwóch rodzaiach: ho podług niego każde wapno iest, albo wapnempodwoclnćm (chance hidraulique) albo po-spolitém (commune)-

Wapno podwodne iest to, które zwyczaynym sposobem, wypalone, wkrótce, bez przymięśzania obcego mu ciała, twardnieië pod wodą.

Wapno pospolite iest to, które nie ma tey własności.

Nadto, wapno albo iest tłuste, kiedy natychmiast po wypaleniu zanurzone w wrodzie rozpływa się, połknąwszy iey ocl 2,6 do 5,6 na iednośó swego ciężaru,* albo mierne, kiedy w podobnym składzie okoliczności bierze w siebie wody od 2,5 do 2,6; albo cale chude, kiedy połknąć nie może wńęcey nad 1 do 2,5.

46. Wapno podw odne rzadko zdarza się białe, lub sła- Wîasnos’c!

wapna pod-

bo zafarbowane, nayczęściey iego barwa wpada w kolor wodnego, surowey cegły. Pospolicie iest chude, niekiedy mierne, a nigdy tłuste. Po wypaleniu rozczynione i zatopione w wodzie, oddaie krzepnąc część pochłonioney wrody; a przeciwnie połyka iey ieszcze więcey, kiedy nie wstanie rozczynu ciekłego, ale wr sposób gęstego ciasta zamieszone i pod wo-dą położone będzie. A tak, pierwiastki składaiące wrapno podwodne, ściśle się łączą z sobą za pośrzednictwem pe-wney tylko oznaczoney ilości wody, która też razem z niemi przechodzi do stanu skrzepłego; można więc temu ro~ dzaiowi wapna przyznać zdolność ustalenia, w krótkim czasie, całey wody, którą się napawa przy zamieszeniu go w ciasto mierney gęstości; a zatem do stwardnienia nie

wymaga przystępu powietrza i w nićm wysychać nie po-trzebuie.

Własności wapna pospolitego.

Wapno podwodne sztuczne.

47.    Wapno pospolite, zupełnie tak iak tamto wyżey traktowane, połyka więcey wody, niżeli ią w skrzepłą zamienić może; a iako nie ma własności pozbycia się zbytecz-ney wody, pozostaie tedy rozczynem rzadkim, nie tylko pod wodą, ale też w każdćm od przystępu powietrza ochron-nem mieyscu.

Zdarza się wapno wspólnych obu rodzaióm własności: rozczynione rzadko i od przystępu powietrza zamknięte , tężeie ; wszelako nigdy się nie zamieni w zupełnie twarde.

48.    Sposób podany przez P. Yicat, na zrobienie przez sztukę wapna podwodnego, iest iakoby syntezą do połączenia przez ogień pierwiastków istotnych, które analiza roz-dzielaiąc otrzymuie z wapna podwodnego. Brał on proch wapna pospolitego, długo po wypaleniu zostaiącego w powietrzu suchém, mieszał go z gliną płową, dodaiąc odrobinę wody, z tego ciasta robił gałki; a gdy te wysuszywszy w miernym przepalił ogniu, otrzymał z nich wapno, w skutku przewyższaiące powziętą o niem nadzieię. Wapno bowiem tak przysposobione w niczóm się nie różniło od rodzimego podwodnego; chyba w tern tylko, że po rozczynieniu nie tyle go przybywa, ile tamtego. Wapno pospolite nader tłuste może potrzebować gliny 0,20, na 1,00 ciężaru ; wapno, w którćm się okazuie własność podwodnego dosyć ma 0,15; a temu, wktórem iuź są wyraźne te własności wystarcza 0,06.

4g. Wapno wyięte z pieca, i od razu ilością wody; syczy, wzdyma się, wydaie oldok pary go- pnaiodnich

Sposoby gaszenia wu-

,    zależące sku-

rącey słabo kaustyczney, a nakoniec całkiem się rozpływa- tu.

W tym stanie zowie się śmietaną [chaux fusée, coulée).

Taki sposób gaszenia, iako powszechnie przyięty, nazywać będziemy pospolitym.

Wapno po wypaleniu przez kilka sekund zanurzone w wodzie , i wydobyte ; syczy, pęka, wyziewa parę gorącą, i w proch się powoli rozsypuie. Tym sposobem zgaszone wapno, zowiemy gaszoném przez zanurzenie.

Wapno wypalone, i zostawione pod przykryciem wolnemu działaniu powietrza, rozsypuie się z czasem na bardzo miałki proszek ; podczas tego dobrowolnego gaszenia, wydobywa się słabe ciepło bez pary widomey. Ito iest sposób dobrowolnego gaszenia.

Te są trzy sposoby gaszenia wapna: pierwszy powszechnie przyięty; drugiego raczey na próbę używano w niektórych robotach; trzeci był dotąd wywołany, iakoby pozba-wiaiący wapno wszelkiey mocy. Porównaymy ie między sobą w skutkach, biorąc za przykład w apno tłuste pospolite i dwa gatunki wapna chudego hidraulicznego.

Tablica porównanych skutków, zależących od różnych sposobów gaszenia wapna.

Gaszone sposobem

pierwszym

drugim

trzecim

Ciężar wody połknioney

Obietość ciasta.

Ciężar wody połknioney.

Ciężar wody połknioney.

Obiętość ciasta.

Obiętość ciasta.

robione, miały iednaką gęstość

Wszystkie ciasta

küog.

î.oo wapna pospolitego tłustego ....

kil.

kii.

kii.

2,36

kii.

3,io i,3i 1 ,o4 i,48l i,y6

l.oo wapna chudego hidrau-licznego bar-

wlanego . . i,o5 ,5yl o,yii 1,27 0,68/ 1,00 kil.

1,00 wapna chu-.    dego hidrau-

licznego białego ....

Zastanowiwszy się nad przytoczonemi w tey tablicy wypadkami doświadczeń, postrzegamy ten osobliwy skutek: iź biorąc równe ilości iednego i tegoż samego wapna, można z nich osobno rozczynić zupełnie iedney gęstości ciasta, ró-zney przecie obiętości, i różną ilość wody w sobie zamy-kaiące. Skutek ten, widocznie zależy od stopnia miałkości cząstek, na które przez różne sposoby gaszenia wapno się

tych trzech gatunków wapna

kii.

kil.

kil.

kil.

kil.

1,10

i,3o

O.80

0,17

0,70

1,08

rozdziela. Przybył obiętości i ilość pochłonioney wody, nie-mylnie okazuią; że zwyczayny sposób gaszenia przywodzi cząstki wapna do naydrobnieyszego podziału.

"Własności

wodników

wapna.

5o. Rozczyn wapna czystego z wodą, wystawiony w kubku srebrnym lub platynowym na ogień lampy spirytusowey, daie wodnik wapna, iaki w ląhoratoryach otrzymuiemy. Wodniki budowlanego wapna, pospolitego tłustego i podwodnego, suszone na słońcu, potem łamane i uciskane, dla doyścia w nich stopnia mocy spoienia, i twardości; okazały względny opór i twardość, w takim zupełnie porządku rosnące, w iakim się powiększa ich ohiętość zależąca od gaszenia; to iest: iż ten sposób gaszenia, który lepiey dzieli wapno, daie też wodniki mocnieysze.

Kwas węglowy, będący w powietrzu, osiada na wodnikach wapna, krzepnie powoli i w kamień ie odradza. War-sty od wpływu kwasu węglowego skamieniałe, po pierwszym roku nie zachodzą w grubość, głębiey nad 5 linie stopy paryzkiey w wrapnie podw odnćm; a od i do i i | w wapnie pospolitćm. Grubość ich w następnych latach składa niezmiernie maleiący szereg: bo im część, odradzaiąca się w kamień, daley leży od powierzchni; tym przyczyna odradzaiąca większey doznaie trudności.

Z licznych doświadczeń nad wodnikami wapna następujące ieszcze P. Yicat wyciąga wnioski:

i) Petune gatunki wapna pospolitego bardzo tłustego , za pośrednictwem samey tylko wody, mogą dadź ciała tak twarde, iak iest wiele kamieni wapiennych rodzimych; zwłaszcza, gdy się użyie pierwrszy sposób gasze-

nia, gdy ciasto iest gęste i mastkie, i gdy bez przeszkody wysycha.

2) Wpływ powietrza powiększa w nich z czasem twardość tych części, do których się dostać może.

5) Wapno podwodne, zwłaszcza barewne, za pośrednictwem samey tylko wody daie wodniki lekkie i kruche.

4)    Przez wpływ powietrza wzmaga się ich twardość , ale nie tyle, aby wyrównać mogła tey, iaką powietrze na-daie wodnikom wapna pospolitego.

5)    Woda nie psuie wodników wapna podwodnego, a rozpuszcza wodniki wapna pospolitego.

6)    I nakoniec, opór względny tych związków wapion różnego gatunku z wodą, nie iest zgoła proporcyonalnym ich twardości.

P i a s h i.

Piasek krze-inienny.

51. Naturaliści klassyfikuią piaski, daiąc wzgląd na istoty, z których powstaią: są zatem piaski krzemienne, wapienne, gliniaste, są także i metalliczne.

W budownictwie, pod imieniem piasku, rozumiemy pospolicie krzemienny; a uważamy go pod dwoma względami: co do wielkości ziarn, i mieysca skąd się wydobyw a.

Zowiemy żwirem, piasek buyny, złożony z części grubych kątowatych; krupowcem [arena) ten, którego ziarna są iak krupy równe i kształtne; piaseczkiem (.sablon) ten, który ma cząstki zbyt drobne; albo bez względu, każdy z tych, nazywamy piaskiem. Nadto, nayduiemy różnicę między piaskami ziemnemi, czyli kopalnemi, a piaskami rzecznemi, albo morsldemi. Witruwiusz', i pisarze włoscy, co go przepisywali, twierdzą: że piasek ziemny, zarobiony z wapnem, daie lepszą zaprawę niż rzeczny; pisarze późnieysi, a między nimi Belidor, utrzymuią przeciwnie : że piasek wydobyty ze dna rzeki lub z morza iest lepszy. Rondelet dla przekonania się własnego i poiedna-nia różnych zdań o dobroci piasku, robił doświadczenia, z których mu wypadły następuiące wnioski.

1)    Piaski krzemienne czyste, mieszane w równe y ilości z tymże samym gatunkiem wapna, daią zaprawy słabsze, niżeli piaski krzemienne mniey oczyszczone; nadto, zaprawy robione z piaskami zbyt czystemi, nie prędko wy-sychaią.

2)    Piasek ziemny daie zaprawę twardszą i prędzey wysychającą, niżeli piasek rzeczny, iednakiey z pierwszym grubości.

5) W ogólności, w każdym rodzaiu piasków, piasek cie-mnieyszy, okróm rudo-żółtego, lepszą daie zàprawe.

4)    Piasek kopalny świeży i natychmiast po wydobyciu z ziemi użyty, daie lepsza zaprawę aniżeli tenże sam piasek wypłókany pierwey i wysuszony.

5)    Zaprawa z piaskiem z potłuczonych kamieni wapiennych twardych, nie iest tak dobrą, iak zaprawa z piaskiem z kamieni wapiennych miękkich.

6)    Piaskowiec krzemienisty (grès), starty i zamiast piasku użyty, słabą daie zaprawę.

7)    Mięszaiąc wapno z cymentem, otrzymuiemy zaprawy mocnieyszą od zaprawy z piaskiem.

Te wypadki doświadczeń Rondeleta, zgodnie ze zdaniem Witruwiusza, uczą w ogólności; że piaski ziemne, dadź mogą lepszą zaprawę niż wodne lub wypłokane (⁵).

Cymenł.

52.    Piasek, z wypaloney i na proch stłuczoney gliny o-trzymany, cymentem nazywamy. Robimy go zwyczaynie z odłamków należycie wypaloney cegły, a chętniey ieszcze z glinianych czerepów. Używamy go zamiast piasku, albo mięszaiąc z pospolitym piaskiem, do robienia zaprawy wa-pienney.

Piasek Puteolański, czyli Pucolana rodzima.

53.    Pucolcmę, czyli piasek Puteolański, mamy za rodzay żelazistey gliny, wulkanicznym przepaloney ogniem; i sądzimy ; że powstała z okruszyn lawy gębczastey, lub stopionego bazaltu, których miałkie odrobiny, wiatry odniosły w okolice wygasłych lub pałaiących ieszcze gór ognistych. Iakoż statecznie tam się tylko nayduie. Pucolana wzięła imię swoie od Pozzoli albo Puteoli, skąd starzy Rzymianie, snaó pierwsi, brać ią poczęli.

Rozbiór wielorakich odmian Pucolany włoskiey i francuz-kiey, dał na stu częściach:

Krzemionki .... 38.

4i.

Glinki.

6.

Wapna Niedokwasu żelaza 15.

100.

W niektórych krzemionka przemaga, inne zamykaią w sobie

kilka setnych magnezyi i manganezu; i ta to różność ich składu iest przyczyną różnych własności fizycznych i stopnia mocy.

na

Wielka iest rozmaitość kolorów w pucolanie: naleziono białą, czarną, żółtą, szarą, brunatną i fioletową. Przytomności żelaza w różnych stopniach ukwaszenia, pucolana winie wielorakie kolory. Ciężkość iey gatunkowa różna też bywa, a ta zależy od stopnia wypalenia i stosunku części ią składaiących. Wszystkie iey odmiany są mniey więcey od magnesu pociągane.

TSayduie się pospolicie zmieszana z miałkich i grubych cząstek; te grube są gęhczaste.

Pucolana rzymska lźeyszą iest od neapolitańskiey, koloru czerwono-brunatnego, przehiiaią się w niey cząstki błyszczące metallicznego pozoru.

Pucolana

sztuczną.

54. Wpatrując się w rozbiór pucolany rodzimey, naleziono wiele istoty zawierających w składzie swoim też same, co ona pierw iastki, i blisko w takich stosunkach. Stąd poszło przekonanie, ze glina żelazista, ochra, łupki sine, węgiel ziemny, bazalt, law a, żelazisty piaskowiec, mogą bydź przez ogień przywiedzione do stanu pucolany wulkanicz-ney. Iakoż doświadczenie uczy, że te wszystkie istoty, po przepaleniu zmełte i zaprawione z wapnem, da ią wyborną zaprawę i tak łatwo krzepnącą pod wodą, iak zaprawa z tegoż samego wapna i pucolany rodzimey.

Tylko, ponieważ moc i trwanie ognia rozmaicie wpływa na związki niedokw^asów metallicznych, które iemu są poddane; więc też istoty przepalaiące się na pucolanę sztuczną, w różnym trzymane ogniu, różnego są stopnia mocy. Aby każdey właściwy do tego kres wypalenia naznaczyć, P. Vicat robił doświadczenia, z których wypada:

1)    Glinie i żelazistemu piaskowcowi, naylepiey sprzyia pierwszy stopień wypalenia : bo w nich moc tym więcey słabieie, im są hardziey zbliżone do kresu, w którym się na szkło topić zaczynaią.

2)    Węgiel ziemny, na pippiół powolnym ogniem strawiony, lepszy iest od zeskwarzonego w żużle, twarde albo kruche, ciężkie albo lekkie.

3)    Lupek gliniany siny dopóty trzeba w ogniu prażyć, aż się wzdymać pocznie.

4)    Bazalt rozpławić potrzeba.

Nadewszystko, gdy te istoty łączyć mamy z wapnem pospo-litćm nader tłustćm, które przez się iest słabe; w tedy to wpływ, różnego wypalenia naybardziey czuć się daie.

Z AP R A TVA POSPOLITA.

55. ' Mieszanina samego tylko piasku z wapnem i wodą, daie zaprawę pospolitą, którą niekiedy zaprawą białą zowią, dla różnicy od zaprawy barwianey, która taką iest zawsze, kiedy zamiast piasku miesza się z wapnem puco-lana. Tę drugą zowią ieszcze zaprawą podwodną, dla tego, że iest nayczęściey przeznaczona zostawać pod wodą. Naprzód tedy własności pierwszey, a potem drugiey z porządku roztrząśniemy.

laką usługę «prawnie piasek krzemienny w zaprawie wapiennej?

56.    Porównywaiąc opór, po skończonym roku, wielorakich zapraw, i wodników z tychże samych wapion, przychodzimy do dwóch bardzo znakomitych wniosków:

Pierwszy: Kaźcie wapno, które za przyczyną samey tylko wody, daie ciało mocnieysze; przeciwnie, ieżeli mieszane będzie z piaskiem i wodą, daie zaprawę słabszą.

Drugi: Piasek krzemienny nie przyczynia mocy skupienia w każclóm bez względu wapnic; ale niektórym gatunkom iego iest pożyteczny, a innym szkodliwy; innym zaś, pośrzeclnim, przymięszanie piasku, ani dodaie, ani uymuie, mocy.

Te osobliwe skutki dadzą się wytłumaczyć, rozbieraiąc następuiące wypadki doświadczenia:

1)    Każde wapno podwodne zmieszane z piaskiem krzemiennym, daie pod wodą, ciało twardsze niżeli iego wodnik; cząstki zatem tego wapna wywierać muszą pewną czynność chemiczną na ziarna krzemienne, i obiąwszy ie przyrastać do nich z większą siłą nad tę, która ie między sobą łączy.

2)    Każde wapno pospolite tłuste, zmieszane z piaskiem krzemiennym, nie twarclnieie pod wodą, a nawet zakopane wr ziemi wilgotney, przez wiele lat miękkićm bydź nie przestaie; wrięc słabo się łączy z ziarnami krzemienia, czyli ie utrzymuie w słabszym związku, niż iest pomiędzy własne-mi wapna cząstkami.

5) Wapno mierne, na przechodzie miedzy podwodnćm a pospolitćm bardzo tłustćm leżące, mieć powinno koniecznie, własności mierne, to iest: z taką siłą trzymać się cząstek krzemiennych, z iaką własne iego cząstki z sobą są połączone.

Nie masz wiec nadziei otrzymania kiedyżkolwiek z wapna pospolitego tłustego, zwłaszcza gaszonego sposobem zwy-czaynym, i zmieszanego z piaskiem czystym krzemiennym, zaprawy zclolney nabydź w powietrzu wielkiey twardości. Ani też wapna tego bez piasku używać można: bo chociaż iego wodnik przez wysychanie nabywa znaczney twardości i mocy spoienia; ale to wtedy tylko , kiedy iest od-osobiony i małey obiętości; użyty zaś sposobem zaprawy, nie ima się kamienia, i pęka w tysiączne ułamki. Obecność tedy piasku przeszkadza i opiera się całkowitemu ściąganiu, rozdzielaiąc ie na nieskończoną liczbę szczególnych usiłowań , odbywaiących się poiedyńczo między każdą kupką z kilku ziarn, sobie przyległych: i stąclto pochodzi sypkość i słaba moc spoienia wr zaprawie pospolitey. Chroniąc się iedney nieprzyzwoitośei wpadamy w drugą. Nawret kwas węglowy, napotykaiąc osobne suche cząstki wapna w po-pękaney zaprawdę, poiedyńczo tylko zamienia ie w węglan; obchodzi się z niemi tak właśnie iak z prochem niegaszonego wapna. W ścianach podziemnych przeciwnie, gdzie zapraw a długo w świeżości przebywa, mógłby ią wpraw dzie kwas węglowy w kamień odrodzić, wiążąc całą masse od razu; ale działaiąc wprzódy na powierzchnią, zamienia ią wr skorupę i przystęp sobie do śrzodka tamuie. A tak widzimy wszystkie okoliczności iakby spiknione na to, aby się prze-ciwić twardnieniu zaprawy wapna pospolite go.

Wapno zaś podwodne cale się inaczey zachowuie, i zdolne iest, dla szczególnego w nim zbiegu osobliwych własności, do zrządzenia licznieyszych ieszcze korzyści w budowli na powietrze wystawioney, niżeli w budow aniu pod wodą.

Odmiana, iaką ogień zrządza w rnałey ilości krzemionki i glinki, wcłiodzących w skład wapieńca daiącego wapno podwodne, obudzą w związku z ognia wychodzącym, własność działania chemicznie, za pośrzednictwem wody, na ciała krzemienne w stanie piasku. I na témto działaniu , iako znamieniu istotnćm i rozeznawczćm, osobliwość wapna podwodnego całkiem polega.

Ta niezbędna potrzeba odmiany drogą suchą, rnałey ilości krzemionki i glinki z wapnem, aby się to wszysko mogło poźniey łączyć drogą wilgotną, ze świeżą ilością tychże samych ciał; iest ziawieniem uwagi chemików godnćm.

bości ziarn piasku na moc zaprawy.

5y. Podług doświadczeń P. Yicat, różney grubości pia- Wpływ §r«-ski krzemienne, przy każdym rodzaiu wapna, możnaby położyć w następuiącym porządku lepszości;

Dla wapna wysoce podwodnego,

1)    Piaski miałkie.

2)    Piaski nierównych ziarn , czyli mieszanina, bądź to z miałkim buynego piasku, bądź też cienkiego ze żwirem.

5) Piaski grube.

Dla wapna miernie podwodnego,

1)    Piaski mieszane.

2)    Piaski cienkie.

5) Piaski grube.

Dla wapna pospolitego miernie i bardzo tłustego,

1)    Piaski grube.

2)    Piaski mieszane.

5) Piaski cienkie.

Naywicksza różnica oporu w zaprawach, pochodząca od

9*

użycia z wapnem pospolitem tego lub owego piasku, niewiele przechodzi część piątą, a w zaprawach z wapna pod-• wodnego część trzecią.

Wpływ wysychania na

58. Wysychanie zaprawy i est w mocy naszey opoźnić moc zaprawy. wjelą nawet Jaty, złożywszy ią w śrzód ziemi lub piasku, które w wilgoci utrzymuie deszcz albo umyślne polewanie.

Możemy także przyśpieszyć wysychanie zaprawy przez ciepło sztuczne, albo przez przyłożenie do niey ciał gęb-czastych i wilgoć piiąeych.

Naznaczamy tedy trzy sposoby wysychania zaprawy: mierne, leniwe i przyśpieszone.

Na wietrze i w cieniu zaprawa wysycha miernie; wr fundamentach , sklepach i częściach niskich budowli wysycha leniwie. Ale we wzniesionych i obróconych ku południowi częściach, zwłaszcza gdy mur składa się z cegieł, lub innych materyałów gębczastych i chciwie napawających się wilgocią, zaprawa wysycha prędko. Pora roku wszakże, i stan atmosfery, odmieniaią poniekąd przyczyny, i od nich zależące skutki.

Zaprawie z wapna podwodnego, czyli tego, które ma własność przywodzenia do stanu twardego całey tey, którą połyka wody, sprzyia wysychanie leniwe. Bo może utracić, podług okoliczności, przez wysychanie zwyczayne o,5, a przez prędkie o,8, tey mocy, któreyby nabyła wysychaiąc leniwie.

Zaprawa z wapna pospolitego, które nie obraca w skrzepłą, albo bardzo nieprędko zbyteczną wodę, nic nie zyskuie na wysychaniu leni wém: bo gdy zaprawa zostawiona w po-

wietrzu korzysta z kwasu węglowego; tymczasem taż sama w śrzodku ziemi wilgotey położona, iuż z tego źrzódła nie nabywa mocy; ale nakoniec z czasem dóydzie do tego stopnia mocy i twardości, na iakim tamta pierwey w powietrzu stanęła.

Wysychanie nagłe równie wapnu pospolite mu, iak podwodnemu szkodzi.

Chociaż nie zawsze iesteśmy w stanie utrzymać zaprawę wr wilgoci przyzwoitey; możemy iednak wysychanie stopniami nieznacznie opaźniać.

prawy.

5g. Trzy sposoby gaszenia wapna, szykowane po sobie wPbw sa-w tym porządku, w iakim który lepiey służy zaprawie z wa- na opór zapną pospolitego tłustego i podwodnego słabego, są:

1)    Gaszenie dobrowolne.

2)    Gaszenie przez zanurzenie.

5) Gaszenie zwyczayne.

Zaprawie zaś z wapna wysoce podwodnego:

1)    Gaszenie zwyczayne.

2)    Gaszenie przez zanurzenie.

3)    Gaszenie dobrowolne.

Lepszość gaszenia dobrowolnego nad inne dla wrapna pospolitego, polega na tym osobliwszym skutku, którego nikt przed P. Yicat niedostrzegł: iż, wapno pospolite długo zo-staiąc w pow ietrzu, w mieyscu przykryłem i od wiatru 0-chronionóm, nabywa, zwłaszcza gdy iest bardzo tłuste, wybitnych w łasności wapna podwodnego. lakoź widzimy z przytoczonych tu niżey doświadczeń, iak daleko dzielnieyszćm okazało się wapno po skończonym roku zostawania w po-

¹

Różny od siarczanu wapna tegoż nazwiska.

²

Dwa te gatunki gipsu, formuią częsta wielkie pokłady; naydują się w kraiu na» szym w górach Karpatskich, na Podolu, i w Litwie w powiecie Upitskim.

³

Słupy granitowe przysposobione do Kościoła ś. Izaaka, których iest 36, maia śrzednicy po 3, wysokości po 24 arszynów. AV kościele zaś P. Maryi Kazańskiey, nraią wysokości trzonu 18 arszynów.

⁴

L. I. Vicat. Recherches expérimentales sur les chaux cle construction, les bétons et les mortiers ordinaires à Paris 1818.

⁵

Potrzeba wiedzieć, ze do tych doświadczeń brał Rondelet wapno z Marły, które należy do rodzaiu wapion pospolitych.

7°

wietrzu wzięte do zaprawy, od części tegoż samego wapna natychmiast po zupełnćm iego rozsypaniu się na proch użytey.

Tablica pokazuiąca skutek zostawania długo w powietrzu wapna pjospolitego.

Skład zaprawy.

Whpno gaszone dobrowolnie w powietrz\i.

Rodzay wapna i liczba doświadczeń.

Wkilka dni

po rozsypaniu się na proch uży

te.

W rok po rozsypaniu się na proch użyte.

Piasek pospolity

Cyment ceglany

Opór względny za-prawy w rok po zrobieniu.

N. i.

2,00

Zaprawa z wapna pospolitego miernego.

2,00

i,oo i,oofun6g5

9°7 9⁴9

2,00 i584

2.00

2,00 1,00 1,00 2,00

N. 2.

i.

1,53

1,00

5gi

Zaprawa z innego l

* di #

wapna pospolitego¹

i,53

miernego.

5.

4.

i,53

i,55

1,00

1,00 2,00 1,00 2,00 2566

9°7

826

Wpływ stosunków na opór zaprawy.

60. Chcieć z góry przepisać stosunki, w iakich każde wapno ma bydź z każdym piaskiem mieszane, iest to kusić się o rzecz niepodobną z istoty swoiey: bo oczywista, że te stosunki, zależeć muszą od szczególnych własności wapna i użytego piasku; a zatem, że nieinaczey mogą bydź dobrze naznaczone, tylko przez doświadczenia szczególne, w każdym przypadku, danych do łączenia pierwiastków zaprawy, ro-

bione. To tylko z doświadczeń swoich P. Yicat o stosunkach pierwiastków zaprawy wnosi; że naymnieysza ilość piasku służy zaprawie przeznaczoney do robót w mieyscu statecznie suchójn; naywiększa zaś tey zaprawie, która ma bydź narażoną na dotykanie się bez przerwy odmieniaią-cego się powietrza, na rosę obfitą lub częste deszcze, słowem: maiącey doznawać więcey przeciwności, bądź to w roz-winieniu powinowactw , bądź w przyięciu i zatrzymaniu większey ilości kwasu węglowego.

61.    Długie i pracowite wibiianie zaprawy, przeznaczo- Wrbw «**«-■

„    .    ,    . r .    . gieg° wy‘’a-

ney zostawać w powietrzu otwartem, prawie zadney me biania na opór

zaprawy.

przynosi korzyści; lecz powiększenie się mocy, przez pracowite wyrobienie zaprawy, pod ziemią użyć się maiącey, bardzo iest zadziwiaiące. lakoż, dw ie części zaprawy, z iednych i tychże samych pierwiastków i wr tychże samych stosunkach pow stałe, to iest: ze dwóch części piasku krzemiennego i iedney wapna w cieście, po zgaszeniu zwyczay-nym sposobem otrzymanego, złożone obie w mieyscu statecznie wilgotnćm, po dwódziestu miesiącach okazały opór względny w tym stosunku, iak liczby iooo:ig; dla tey tylko iedyney przyczyny tak dalece różny, że pierwsza przez cztery dni bez przerwy w⁷ stepie drewnianey wybiianą była , kiedy druga iey część sposobem zwryczaynym należycie tylko wymieszaną została.

62.    Z wy czayne zmiany powietrza w porach roku, wr kto- w>ływ nie-

.    '    ,    •    1,    .    .    -,    P°g°d powie-

zapriuvy.

rych stopień ciepła me spuszcza się mzey kresu zamarza- tr?.a na nia w ody, bynaymniey nie szkodzą zaprawdę, owszem twardość iey powiększaią; byleby tylko stosunek wapna do pia-

72 sku nie przechodził pewney granicy, która się iednak od— mienia z odmiennym gaszenia sposobem. Mrozy nawet zwy-czayne naszego krain, nie szkodzą zaprawie w pewnych okolicznościach, ale też w innych skruszyć ią i poszczepac mogą.’

Stan skupienia cząstek, czyli szczególna budowa zaprawy, iako też i wszystkich w ogólności kamieni, odmienia osobliwym sposobem skutki mrozu na nie wywartego. Bo te skutki nie tyle zależą od ilości wody w kamieniu zam-kniętey, ile raczey od sposobu iey ułożenia się między ie-go cząstkami. Kiedy budowa kamienia będzie taka, iż w nim woda rozlana iest iakoby po włosowych rurkach, albo między niewidomemi iego słoiami, podówczas ta w całey ich rozciągłości działa sposobem klina: lecz kiedy po kamieniu spoienia gębczastego w osobnych kropelkach iest rozrzuconą, w ówczas usiłowania tych poiedyńczych kropelek do rozszerzenia się, nie mogą bydź w iedno połączone, iako odbywaiące się każde w osobnym przedziale; ow szem, usiłowania przyległe sobie niszczą się nawzaiem. Przy powierzchni też skutek ich rozszerzenia się słabieie przez lekkie pocenie się kamienia, czyli wyrzucanie zewnątrz odrobin wody, wydobywających się w miarę rosnącey ich objętości przed chwilą zmarznienia* Dla tegoto po mrozach silnych, dostrzegamy na kamieniach wodą przenikaiących się, cieniuchną skorupę lodu.

Poprzedzaiący wywmd stosuie się do kamieni gębczastych, do zaprawy chudey lub wiele piasku maiącey i ciał tym podobnych. Przeciwnie zaś, kiedy parowanie wrody nie iest swobodne, powierzchnia kamienia okrywa sie prochem; i

gdy ten sie osypie, zamienia się weń następna odsłoniona powierzchnia, i tak co raz daley aź do śrzodka postepuie niszczenie kamienia. W tym od mrozów przypadku naydu-ią się ^zaprawy zbyt tłuste, to iest: wiele wapna maiacce, cegła surowa, ściany ziemiolite i tym podobne kamienie.

Wszelako, te skutki ustawicznie zmieniane bywaią przez różną moc spoienia cząstek różnych kamieni.

Doświadczenia robione przez P.Yicat, w celu dowiedzenia się w iakich stosunkach mieszać piasek z wapnem, aby mieć zaprawę wytrzymalszą na mrozy, uczą w ogólności: ze minimum piasku pospolitego iest: na 1.00 obięto-ści wapna gaszonego sposobem im mierzonego w stanie cia-

sta

2,20

na 1,00 takiegoż wapna gaszonego sposobem 2§im mierzonego

» 1.60 . 2,4o

wr stanie ciasta.......

cim

na 2,00 gaszonego sposobem 5

Im się bardziey ilość piasku nad oznaczone stosunki powiększa w zaprawie ; tym zaprawia wytrwalszą się staic na wszelkie zmiany w powietrzu.

czasu na opór zaprawy wapiennej.

63. P. Yicat porównywał niektóre zaprawy ze śrzed- Wpływ nich wieków, a inne z bliższych nas czasów, z zaprawami przez się robionemi od dwunastu i dwudziestu miesięcy; pierwsze i ostatnie z iednego i tegoż samego wapna robione były. Przez takie porównanie nalazł iuż przewyższające , iuż niedostawaiące w oporze różnice, które przypisał odmiennym stosunkom mieszanych istot i różnym piaskom.

Te iego doświadczenia pokazuią, iż małey objętości ka-

10

70

wałki zaprawy, zostawione w powietrzu, dochodzą w bardzo krótkim czasie, ieżeli nie do ostatniego kresu, do ia-kiego dóyśdź mogą, twardości i mocy, to przynaymniey do bardzo mu bliskiego. Ta prędkość ich twardnienia stąd niewątpliwie pochodzi, źe wysychanie, lubo wstrzymywane, da-ley postępuie we 20 miesiącach w szczupłym kawałku, niżeli przez lat 10 w bryle grubego muru. Toż samo ma sie rozumieć, i o wpływie kwasu węgłowego.

Porównanie. 64. Doświadczenia dokładne i wielokrotnie stwierdzo^

co do mocy,za-    r    f .    . ₁

tnych i śrzed-lnoh wieków z teraźniejszą.

prawy staroży ne dały opor względny zaprawy rzymskiey starozytney, îak 1839; zaprawy robionej w i4oo roku z tegoż samego wapna, iak i8q3; własney zaś P. Vicat roboty, zaprawy z Ava-pna podwodnego rodzimego i otrzymanego przez sztukę, po krótkim czasie, bez przymięszania pucolany, okazały się w doświadczeniu tak twarde i mocne, iak naylepsze starożytne rzymskie: bo i te nie wszystkie, iak rozumiano bez braku, są dobre; gdyż ich twardość nie zależy iedynie od długiego czasu, ani iey przypisać można wyłącznie do-skonałey mieszaninie części, ani też przydaney pucolanie; ale raczey wszystkim przyczynom twardości i mocy.

Z AP RA TT A POD TT OD NA.

65. Zaprawa podwodna, przeznaczona do roboty poło-żoney w wodzie, zowie się ieszcze betonem [béton); chociaż właściwie to imię służy zaprawie podwodney takiey tylko, która zawiera, prócz zwyczaynych zaprawy podwóy-ney pierwiastków, drobne kamyki, albo grube okruszyny kamieni ciosowych. Istotną zasadą każdey podwodney za-

prawy iest wapno: które podług swoiego przyrodzenia, miesza się iuż to z samym tylko piaskiem, iuż z piaskiem i puc olaną sztuczną, lub rodzimą, iuż naostatek z samą tyłka pucolaną.

w wza-iemny własności wapna i pucolany.

66. Pucolany, przy każdym rodzaiu wapna, szykuią się wPły w następuiącyin porządku dobroci:

Do wapna podwodnego miernego, na pucolanę służą: iod Lupki gliniane, 2e Bazalty, 5cie Glina i piaskowiec że-lazisty (równie).

Do wapna pospolitego, iod Glina żelazista i bazalt (równie)

2e Łupek gliniany. 5e Piaskowiec źelazisty.

Do wapna pospolitego bardzo tłustego i⁰⁽¹ Glina żelazi-sta, 2e Lupek, 5ie Bazalt, 4le Piaskowiec źelazisty.

Do wapna pospolitego nader cliudego, i⁰⁽¹ Bazalt, 2e Glina żelazista, 5cie Lupek, 4te Piaskowiec źelazisty.

Te wypadki doświadczeń P. Yicat iuż okazuią; że iedna i taż sama pucolana może dadź bardzo dobrą zaprawę z pe-wném wapnem, a daleko słabszą, będąc połączoną z innym iego gatunkiem.

Z tycłiże doświadczeń, wpływ własności wapna na dobroć zaprawy okazał się taki: w granicach zwyczaynych stosunków mieszaniny, wapno pospolite bardzo tłuste, przechodzi w dobroci wapno podwodne mierne, ieżeli iedno i drugie mieszamy z cymentem z czystey cegły*, a przeciwnie, wapno podwodne odzyskuie swoię wyższość, kiedy będzie użyty cyment w połowie zmieszany z piaskiem. Owszem, prawie statecznie to się dzieie; że wapno pospolite, mieszane z istotami silnemi, lepiey się nadarza niż wapno podwodne. To

10*

72

powikłanie , iakby przeciwnych sobie skutków, tak nam P. Yicat tłumaczy.

Pomiędzy róźnemi sposobami łączenia, i w rozlicznych stosunkach, pięciu, niekiedy sześciu niedokwasów, wchodzących w skład zaprawy podwodney; niechybnie bydź musi iedcn przypadek, w którym się otrzymuie ich związek nay-mocnieyszy (¹). To założywszy, wypada; im przypadkowe połączenia pucolan i wapna budowlanego przybliżaią się bàrdziey do tych stosunków nieznanych; tym też zaprawy ztąd powrstaiące są mocnieysze: bo zdarzyć się może, że wa-pno zawiera iuż w sobie i we właściwym stanie wielką część potrzebnych niedokwasów, albo ich zbyt ma wiele, albo też zgoła nie ma. Dla tegoto w pienvszém zdarzeniu, obecność w związku dobrey pucolany sprawić może zbytek, albo raczey szkodzić niż pomagać; kiedy przeciwnie, w ostatnim razie zrządzi pożądany skutek. Podobnie też tłumaczyć sobie należy wpływ stosunków na moc zaprawy.

Ułożywszy przeto w iednym szeregu, podług stopnia mocy, wrszystkie znane odmiennych własności Avapna; należy obok w drugim położyć pucolany, w odwrotnym podług ich mocy porządku. A tak wr tych obu dwóch szeregach, na przeciw siebie leżące istoty, wydadzą naylepsze zwdązki:

iakoż, wapno wysoce podwodne naydzie się naprzeciw czystego krzemiennego piasku; a wapno pospolite nader tłuste wprost pucolany obdarzoney wielką siłą.

Działanie wody na te części zaprawy hidrauiiczney, których się hezpośrzednie dotyka.

67. W każdym mitrze pod wodą zostawać przeznaczonym, w którym zaprawa podwodna nader ważny pełni 0-bowiązek, osobno uważać należy części te go bezpośrzednie i wciąż dotykaiące się wody, a osobno te, które są wewnątrz muni zawarte i dla nieprzenikliwey muru powłoki, bezpośrzedniego iey wpływu doświadczać nie mogą. Dotąd uważaliśmy, co się dzieie wewnątrz zaprawy, zanie-dbuiąc skutków wody na iey powierzchnią; i dla tego nie-godzi się bez wyiątków, co w iemy w przypadku pierwszym, stosować do drugiego.

Biorąc wrapno pospolite i łącząc ie, w zwyczaynych stosunkach, z iedną z pucolan sztucznych; zapraw a ztąd powstająca, użyta pod wodą, da ie postrzedz nastepuiące skutki:

Części bezpośrzedniczo dotykaiące się wody, nabywaią w różnym przeciągu czasu, który od róźney pucolany zależy, twardości, i koloru ciemnego; daley kolor ich bardziey ciemnieie, a twardość się zmnieysza, i niekiedy tak dalece; iż zapraw a miększą się staie, niż w chwili zanurzenia. Wprawrdzie ten ostatni przypadek wtedy się tylko zdarzał, kiedy zapraw a zbyt tłustą była, czyli ze zbytkiem wa-pna, albo kiedy zamiast pucolany sam tylko czysty w' sobie miała piasek. Na takiey pod wmdą zaprawie tworzy się iakby skorupa iaka, która nieustannie ku śrzodkowi idąc grubieie; kiedy ią zeskrobiesz ostrćm żelazem, druga na iey mieyscu powstaie i t. d. Ta zmiana prędzey ieszcze ku śrzod-

kowi szerzy się i postępuie , kiedy wapno było zgaszone sposobem pierwszym.

Gałka zaprawy, zrobiona z wapna pospolitego i piasku z cymentem po połowie wziętych; po dwóch leciech zostawania pod wodą, i kilka razy oskrobywana, do piątey części śrzednicy ścieniała. A tak, słup od dziewięciu stop 'śrzednicy, w ciągu sta lat zniszczałby zupełnie.

Skutki te zawsze widoczne w okolicznościach, w których ie uważam y.staią się praAvie nieznaczne, skoro do Avapnapo-spolitego użyiemy puc olany bardzo silney; zgoła się nie zda-rzaią w zaprawie z wapna hidrauliczuego nader chudego, a cale są słabe w zaprawie z Avapna podAvodnego miernego.

, Wszystkie te skutki łacno się tłumaczą, rozpatrzywszy się należycie ay częściach popsutych od wody: nayduiemy w nich nieuszkodzone Avszystkie do zapraAvy użyte istoty prócz wapna; Avoda ie roztworzyła i uniosła. Nadto, za-praiva z czystego piasku i wapna pospolitego, zaledwie tężeie pod wodą; a i do tego ieszcze potrzeba wapno gasić sposobem trzecim: bo inaczey taki zAviazek nazawsze miękkim pozostanie. Przeciwnie zaś, wapno podwodne rodzime albo sztuczne daie ay AArodzie cale dobrą zaprawę; a gdy iest przez się bardzo silne, zdaie się wymagać raczey piasku, niż pucolany. Nadto, maiąc Ayłasność samo przez się twardnienia pod Avoda, może Ayeyśdź ze zbytkiem ay skład zapraAvy; a Aviec ią, bez obawy szkodzenia przyszłemu stwardnieniu, rozścielać, ugniatać i iak się podoba w wodzie mieszać można. Czego się po zapraAvie ze zbytkiem wapna pospolitego spodziewać nie należy.

G IFS.

Własności

gipsu.

68. Ciało znaiome pod imieniem gipsu, czyli kamień czysty wypalający się na gips, iest siarczanem wapna. Kryształ pierwotny tey soli iestto graniastoship romboidalny. Wyprażona w ogniu staie się kruchą. Na stu częściach zawiera: Kwasu siarczanego 46.

52.

22.

W apna Wody

IOO.

Kamień wypalający się na gips nigdy prawie nie iest czystym siarczanem, ale pospolicie bywa złożony z dwóch soli, siarczanu i węglanu wapna.

Czynność ognia pozbawia siarczan wrody krystaliczney, a węglan wapna, kwasu i wody; a tak, gips wypalony, iest mieszaniną wapń a niegaszonego z siar czanem p ozba wionym wody.

Ze składu tey istoty okazuie się; że dla otrzymania dobrego gipsu przez wypalenie, należy ogień podniecać do pewnego i oznaczonego stopnia. Zbytecznie mocny rozłożyłby kwras siarczany, a nadto słaby nie wypędzi kwasu węglowego. Stąd ieszcze dochodzimy przyczyny, dla którey gips, im dłuźey w powietrzu zostaie, tym bardziey słabieie, i także przyczyny, dla którey roztwor iego, użyty w miey-scu wilgotnćm, opada płatkami i w proch się rozsypuie.

Roztwór gipsowy przyrasta mocno do kamienia, żelaza i cegieł, ale drzewa słabo się ima; dla tego iest we zwyczaiu, nabiiać wprzód ćwiekami albo oplatać drotćm żelaznym każde drzewo, które gipsem ma bydź pokryte.

6g. Chcąc kamień gipsowy należycie wypalić, potrzeba rozniecić z początku słaby ogień, aby go pozbawić wilgoci, czyli tey wszystkiey wody, która nie iest skombinowa-ną; potem, wzmaga się i podsyca ogień, ale zawsze słabszy,' niż iest do wypalenia wapna potrzebny. W tym stanie przez iednę dobę utrzymywany, wystarcza do zupełnego wypalenia wielkiego pieca pełnego kamieni gipsowych. Mała zaś ilość, wypala się krócey w piekarskim piecu. Rzemieśnik poznaie gips dobrze wypalony, ieżeli zarobiony z wodą iest mastki i rąk się czepia. Kiedy zaś niedopalony, lub też przepalony będzie, nie ma tey własności. Ponieważ gips zostawiony długo w powietrzu słabieie; przeto użytym bydź ma wnet po wybraniu go z pieca. Tłucze się w drewnianey stępie,- miele w żarnach, albo się kruszy pod walcem kamiennym, lub z surowca żelaza odlanym. Należy gips sprowadzać w kamieniach surowych, i tyle go tylko na raz wypalać, ile użyć można do zamierzoney roboty. Doświadczono W ogólności, że do robót zwyczaynych, dla roztworzenia gipsu, potrzeba użyć wody ilość rówmą iego obiętości.

Sposoby obchodzenia się z gipsem.

Gips wypalony mało w sobie zawiera wapna niegaszonego; dla tego też roztwór iego nie iest tak gryzący, iak zaprawo wapienna; rzemieślnik przeto może go brać i nakładać ręką zamiast kielni. Lecz że mocno do żelaza przylega, lepiey go tedy nabierać kielnią mosiężną niżeli żelazną.

Niekiedy gips zarabia się z mlekiem wapiennćm, a niekiedy z wodą, maiącą w sobie rozpuszczony kley stolarski; ten ostatni śrzodek daie robotom z gipsu wiecey mocy i własność przyięcia połysku.

Gips roztworzony krzepnąc, powiększa swoię obiętośó, i tą własnością różni się całkiem od zaprawy wapienney, któ-rey obiętośó zmnieysza się przez wysychanie. Należy przeto dawać baczność na tę wadę gipsu; i, aby zapobiedz szkodom, iakie wyrządzić może, należy zostawować przerwy między częściami roboty gipsowey, które się z czasem wypełnią.

Porównanie zaprawy z roztworem gipsowym.

70. Dla ocenienia siły, mocą którey zaprawa i gips zrasta Moc wia^fa się z kamieniem i cegła, Rondelet robił doświadczenia, i wapienney i przekonał się: że do rozerwania kamieni i cegieł, od sześciu miesięcy spoionych razem wapienną zaprawą, potrzeba było użyć siły, iakoto:

Numer doświadczeń.

Opisanie kamieni łączonych zaprawa.

i Siła potrze-Jbna do rozłączenia.

Dwa kawałki kamienia, liais, wy-szlifowane piaskiem...... .

Tegoż samego dwa , których powierzchnie nie były tak bardzo wygładzone...........

—    Kamienia z Arcueil .....

—    Kamienia £ Conflans ....

—    Kamienia meulière ......

—    Cegły burgundzkiey ......

—    Dachówki , .........i

funty.

64

7°

7²

108

125

i58

i4i

Dla poznania różnicy między siłą wiążącą w gipsie,

podobnaż w zaprawie wapienney; łączył gipsem też kamienie, i po tipłynieniu iednakowego czasu, to iest: sześciu miesięcy, doświadczał:

same

Numer doświadczeń.

Opisanie kamieni łączonych roztworem

GrPSOWVM.

Sita potrzebna do rozłączenia.

iak wyźey; kamienia liais .... --Kamienia z Arcueil, . .

—    — Kamienia z Conflans. .

—    — Kamienia meulière . . .

— — Cegły burgundzkiey. . . .

funty.

124

I27 l68

189 201

Te dwoiakie doświadczenia nad zrastaniem się kamieni i cegieł, spoionych zaprawą zwyczayną i gipsem, pokazu-ią w ogólności: że, im kamienie są twardsze, tym silniey się zrastaią z wapnem i gipsem. Kamień z okolic Paryża, zwany meulière (.żarnowiec) od tego czyni wyiątek: bo, chociaż przez się iest kruchy, zaprawa przecie i gips przy-staie doń z wielką siłą: co, bez wątpienia pochodzi od wiel-kiey iego dziurkowatości, która daie zaprawie łatwość czepiania się i przyrastania do obszernieyszey powierzchni. Go się zaś tycze cegieł i dachówek, które zaprawa i gips wiążą naysilniey; skutek ten przypisać należy wielkiemu powinowactwu między gliną źelazistą a wapnem.

Możnaby wnosić z doświadczeń nad zrastaniem się kamieni połączonych gipsem, którego moc wiążąca okazuie się tu blisko o trzecią część większą od podobney mocy w zaprawie wapienney; że roztwór gipsowy iest działaczem, le-piey wiążącym, niż zaprawa; ale wiązkość w zaprawie

wzmaga się z czasem, kiedy przeciwnie maleie w gipsie, zwłaszcza gdy ten iest użyty w mieyscu wilgotnćm.

71. Potrzeba ieszcze rozróżnić siłę wiacżącą, odsiłyspo-ienia czyli skupienia, która ma mieysce między cząstkami rowychzapra-

.    .    .    wy i gipsft,

własnemi zaprawy 1 gipsu.

Dl a ocenienia tey siły, Rondelet brał graniastosłup zaprawy z wapna i piasku, przed 16 laty zrobioney, którego powierzchnia podstawy miała 1 cal kwadratowy. Ten będąc uięty za dwa końce i ciągniony w kierunkach przeciwnych , przed rozerwaniem się utrzymał 55 funty. Podobny zupełnie temu, skruszył się pod ciężarem 676 funtów; to iest: opierał się ciężarowi blisko i5■ razy większemu, od potrzebnego do rozerwania.

Graniastosłup z gipsu ulany, tey samey wysokości i podstawy iak pierwsze, ciągniony, rozerwał się pod ciężarem 76 funtów. Podobny temu, skruszył się będąc uciśnionym 722 funtami; to iest: wytrzymywał ciężar dziewiętnaście i pół razy większy.

W zaprawach z pucolaną robionych, stosunek tych sił 0-kazał się iak 1:8, i blisko taki wypadł w zaprawach starożytnych.

Porównanie

72. Gdy dobra wapienna zaprawia, dóydzie do ostatnie-

siły wiazacey

nia i oporem pod ciężarem kruszącym w zaprawie i gipsie.

go kresu swoiey mocy ; w tedy iey siła wiążąca staie się z siłą skupie-większą od spoienia, to iest: zrastanie się z kamieniem iest większe od mocy skupienia własnych iey części.

Przechvny temu okazał się skutek na bryłach gipsem spoionych. W budowli świeżey, gips przyrasta do kamieni lub cegieł, połową siły do rozerwania go potrzebney;

kiedy zaprawa przylega mocą trzeciey tylko części tey siły; tak dalece: że do siedmiu lub ośmiu lat gips mocniey wiąże, niż zaprawa; lecz po dziewięciu albo dwunastu leci ech, siła wiążąca w zaprawie daleko iest większą.

Zbieraiąc razem wypadki wszystkich tych doświadczeń nad mocą zaprawy i gipsu, w ogólności ustanowić można:

Siła, którą zaprawa łączy kamienie lub cegły, gdy zapełńey dóydzie mocy, równą iest sile skupienia własnych cząstek; albo iest równą ósmey części siły po-trzebney do skruszenia-

Naywiększa siła łącząca kamienie, tv roztworze gipsowym, iest dwiema trzeciemi częściami siły skupienia własnych iego cząstek, a czternastą częścią potrzebney do skruszenia.

Siła ta, śrzednią biorąc, może bydź ocenioną w zaprawdę przez 75, a w gipsie przez 60 funtów na powierzchni iednego cala.

ROZDZIAŁ III.

DRZEWO.

75. Drzewo ze wrzględu na użytek wbudowaniu, dzieli się na: drzewo ciesielskie, stolarskie i obłogowe [deplacage).

Drzewo zdatne do robót ciesiołki, w powszechności mówiąc, powinno bydź pospolite, rosłe, mocne, łatwe do roboty, czyli niezbyt oporne; lekkie i zdrowe, czyli nierych-łemu ulegaiące zepsuciu. Przeto, w każdym kraiu, ten ro-dzay drzewa, który większą razem liczbą pomienionych przymiotów zaleca się, przed innemi cbętniey też do ciesiołki używany bywa.

Chociaż w lasach dawney Polski rośnie przeszło sto gatunków drzew rozmaitych, nie wszystkie iednak są zdatne do robót budowlanych. W stronach między 52 i 57 stopniem szerokości pólnocney leżących, w dzisieyszym stanie lasów, nayzdatnieysze są: sosna i iodła z pomiędzy drzew iglastych; dąb, wiąz, grab, iesion, klon, olcha, brzoza i topola z liściowych. W stronach zaś między 4y i Ö2 stopniem położonych, dodadź należy do iglastych świerk i modrzew; a buk do liściowych. Modrzewu lubo dziś prawie nie masz w północnych prowincyach naszych; mógłby iednak bydż; czego dowodem są Jasy modrzewowe w Archangielskiey gubernii nad morzem Białem i takież lasy na górach Tyrolskich, Gryzońskich i Szwaycarskich. Z tych ieszcze niewielu gatunków, sosna tylko i dąb prawdziwie i powszechnie są miane za drzewo ciesielskie.

Dąb naydzielniey wytrzymuie zmiany ciepła i wilgoci w powietrzu; za topiony w wodzie, albo zakopany w ziemi, przetrwać może w czerstwości wieków kilka. Prócz tego daie brusy ogromnieysze, niżeli inne drzewo, maiące z nim zkąd inąd iednakie zalety.

Sosna rośleyszą bywa od dębu, przechodzi go lekkością, i dłużey nad niego trwać może pod gipsem, albo zaprawą wapienną.

74. Drzewo w budowaniu, bądźto iako pierwiastek budowli , bądź iako śrzodek, lub przybór budowniczy, do wykonania innych robót służący, zawsze skrzętnie, dla wielu przyczyn, używane bydź ma. A więc, każda ciesielska robota porządnie i należycie wykonana, będzie :

Zalety ogólne ryboty ciesiel-skiey.

1od z drzewa czerstwego, mocnego i zdrowego;

2re naykorzystniey pod względem na moc ze swoich części ułożona;

5cie wymiary członków tey roboty powinny bydź zastosowane do oporu, iaki maią stawić przeciwko sile na nie przypadaiącey.

Poznać więc mamy przyczyny, od których dopełnienie tych trzech warunków zależy.

Skąd pochodzi siła i czerstwość drzewa ?

Dębu gatunki i ich własno

ści.

75.    Czerstwość, siła i zdrowie drzewa osobliwie zależy: od nasienia czyli drzewowego rodząiu i szczególnych w nim odmian ; od gruntu na którym wzrosło; od położenia lasu względem stron świata, czyli expozycyi, i wzniosłości posady iego nad poziom doliny; od przypadków, którym za życia, lub po ścięciu uledz może; od umieiętności nakoniec obeyścia się z drzewem przy ścinaniu i po ścięciu.

76.    Ziołopisarze wielką liczbę odmian naznaczają w ro-dzaiu dębu ( Querciis). W naszych lasach znamy dwa tylko iego gatunki: dąb jjospolity, czyli twardy ( Qucrcus 7'obia’) i dąb s zypułków city (Quer eus pedunculata) (²).

Pierwszy poznaiemy po kwiatach żeńskich hezszypuł-

kowych i bezszypułkowych też żołędziach; liść miewa nieregularnie i niezbyt głęboko wykrawany, ku ogonkowi nieco klinowaty, a ogonek na pół cala długi; górna powierzchnia liścia ciemno-zielona połyskuiąca się, dolna zaś bladsza; gałęzie grube rozłożyste ; kora na młodych gałązkach iest zielonawo-brunatna, na pniach i gałęziach starych siwa, gruba, głęboko brozdowana. Włókna samego drzewa ciemno-piaskowey maści, nayczęściey są powichrzone i gęsto sękami przeięte; drzewo z nich iest ciężkie i twarde, nie przydatne w ciesiołce na brusy długie i tramy, a tylko do grubych podwodnych robot użyteczne bydź może; dębina taka długo pod wodą leżąc, nabiera koloru czarnego, i w wielu razach heban zastąpić może.

Iestto nayokazalsze drzewo naszych lasów, dochodzi nader poźney starości; pięćset lat maiące dęby często zupełnie czerstwe i we śrzodku zdrowe naleziono; miewaią wtedy ogromną grubość i znakomitą wysokość. Ten gatunek dębu lubi głęboką warstę gruntu żyżnego ; przeciwnie na chudych gruntach nikczemne tylko wydaie drzewa, iakie się często między sosniną rosnące widzieć nadarza. Podoba sobie mieysca pagórkowate, wszelako i na płaszczyznach, byleby nie zbyt wilgotnych, rośnie okazale. Gatunek ten dębu częściey iednak i na wyższych górach znay-dować się zdarza, niż następuiący.

Drugi gatunek, noszący żołędzie na długich szypułkach, dzieli się ieszcze na dwa podgatunki; pierwszy z tych dwóch ostatnich, daie drzewo naylepszych w łasności. Rodzi on żołędzie poiedyńcze, albo po dwa naywięcey na iedney szy-pilice; liść ma buyny, korę gładką, szarawą; drzewo twarde, zwięzłe, szczepkie, maści światło-źółtawey; rośnie na gruncie dobrym, maiącym miąszą warstę ziemi rodzayney; nie znayduie się prawie w naszych kraiowych lasach i rośnie tylko pod ciepleyszem niebem.

Drugi podgatunek dębu, rodzi żołędzie małe, w gronach po 5, 4 i 5 razem; liść ma niewielki, maść drzewa i kory ciemnieyszą niż pierwszy, kora iego nieco chropawa i popękana; rośnie leniwo, podoba sobie ziemię żyzną, zwłaszcza taką, którey warsta dolna iest kamienistą.

Drzewo pierwszego podgatunku cale iest podohne do kasztanowego z układu słoiów i maści ; i w ogólności nad "wszystkie odmiany i pododmiany iest popłatnieysze, bo ma więcey szczerego drzewa, mniey obłony, a włókna proste i wielce sprężyste.

Drugi podgatunek, czyli o żołędziach małych, "wydaie drzewo wzgłędney ciężkości większey, twardsze, nie tak iak pierwszego proste, a nawet często maiące włókna po- . wichrzone i sęków pełne ; dla tego też trudne iest wr robocie i popiłowane na sztuki łatwo się pęka.

Ten drugi podgatunek dębu szypułkowatego, bardzo często w naszych natrafiamy lasach, iest także drzewem pierw-szey wielkości. Poznaie się nayłatwiey po kwiatach żeńskich, lub owocach na długich szypułkach wiszących, szy-pułka owocu doyrzałego miewa od dwóch do trzech cali długości. Liść ma regularniey i głębiey wykrawany, niż liść dębu pospolitego, na krótszym ogonku osadzony, u dołu nie tak klinowaty, ale wdęcey zaokrąglony. Zwyczay-

nie dwoma tygodniami prędzey puszcza na wiosnę, i dla tego częściey od spóźnionych mrozów cierpi. Owoce też dwoma tygodniami wcześniey doyrzewaią, są nieco dłuższe i wiecey walcowate, niż te, które wydaie dąb gatunku pierwszego. Nigdy się tak daleko ku północy nieposuwa iak pierwszy, i trzyma się stref ciepleyszych. Dawniey, powiada P. Szubert, niedostrzegano różnicy między dwoma wy-żey opisanemi gatunkami dębu, i długo panowało mniemanie; że naszych i podobnych kraiów lasy, ieden tylko gatunek dębu posiadaią.

Wszystkie inne odmiany dębu, podobne są mniey wię-cey do dwóch opisanych. Przyięto zatem w ciesiołce dwa tylko różne gatunki dębu; ieden biały, rodzący żołędzie buy-ne, ciężkości względney i twardości niewielkiey, łatwiey-szy do roboty niż dąb o żołędziach drobnych ; który ma wszystkie własności tamtemu przeciwne. Z gatunku zatem pierwszego, dębina będzie dobrą do użycia wewnątrz i pod przykryciem; z drugiego, do robót w wodzie zanurzonych, i zostaiąc^ch w powietrzu zmienném.

Dąb wzrosły w kraiach gorących, w ogólności twardszy iest i gęstszy niż rosnący w kraiach zimnych. Ostateczne obie'temperatury nie sprzyiaią rośnieniu dębów: niemasz ich zgoła w pasie skwarnym, ani też w klimatach lodowa-tych.

77. Sosna należy do ogólnego rodzaiu pinus, który u le- Sosny gatunk śników na cztery osobne dzieli się rodziny: modrzewiów (pinus larioc), sosen [pinus silvestris), świerków [pi-nus picea), i iodeł (pinus abies\

12

00

Rodzina sosen właściwych składa się ze dwunastu osobnych gatunków; z tych cztery krzewić się mogą w północnych naszych kraiach, iakoto: sosna pospolita (pinus sil-vestr'is), sosna wćymutska (pinus strobus), sosna cem-bra [pinus cembra), i sosna kolcowa (pinus cchinata). jLecz i z tych czterech gatunków, sama tylko sosna pospolita i est drzewem naszych horówr.

Sosna posjio-iita.

78. Sosna miasto liści ma igły ostre, po dAvie z iedney pochewki wychodzące ; na tych to igłach polega różnica czterech rodzin drzew iglastych. Drzeivo to, tym iest sza-coAvnieysze; źe lubo w rzędzie iglastych, co do mocy i trwałości, po modrzewiu tuż następuie; na lichym iednak gruncie przestaie, i na naylżeyszych piaskach, aby tylko nie były ciekące, do znaczney wysokości i grubości przychodzi. Kora sosiiy zdroAvey iest zwyczaynie ceglasto-czerwo-naAva, osobliwie ku AAuerzchoAvi pnia, od dołu z wiekiem ciemnieie i pęka się, av górze łupi się tylko. Drzewo so-snoAre stare i Auyschłe Auiększą ma ciężkość wrzględną, niź takie drzeAVO modrzeAAriowe. Od piętnastego roku zaczyna-ią sosny kwitnąć: wcześnieysze ich lub późnieysze doy-rzewanie zależy od gruntu i odległości, w iakiey od siebie rosną. Na gruncie lżeyszym poźniey kA\iat wydaią niż na ziemi tłustey. Podobnie, ieźeli gęsto rosną; poźniey kwi-tną, niż kiedy wzrastaią osobno i gałęzisto.

Sosny w iednychźe leciech, nie iednostayney dochodzą AArysokości i grubości; zależy to od gruntu, rzadkości lub gestAviny lasu, i osobowey drzew siły.

Robione, przez Hr. L. Platera, z wielu wrzgIędÓAV Biufona

w puszczach Litewskich doświadczenia, dla ocenienia, ile w różnym drzew wieku przybywa wysokości i grubości sosen, dały następuiące wypadki:

naszego,

Tablica doświadczeń nad gj^ubością i wysokością sosziy.

Wielkość śrzedni- "Wysokość drzewa Wielość do- Lata doświad- cy ze wszystkich ze wszystkich do-świadczeń. czaney sosny, doświadczeń śrze- świadczeń śrzednia.

dnia.

21.

O O to CO

go.

120.

cali.

y,44.

8,g4.

i5,i.

i6,5.

sążni.

Ju*

W*

9,8.

taka niemal iak dzie-więdziesiecioletnich.

Doświadczenia te dały ieszcze powód do następuiących po strzeżeń :

1)    Sosny trzydziestoletnie, rosnące na gruncie wilgotnym, nadzwyczaynie były cienkie.

2)    Od trzydziestego do sześćdziesiątego roku, wzrost sosny iest całkiem w górę, a nic iey prawie nie przybywa w grubości, zwłaszcza gdy rośnie w gęstwinie.

5) Od sześćdziesiątego do dziewiędziesiątego roku, pomnaża się grubość i wysokość.

4 Od dziewiędziesiątego do setnego dwudziestego roku, wzrost sosny w górę iest prawie żaden i tylko iey przybywa w grubości.

Wiek doskonałego wzrostu, naznacza się sosnie lat i4o;

12*

może atoli żyć w zupełney czerstwości do lat 200 i nieco dłużey.

Utrzymuią też powszechnie; że naystarsza sosna dochodzi w lasach naszych wysokości i4 sążni, a grubości w kom-lu miedzy dwiema a trzema stopami.

Kres iednak zupełnego wzrostu sosny i iey dośpiałości, zależy wiele od położenia lasu i własności ziemi; i tak, biorąc za przykład dwie puszcze w Litwie; Labunarską i Oniksztyńską (³), w pierwszey, stodwódziesto-letnie sosny znacznego ieszcze nabywaią przybyszu do grubości i wysokości; kiedy w Oniksztynskiey, dziewiędziesięcio-letniey sosnie mało co, albo zgoła nic nie przybywa; owszem, starsze nieco pospolicie na pniu obumreraią: grunt tey ostatniey puszczy iest niski i wdlgotny.

Wpływ gruntu i położenia lasów na moc i czerstwość drzewa.

79. Położenie północne i wschodowe, sprzyia lasom rosnącym na suchey i lekkiey ziemi; na twardych zaś i wilgotnych gruntach, lepiey rosną gdy ku południowi są obrócone. Expozycya na zachód ze wszystkich iest naygorszą, iakikolwiek będzie grunt lasu; ho w tey, drzewa naybardziey są bite wiatrami i deszczem; co nayczęściey bywa początkiem choroby w drzewach. Wzniosłość posady lasu, wpływa także na dobroć drzewa. W lasach osiadłych na szczytach gór, drzewa silnemi miotane wiatrami, są pospolicie karłowe, krzywe i powichrzone. Od tych wad wolne są na podgórzach usadowione, i ziemia tam wiecey ma posilnych soków; owszem postrzeżenia statecznie uczą; że w pusz-

czach takiego tylko położenia, rosną naypięknieysze drzewa, budowy zwięzłey i nayzdrowsze. Na dolinach także lasy są pięknego wzrostu, lecz drzewo z nich pospolicie bywa tłuste, to iest: rzadkie a nieiędrne.

Położenie drzewa w Jesie wpływa poniekąd na zmianę niektórych w niém przymiotów. Drzewa rosnące na brzegach lasu, albo mieyscach zbyt ogołoconych, lub całkiem odosobnione, grubsze się staią od swych rowienników, stłumionych nieco w śrzód gęstwiny; lecz mimo powabny pozór, zwyczaynie daią drzewo pełne wad rzeczywistych.

ści drzewa w powszechno-ści.

80. Opisanie w ogólności różnych części, tudzież wad i Opisanie cze-zalet drzewa, poprzedzi roztrząsanie sposobów ocenienia iego

mocy.

Pień czyli trzon drzewa, iestto część iego do ciesiołki nayprzydatnieysza; składa się z kory, bielu, czyli obłony i włókien drzewiastych, które składaią właściwe drzewo, czyli iego śrzodek.

Kora: iest zbiorem ieszcze wielu błonek kleistych, z których iedne są wrewnątrz między korą właściwą a obłoną, i zowią się miazgą, łykiem; drugie stanowią miękisz i zewnętrzną powdokę kory, czyli iey powierzchnią skurecz-kę. Badacze przyrodzenia dociekli w korze składu cudownych naczyń, życie drzewa utrzymuiących; lecz we względzie budowniczym iestto część drzewa na nic nieprzydatna, miękka, popękana; owszem, z drzewa do robot ciesielskich przeznaczonego, staramy się iey co nayrychley pozbyć: bo zostawiona na surow^ey kłodzie w zmiennóm powietrzu, gnicie iey dziwnie przyśpiesza.

90

OMona, iest zbiorem spółśrzodkowych słoiów drzewa miękkiego ieszcze; ta z czasem nabywa twardości iednakiey ze śrzodkową częścią, którą opasuie. Iestto ieszcze drzewo młodociane, między korą , a ośrzodkiem lezące, które się weń powoli wciela, i w prawdziwe drzewo przeistacza.

Drzewo na budowlę zwyczaynym sposobem spuszczone, powinniśmy z bielu ogołacać; raz, źe iest zbyt mięką iego częścią, a potem, że się też prędko zagrzewa i zepsuciu u-lega. Prócz tego, w bielu owady składaią swe iaia, stąd wylęga się robactwo toczące ie, a potem i samo drzewo. Wkrótce powie się, iak przygotowawszy drzewo do ścięcia, można nieiako obrócić biel w twarde drzewo, i uniknąć, wszystkich wyliczonych wyżey nieprzyzwoitości.

Drzewo właściwe, albo ośrzodek drzewa, iest częścią warst doskonale zdrewniałych, spółśrzodkowue siebie okrywających, poczynaiąc od bielu, aż do sa mego srzodka, czyli rdzenia. Składa się z podłużnych włóknistych wiązeczek przetkanych poprzecznenń.

Rdzeri w dębie i sosnie, póki te są młode, dosyć iest wyraźny ; lecz ze wzrostem drzewa, ciągle się wycię-cza; a w tych, które iuź wiek i grubość zdatnemi czynią do robót ciesiołki, zaledwo nawet ślad rdzenia dostrzedz się daie.

Wrady drzewa przypadkowe.

81. Wady drzewa przypadkowe, maią sobie nadane w ciesiołce osobne nazw iska, i tak: iest drzewo sęłcowatc , po-wichrzone, przemarzłe, zwichnione, sitowate, czer-wliwe, martwe, a naostatek spróchniałe.

Drzewo maiące mnóstwo konarów po pniu rozrzuconych,

będzie sękowate, trudne do roLoty, dla nieiednostayney twardości; niebezpieczne pod ciężarem, dla nieiednostayney mocy; lecz kiedy iest zdrowe, może byclź ieszcze użyte do robót w ziemi, lub pod wodą.

Drzewo powichrzone nazywamy takie, w którćm porządek podłużnych i poprzecznych włókien iest zmieszany; i dla tego słoie iego wełnią się w rożne strony, a wygła-dzaiąc ie powstaią zadziory. Ta wada podobna poprzedza-iącey , stąd i użyteczność takiego drzew a może bydź ie-dnaka.

Mów imy, że drzewo iest przemarzłe, skoro w przecięciu poprzecznóm pnia, widzimy od śrzodka ku obwodowi w promienie rozchodzące się szczeliny. Kiedy te rozpadliny są liczne, składaią iakby wieloramienną gwiazdę: w ówczas ta główna w ada iest w nader wysokim stopniu; pochodzi ona z silnych mrozów, które tak na pniu drzewo poszczepały. Zdarza się też podobna w ada w drzewie, z przyczyny nagłego suszenia. Drzewa nią dotkniętego, zkądkolwiek pochodzi, do robót wszelakich zaniechać należy.

Zwichnie nie w drzewie poznaiemy łatwo, po szczelinach spółśrzodkowych, oddzielających w poprzecznóm przecięciu roczne iego wrarsty. Ta wada nastaie w drzewie na pniu będącćm, od wiatrów silnych, pariuiących na wiosnę w czasie wezbrania soków. Bywa niekiedy tak bardzo przez nie pospute; że słoie od słoiów i nieuszkodzonego śrzodka za lekkićm dotknięciem odstaią. Drzewo tak popsute, do ża-dney roboty użyte bydź nie może.

Mówimy, że drzewo iest sitowate; kiedy po rozpiło-

waniu go w poprzek sam śrzodek będzie na w pół zbutwiały, i tylko mocnieysze włókna rzadką niby tkankę skła-daią. Choroba ta nastaie w drzewie często w zupełney sile będącćm. Przyczyną iey zawsze iest woda drzewu obca, która przez sęki, po odszczepanych burzą gałęziach powstałe, wewnątrz się sączy, i kiedy się do rdzenia dostanie, wokoło rozpościera zgniliznę. Ta, naprzód rdzeń niszczy potem śrzodek-, a zostaie tylko nakoniec biel i kora, przez które gałęzie czerpaią soki posilne, i długo ieszcze schorzałe życie utrzymywać mogą. Sitowatość au drzewie, tym tru-dnieyszą do wyśledzenia bywa: że się tylko w pewney iego stronie i Auewnątrz utaiona kryie, a do tego w drzewie ze wszelkiemi pozorami zdrowia i czerstwości.

DrzeAuo na pniu maiące wiele konarÓAu odartych, iuż będzie o tę Avade podeyrzane; a w ociosanćm łatAue ią od-kryiesz, uAuaźaiąc sęki spróchniałe: bo kiedy ich zepsucie Avgłąb drzeAua sięga, to niezaiuodnie będzie weAvnatrz sito-wate. I tak ieszcze w uważaniu sęków, potrzeba pamiętać na to; że kupczący u nas drzeAuem, umieią zręcznie, na miey-sce spróchniałych, zdrowe AArstaAVOwać.

Drzewo czerwliwém się zowie, kiedy podziurawione iest od owadÓAU. Z początku, gdy się od tego drzewo psuć zaczyna, widać po nićm rozsiane pstrociny białe-, a gdy zgnilizna iest u kresu, drzeAUO na prochno dobrowolnie się rozpada. Wady takie są główne, i nikt drzewa niemi dotkniętego do roboty nie bierze.

Drzewo martwém zowiemy takie, które długo niszcze-iąc, na pniu obumiera. Niszczenie poczyna się od rdzenia,

zatem związek włókien słabieie, i drzewo iuź nie iest tak mocne, iak wycięte w porze czerstwości.

Tę wadę jdrzewa , póki iest na pniu, łacno poznasz: wierzch miewa suty, gałęzie niższe puszczaią liść wcześnie, i w iesieni go wcześnie zrzucaią: korę obsiadaią, mech, porosty i wszelkie pasorzytne rośliny. Takie są znamiona tey wady, dla którey drzewo nie może bydź użyteczne do robót ciesielskich.

Nakoniec z iakieykolwiek przyczyny nastaie przez wodę rozkład drzewa, a iego włókna obracaią się w proch brunatny, czyli próchno; drzewo takie zowie się spróchniałem.

SposoLy powiększenia w drzewie mocy i trwałości.

82. Gdy istotną zaletą budowlanego drzewa iest moc iego i trwałość, starano się przeto J w różnych porach spuszcza-iąc i odzieraiąc żywe z kory drzewa, przywieśdź te pożą-- dane własności do naywyższego stopnia.

Odwieczny i powszechny zwryczay, wyłącznie przeznacza zimę za porę właściwą do spuszczenia drzewa; i lubo doświadczenia Duhamela, w których otrzymał moc i trwałość latem wr miesiącach czerwcu i lipcu wryciętego_,drze-wa , zupełnie taką , iaką w di zew ie z zimowego cięcia miewamy, zdaią się ohoiętność , co do pory spuszczenia drzew' , w zniecać ; mimo to iednak , staroświecki zwy-czay wycinania lasów od listopada do marca, statecznie się zachowuie ; a to dla tych mianowicie przyczyn : naprzód , korzystamy z całorocznego przyrostu, któryby nie był dokonanym, gdybyśmy drzewo latem, lub w iesieni

głębokie śniegi upaclaiąc wy-

spuszczali ; powtóre sokie drzewa, mniey sobie i młodey zarośli szkodzą-, po-

na

trzecie,

wywożenie drzewa sanną drogą iest łatwieysze; poczwarte naostatek, iż to iest czas wolny od zatrudnień

rolniczych.

Kiedy drzewo w porze ciepłey ścięte będzie, należy ie natychmiast z kory obedrzeć lub ociosać, i do wody żywey wrzucić; doświadczenie bowiem uczy: że drzewne soki rychłemu ulegaią zepsuciu; nie należy tedy omieszkiwać użycia sposobów, przyśpieszaiących wysychanie drzewa i parowanie soków. Woda biega ca, którą się drzewo ponu-rzone obmywa, rozpuszcza i unosi płyny roślinne, sama ich mieysce zaymuiąc, a w powietrzu ulatnia się daleko rychley, niżeli soki roślinne-, dla tegoto prędzey można wysuszyć drzewo, które pewny czas mokło w wodzie, niżeli to, które w niey nie było tak wypłókane.

Witruwiusz i niektórzy inni pisarze podaią sposób powiększenia gęstości, a z tą i mocy w drzewie, radząc morzyć na pniu zdrowe i czerstwe drzewo, bądźto przez odarcie go z kory, bądź też czyniąc wokoło pnia przy korzeniach podrąbanie głębokie.

Duhamel i Biufon robili doświadczenia? w zamiarze poznania dokładnych wypadków, iakie daie użycie każdego z obu tych sposobów, które były znane i we zwyczaiu u starożytnych.

Ci uczeni przekonali się, że głębokie wokoło przy nasadzie drzewa nacięcie, nierównie prędzey ie zabiia, niżeli

częściowe, a nawet całkowite odarcie z kory; bez którey drzewo ieszcze blisko roku wegetować może, Podrąbanie wokoło, całkiem przecina krążenie soków ; kiedy odarcie z kory nie zatrzymuie go zupełnie; odbywa się to na ów-czas przez obłonę, która dla tego osobliwym sposobem twar-dnieie. To postrzeżenie każe bydź zupełnie za sposobem o-dzierania z kory. Zwyczay ten oddawna iest iuż upowszechniony w wielu kraiach, a w niektórych nawet w prawo zamienionym został.

Pod ług doświadczeń Biufona: dęby siedmdziesięcio-letnie, odarte z kory na wiosnę, od wierzchołka trzonu aż do ziemi, przez dwa miesiące widocznego na sobie nie pokazały cierpienia; pożniey liście poczęły żółknąć i opadać przy końcu lipca, kiedy soki krążyć ustaią; podówczas ieden z takich dębó v został wycięty; drzewo iego było cale twarde, i biel nabył iednakiey z drzewem twardości.

Na przyszłą wiosnę, dęby bez kory na pniu zostawione, rozwinęły się prędzey przed innemi w gaiu drzewami, ale życie ich było niszczeiące; liście straciły w sierpniu. Wszystkie te dęby, w miarę, iak się liścia pozbywały, wycięto; drzewa ich i obłony, która wielce stwardniała, doświadczano porównywaiąc z dębiił^ drzew, pospolitym sposobem z korą wyciętych; w wieku,* grubości i w zewnętrznych przymiotach z pierwszemi iednakich. Wypadki tych doświadczeń umieszczonfctt|j^v następuiącey tablicy:

Numer

sztuki.

Opisanie poświadczonych sztuk, drzewa.

Ciężar pod Ciężar ca- którym pc-łey sztuki.

kała.

1    Sztuka trzech stóp sześciennych dę-hu na pniu odartego z kory . .

2    Sztuka, tychże co pierwsza wymiarów, dębu z korą spuszczonego sposobem zwyczaynym ....

5 Sztuka tychże wymiarów z drzewa odartego............

4    Sztuka tychże wymiarów z drzewa

z korą .............

5    Sztuka łaty 5 stopy długości cal iQ

w poprzecznćm przecięciu ma-iąca, zrobiona z o błony drzewa odartego........... .

6    Sztuka takaż drzewa z kora . . .

i    c

Z tych doświadczeń wypadaią następuiące wnioski:

1)    Ciężar ośrzodka dębiny odartey przewyższa 0,06, ciężar drzewa nieodartego z kory.

2)    Moc spoienia dębiny odartey do mocy nieodartey ma

się iak 81:74.    *

3)    Obłona drzewa odartego o niewiele co lżeysza od 0-śrzodka drzewra nieodartego z kory. .

4)    Nakoniec, stosunek między mo® spoienia włókien ^obłony drzewa odartego z kory, a mocą spoienia obłony

«k *

cj|tm nieodartego iest, iak liczba 28:25.

funty.

242

funty.

794°

234

7520

294    8260

256

imcvi

¹>7>§

y585

t '. O CO *.0 CI CI

DRZE W O.

97

Wnioski te niechybną okazuią korzyść odzierania drzew z kory, rokiem przed ich spuszczeniem.

ciesielska robota bydź ma urządzoną.

85. Kiedy postać, wielkość i położenie części wszelakiey IalwPow5«-roboty, zależy ostatecznie od iey przeznaczenia (12); chcieć tedy podadź prawidła urządzenia każdey ciesielskiey roboty, byłoby to iedno, co wdawać się w roztrząsanie tych wszystkich części budowli, których wątkiem iest drzewo; a które należą raczey do osóbney nauki. Tu tylko damy powszechne, licznego w ciesiołce zastosowania, prawidło: litt iłować przy nie śdź układ wszelakich wiązań drewnianych do układu tróykątnych połączeń, W takich bowiem figurach, kąty są niezmienne dopóty, póki się nie odmieni długość ich boków ; z tey własności nastaie w układzie części drewnianych maximum mocy. Tey korzyści nie daią figury czworo-kątne i wielo-kątne: bo ich kąty mogą się otwierać i ściskać, chociaż długość boków zawsze iest taż sama.

84. Drzewo suche i chronione od wilgoci, kilka wieków przetrwać może. Drzewo także statecznie oblane w o- mc, aby trwałem było.

Od czego drzewo chro-

dą biegącą, bardzo długo przechowuie się w stanie mocy i zupełne y czerstwości. Ale nadewrszystko szkodliwe iest drzewu koleyne nań działanie wody i powietrza ; robota drewniana, wystaw iona ciągle na taki wpływ dwoisty, psuie się prędko, ale daleko prędzey ieszcze , ieżeli w wodzie martwey statecznie przebywa.

Nie wszystkie rodzaie drzewa psuią się w powietrzu z równą łatwością. Drzewa żywiczne są w nićm naytrwalsze, a po nich są drzewa twarde.

Niektóre drzewa lepiey się przeehowuią w wodzie, niżeli w powietrzu, iak olcha i dąb.

Drzewo przeięte częścią *wody zawieszoney w powietrzu , powiększa swoię obiętośó ; a zmnieysza przeciwnie, kiedy wziętą wodę z powietrza mokrego oddaie suchemu.

Gorąco powiększa obiętośó drzewa, a zimno ie zmnieysza. Wypada zatem: że, przy równych zkądinąd względach, drzewo iest dłuższe w dni suche letnie, aniżeli w dni suche zimowe. Gdy te obie przyczyny działaią razem i w ie-dnym kierunku, drzewo z wielką szybkością powiększa, lub zmnieysza swoię obiętośó; lecz kiedy działania ich są w kierunkach sobie przeciwnych; zmiana obiętości dzieie się powolna, a czasem zupełnie nieznaczna. Obiedwie te własności drzewa, należą do przyczyn psuiących moc i trwałość robot drewnianych: bo raz ie pękać się przymuszaią, drugi raz ściskaią gwałtownie.

Uważywszy przyczyny psucia się robot drewnianych, łatwo nam będzie w każdym przypadku przedsięwziąć śrzod-ki stosowne dla zmnieyszenia ich skutków; iako to naprzy-kład : okrycie powierzchni powłoką smolistą, albo pokostową; dobranie drzewa stosownych do przechowania własności i t. p.

85. Poznanie oporu , iaki rozmaite części wiązań drewnianych w różnych położeniach, siłom na nie dzia-łaiącym stawić mogą, wielce obchodzi każdego budo-wnika,

Przeszło od półtora wieku uczeni pierwszego rzędu tru-

¹

AVszakże, P. Raucourt de Charleville w wyborućm swoićm’ dziele, Traité sur Part de faire de bonę mortiers, wydaném w St. Petersburgu 1822 r., p owi a (i a: wszystkie nie-dokwasy ziemne i metałliczne, przyzwoicie połączone z wapnem, daią związki Iwar-dnieiape pod wodą; albowiem, glinka, krzemionka, magnezja, panowały na przemian w wapnach branych do doświadczenia; niedokw asy także, żelaza i manganezu naydowały sie w nich w rozlicznych stosunkach, a przecież w apna równie dohremi były.

²

M. Szubert. Opisanie drzew i krzewów leśnych królestwa polskiego. W Warszawie 1837 r.

³

Obie te puszczy, w powiecie Wiłkomirskim o mil 7 iedna od drugiey lezą.

99

dnili się wynajdowaniem sposobów ocenienia oporu ciał stałych, a mianowicie drzewa. Iedni dochodzili go przez czyste rozumowanie, drudzy przez doświadczenia.

Galileusz, pierwszy zastosował prawa mechaniki do oporu ciał stałych w ogólności. Uważał on te wszystkie ciała , iakoby powstałe z włókien, równolegle z sobą spoio-nych. A szukaiąc naprzód wyrażenia mocy, z iaką się opiera-ią działaniu siły, dążącey przedłużyć ie gdy ta do włókien równolegle działa ; nalazł opór taki , w stosunku liczby włókien zbiorowych. Uwaźaiąc potem ciała, poddane działaniu siły prostopadłey do długości włókien, łacno iuź dowiódł: że w tćm odmiennćm położeniu: opór rośnie, liczba włókien zbiorowych, mnożona przez pewne ramie siły, które icst zawsze częścią wysokości poprzecznego bryły przecięcia. Na tey dwoiakiey zasadzie pole-gaią dotąd wszystkie sposoby ocenienia oporu ciał stałych* Lecz ponieważ te prawa wyprowadzone były w przypuszczeniu iednostaynego oporu w całey miąższości ciała, który pospolicie, iak w drzewie, iest zmiennym; dla tego starano się przekonać : czy też doświadczenie potwierdzi ie, albo czy nie będzie można z wypadków ie go ułożyć innego prawa. My tu przytoczymy tylko doświadczenia, na samem drzewie robione.

Drzewo, we trzech szczególniey przypadkach, mocą spo-ienia stanowiących ie włókien, opierać się może skutkom działaiących na nie wszelakich sił, lub ciężaru:

i) Zawieszone pionowie i maiące u spodu przyłożony ciężar.

100

2)    Położone poziomie, i w tern położeniu obciążone.

3)    Postawione pionowie i obarczone z góry ciężarem, działaiącym wprost przeciw kierunkowi włókien.

Opór w pierwszym przypadku.

Opór w drugim przypad

ku.

86.    Podług wszystkich doświadczeń, czynionych na drzewie w pierwszym przypadku, opór iego okazał się bydź w stosunku liczby włókien zbiorowych, i cale nie zależy od ich długości. Opór ten w drzewie dębowćm, którego stopa sześcienna ważyła 61 funtów , oceniony iest przez 102 funty, na powierzchni każdey linii kwadratowey, u-ważaney ay poprzecznym włókien przecięciu.

87.    Drzewo, leżące poziomie, może hydź doświadczane dwoiako: iod Utwierdziwszy tram iednym końcem w ścianie niewzruszoney, zawiesza się ciężar na drugim. 2re Opie-raiąc tram na dwóch końcach i stosuiąc siłę po śrzodku.

Teorya i doświadczenie zgadzaią się: że iednakie zupełnie tramy, lecz różnie zawieszone, przed rozerwaniem się różne wytrzymuią ciężary. I tak : kiedy tram wolnie położony i oparty tylko dwoma końcami potrzebuie do złamania się ciężaru, iak ieden; tedy musimy użyć ciężaru dwa razy większego, do przełamania tramu zupełnie takich, iak pierwszy wymiarów, lecz utrzymywanego niewzruszenie, albo przyciśnionego po końcach.

Tram po końcach utwierdzony kruszy się zawrsze we dwóch, lub trzech mieyscach, to iest: po śrzodku i przy obu, lub iednym końcu*, a położony w olnie łamie się zawsze po śrzodku tylko.

Niepodobna ocenić dokładnie oporu drzewa : bo liczba przyczyn wpływaiących na zmienność mocy iego bardzo iest

wielka. Opór albowiem iednego i tegoż samego drzewa, w zmaga się od obwodu ku śrzodkowi, większy iest w pniu, niż u wierzchołka , nakoniec zależy ieszcze od wieku i stopnia wilgoci, którą iest przeięte. Iednakźe, mimo tylu licznych przeszkód, porównywaiąc doświadczenia robione na drzewie iednego rodzaiu, sprawdza się to przez rachunek dowiedzione prawo, że: opór drzewa, w tym drugim poziomego położenia przypadku, iest: w stosunku prostym szerokości, mnozoney przez kwadrat wysokości, a w odwrotnym długości doświadczanego brusa•

Na zasadzie tego prawa, obliczone zostały i ułożone tablice oporu drzewa, w położeniu poziomem, róźney grubości i długości (¹). Biufon, z mnogiey liczby doświadczeń, robionych na wielkich kłodach i brusach dębowych, ułożył tablice na opór drzewa dębowego; Rondelet roztrząsaiąc i porównywaiąc pomiędzy sobą wypadki w nich zawarte, uznał: iż te mogą bydź wyrażone w następuiącym wzorze:

ög.ögXe² e²

tu e znaczy wysokość czyli grubość pionową drzewa na li-niie obróconą; b stosunek długości do grubości pionowey.

Rondelet porówywnał znowu wypadki doświadczeń Biu-fona z wypadkami, otrzymanemi przez użycie poprzedzaią-cego swoi ego wzoru; to porównanie przekonywa, iż z ufnością wzoru tego używać można.

i4

Podług Pcrroneta, stosunki śrzednie oporu poziomie leżącego drzewa są: dębu 126, sosny 115, wierzby 107, topoli 74.

Maiąc tedy tablice, na opór dębiny wyliczone, można ich użyć do ocenienia oporu innego drzewa, skoro stosunek oporu dwóch tych drzew znany nam będzie. Nadto, moc drzewa proporcyonalna iest ciężkości iego wzgledncy.

Opór w trze-»iim przypad

ku.

88. Gdyby drzewo zgoła niebyło giętkie; wtedy tram ie-go, pionowo postawiony na niewzruszoney poziomey płaszczyźnie , wytrzymałby iednaki ciężar, iakakolwiek byłaby iego wysokość; ale doświadczenie przekonywa, iż skoro wysokość słupa drewnianego przechodzi 7 lub 8 razy wysokość własney podstawy, rychley się pod ciężarem ze-gnie, niż osiądzie, albo się skruszy; a będzieli miał wysokość 100 razy większą od śrzednicy , ugnie się pod własnym nawet ciężarem. Dla tegoto każda podpora drewniana nić ma mieć nigdy więcey, nad dziesięć śrzednie wysokości.

Nadto, z doświadczeń Rondeleta wypada: iod Gdy sztuka drzewa dębowego iest tak krótka, iż się zgiąć nie może, tedy, siła potrzebna do iey skruszenia albo stłoczenia, iest 4o do 48 funtów na każdą iey podstawy linią kwadratową; a takaż siła w drzewie sosnowćm, iest od 48 do 66 funtów. 2re Sześciany drzewa, tak doświadczanego, nie szczepiąc się, osiadły znacznie: dębowe zniżyły się z górą o część trzecią, a sosnowe o połowę. 5cie Taka śrzednia siła dębiny, która iest 44 funty, na powierzchnią iedney linii w sześcianie, zmnieysza się do dwóch funtów w sztuce teyźe, którey wysokość 72 razy większą iest od szerokości podstawy.

8g. Ponieważ w kaźdem wiązaniu drewnianem, ciężar, Spruto*«

drzewa,

iaki ono utrzymuie, udziela się wszystkim iego częściom; kiedy zatem iedna z nich ugnie sie, wtedy ten udział ciężaru,który na nie przypadał, przechodzi na inne, i całe wiązanie ze-psować może.

Dla teyto szczegółniey przyczyny, P. Girard przeniósł śledzenie sprężystości obciążonego drzewa, nad oznaczenie ciężaru zdolnego ie skruszyć, bądź to w poziomem, bądź pio-nowćm położeniu zostawać będzie.

Uczony ten Francuz dociekł: iod że sprężystość iest tak, iak opór względny, w stosunku prostym szerokości i potęgi drugiey wysokości, a w odwrotnym długości. W sztukach drzewa postawionych pionowo, mianuie on wysokością większy wymiar grubości.

2re Sprężystość bezwzględną w sześciennym metrze dębiny nalazł 11,784,451 kilogramów; a sprężystość w takieyźe bryle sosny 8,161,128; a tak są one w stosunku liczb 68 : 47.

5cie Maiąc bryły graniastosłupowey , wolnie końcami wspartey i obciążoney po śrzodku, połowę długości naznaczoną f\ połowę ciężaru P, szerokość a, wysokość h, i strzałę kr żywości b; sprężystość iey względna, i iey podobnych tramów dębowych, iest

i,3.

j?y’³_(ij,784,45iKy'+o,3kzÄa. — ;

sprężystość zaś tramów sosnowych iest

pp

5b.

=(8,161,128 )ah*.

i4*

leżeli to będzie, nie tram graniasty, ale kłoda którey śrzed-nicą iest d, położyć należy (0,757581 )d⁵, miasto ah³.

Za granicę więc oporu, obciążonego z góry lub po śrzod-ku drzewa, w budownictwie nie bierze się iuż ten ciężar, który daną sztukę drzewa skruszyć iest zdolny; lecz ten raczey, pod którym zginać się poczyna.

P. Girard robił doświadczenia na wielkiey liczbie sztuk piłowanego i w kłodach drzewa, a z wypadków swych doświadczeń obszerne na dąb i sosnę ułożył tablice (*); w których naleźć można wielkość i położenie strzały ugięcia, w sztukach drzewa różnych wymiarów, w poziomem i pio-nowćm położeniu; to iest: wyrazy oporu w jednym i drugim przypadku tym strzałom odpowiadaiącego. Za pomocą tych iego tablic, oznaczyć możemy w każdey potrzebie wymiary ociosanego drzewa ; bądźto opór ostateczny aż do skruszenia, bądź też pierwsze strzały ugięcia, na których bez-pieczniey przestać, wiedzieć będziemy chcieli.

ROZDZIAŁ IY.

ŻELAZO.

Własności

żelaza.

go. Żelazo iest metallem, ze wszystkich innych naytward-szym i naysprężystszym, a z całego budowlanego wątku naywiększey mocy spoienia; i dla tychto własności użyte do wiązania i utrzymywania różnych części budowy, opiera

się często takim siłom, którym inaczey chcąc sprostać musielibyśmy zastawiać ogromne i ciężkie kamienia bryły; za pośrzednictwem więc iego, możemy wznosić mocne, a bardzo lekkie i tanie budowle.

Ieduym z charakterów znamienuiących żelazo, iest pociąganie iego od magnesu. Żelazo czyste składa się z nitek włóknistych, albo drobno-ziarnistych cząstek. Stopione kry-stalizuie się przez ostudzenie w ośmiościany tróykątne, ie-den na drugim utkwione. Daie się łatwo ciągnąć na cienkie dróty, ale na blachę między walcami daleko trudniey.

Żelazo rozszerza się od ciepła, i przybywa długości iego na każdy stopień Rćaumura, podług Lavoisier i Laplace;

6992°

i) pręta stalowego

2)— z czystego lanego żelaza

5) — z żelaza klepanego . .

* 81957.

Żelazo topi się w stopniu 160 pirometru Weedgevooda, który odpowiada 9280 stopniowi ciepłomierza Rćaumura.

Żelazo palić się może, a paląc się wchodzi w związek z kwasorodem, który go pozbawia własności metallicz-nych i daie z nićm niedokwasy różnych kolorów; iako: biały, czarny, i między niemi pośrzednie , czerwony i żółty.

Ciężkość iego względna iest 7,6; ale ta iest różna podług stopnia czystości żelaza, i podług tego, iak iest surowcem albo żelazem klepanćm.

Dobre przymioty w żelazie czystćm psuią, a niekiedy cał-

kiem niszczą obce z nim połączone istoty, a naybardziey siarka i fosfor. Kiedy żelazo przez kucie będzie miało własne swoie cząstki, ściśle z sobą ziednoczone, wówczas nie-powinno iuż w sobie zawierać żadnego obcego ciała*, ale mimo wszelkiey o to troskliwości, rzadko otrzymamy żelazo zupełnie czyste; zawsze ono w sobie zawierać będzie odrobinę kwasorodu i węgla.

Odmiany żelaza i tych odmian własności.

Surowiec.

qi. Rozmaite odmiany stanu żelaza, iakoto: surowieć, żelazo klepane, i stal, nie inaczey się tworzą, tylko przez połączenie w różnych stosunkach żelaza czystego z kwaso-rodem i węglem. Przemysł umié w takich ilościach te pierwiastki z sobą połączyć, że ich związek wyda surowiec, żelazo i stal, pożądanych własności.

g2. Ślizgowiec pochodzi ze stopioney rudy. Ruda w piecu rozpławiona, odlewa się na piasku w tróygrańce, około 1000 funtów ważące; te napowrót rozmiękczała się w innych piecach, gdzie przez węgiel pozbywszy się ieszcze po^ zostałey części kwasorodu, przelewają się w podobną, iak pierwiey postać. Takie dopiero bryły surowcu kładą pod wielki młot w kuźnicach, który z razu powolniey biiąc, zbliża do siebie cząstki żelaza, a obce z pomiędzy nich oddziela; potem uderzenia młota idą coraz silnieysze, i tym sposobem bryła surowcu przerabia się na sztabę zalaza, która na kowadle , różne od kupców żądane , przybiera kształty.

Surowiec ze względu na użytek, iaki dadź może w robotach przemysłu, dzieli się na cztery odmiany, z których każda ma sobie właściwe zalety i wady.

Surowiec biały- Ten naymniey ma węgla. Odłam lego biały, srebrzysty. Twardy iest bardzo i kruchy; z pożytkiem bydź może użyty tylko do robót przeznaczonych wytrzymywać silne uderzenia; ale też łatwo przez klepanie daie się przerobić na żelazo sztabowe.

Surowiec szary. Ten ma w odłamie kolor ołowiany, dlaznaczey w nim ilości węgla; ołówkowi, czyli węgielkowi żelaza, który ma w sobie, winien, chociaż słabą, własność ciągłości; iest prócz tego dosyć krzepki. Dla tych więc własności przydatny iest do robienia dział i wszelkiey broni ognistey. Na żelazo-sztabowe, nie tak łatwo iak pierwszy, zamieniony bydź może.

Surowiec mieszany trzyma śrzodek między dwoma poprzedzaiącemi, a łącząc w sobie zalety obudwóch, nay-zdatnieyszy iest do robót budowlanych, tudzież wszelkich innych, które silny opór stawić maią. Odmiana ta suro-wcu łatwTo na żelazo przeklepać się dozwala.

Surowiec czarny naywięcey ma w sobie połączonego węgla. Odłam iego iest drobno-ziarnisty i cicrnnieyszy od szarego, miękki, słabego oporu, i w ogólności niewiele na co przydatny bydź może.

Wszakże naytrafniey ocenić można przymioty tych różnych odmian surowcu , rozpatruiąc się we własnościach żelaza, iakie się z którego wyrabia; i tak: ieżeli żelazo iest miękkie, krzepkie i daie się na zimno, równie iak z ognia klepać; surowiec, z którego pochodzi, będzie wybornych własności; przeciwnie zaś, ieżeli żelazo na zimno bez pomocy ostrza łacno się dzieli, albo w ogniu pęka, surowiec iego

nie może bydź bezpiecznie użyty do odlewania wielkich budowlanych robót.

Żelazo sztabowe.

93. Żelazo sztabowe, równie iak surowiec, ma kilka różnych odmian; i tak w ogólności: żelazo, daiąc się na zimno i z o°:nia na kowadle ciaoiać; żelazo łamiace sie na zimno bez pomocy ostrza; żelazo zniedziste [rouvrain) pękaią-ce w ogniu, a zatem zwarzać się niemogące. Lecz daleko łacniey sądzić o własnościach żelaza, uważaiąc iego odłam, i tak:

1)    Żelazo, którego odłam wydaie się błyszczący i wielkiemu blaszkami natkany, twarde iestpod pilnikiem, i trudne do klepania na zimno i z ognia; w ogniu zaś paląc się, wielką ponosi stratę, a zamiast zmięknienia pod młotem, staie się bardziey ieszcze nieużytćm. Takie żelazo do surowcu podobne, niewiele na co się przyda; chyba dla swey twardości użyte bydź może na części pewney iakiey roboty, która mocne tarcie wytrzymywać i est przeznaczona.

2)    Żelazo, którego odłam, nie iest zbyt świetny, ani też biały, a z pomiernych ziarn złożony, miększe iest od po-przedzaiącego, rozgrzewa się i daie się klepać z łatwością. Kowale tę odmianę żelaza wysoce cenią, dla wielkiey iego krzepkości.

3)    Żelazo odłamu ciemno-popielatego, z którego sterczą kosmki włókniste, zaleca się wielką miękkością i giętkością , łatwo się daie użyć na zimno i z ognia, pod młotem i pilnikiem; ale nie iest zdolne do przyięcia trwałego połysku.

4)    Zdarza się żelazo wspólnych własności dwóm poprze-

log

dzaiącym odmianom. W odłamie iego odkrywaią się tu światłe. ówdzie ciemne mieysca. Wychodzi z handlu nayczęściey plamiste i nieiednostayney wciąż twardością lecz wymieszane pod młotem staie się wyborućm do użycia na kowadle i pod pilnikiem; krzepkie iest, nie będąc kruchóm, ani nazbyt miękkióm, i łatwo przyymuie połysk trwały.

5)    Żelazo, którego odłam drobno-ziarnisty, światło-po-pielaty, włóknami nienastrzępiony; iest dosyć tęgie, nie łatwo daiące się złamać, piękny przyymuie połysk, ale iest tw arde pod pilnikiem 1 pękaiące na kow adle. Żelazo takie iest raczey podobne do stali, może się hartować, i nie przyda się na roboty, do utrzymyw ania ciężarów przeznaczone. Kiedy ma bydź po odkuciu piłowane, należy ie zwolna studzić, aby bar tu nie nabrało. Na kowadle potrzeba się z nićm, iak ze stalą, bacznie obchodzić.

6)    Trafia się żelazo dosyć giętkie i klepalne na zimno, lecz w ogniu do białości rozpalone i bite młotem pęka się, wy-daie zapach siarki i wyrzuca iskry żywrey świetności.

Z tego opisania własności różnych odmian żelaza, wypada przestroga; aby: ile razy żelazo ma utrzymywać zawieszony ciężar, albo działać ściągaiąc, nie używać innego tylko włóknistego ; złożone z blaszek błyszczących za surowiec raczey uważać należy. Żelazo więc iest tym lepsze, imdro-bnieysze ma ziarna; naylepsze całkiem włókniste.

g4. Otrzymuiemy pospolicie stal z pewney odmiany su- sui. rowrcu nazwanego surow cem szarym, który wiele ma w sobie czystego węgla. leżeli taki surowiec ściśle połączymy przez prażenie w ogniu z now ą ilością węgla czystego, tak,

i5

aby tego była s § ₃- część całey massy; otrzymana tym sposobem sta], zowie się stalą niemiecką, albo naturalną.

leżeli szfabki żelaza, obłożone proszkiem potłuczonego węgla, szczelnie zamknięte w naczyniu glinianem, prażyć będziemy w natężonym ogniu; węgiel pozbawiony kwasoro-du, nie mogąc się palić, w wysokim stopniu temperatury łączy się z żelazem; i tak otrzymany ich związek zowie się stalą cymcntowaną.

Zwarzaiąc w ogniu i kuiąc kilka sztabek żelaza i stali razem, otrzymuiemy z nieb żelazo żwirowate [étoffe), które w sobie łączy giętkość żelaza z twardością i sprężystością stali.

Wady przypadkowe.

g5. Wady w żelazie z przyczyny złey rudy, albo nie-dość starannego iey wyrobienia pochodzące, te są główniey-sze :

Dzicz. Iestto piasek, albo raczey odrobiny stali, wrśrzód żelaza rozsiane; te, lubo iego mocy nie szkodzą, trudnią ie-dnak użycie pilnika i robotę szpecą.

Skałki. Sąto pęknienia wpoprzek żelaza, będące skutkiem uderzenia wielkiego w kuźnicach młota.

Plamy. Mówi się; że żelazo iest plamiste ; kiedy na powierzchni ma iakby odstaiące łuski, lub zadziory.

Rozdwoienie. Iestto przerwa wśrzód takiego żelaza, które zle zwarzone i wymieszone było.

Zwarzaniem żelaza nazywamy działanie, które osobliwszym sposobem polepsza żelazo sztabowe ; dzieie się ono wówczas, gdy, zamiast odkowania wprost ze sztaby za-mierzoney roboty, sztaba się rozcina przez środek, dwie

połowy kładą się iedna na drugiey, i w całey rozciągłości na mocnym zwarzone ogniu, młotem się wymięszaią. Z tego potem żelaza odkowuie się sztuka zamierzona. Czynność ta nadarza w żelazie wadę, którą rozdwoieniem nazwaliśmy, a która z tego pochodzi, że się w niektórych miey-scach żelazo nie dobrze zwarzyło. Tey wady zawsze uniknąć można, a żelazo przez takie wymieszanie pod młotem wiele zyskuie na mocy.

-C

Rdzawienift

żelaza.

96.    Żelazo ma tę istotną wadę, że się w powietrzu wil-gotnćm niedokwasza, czyli rdzawicie; rdzawieiąc zaś tak silnie pccnieie, iż niekiedy nawet kamienie ciosowe rozsadza.

Wszelako, naleziono żelaztwa zupełnie zdrowe w staroświeckich budowlach, i często się widzieć zdarza od kilku wieków w powietrzu nieuszkodzone ; skąd wnieść należy, że kiedy ten metal bez przerwy iest narażony na ciąg świeżego powietrza , albo też opatrzony przeciw wilgoci, równie trwałym bydź może, iak i inne budowlane materya-ły. Można ieszcze zapobiedz prędkiemu niedokwaszaniu się żelaza, naprowadzaiąc ie powłoką tłustą; smołą naprzykład,“ woskiem lub pokostem. Nadto, mamy z doświadczenia, iż że-laztwo, którego powierzchnia odkuta iest tylko, czyli odkle-pana, nie tak prędko rdzawieie, iak to, które pilnikiem wygładzone było. Żelazo osadzone w gipsie łatwo się takoż psu-ie; ale zostawione w zaprawie wapienney, iakby żadney nie ulega odmianie.

świadczeńnad oporem żelaza

97.    Dla dopełnienia rzeczy o żelazie, pod względem uży- Wypadki do-teczności iego w budowli, pozostaie nam ieszcze przytoczyć wypadki doświadczeń, robionych wzamiarze poznania opo

l6*

ni, iaki stawić może sile ciągnącey ie wedle długości włókien, prostopadle do nich, wstecz działaiącey, i naostatek krecącey iak śrubą.

Ze wszystkich doświadczeń robionych nad mocą spoienia, żelaza uiętego za końce i ciągnionego równolegle do długości włókien, doświadczeń, wypisanych obszernie u Rondele-ta (²); wypada śrzedni opór na linią kwadratową poprzecznego sztaby przecięcia: w żelazie ziarnistém 267 funtów; w żelazie włóknistćm 652-, więc opór ze śrzednich śrzedni iest 44g.

Doświadczenia robione w Petersburgu z Rossyyskićm żelazem, uczą (³).

1)    Naylepsze gatunki żelaza znieść mogły ciężar dochodzący aż do 26 beczek, na powierzchni angielskiego iedne-go cala (⁴).

2)    Też sztaby żelaza poczęły się wyraźnie przedłużać, pod dwiema trzecicmi częściami pomienionego ciężaru, czyli pod 17y beczek.

5) Ciężarom, powiększaiącym się w postępie arytmetycznym, przedłużenia zdawały się odpowiadać w postępie geometrycznym.

4) Naygorsze gatunki żelaza pękały pod ciężarem ciągnącym 14 beczek; a przed pęknieniem wyraźnego przedłużenia się dostrzedz nie było można.

5) Żelazo śrzedniey dobroci pękło pod 2 4 beczkami, a przedłużać się wyraźnie poczęło pod 16 beczkami.

Gatunek też żelaza, spoienie cząstek iego, zmiany, którym przez klepanie ulega, są tyląź przyczynami zmian w oporze włókien iego: iakoż doświadczenia Rondeleta uczą nas że:

1)    Żelazo niewłokniste tym iest mocniejsze, im z dro-bnieyszych ziarn złożone będzie.

f

2)    Żelazo, powstaiące z ziarn grubych albo blaszek, ma tylko połowę mocy żelaza drobno-ziarnistego.

5) Każde żelazo wzmacnia się przez bicie młotem, czyli

klepanie.

r

4)    Żelazo opiera się wzmacniaiącemu działaniu młota, w stosunku prostym grubości sztab.

5)    Moc żelaza klepanego zmnieysza się od powierzchni ku śrzodkowi.

W żelazie przeto klepanćm, moc nabyta przez klepanie, iest w stosunku prostym powierzchni młotem bitey i odbi-ianey kowadłem, a w odwTÓtnym grubości sztaby.

6)    Żelazo ze wszystkich naymocnieysze iest to, które przez klepanie zostało całkiem przemienione w żelazo włókniste.

4»

7)    Skutek młota, dla obrócenia żelaza ziarnistego we włókniste, w sztabach grubych kwadratowych nie sięga głebiey nad pół linii stopy paryzkiey; kiedy w sztabach cienkich a płazkich przenika w miąższość z każdey strony z górą na dwie limie; stąd wypada prawidło : że, aby żelazo dało się całkiem przerobić na włókniste , grubość sztaby powinna bydź nie większą od trzech do czterech liniy.

Wiec naymocnieysze sztaby są te, w których stosunek powierzchni poprzecznego przecięcia do iey obwodu równa się iedności.

Dzieło P. Duleau (*) zawiera w sobie szereg licznych i nader ważnych doświadczeń nad oporem żelaza klepanego. Doświadczenia te robione były:

iod Na sztabach żelaza kutego , obciążonych poziomie, lecz ciężarami nie tak wielkiemi, iżby siłę sprężystości żelaza wyczerpnąć mogły,

2re Na tychże sztabach obciążonych pionowo.

5cie Na związkach czyli układach sztab, powiązanych z sobą rozmaitemi sposobami, dla powiększenia ich oporu.

4te Na sztabie w łęk wygiętey tak, iżby iey końce ku sobie zbliżone i utwierdzone były.

5te Na sztabach poddanych sile kręcącey, lecz nie tak wielkiey, iżby siłę sprężystości zniszczyć mogła w żelazie.

Oto są głównieysze wypadki tych doświadczeń.

1)    Sztaba z kutego żelaza ciągniona albo tłoczona, dopóty nie traci sprężystości swoiey, dopóki ciężar na nie dzia-łaiący nie przechodzi 48 funtów, na iednę liniią kwadratową powierzchni poprzecznego przecięcia.

Opór w przypadku pierwszym.

2)    Strzały wygięcia, pochodzące od ciężarów, pośrzodku zawieszonych, w sztabie leżącey poziomie i opartey końcami na dwóch podporach, dopóty są proporcyonalne tymże ciężarom, dopóki ciężary nie są zbyt wielkie.

5) Dwóch sztab czworogrannych, różnych wymiarów, strzały wygięcia pod iednym ciężarem, są w stosunku prostym potęg trzecich długości, w odwrotnym szerokości, i potęg trzecich grubości. To prawo daie się tak wypisać:

/= 0,0000125^-

f L: /, e, są to: strzała, długość, szerokość i grubość sztaby, wyrażone w milimetrach; a 6f, ciężar, przyłożony na śrzodku, wryrażony w kilogramach.

4) Naywiększa strzała, iaką mieć może sztaba żelazna, nie tracąc swoiey sprężystości, iest w prostym stosunku kwadratu długości, i odwrotnym grubości. Co się zamyka w następnym wzorze:

t/’=o,oooo5-—

To prawo potwierdza się równie na sztabach okrągłych, na połączeniach z wielu sztuk, w pewney od siebie odległości razem związanych, na rurach okrągłych i kwadratowych; tylko, w każdym przypadku, położyć winniśmy miasto e, naywiększy wymiar pionowy użytey sztuki.

6) Opór sztaby okrągłey, mierzony strzałą wygięcia, iest w stosunku prostym ciężaru, trzeciey potęgi z długości, i odwrotnym czwartey ze śrzednicy poprzecznego przecięcia. To wysłowienie zawiera się w tym oto wzorze :

„    CÜ

/ = 0,00002122—^--

6) Strzała wygięcia sztaby pod własnym iey ciężarem, albo pod ciężarem iednostaynie po niey rozłożonym, iest

tylko | strzały, iakąby miała taź sama sztaba, pod tymże ciężarem, na iey śrzodku przyłożonym.

7)    leżeli sztaby, poziomie utkwioney, ieden koniec utwierdzimy niewzruszenie, a drugi obciążymy pewnym ciężarem; tedy poniżenie końca obciążonego iest równe strzale, któ-rąby sprawił dwa razy większy ciężar, przyłożony do śrzodka sztaby, maiącey takąż samą szerokość i grubość, ale dira razy dłuższey, i wolnie końcami opartey.

8)    Strzała, sprawiona przez własny ciężar sztaby, poziomie iedriym końcem utkwioney, albo co iedno znaczy, przez ciężar równie po niey rozłożony, iest równa f częściom te y strzały, iakąby sprawił tenże ciężar, przyłożony do końca wolnego.

9)    Sztaba kwadratowa, maiąca wybitne krawędzie, ie-dnaki stawi opór, bądźto podług płazczyzny dwóch krawędzi przeciwnych, bądź na iedney ze ścian położoną będzie.

io) leżeli sztaba poziomie tak położoną będzie, iż końce iey uięte i w niezmiennym kierunku trzymane, mogą się iednak ku sobie zbliżać bez przeszkody; tedy poniżenie, sprawione przez ciężar na srzodku sztaby położony, iest równe J części strzały, iakaby była, ieśliby końce teyże sztaby wolne leżały.

Opór w przypadku drugim

11) Sztaba prostokątna, wstecz długości ciśniona, opiera się bez ugięcia dopóty, dopóki uciskaiący ciężar nie stanie się i645o

równym. JP=

Z*

le\

Taki dopiero ciężar skłania sztabę do zgięcia się w stronę wymiaru naycieńszego , i natychmiast sztaba na dwoie się przegina. Ciężar ten, iakto ze wzoru iego daie się wyczytać , i est proporcyonalnym szerokości i trzeciey potędze z grubości, a w odwrotnym iest stosunku kwadratu z długości.

12) Ciężar, zdolny zgiąć sztabę okrągłą a wstecz iey długości działaiący, iest:

96895^

Ciężar ten iest, iak widać z tego wzoru, w stosunku prostym czwartey potęgi ze śrzednicy, i w odwrotnym stosunku kwadratu z długości.

13)    Sztaba kwadratowa wstecz ciśniona, zarówno wygina się , czyto płazczyzna krzywości przechodzi przez przeciwne sobie krawędzie, czy też będzie równoległą dwóm przeciwnym ścianom sztaby,

14)    leżeli sztaba, wstecznie ciśniona, ma ieden koniec mocno utwierdzony , a drugi nieinaczey może się ruszać, tylko podług linii prostey, łączącey oba iey końce; wówr-czas ciężar, potrzebny do iey zgięcia, iest równy f tego, któryby był potrzebnym, gdyby sztaba utwierdzoną nie była.

15)    Kiedy oba końce sztaby są uięte i mocno przytwierdzone; wówczas ciężar, zdolny ią ugiąć przez wsteczne u-ciskanie, iest cztery razy większy, niż kiedy te końce są wolne.

16)    leżeli sztaba, z góry uciśniona, na śrzodku iest opartą, wygina się natenczas nakształt S; a ciężar potrzebny do

takiego iey zgięcia, iest cztery razy większy, niż kiedyJby sztaba była całkiem wolną.

Opór pewnych związków ze sztab złożonych.

17)    Gdy dwie sztaby prostokątne, równych wymiarów, tak są z sobą związane, że między niemi wrciąź zostawiona będzie odległość pewna, a połączenie ich z sobą tak iest doskonałe , że te sztaby, ani oddalić się, ani zbliżyć, ani posunąć się nie mogą; tedy opór takiego układu, według płazczyzny, przechodzącey przez obie razem sztaby, do o-poru takiegoż samego układu przypuszczaiąc go bydź wrciąż pełnym, iest iak jdo E³; gdzie E, znaczy grubość całą, a zaś e grubość mieysca próżnego, byleby cały układ nie w inną mógł się giąć stronę, tylko podług płazczyzny, wzdłuż przecinaiącey obie sztaby.

18)    Opór rury żelazney okrągłey, albo kwadratowey, iest do oporu takieyże bryły, wewnątrz pełney, iak: E^—d* do E*, gdzie Eid znaczą śrzednice, albo boki rury, zewnętrzne i w ewnętrzne.

Opór sztaby w łuk zgiętey.

19)    Kiedy obciążymy pośrzodku łuk żelazny, iednostay-ney wciąż grubości i szerokości, łuk małey krzywizny, którego końce mocno są utwierdzone , wtedy część iego trzecia u wierzchu płazczy się , a pozostałe przy końcach bardziey się wypukłemi robią; poniżenie punktu obciążonego iest pra\vie równe (gdy niewielkiego użyiemy ciężaru) strzale, którąby sprawił tenże sam ciężar, lecz położony na śrzodku sztaby prostey, wolnie końcami opartey, ró-wney w długości z tą trzecią częścią łuku.

20)    Kiedy część trzecia śrzodkowa łuku, całkiem się wyprostuie, co statecznie następuie pod ciężarem, trzy ra-

1Ł9

zy większym od tego, iaki odpowiada strzale pierwotney łuku całego (⁵); natenczas łuk giąć się poczyna w stronę przeciwną.

21)    Kiedy przyłożone będą ciężary, po obu stronach łuku, na śrzodkach trzecich części końcowych, te części iego płazczą się a śrzodkowa bardziey się do góry wykrzywia. Nakoniec, cały łuk we dwoie giąć się poczyna, gdy się wyprostowuią obie iego części końcowe. Skutek ten nastaie podciężarempotróy-nym tego, który odpowiada strzale pierwotney łuku całego.

22)    Ze wszystkich mieysc, w których łuk żelazny obciążonym bydź może, nayniedogodnieyszem iest początek ie-dney czvcartey od końców iego części; strzała nieobciążo-ney połowy wzrasta, a obciążoney maleie, ilością prawie równą, ieżeli ciężary nie są wielkie, tey strzale, którąby uczynił ciężar, użyty w sztabie, równey połowie całego łuku. Naostatek, potowa obciążona wyprostowruie się zupełnie i skłania łuk cały do wygięcia się w stronę przeciwną, pod ciężarem dwa razy wdększym od odpowiedniego strzale pierwotney.

2 5) leżeli ciężar usiłuie skręcić sztabę okrągłą, wrów-' Opór przeciw

...    .    •    kręceniu.

czas łuk skręcenia (torsion) dany iest przez to zrównanie:

11,53 Gd⁴ —LKS; gdzie G iestto ów łuk wyrażony w stopniach, d śrzednica sztaby, L iey długość, S ramie ciężaru na końcu położonego i danego w metrach , K ciężar wyrażony w kilogramach.

2 4) Aby poprzedzaiącą formułę można było zastosować cło rury okrągłey, należy w niey zamiast r/⁴, położyć _Z)⁴ — d⁴; gdzie D i d znaczą śrzednicę zewnętrzną i wewmętrzną rury.

2 5) Dl a sztaby kwadratowey wzór iest taki: 16 Gc⁴ =LKS, gdzie c iest bok kwadratu wyrażony w milimetrach.

26) Dla rury kwadratowey potrzeba w tymto wzorze miasto c⁴ położyć C⁴ —c⁴, gdzie C, c znaczą boki zewnętrzny i wewnętrzny kwadratu.

Sprężystość i wielka moc spoienia w żelazie klepanem, wprowadziły ie w częste do budowli użycie, a osobliwie na więzy i tak nazwane kotwie, dla utrzymania części słabych, gdy te wielkiego parcia doświadczać maią.

Używa się też żelaza za wątek budowlany, dla złożenia lekkich, trwałych i niepalnych członków budowli. Lecz maiąc takie z żelaza ukształcać związki, powinniśmy ra-czey używać sztab cienkich, mocno razem w pewien układ związanych, niżeli sztab grubych : doświadczenia bowiem P. Duleau dowodzą, iż te cieńsze sztaby, przez oddalenie mogą mieć zbiorowy opór tak wielki, iak pełne i miąższe, ale daleko od tamtych ciężeysze. Nadto, używanie sztab cieńszych ieszcze i tę daie korzyść, że w nich żelazo całkiem prawie iest włókniste; azatćm przy równych względach daleko mocnieysze. Wszelako, używanie żelaza 0-stróżne bydź powinno, i zawrsze ze względem na rozszerzalność iego od ciepła i łatwe rdzawienie.

Wątek budowli, nie iuż surowy, ia kiego własności fizyczne uważaliśmy dotąd, lecz przygotowane bryły iego,

pewney wielkości, kształtu i położenia, tudzież w szczególnym połączone szyku, nazwaliśmy pierwiastkami budowli (24). W tey więc części, pozostałe nam ieszcze uważać: naprzód, własności brył wątku budowlanego, zależące iedynie od wielkości, kształtu i względnego ich do siebie położenia, to iest: ich własności jnatematyczne; powtó-re, poznać tych brył sposoby łączenia, czyli ich związki pierwotne, w których daie się tylko w zgląd na pierwsze i drugie własności, a zgoła nie uważa się ieszcze ostatecznego roboty przeznaczenia.

ROZDZIAŁ V.

PRAWA MOCY SPOIENIA, CZYLI OPORU, BRYŁ KRUCHYCH, GIĘTKICH I SPRĘŻYSTYCH.

hezwzględne-

98. Kiedy siła, dążąca do rozerwania bryły, działa równo- Prawo oporu legie do iey włókien zbiorowych, opór, który w tym przypadku bryła stawi sile, mocą spoienia własnych cząstek, zowiemy oporem bezwzględnym {résistance absolue); i wrzór do liczenia tego oporu, wstanie równowagi, iest (*):

Q=rfzdæ + C;

gdzie Q znaczy siłę, r opór każdego poiedyńczego w łókna, dany z doświadczenia na iednostce powierzchni, naprzykład linii kwadratowey (71), (86) i (97)-, cc i z wespół uszykowane podstawy przełamania (base de fracture); tak

122 nazywamy poprzeczną płazczyznę, podług którey dzieie się przełamanie.

Z powyższego wzoru dostrzegamy, że opór bezwzględny iest w stosunku powiei'zcluii podstawy przełamania, mnozoney przez opór takiz włókien na iedności po-wierzchni przez doświadczenie oznaczony.

A tak, oznaczenie oporu bezwzględnego zawsze zależeć będzie od kwadrowania powierzchni płazkiey.

Nadto, w każdey bryle iednorodney to mieysce iest nay-słabsze, w którćm przecięcie iey przez płazczyznę prostopadłą, do kierunku siły rozrywaiącey, będzie naymocniey-sze.

Także, we dwóch bryłach iednorodnych bezwzględne opory są tak, iak przecięcia ich naymnieysze, prostopadłe do kierunku sił rozrywaiących.

Azatóm, bezwzględne opory dwóch graniasfosłupów iednorodnych, są w stosunku powierzchni ich przecięć, prostopadłych do kierunku sił rozrywaiących.

Chociaż opór bezwzględny nie zależy od długości bryły , atoli, gdy ta iest znakomitą, własny naówczas bryły ciężar, przyczynia siły rozrywaiącey.

W bryłach więc iednorodnych, a mianowicie graniasto-słupach, podstawa przełamania, przypada w górze w miey-scu utwierdzenia, lub uięcia bryły.

Prawo oporu względnego

99. Kiedy siła działa prostopadle do kierunku zbiorowych włókien bryły, opór, iaki w tym przypadku położenia, bryła stawi sile dążącey ku iey rozerwaniu, nazywamy oporem względnym (résistance relative); i do oblicze-

nia w stanie równowagi takiego oporu w ciałach doskonale kruchych, iest nayogólnieyszy wzór następuiąey (*):

leżeli bryła wzięta pod uwagę iest ciałem iednorodnćm, i kiedy iey włókna na podstawie przełamania bez przerwy idą od iey obwodu aż do osi równowagi ; wówczas A= o, z=y, to iest: przystawię obwodu, a wtedy wzór:

(i)

daie ogólne wyrażenie oporu względnego bryły iednoro-dney, którey włókna są zupełnie nieciągłe albo raczey, które powstaią z ziarn sobą poskleianych.

leżeli naostatek przypuścimy, że ieden iest wspólny początek współuszykowanych i tych, co są do włókien opór czyniących, i tych, co są do iey obwodu; wówczas wzór poprzedzaiący straci ilość B, i będzie:

p/= dfy1 dæ-

W tym wzorze P znaczy siłę równoważącą się z oporem ; f iey ramie, czyli odległość podstawy przełamania od mieysca, do którego siła iest zastosowaną; oc,y, współu-szykowane obwodu podstawy.

Podobny i w podobnych przypadkach do liczenia oporu

względnego w ciałach doskonale sprqîystych i ciągłych mamy wzór następuiący:

Pf=i-rfy'dx

II⁶»

(e).

Gdzie a znaczy ciężar zdolny przedłużyć wiązkę włókien sprężystych, maiącą w przecięciu poprzecznćm iedno-stkę powierzchni, ilością równą pierwiastkowey ich długości (⁶); r₇ promień krzywizny włókien nieodmienney długości.

Reszta liter ma takie, iak w poprzedzaiącym wzorze znaczenie; prócz że tu oś odcinków x₇ przez śrzodek podstawy i włókien nieodmieniaiących długości uważa się bydź poprowadzoną.

Stosowanie (x) do

wzoru

loo. Stosuiąc wzór pierwszy czyli na ciała kruche, iak są brył kruchych kamienie, do podstawy przełamania naprzód prostokątney,

daney podstawy przełama- będzie⁶

nia.    __ ,

_ r a h⁶

JP ciężar lub siła; f długość bryły, do którey końca ciężar iest przyłożony ; h wysokość, a szerokość, prostokątney podstawy przełamania.

Biorąc inny graniastosłup o podstawie prostokątney, będzie tez Pf —    5 a stąd :

P:P = / * /'

to iest: opory względne są do siebie w stosunku prostym mnogości z kwadratu wysokości podstawy przełamania, przez szerokość tey ze podstawy, a w odwrotnym długości brył, czyli raczey, długości ramion, efo których siły są przystosowane.

Powtóre. Stosuiąc do tróykątney podstawy będzie:

gdzie wszystkie ilości tez same tu są^ co wyżey. Z tego wypadku wnosimy:    kiedy graniastosłup tróykątny bę

dzie połową graniastosłupa prostokątnego, tychże, co pierwszy wymiarów, tedy opór względny tróykątney podstawy iego przełamania iest trzecią częścią prostokątney podstawy przełamania; przypuszcza-iąc, ze w obu razach do końca długości f, graniasto-słupów, przyłożony był ciężar iednaki P,

Potrzecie. Stosuiąc do podstawy tróykątney w odwró-iném położeniu będzie:

pj>_ urah*

gdzie: skoro wszystkie ilości tez same są, co pierwiey, opór będzie podwójny oporu względnego tejże samej trójkątnej podstawy przełamania , lecz łamiącej się w odwrótnćm położeniu.

Z tego wszystkiego ieszcze taki wypada wniosek:

Podstawy przełamania podobne, podobnych graniasto słupów, maią opór względny, w takim do siebie stosunku, za/s potęgi trzecie z boków ich sobie odpo-wiadaiących.

Poczwarte. Kiedy podstawą przełamania będzie ćwierć koła, tedy opór iey wyrazi się;

gdzie a znaczy promień koła.

Skąd widzimy: ic ten opór iest dwiema trzeciemi częściami oporu kwadratu wykreślonego na tymże, a, promienia koła; lecz, ze też opór tróykąta w odwrótnćm położeniu, będącego połową tego kwadratu, iest także dwiema trzeciemi częściami kwadratu j przeto oj)ór względny tego tróykąta i czwiart/ci koła są sobie równe.

Popiąte. Kiedy podstawą iest koło, czyli bryła iest walcem, wówczas będzie:

iy=I(8«³)(o,₇853₉8);

gdzie a, iest promieniem koła, iak wyżey.

Porównywaiąc ten opór z oporem kwadratu, na ternie kole opisanego, naydziemy, iż są do siebie, iak 0,785398:15 albo iak 7:10 blizko.

Poszóste. Opór półkołowey podstawy będzie:

-e/=7²“³ (0,904129);

gdzie wszystkie ilości toż samo, co wyżey, maią znaczenie.

Uczymy się stąd, iż opór połowy koła na stycz-ney, do śrzednicy równoległey, położonego ; o nie-wiełc iest częściami oporu prostokąta, na nim opi

sanego.

101. Stosniąc wzór drugi, czyli służący do rachowania stosowanie

r    !    •wzoru (2) do

i sprężystych daney podstawy przełamania.

oporu względnego krył sprężystych, iak drzewo i żelazo, brył giętkich naprzód do podstawy przełamania prostokątney, będzie;

Pf( y* doc=—>-cl

aX 5r 8e/’

Gdzie e znaczy wysokość całą, / zaś szerokość prostokąta. Oś odcinków cc, uważa się tu przez śrzodek prostokąta prowadzoną.

Powtóre. Stosuiąc do kryły, złożoney z dwóch sztuk prostokątnych, w pewney od siebie odległości będących, a razem tak doskonale związanych i połączonych, iż iedna od drugiey, ani się oddalić, ani też iedna do drugiey zbliżyć się może; w tym przypadku, potrzeba naprzód wziąć opór u-

kładu, iakoby był pełnym, potem od niego odiąć opór, wzięty dla części próżney, także iakoby pełney, a będzie: gdzie / znaczy szerokość wspólną, E wysokość całego u-kładu, e zaś wysokość części próżney.

Stąd wypada, iż opór brył podobnego temu układu eist proporcjonalnym różnicy trzecich potęg z wysokości całey i próżnego pomiędzy niemi miejsca.

Potrzecie. Stosuiąc do kołowey podstawy, czyli walca, mamy naprzód:

$ÿdx = \nBh-,

gdzie n iest połową okręgu koła, którego promień 1; i?, promień koła, które iest podstawą walca, a następnie:

aźe

leżeli teraz wyobrazimy sobie na walcu opisany graniasto-słup kwadratowy, to opór iego będzie: Pf— j-' iest opór walca \    stąd uczymy się, iż opór walca

do oporu graniasto słupa kwadratowego, na nim o-pisanego, iest iak §?r, do 2, albo iak 6n :02. albo iak J bryłowatości w ale a ^ do całey bryłowatości grania-stosłupa.

12Q

Poczwarlc. Stosuiąc do rur kwadratowych i okrągłych mamy :

20

O Pf=

'2 a

•s(C!-eł);

20

Tu 2 67, 2 <?, są bokami zewnętrznym i wewnętrznym przecięcia rury kAvadratowrey;

2)

gdzie R i /’ są promieniami zewnętrznym i weAvnetrz-nym rury okrągłey. Opór więc względny rury kwadra-towey , albo okrągłey , iestproporcyonalnym różnicy między czwcu'temi potęgami boków, albo zewnętrz-jiych i wewnętrznych średnic ich podstawy*

102. Kiedy bryła graniastosłupowa leży wolnemi koń- OpfyA-cami na podporach niewzruszonych, a do śrzodka będzie maicie Poło-przy sto soAArana siła R, wówczas, wstanie równowagi 7720-mentów siły z oporem płazczyzny przełamania, będzie i

sp

gdzie fig znaczą ramiona siły R, czyli odległości mieysc, w których bryła końcami iest oparta, od punktu, w którym siła do bryły iest przystosoAAraną. R ogólnie znaczy opór płazczyzny przełamania, w mieyscu zastosowania siły»

Kiedy bryła taż sama, kobeami w ścianach osadzoną będzie, natenczas iest:

Kiedy bryła iednym końcem w ścianie oprawiona, a dru-. gim na podporze leży, będzie:

■o)

Z tych obu ostatnich wzorów to widzimy naprzód, że w mnogości, podstawy przełamania przez ramiona siły, każda ta podstawa, którey ramie będzie oprawione w ścianie, dwa razy iest powtórzoną; a więc : ciężar zdolny złamać gra-niastosłup , niewzi'us zenie przytwierdzony do dwóch swoich podpór, iest podwójnym ciężaru potrzebnego do złamania teyze samey bryły, gdy ta iest wolnie końcami na tychże podporach położona. Co się też zupełnie z doświadczeniem zgadza (87).

Kiedy bryła graniastosłupowa, utkwiona końcami w ścianach, iest opartą na liczbie n: podpór w równey od siebie i ścian odległości, i między temi pośrzodku, obciążona równemi ciężarami, z których każdy iest =JP; będzie w tedy summa ciężarów S= I* (n — 1). biorąc drugą, zupeł-

nie równą pierwszey bryle, lecz opartą na m liczbie podpór, i między niemi obciążoną ciężarami równemi, z których każdy iest = Q; summa tych będzie: S'= Q{m — i), a ostatecznie iest:

S:S'= (n — if:(m — lf;

to iest: opory względnie dwóch brył sobie równych, sposobem wyzey opisanym podpartych, są między sobą, w stosunku prostym kwadratów z liczby podpór zmnieyszoney iednością.

dobnych sobie i pod własnym łamiących się cię-zareim

i o5. Opory podstaw przełamania w graniastosłupach, so- Opór brył p₀-bie podobnych, maią się nawzaiem, iak kwadraty z wymiarów sobie odpowiednich, to iest:

Wiedząc zatym naywiększy ciężar P, iaki bryła graniasta danych wymiarów a, h, f, wytrzymać może na końcu iey długości f przyłożony ; wiedząc nadto ciężkość iey gatunkową*, łatwo będzie można wynaleźć długość, którąby ta bryła mieć powinna, aby własny iey ciężar równoważył się z oporem iey podstawy przełamania: iakoż długość ta iest:

z = V-sf°

gdzie z, znaczy szukaną długość bryły; f długość bryły, do którey końca przyłożony ciężar równoważy się z oporem podstawy iey przełamania; c długość, iakąby bryła dana mieć powinna, aby tyle ważyła, ile ciężar P.

Opór bryły gdy siła do

io4. Kiedy siła przerywaiąca włókna działa pod pe

kierunku iey wiiym kątem do ich kierunku; opór wówczas iest;

włókien ukośnie działa.

łł

■wst¹ b ⁷

ip

gdzie P ' znaczy ciężar, potrzebny do rozerwania bryły, w u-kośnem iey położeniu; P, ciężar do przerwania w położeniu poziomem teyże samey bryły ; b, kąt między pionem, a kierunkiem ukośnie połoźoney bryły.

Skąd oczywiście wnosimy: że ciężar, zdolny tak poło-ioną bryłę przerwać dym większy bydź musiąm wsta-w a kąta ukośności będzie mnieyszą; tak dalece, iż ciężar ten wypada nieskończenie wielki, gdy bryła opieraiąca się ciężarowi ma położenie pionowe. Lecz, że nie znamy ciała, któregoby wszystkie włókna zbiorowe doskonale iedno-rodne i ściśle od siebie równoległe były; dla tego też w doświadczeniu wszystkie z początku stłaczaią się, anaostatek łamią się pod ciężarem skończoney wielkości, uciskaiącym włókna z góry i równolegle do ich długości. Idzie zatem, że poprzedzaiącego wzoru użyć nie możemy do obliczenia oporu w tym to przypadku, w którym iuż opór nie iest rzeczywiście względnym; trzeba więc uciec się do inney zasady, dla oznaczenia praw tego rodzaiu oporu, którego rozmaite budownicze roboty liczne nastręczaią przykłady.

Prawo oporu brył z góry u-ciśuiouych. .

io5. Nazwaliśmy oporem bezwzględnym, opór, w tym przypadku, kiedy siła, równolegle do włókien działaiąc, na

rozerwanie bryły dąży; nazwiemy bezwzględnym odiem-nym albo wstecznym, opór, iaki ciało stawi sile, także równolegle działaiącey do kierunku iego włókien, lecz wprost przecrwnie, to iest: do stłoczenia i zbliżenia ku sobie iego cząstek.

leżeli bryła graniastosłupowa ciała kruchego, iak kamień, będzie tak krótka, iż pod naciskaiącym ią ciężarem, raczey się pęka, niżeli ugina; wówczas, albo się od razu na proch rozsypuie , albo w igły lub płatki rozszczepi, albo nako-niec w ostrosłupy przed rozsypaniem się podzieli (56). W tym ostatnim przypadku, kiedy podług płazczyzny ukośney nastę-puie złamanie; wyrażenie siły skruszyć bryłę zdolney, będzie:

r ah

wst. <p. dost. <p.}

gdzie a, h, znaczą oba wymiary podstawy, na którey bryła pionowo stoi; r, iak zawsze, opór bezwzględny na ie-dnostce powierzchni, a rah, takiż opór całey podstawy przełamania; <p, kąt pochylenia do poziomu płazczyzny, podług którey bryła się kruszy.

Ponieważ siła ciężkości zawsze maximum skutku sprawić usiłuie, ze wszystkich więc wartości kąta p, iakie mieć może, na taką wartość iego kruszenie bryły następuie, która czyni P, naywiększym. Szukaiąc maximum naydzie-my, ze zrównania powyższego, $*=45°; tak tedy będzie:

JP—zrah;

to iest: ciężar, czyli siła potrzebna do skruszenia takiey bryły iaką iest wyżey opisana, działaiąc z góry, podług płaz-czyzny ukośney, iest dwa razy większą od oporu bez-względnego teyze bryły.

leżeli bryła pod ciężarem prędzey się gnie, niż kruszy, wówczas granicą iey oporu bezwzględnego odiemnego, czyli wstecznego, nie iest to iuź ciężar, zdolny ią skruszyć, ale ten raczey, pod którym uginać się poczyna: albowiem od chwili, w którey naymnieysze ugięcie się okaże, opór iey staie się względnym, i podług poprzedzaiącyeh wzorów (99) obliczanym bydź może.

Cała więc rzecz w tym razie przywodzi się do nalezie-nia ciężaru, który, uciskaiąc bryłę danych wrymiarów, równolegle do długości, zdolny iest ią nagiąć.

Wyrażenie tego ciężaru iest;

... (5);

4 Z²

gdzie P znaczy ciężar, pod którym bryła, z góry obciążona, giąć się zaczyna; ?r pół okręgu koła, którego promień 1,

yt—z^-J'y'dæ, iest integralną podstawy przegięcia; L, długość bryły; a, giętkość czyli sprężystość bezwzględna, da-na z doświadczenia (89).

Stąd wrypada, że maiąc rzęd słupów o równych podstawach i iednakiey giętkości, czyli sprężystości bezwzględney, będą ciężary, które one znieść mogą przed zgięciem się, w stosunku odwrotnym kwadratów z długości każdego.

Podobnież w bryłach sprężystych, poziomie leżących i pośrzodku obciążonych, nie idzie^nam nayczęściey o ciężar, rozerwać ie zdolny, czyli o wyraz oporu ich względnego, lecz raczey o stosunek strzały wygięcia z ciężarem, toż wygięcie sprawuiącym. Ten stosunek daie nam wzór następ uiący :

• • • • (4);

n CW

gdzie j znaczy długość strzały; 2 C ciężar sprawuiący wygięcie; 2 L długość bryły; A, integralna, iak wyżey, poprzecznego przecięcia bryły.

Stąd, w bryłach iednorodnych, iedney podstawy i iedna-ko położonych, strzały wygięcia są do siebie w sto-sunłiu pj'ostym, złożonym z ciężarów i potęg trzecich długości.

Stosowani« wzorów (3)

106. Sfosuiąc te obadwa wzory (5) i (4) do brył znaney podstawy i długości, dosyć iest tylko oznaczyć właściwą na i(4)dobry*

graniastych

każdy przypadek wartość A, która wyraża siłę spręży- i walcowych, stości, względną na materyał i formę bryły. Tak czyniąc otrzymamy: iód) dla bryły, maiącey podstawę prostokątną, leżącey na dwóch podporach i obciążoney pośrzodku:

/=

4 Ci³

a/e⁵ *

■«•••i

to

gdzie 2 C znaczy ciężar przyłożony pośrzodku ; l długość czyli szerokość poprzecznego iey przecięcia, albo wymiar

18*

iey lezący poziomie; e nowo; a, sprężystość bezwzględną.

grubość czyli wymiar leżący pio-

Stąd następuiące czytamy prawo : strzała powiększa się lub maicie w stosunku prostym ciężaru, trzeciey potęgi z długości, a odwrotnym szerokości i trzeciey potęgi z grubości.

Kiedy taż sama bryła, obciążona ma bydź z góry, równolegle do długości, będzie:

jP=(o,2o56)a

le*

Z²

/=

gdzie wszystkie ilości są mianowanego znaczenia. A tak: ciężar , zdolny nagiąć graniastosłup prostokątny, z góry go uciskaiąc, iest w stosunku prostym szerokości i sześcianu grubości, a w odwrotnym kwadratu z długości.

2re) Dla bryły maiącey w poprzecznćm przecięciu koło, leżącey na dwóch podporach i obciążoney po śrzodku, będzie:

2L

4Ć7Z⁵

5nalł* ⁹

2C

gdzie 2 C znaczy ciężar przyłożony pośrzodku; 2 L długość bryły; H promień koła, które iest poprzecznćm iey przecięciem ; a, połowa okręgu, którego promień 1; a, ilość stała, zależąca od własności materyi, z którey bryła iest utworzoną.

A tak, na ten przypadek, strzała maleie, lub wzrasta, w stosunku prostym sześcianu z długości, a odwrotnym czwartey potęgi z promienia albo śrzednicy koła, które iest poprzecznóm bryły przecięciem.

Kiedy taż sama bryła obciążoną ma bydź z góry, równolegle do długości, będzie:

n ³ a R⁷ ⁷

₂L

GR

wszystkie wchodzące tu ilości są mianowanego znaczenia.

Z tego wzoru czytamy następuiące prawo: ciężar, zdolny do nagięcia walca z góry go uciskaiąc, iest w stosunku prostym czwartey potęgi ze śrzednicy, a w od-wrótnym kwadratu z długości.

Naywię.ksza wysokość do

107. Kiedy słup iest wciąż iednorodny, potrafimy zawsze wynaleźdż naywiększą wysokość, do iakiey go wznieść którpy bry⁷a

bez nagięcia

snym ciężarem wzniesioną bydź może.

można, aby się pod własnym począł giąć ciężarem, a to sic pod wła-z następuiącego zrównania (⁷)

h=[/

200. a

b\d. ¹

gdzie h, znaczy wysokość szukaną; b, śrzednicę słupa kołowego; d, ciężkość gatunkową; a—Eli, sprężystość bezwzględną materyi.

Stosuiąc ten wzór do drzewa będzie:

__ jmetr.

dla dębiny

dla sosniny.

d— 1080 kil°gr- I EJł — 1 xy84451

d=486 ki]usr- )

Eä=8i6i 128 j

A stosuiąc iedynie do bryły o wymiarach danych: iód) z drzewa dębowego:

7_i³/2oo(/<    o.3) (11784451)

l\ (T3J(Tö8ö) 5

zaniedbawszy 0,5, iako ilość nieskończenie mała w porównaniu z h: będzie:

=12g5m.

200. //{11784451)

(i,3) (1080)

2re) dla drzewa sosnowego:

i852m.

_jy 200 // (81 g 1128_

'    4o6.

Z tego się pokaźnie, że wysokość słupa dębowego, który pod własnym ugina się ciężarem, mnieyszą iest od słupa sosnowrego, chociaż sprężystość pierwszego drzewa, większą iest od sprężystości drugiego. Co stąd oczywiście pochodzi, że ciężkość gatunkowa tego ostatniego daleko iest mnieyszą, od ciężkości tamtego.

Ze wszystkich tych wzorów i ich przystosowań to statecznie widzimy, że opór bezwzględny, względny, i bezwzględny wsteczny, którycheśmy wryrażeń wzory przytaczali, zależą od wymiarów bryły, iey położenia względem siły, tudzież, zawrsze od oporu i sprężystości bezwzględnych włó-

¹

Rondelet T. IV. 1ère partie p. 84. etc.

²

Rondelet, l’Art de bâtir T. IV, partie II, pag. 5o6.

³

Journal des voies de communications, l’année 1826 N. III à St. Petersbourg.

⁴

Beczka wazy 62} pudów; stopa zaś angielska tak się ma do stopy francuzkiey, iak 0,9082 do 1.

⁵

leżeli sztaba prosta, taka zupełnie, iaka iest w łuk zgięta, wolnie końcami wsparta i obciążona po śrzodku, nabędzie strzały równey strzale łuku; wtedy ciężar ią sprawuiący zowie się odpowiednim strzale pierwotney.

2 6⁵

⁶

Ilość stała a, zależąca od sprężystości uważanego ciała, iest naprzykład w żelazie równa 20,000 około, to iest: warta temu w słowach wyrażeniu: pręt żelaza klepanego, ma-iący metr ieden długości, za iedeu koniec uięty i zawieszony pionowo, przedłuża się dziesiątą częścią milimetra, kiedy drugi koniec iego iest ciągniony ciężarem dwóch kilogramów na każdy milimetr kwadratowy poprzecznego przecięcia. Duleav. Essai sur la résistance du fer forgé... p. 54.

⁷

Girard. Traité analytique etc. liczba 129 i 325.

i3g

kien zbiorowych ciała, któreto, opór i sprężystość , przez

doświadczenia oznaczone bydź muszą.

ROZDZIAŁ YŁ

ZWIĄZKI PIERWOTNE WĄTKU BUDOWLANEGO.

108. Dotąd uważaliśmy w wątku budowli własności iego przyrodzone, i te, które każda iego poiedyiicza bryła mieć może od róźney wielkości swoiey, postaci, i względnego do siły na nie działaiącey położenia zawisłe: a to dla tego, abyśmy poznali śrzodki, za pomocą których będziemy mogli nadawać niekształtnym bryłom wątku postać właściwą i z tychże brył poiedyńczych robić ich związki, zadosyć czyniące wszystkim warunkom mocy i stałości.

Odtąd iuż poiedyncze bryły wątku budowlanego, uważać będziemy w związku z sobą, iakby pod względem, prawdziwie budowniczym.

nym;

koniec sposoby łączenia kamieni i drzewa za pośrzednic-twem żelaza albo innego metallu.

Postępuiąc od prostszych do zawilszych rzeczy, opiszemy iod sposoby łączenia materyału kamiennego z kamien-2re drzewa z drzewcem ; 5cie żelaza z żelazem ; i na-

iog. Bryłę, zbudowaną z kamiennego wątku, nazyw amy Rodzaie»m

.    ^    rów.

w powszechności murein; a podług tego, iak ten mur będzie złożony z kamieni ciosow ych, z ułamków kamieni, lub kamieni polowych, z płyty i cegieł, połączonych zaprawą, gipsem, lub innym więzem, nazywa się:

Murem ciosowym lub przyborowym (en pierre de taille ou tVappareil).

Murem dzikim [de libage) czyli murem z brył kamienia, zgoła nic albo niewiele co okrzesanych.

Murem z płyt, cegły, i drobnych kamyków odlewanym; nakoniec murem ziemioiitym [en pisé).

Nim przystąpimy do opisania sposobów łączenia z sobą ciosu, nieodrzeczy będzie powiedzieć słów kilka o sztuce przyboru [Fart déappareil).

Prawidła o-gólne przyboru kamieni ciosowych.

no. Sztuka naznaczania kształtu kamieniom, wchodzą-cym w skład budowli, zowie się sztuką przyborz/.

W budownictwie wyraz ten przyięty iest pospolicie do nazywania tego, co w złożoney bryle na oko widać, to iest: postaci widzialney brył poiedyńczych i kierunku ich zewnętrznych spoieii. Niekiedy, dla podobania się, iak mówią, oku, kryią wewnątrz złożoney bryły, rzeczywisty iey przy-bór, pod zewnętrznym zmyślonym: ale taki śrzodek, iako niezgodny z zasadami doskonałości, zawsze iest szkodliwym. Gdy przeciwnie, poznanie własności kamienia, przestrzeganie praw mocy i trwałego spoczynku, dobre zrozumienie przeznaczenia roboty, wydadzą, w każdym przypadku, przy-bór ciosu, piękny, mocny i trwały.

Bryła kamienia plazko-ścienna może bydź na poziome warsty podzieloną bez nadwerężenia iey stałości, (stabilité), bo ta iest wypadkiem bezwładności warst na sobie leżących. Nadto, stałość ich będzie tym większą, im te wxiąż ściśle iedne do, drugich przystaią (102). Taż sama bryła może bydź ieszcze rozdzieloną na graniastosłupy przez

ZWIĄZKI riERWOTNE KAMIENI.

14i

pionoAve przecięcia, ale tak odosobnione iey części, tym słabiey stać będą, im mnieysze maią podstawy i są wyższe. Bryła AArięc, w iedriym i drugim kierunku podzielona, iak iest mur ciosorvy, nie inaczey mieć może dostateczną stałość, tylko, kiedy pionowe rozcięcie każdey poziomey Avar-sty, przypada na część całą AArarsfy, nad nią i pod nią leżąc ey.

Każdy dział bryły, miedzy dwiema granicami poziome-mi zaAvarty, zowiemy war sta (assise), a granice działów pionoAyych spojeniami (joints),

Płazczyzny, na których Jeżą \\rarsty, zoAviasię łożyskami warst (lits d'assises), a płazczyzny pionowe, ścianami spoień (lit des joints).

Łożyska warst naydokładniey poziome i starannie wygładzone bydź maią; aby zaś działanie ciężaru każdey war-sty wierzchniey, równe było oddziaływaniu, mocą spoie-nia warsty pod nią leźącey, AA^szystkie będąc iednorodne, rÓAArney też grubości będą, albo przynaymniey symetrycznie ułożone grubsze z cieńszemi.

Spoienia zaś pionowe, przez wysokość i miąższość całey bryły, nie wciąż, ale przewięź iśdź powinny (en liaison, à joints recouverts).

Wiemy z doświadczenia, iż długość kamienia śrzedniey tAyardości, do wysokości bydź poAvinna, iak trzy blizko do iednego, a szerokość dwa razy Avieksza od wysokości. Kamienie prześcienne mieć mogą blizko też same wymiary.

Kiedy bryła ciosu iest z kamienia bardzo twardego, i ma wysokość większą nad pół łokcia, może mieć długość 5

razy, a szerokości od dwóch do trzech razy większą od swey wysokości.

Brył, ograniczonych powierzchniami krzywenii, z pozoru różne, w, istocie iednakie są prawidła przyboru: ho, iako do płazczyzn poziomych bryły graniastey, ściany spoień dla tego koniecznie bydź muszą prostopadłe, aby kąty bryłowe, do siebie przystaiące, iednakiey były mocy; tak równie w bryłach, zamkniętych powierzchniami krzywemi, i dla teyże samey przyczyny powierzchnie łożysk i spoień do powierzchni ograniczaiących, koniecznie będą węgielne (normal), czyli do ich krzywości, iakakolwiek ta iest, w kaźdem mieyscu prostopadłe. Nadto, iako poziome i pionowe spo-ienia na płazczyznach ograniczaiących bryłę graniastą, są iedne równoległe do kierownic, drugie do liniy prostych tworzących owe płaszczyzny ; tak też właśnie, spoienia na powierzchniach krzywych, iedne padaią równolegle do pewnych kierownic drugie do kierunku pewnych liniy powierzchnią tworzących.

Z tego, cośmy o przyborze brył, ze wszech lub niektórych stron powierzchniami krzywemi obiętych, powiedzieli , wypada , że poiedyńcze części takich brył złożonych , muszą bydź postaci kliniastey ; głowa takiego każdego hlińca (poussoir ou claveau) zowie się tylcem (duelle cTextrados), powierzchnia tey przeciwległa podniebieniem (duelle cT intrados), inne zaś ściany zewnętrzne czołami (têtes),

Monge, utworzywszy naukę Geometryi Wykreślney, u-czynił sztukę przyboru stosowaniem iey zasad i sposobów

l45

ogólnych; on tez pierwszy okazał, iako łożyska warst i ściany spoieii są zawsze powierzchniami rozwiialnemi.

Mury ciosowe .starożytnych.

Tablica II

WZÓP 1.

Wzór 2.

iii. W budowlach starożytnych z ciosu, kamienie nay-częściey bez zaprawy kładzione były. Powierzchnie doty-kaiące się z taką dokładnością gładzono, iż spoień, które są krawędziami ścian w idomych, zaledwo dostrzedz można. Ta dokładność w przyleganiu do siebie kamieni ciosowych, każe się domyślać, że budowmicy starożytni przypuszczali cios, trąc go pierwey i obracaiąc położywszy bryłę iednę na drugiey.

W przypadku, kiedy kamienie ciosowe nie.miały tak zna-czney wielkości, któraby buduiących wówczas o mocy iv trwałości budowania upewnić mogła, wtedy, dla związania ich w iednę bryłę, używali spon (crampon) i czopków (goujon) miedzianych, żelaznych, niekiedy drewnianych, a nawet miasto tego kości zwierzęcych.

.Starożytni, zwłaszcza Grecy, w rozmaite związki układali z sobą kamienie, a każdy układ miał u nich swoie osobne nazwisko.

Wzór i, wryobraża układ kamieni, którego przykład mamy na ścianach świątyni Zgody w starożytnym Agrygen-cie: wszystkie w nim warsty, rÔAvney miąższości, powstaią z kamieni równych sobie ; szerokość ich do długości iest, iak 2:5; długość zaś od wysokości dw a razy iest większą. Położone są, we wzmiankowaney budowdi, bez zaprawmy i żadnego wrewnątrz wiązania.

Wzór 2, wyobraża zAviazek kamieni, wielkości i kształtu iednakiego: grubość ich i szerokość są połową długości, a

złożone w równoległe warsty, ukazują naprzemian idące ściany kwadratowe i równoległoboczne. Kamień, którego ściany kwadratowe są z obu stron widzialny, Witruwiusz z greckiego zowie diatonum (ôiàtovog) my go nazywamy prze ściennym (parpain), iakó śwoią długością przez całą grubość ściany sięgaiący.

Wzór 5.

Wzór 4.

Wzór 5, wskazuie na oko związek kamieni, zupełnie podobnych do kamieni układu poprzedzaiącego: lecz kiedy w po-przedzaiącum, w każdey warście, ściany idą naprzemian podłużne po kwadratowych; tedy w tym, każdy rząd składa się ze ścian iedney figury, tak, że rz id ścian kwadratowych, leży między dwoma rzędami podłużnych. Kamienie , których końce kwadratowe widzimy, są to prześcienne; a leżących wpodłuż potrzeba dwóch lub trzech obok, do złożenia grubości muru. Układ ten daie budowanie cale mocne. Liczne przykłady takiego związku kamieni ciosowych nayduiemy w zabytkach budowli rzymskich.

Każdy układ ciosu w warsty, równey sobie wysokości, iako te trzy poprzedzaiące, nazywa się u Witruwiusza z grecka isodomum (laôSofiov), iakoby równo-warstowe.

ma

Wzór 4. wyobraża mur ciosowy, złożony z warst dwóch różnych wysokości; każdy wymiar kamienia warsty niższey tylko § części odpowiedniego sobie wymiaru kamienia warsty wyższey. Potrzeba zatem \ trzech mnieyszych, a dwóch tylko większych kamieni na złożenie iednakiey grubości muru; skąd wynika podwóyna wrewnętrzna i zewnętrzna przewieź. Grecy układ taki ciosu nazywali pseiid-isodomon (ifievSiGoSouov), nierównowarstowj\ Podnoża

posągów przed Propileum w Atenach, są ułożone podług tego sposobu.

Wzór 5,

Wzór 6.

Wzór 5, pokazuie skład kamieni ciosowych, bez zaprawy łączonych, których spoienia nie idą podług żadnego stałego kierunku ; lecz tak były prowadzone, iak naturalna nieforemność kamienia doradzała, dia oszczędzenia wątku i roboty; strzegąc się tylko robienia kątów zapadłych i o-strych. Rodzay ten budowania używany był przez starożytnych Etrusków. TV itruwiusz go nazywa opus incertum. Znaleziono w zwaliskach budowli peruw iańskich , niedaleko Kusko, ogromney wielkości bryły, .składane z sobą tymże sposobem. Kamienie wielkie łączone są tam za pośrednictwem mnieyszych, a wszystkie z taką dokładnością spaiane, iż zaledwo między niemi spoienia dostrzedz można : co tóm dziwnieysza, że Peruwianóm nieznane było użycie żelaza.

muru

Kiedy kamień ciosowy nie stanowił całey miąższości a tylko służył za odzie z wewnętrzną lub zewnętrzną ośrzodka, napełnionego gruzem w kąpieli zapraw y wapien-liey, taki mur nazywa się u Greków emplekton, (iunUxrov). Można i dziś przez oszczędność ciosu używać tego sposobu, zwłaszcza, kiedy mur nié ma utrzymywać wielkiego ciężaru.

muru

pienney ubitym gruzem.

Wzór 6, taki sam zupełnie wyobraża układ, iaki iest pokazany na wzorze 2, z tą tylko różnicą; że kamienie prze-ścienne są tu dłuższe i że próżne między kamieniami wzdłuż obróconemi mieysca, nadziane są na zaprawie w a-

PIEWIASTKI BUDOWLI.

i46

Wzór 7.

Wzór 7, stawi oku związek kamieni, służących za odzież ścianie, tak iak poprzedzaiący, wewnątrz z gruzu oblanego zaprawą. Wszystkie tu kamienie są iednakie i całkiem sobie równe, grubość ich iest połową szerokości, szerokość połową długości; ale tylko, w iedney warście są położone płazem przy brzegu, w drugiey zaś rębem, i tak daleyna-przemian. Przez taki szyk kamieni, powstaie zewnętrzny przybór nierównoAYarstowy, a wewnątrz tworzy się strzępia wiążąca odzież ze śrzodkiem muru.

Mury ciosowe teraźnieysze.

112. W budowlach umieiętnie i z dobrze zrozumianą oszczędnością prowadzonych, zbliżamy się dziś w sposobach kładzenia ciosu do starożytnych, ale go częściey na zaprawie wapienney i za odzież używamy, niż na sucho i do złożenia całey miąższości muru, iak starożytni czynili. Teraźnieysze przeto sposoby od starożytnych nie tyle się inaczey wymyślonemi związkami różnią, ile częstszem kładzeniem na zaprawie i użyciem ciosu, tylko za odzież.

Nieprzewidywanie szkody rzeczywistey i łakomstwo bu-duiących podały były w użycie sposób, wzgardzony poź-niey, kładzenia ciosu na klinkach czyli szczepkach (callcs): sposób łatwy i prędki przypuszczenia gładko spoieii widzialnych, zewnętrznego przyboru: nic bowiem łatwieysze-go, iak, mniey dbaiąc o scisłe do siebie przystawanie płaz-czyzn dotykaiących się wewnątrz muru, za pomocą podłożonych klinków, dopóty kamień podwTażać, aż widoma ie-go powierzchnia nie stanie w równi z innemi do pionu; a potem między chropawe i odstaiące od siebie wewnętrzne ściany, nakłaśdź zaprawy. Tento zdradziec-

ki sposób kładzenia ciosu na klinkach, był przyczyną wielu smutnych przypadków w teraźnieyszych budowlach, i dla tego dzisiay iest iuż całkiem wywołany, tak z rządowych, iako i z prywatnych fabryk. Na mieyscu iego przyięto tak nazwany sposób kładzenia ciosu w kąpieli zciprawj wa-pienney [àzji bain de mortier).

Przed położeniem kamienia w kąpieli zaprawy wapien-ney, zerzniesz pod poziom wierzch warsty dolney, na któ-rey kamień ma leżeć; przyłożysz bryłę ciosu na swoie miey-sce, i za pośrzednictwem właściwych kamieniarskich narzędzi sprobuiesz, czy wszystkie iego płazczyzny i czy pod wła-ściwemi kątami są ociosane. Po takićm dopiero doświadczeniu i poprawieniu błędów, gdzie się okażą, przystąpisz do położenia bryły, raz na zaw sze na warście zaprawy wa-pienney: odbierzesz z mieysca tak przypuszczony kamień, a po oczyszczeniu i zwilżeniu łożyska iego, czyli wierzchu wrar-sty dolney, roześcielesz po niey wrarste na 8 około liniy W'ciąż grubą podwodney zaprawy z rodzimą lub sztuczną pucolaną; takąż samą warstą zaprawy powleczesz płazczyzny pionowe ościennych kamieni, a wówczas, położywszy swóy kamień, na zaprawie w mieyscu iemu -właściwem, i sprawdziwszy węgielnicą, pionem i libella, czy się należycie usadowił, poty uderzać go będziesz młotem drewnianym, az przez spoienia spłynie zbyteczna zaprawa.

Tym sposobem ułożone ściśley w warstę kamienie ciosowe, na warście zaprawy iednostayney wciąż miąższości, azatćm iednostayney też ściśliwości, nabywaią z czasem, stałości niewzruszoney, iużto przez dokładne przyciosanie

kamieni, iuż przez moc, iaką zaprawa wńąźe z sobą wszystkie ich warsty.

Niektórzy budownicy, naśladuiąc starożytnych, aby wię-cey przyczynili mocy ciosowemu na zaprawdę wapieney murowaniu, wymyślili łączenia wewnętrzne ciosu z ciosem, przez wysterki iakoby w iednych, a gniazda w przyległych im bryłach; ale doświadczenie pokazało, że taki łączenia śrzodek nie odpowiada zamiarowi swemu ^ ow szem dla niemożności przypuszczenia dokładnie takich wysterków z gniazdami, zdarzaią się nieuchronne wady, a tak, zamiast przyczynienia mocy, przyśpieszamy raczey ruinę muriu Przeto zaniechano takiego sposobu sprzęgania ciosu; ale kiedy tego konieczna okaże się potrzeba, to się użyie z pożądanym skutkiem spon i czopków albo sztab żelaznych, które na swoićm mieyscu opiszemy (i5s).

W wielkich budowlach, gdzie miąższość znakomita muni nie dozwala często użyć kamieni prześciennych , tam nadaie się dobrze układ ciosu, podobny do emplektonu greckiego; (wddzieć wzór 4). Daie on wyborne połączenie odzieży ciosowego muru z murem śrzodkowym, który iest pospolicie z płyty lub dzikiego kamienia.

Lubo wymiary brył ciosu istotnie zależą od miąższości ławic kopalnych i w powszechności od stanu i natury skały kamienney, którą mamy do użycia, tudzież od wielkości przedsięwziętey do stawiania budowdi; wszelako, zawsze powinniśmy pomiędzy wymiarami brył ciosu pew ny zachować stosunek, dla połączenia, ile w mocy naszey, nay-wiekszey stałości z naywdekszym oporem kamienia, opo-

i4g

rem, na który, przy równych powierzchniach, postać osobliwszym sposobem wpływa.

Częstokroć oszczędność przeciwi się przywodzeniu wszystkich brył ciosu do iednych wymiarów, i zrównaniu wszystkich pod iednę wysokość; w praktyce więc przestać musimy na zbliżeniu się do prawidła.

Iakkolwiek będzie mocny kamień, iednak wystrzegać się należy dawać mu taką długość, któraby przechodziła 6 razy wysokość iego, a tylko wówczas tę granicę przestąpić będzie się godziło, kiedy ma bydź użyty na pokrycie brzegów muru i przez całą iego grubość sięgać; ale w tym przypadku łożysko iego naydokładniey wyrównane będzie: ina-czey bowiem, kamień spękać się może.

Mur dziki.

ii5- Murem dzikim zowiemy powstaiący z nieociosa-nych, czyli surowych kamieni, na sucho, albo w kąpieli zaprawy wapienney złożonych.

Wzór 8.

Do złożenia muru takiego, iaki wyobraża wzór 8, służą kamienie ciosalne'mierney dobroci, ale nie ociosane, a tylko z miękisza [bousin) i wysterków z gruba okrzesane. Te w kąpieli zaprawy wapienney ściśle ułożone, da-ią mur cale trwały.

Wzór g.

Wzór g wyobraża mur dziki litewski, z kamieni polo-wych tamecznych, które są pospolicie ułamkami skał pierworodnych, w wodach potopowych otarte i zaokrąglone. Robiąc mur z takich różnorodnych i różnokształtnych brył, należy ie kłaśdź na nayobszernieyszey, iaką każda ma podstawie, a między niemi pozostałe doły i otwory zapełniać kamykami i ułamkami z połupanych brył większych. Mur

IÖO

taki podług różnego przeznaczenia budowli, układa się na sucho, na mchu, na glinie, albo w kąpieli zaprawy wapiennej. Obfitość zaprawy dla ogarnienia wielkich tych brył i zapełnienia mnogich w dotykaniu się nierówności, iest tu istotnym warunkiem mocnego połączenia.

Sposób ten budowania oszczędny i prędki, do gospodarskich budynków nadarza się osobliwie. Używa się także wyłącznie, równie iak i poprzedzaiący, do fundamentów •wszelkiey budowli.

Mury odlewa-we starozyl-Bych.

114. Starożytni, osobliwie Grecy, zostawili nam równie w tym, iak i w ciosowym rodzaiu murów, przykłady godne naśladowania.

Witruwiusz ze szczegółami opisuie różne gatunki muru Greków i Rzymian; z tych celnieysze iużeśmy wymienili, a pozostaie tylko uczynić wzmiankę o murach odlewanych , które starożytni robili z płyty, ułamków starego muru, kamieni drobnych i cegieł, razem połączonych zaprawą wapienną.

Wzór io.

Mur opisany przy wzorze 5, za różny całkiem mieć należy od muru z ułamków kamienia, ze strony tylko widomey okrzesanych, który iest wyobrażony na wzorze i o. Tu kamienie miękiego tufu, bez porządku kładzione ieden na drugim , lecz we wszystkich kierunkach z sobą i z ośrzod-kiem zagruzowanym połączone są zaprawą wapienną.

Ten sposób murowania, także opus incertum nazywany, przypisuią Etruskom. Był on pospolity w Rzymie do czasów Imperatorów : w Tiwoli świątynia Westy, w Pre-

l5l

neście Fortuny, tym sposobem w wielkiey części są zbudowane.

"Wzór ii.

Wzór 12.

Wzór ii wybraża mur roboty siathowey (opus reti-culatum). Ten rodzay budowania wydaie bardzo nadobną robotę, z małych kamieni wykrawanych z miękkiego tufu, który z czasem w powietrzu nabywa twardości i koloru płowey cegły. Kamienie te maią postać kliniastą, zakończone z iedney strony ścianami kwadratowemi, które się układ an na sobie w kierunku przekątney , i tak ułożone w sucharki, daią wizerunek siatki. Drugie końce, na podobieństwo gwoździa ostrugane, kładą się w ścianę i wiążą się przez to ze śrzodkiem muru, który zawsze bywał ubity z odłamków różnych kamieni, w kąpieli zaprawy

wapienney.

Rozległe i pyszne zwaliska Adryanowego wieyskiego dworca (villa) w Tiwoli, całe są prawie tego sposobu i wielkiey w budowaniu iego dokładności przykładem. Pospolicie ta siatkoAva robota bywała z podwórza powleczona tynkiem, a wewnątrz niekiedy odziana posadzką ścienną z różnobarwnych marmurÔAV.

_ Na wzorze 12 okazany iak starożytny sposób murowania z drobnych kamyków, nieprzechodzącyeh wielkością pięści, ay kąpieli zapraAvy wapienney zbitych.

Wszystkie te trzy gatunki muru odlewanego, nazywała ieszcze murem starożytnym, aa⁷" skrzyniach robionym: bo też rzeczywiście Rzymianie użyAYali do robienia takiego muru skrzyń, podobnych tym, które niżey, mówiąc o murze ziemnym, wkrótce opiszemy. Użycie takich skrzyń daAYało po-

20*

śpiech robocie i łatwość massyfikacyi wewnątrz natłoczonego gruzu z zaprawą wapienną, przez co mur, iak z ie-dney ulany bryły, wielkiey nabywał mocy. Nadto, opus incertum, rcticulatum, i ten ostatni mur z małych kamyków , dla mocy potrzebowały zawsze więzów pionowych, z ciosu, płyty, lub cegły, tudzież w pewney wysokości, dla przewiązania pierwszych, kilku warst poziomych cegły, albo kamienia.

Wm i 3.

Wzór i3 wyobraża mur z płytek tufu i cegieł przekładany. Przykład ten wzięty iest z odkopanego miasta Pompei. W nim śrzodek z ułamków kamiennych na zaprawie, a odzież z obu stron składa się naprzemian z war-sty trzech słoiów cegieł tróykątnych i iedney warsty małych tufowych płytek, prawie równey grubości z pierwszą. Sławny akwedukt w Kazercie iest zbudowany podobnym sposobem w połowue 18go wieku.

Mur płytowy teraźnieyszy.

Wzór i4 i i5.

115. Mury płyto we nowożytnych są, albo z płyty, młotem odziobaney tylko , albo z płyty cale nieokrzesańcy. Kiedy ta iest braną z ławic wyraźnie oddzielających się kamienia wapiennego ; wów czas płyta, albo używa się całkiem surowa, albo starannie okrzesana składa warsty równey grubości. W przypadku zaś przeciwnym, o-krzesuią się tylko iey łożyska i składa mur, iakoby dziki , nierówno-wrarstowy. Nadto, przybór pierwszego może bydź niekiedy naśladowaniem równowrarstowrego ciosu i nie bydź pokrytym; kiedy drugiego nierówność tynkiem się zagładza. Tak ieden, iak i drugi, zawsze iest na zaprawie wapienney; tak ieden, iak i drugi, iuż to całą miąź-

szość, iuż tylko odzież muru składa, a śrzodek w tym drugim przypadku z gruzu w kąpieli zaprawy wapienney robiony bywa. Oba te mury na wzorach i4 i i5 są wyobrażone.

Mur ziemioli-ty (le pisé). Wzór 16.

116. Do robienia zieniiolitego muni (paries forma-ceos) (¹), usposabia się ziemia przesiewaiąc ią przez kratę, a wilgoć iaką ma świeżo wydobyta z iamy, bywa dostatecznym wr niey kleiem; będzieli za sucha, tedy ią mlekiem wapienném raczey, niż wodą odwilżyć należy.

same

Mury ziemiolite robią się częściami, w osobnych na to, roziętnych skrzyniach, każda taka skrzynia składa się z ram i tablic za ściany służących; niekiedy zamiast ram używa-ią szczególnych kruków żelaznych, z dołu i z góry skrzynię obeymuiących, iaki iest wyobrażony we wzorze 16 pod literą A. W taką skrzynię nasypaney ziemi na 5 lub 4 całe wciąż gruba warsta, ubiia się dopóty, osobney postaci tłoczkiem B, nim do połowy ścienieie, sypie się warsta druga, ubiia, i tak postępuie się daley, aż się do wierzchu nie wypełni skrzynia. Skrzynia bywa pospolicie na 5 łokci długa, na półtora wysoka, a na 2 4 cale, dla ścian zwyczay-nego budynku, wr św ietle szeroka. Bryły zatem poiedyń-cze, z których się składa mur ziemiolity, maią właśnie też co skrzynia, wymiary. Po ukończeniu iedney, rozbiera się cały skrzyniasty przybór, i składa tuż daley do robienia drugiey bryły. Przestrzegać tylko należy, ażeby ścia-

l54

PIEWIASTKI BUDOWLI.

ny końcowe kaźdey bryły nachylone były do poziomu pod kątem 6o°, a to, żeby się nawzaiem lepiey wiązały. Gdy ie-dnę opędziwszy w około, zaczynamy drugą brył warstę , spoienia ukośne tey drugiey ze spoieniami takiemiż dolney, dla większey mocy, w przeciwne strony nachylane bydź maią.

Nim ściany ziemne wyprawimy wTapnem, co dla ich •większey trwałości zwykle się robi, potrzeba im dadź należycie wyschnąć, zostawiaiąc nietynkowanemi naymniey przez sześć miesięcy.

rr.\

Uczyniliśmy tu wzmiankę tylko o sposobie budowania z ziemi, lecz ktoby o nim zupełney potrzebował wiadomo-ci , naydzie w dziele P. Cointeraux niegdyś professora budownictwa wieyskiego w Paryżu, ztąd i nasi, o tym sposobie piszący, naukę brali.

Wzór 16.

Mur ceglany.

Wzór 16 pokaźnie z całym przyborem skrzyni, ziviazek brył poiedyńczych ziemnych, z których sie składa mur dopiero opisany.

117. Robota murów ceglanych, dla tego iest łatwieyszą od innych, że się składaią z iednostaynych graniastosłupów. Przestrzegać tylko należy, ażeby robotnik dobrze oczyszczał z prochu cegłę i napoił ią wodą pierwiey, niż położy na warście zaprawy, na którey ma leżeć; tak położoną na swoiem mieyscu przytwierdzi do zaprawy, uciskaiąc ręką, młotkiem, lub tylko uderzaiąc trzonkiem od kielni.

Związki cegieł robią się łatwo, a bardzo mnogie bydź mogą: bo te zależą od kształtu cegieł i grubości muni. Gała rzecz na tćm, aby wrarsty górne krzyżowały się z dol-

155

nemi, i aby spoienia pionowe, przez wysokość i miąższość muru idące, nie łączyły się z sobą.

Wzór 17.

Tablica III

wzór 1,2,3, 4, 5, 6, 7. 8.

Wzór 17 wyobraża mur ceglany, starożytny, rzymski, którego odzież składaią cegły tróykątne, a śrzodek iest z gruzu na zaprawie wapienney. Taki sposób murowania z cegły, był powszechnie używany pod panowaniem Imperatorów. Ponieważ taki układ cegieł mógłby się łatwo od śrzodka odszczepać. Temu więc zapobiegaiąc budownicy rzymscy, mur taki robili w skrzyniach, za pomocą których łatwo przez ubiianie uprzedzić mogli skutek osiadania-, a dla moc-nieyszego ieszcze przewiązania, używali cegieł czworokątnych, które, co dwra łokcie wysokości, przez całą grubość muru, warstami kładli.

Wzory 1 i 2, pokazuią układ zbyt cienkiego muru, z cegieł kładzionych wzdłuż, rębem i płazem.

W zór 5 wyobraża związek, gdzie cegły wzdłuż położone stanowią grubość muru.

Wzór 4 i 5 daią widzieć na oko dw a, różnie złożone mu-

ry, których grubość pOAYStaie ze trzech, obok leżących, ce-gieł.

Wzór 6 pokazuie inny ieszcze związek, w którym użyto połówek cegieł dla dopełnienia układu.

Wzór 7 wyobraża mur o czterech rzędach cegieł.

Wzór 8 wskazuie wyborny łączenia sposób, który na-zywaią związkiem holenderskim. Służy on do złożenia muru znakomitey grubości; w nim każda warsta powstaie z rzędów, kładzionych ukośnie i tak, że kierunki we dwóch war-stach sobie przyległych, krzyżuią się nawzaiem, przez co

związanie staie się bardzo mocném. Chcąc mieć gładki przy-])ór takiego muru, odtrącaią się rogi cegieł sterczące, a po nich pozostała strzępia wygładza się, za pomocą wody i kamienia źerśeianego w oprawie drewnianey, którym sie ściana ociera, z góry na dół go posuwaiąc i do muru cisnąc.

Wzór 9 i 10.

Wzory 9 i io wyohrażaią rozmaitey grubości mury, mogące powstać z cegieł kwadratowych i tróykątnych, kładąc ie, bądź to w kierunku boków, bądź przekątney.

Bardzo wiele ieszcze, prócz wymienionych, zrobić można związków z cegieł równoległościennych, kwadratowych i tróykątnych; lecz przestaniemy na tych, które nay-lepiey odpowiadają warunkom mocy i prostoty.

Mury garnko

we.

Wzór u.

118. Nayduiemy ieszcze w niektórych budowlach starożytnych rzymskich i późnieyszych włoskich, a także i w naszym kraiu, użyte, dla ulżenia muru grubego , gliniane hładysze lub garnki (²). Tych tedy sposoby łączenia, w liczbie pierwiastków położyć wypada, a to tym bardziey, że naczyń takich w zdarzoney potrzebie korzystnie użyć możemy.

Wzór 11 wyobraża w iedney połowie całe, w drugiey rozcięte garnki, złożone na sobie, w pośrzód muru z gruzu i zaprawy wapienney. Każde to naczynie murowe, umyślnie

IO7

r-

do tego robione, kończy się rogiem iakoby śrubowanym, a ma u góry otwór tak zwężony iżby do niego mógł weyśdź koniec drugiego naczynia , i tym sposobem wszystkie na-wzaiem się łączą przez wysokość muru; przez miąższość zaś iego szykuią się w piątkę. Wizerunek tych, tak uż) tych naczyń, wzięty i est z kościoła ś. Witalisa w Rawennie.

Długość każdego naczynia bierze 22, a szerokość 8 cali.

Wzór 12 wystawna różney od poprzedzaiących postaci Wzór u. i odmienniey z sobą łączone murowe garnki. Wzór tych zdięty iest z naczyń, użytych do wypełnienia    skle

pienia, pozostałego w rozw alinach cyrku Karakalli w Rzymie. Kształt tych naczyń do kształtu wydętych pęcherzy podobny: maią one szyie w ażkie i krótkie; długie są na dwie stopy, a szerokie na cali i5. Daią się z sobą, z przyczyny takiego kształtu, gęsto w przewieź szykować, i samą tylko zaprawą, bez gruzu, połączone i przedzielone bydź mogą.

119. Istotną różnicą związków tego rodzaiu od poprze- Mury podług

pewney krzy-

ne.

dzaiących, iest krzywość powierzchni ograniczaiących; a za wizny ułoio-tą idzie węgielny do nich kierunek spoień. Mury takie, podług pewney krzywizny, złożone bydź mogą z ciosu, płyty, gruzu, cegieł i garnków, czyli naczyń murowrych.

Wzór i5.

Wzór 15 wyobraża układ kamieni ciosowych składaią-cych iakoby ścianę walca poziomego. Iedne ich spoienia są równoległe do kół podstawy, drugie idą w przewieź, równolegle do osi walca.

Wzór i4.

Wzór i4 pokazuie układ kamieni ciosowych, szykowanych podług krzywizny bani kołowey. W nim spoienia iedne idą naprzemian w kierunku południków, drugie zaś wciąż

21

w kierunku równoleżników; ściany spoień pierwszych płaz-kie, drugich zaś łożyska warst są częściami powierzchni osobnych ostrokręgów, ze wspólnego we śrzodku wierzchołka rozchodzących się.

Wzór i5.

Wzór 16.

Wzór 17.

Wzór 15 wyobraża mur, złożony podług krzywizny walco-wey, z cegieł rzymskich, kwadratowych wielkich, i prostokątnych małych. Pierwsze są ułożone w pasy równoległe do kierownicy , a drugie do tworzącey powierzchnią walca. Przez taki szyk powstaiąca z tych pasów iakoby krata, napełniona iest gruzem w kąpieli zaprawry vrapienney.

Wzór 16 okazuie także mur krzywy walcowy z cegieł rzymskich dwoiakiey wielkości; iedne kwadratowe, po 22 cale w boku maiące, położone są płazem, iakby płazczy-zny styczne do powierzchni krzywey; drugie mnieysze, po 8 cali na każdy bok biorące, składaią drugi pokład, między podłużnemi pasami, z cegieł większych, rębem i węgielnie- do krzywrey powierzchni stawionemi. Całe to cegieł wiązanie złożone iest na zaprawie wnpienney i napełnione gruzem, w kąpieli teyże zaprawry.

ne z

Wzór 17 wyobraża szczególny układ słupa, w koło żłobkowanego, z cegieł umyślnie do tego robionych, które na podobieństwu gwiazdy, w warsty poziome w przewieź są ułożone. Każda takakliniasta cegła, z końca szerszego ma odkroio-obu stron, iakby dwie czwiartki koła; a to dla tego, aby zostawiony na śrzodku rożek służył do złożenia rębów, przez wysokość słupa idących. Ale że tu cegły kładą się wprzewięź, przeto ich te rożki przystaw ać do siebie nie mogą; dla zapełnienia więc przerwy, w każdey wrarście kładą się leszcze

osobne rożki, wprost pionowych spoień każdych dwóch cegieł. Gały ten układ, zewnactrz tynkiem był powleczony, wewnątrz zaś gruzem na zaprawie wapienney nadziany. Przykład ten wzięty iest z rozwalin miasta Pompei.

20.

Wzory 18, 19 i 20, wyobraźaią sposoby łączenia naszych Wzór 18, zwyczaynych prostokątnych cegieł, kładzionych węgielnie do krzywizny; iod płazem w równoległe rzędy; 2re równolegle rębem, w mieyscu zeyścia się dwóch powierzchni walcowych; 5cie rębem w iedlinkę, albo tak nazwany trj nit.

Wzór 21.

Wzór 21, daie wyobrażenie użycia cegieł dętych wewnątrz, iakoby skrzynek zewsząd zamkniętych. Te będą ró-wnoległościenne, kiedy są małe ; a zaś kliniaste, kiedy są większe od dużey ręki cegieł pospolitych- Gdzie niegdzie są przedziurawione, dla uyścia bez szkody, w czasie wypalania, zamkniętego wewnątrz powietrza. Kładą się na zaprawie w przewieź, rębem do krzywizny. Wynalazek ten nowożytnych nie wdele się na co przyda, dla trudności robienia próżnych wewnątrz cegieł, a ztąd znacznego nakładu.

W wielu razach zastąpić go może, z lepszym skutkiem, związek naczyń glinianych, który wyobraża wzór następuiący 22.

Wzór 23.

Naczynia w tym związku użyte są na podobieństwo nieia-kich małżowin, powierzchu szrubovrane, aby się łatwiey zaprawy trzymały. Długie są cali 7, grube 2J cala, ziednego końca otwarte, a z przeciwnego maią rożek zaokrąglony, łatwo wchodzący w otwór wierzchni drugiego naczynia. Przykład ten wzięty iest ze sklepienia bani kościoła ś. Witalisa w Rawennie, gdzie te naczyńka we dwie i we trzy warsty, na sobie ułożone i zaprawą oblane, składaną całą

21*

grubość sklepienia. Układ ich w tey, skąd są wzięte, budowli, nie iest, iak tu do dołu w skręt ślimakowy.

rzędy równoległe, ale od wierzchu

Porównam^ 120. (}jpS maiacy własność prędkiego teźenia i moc wią-prawie wa- żącą, zrazu większą od zaprawy (72), silnie utrzymuie mu-

ułożonym..

pienney z mlirem «a gipsie ry niedbale nawet złożone; kiedy przeciwnie, zaprawa, potrzebując więcey czasu do stężenia, wymaga w kładzeniu łączonych nią kamieni więcey starania i porządku. Chociaż tedy gips zdaie się więcey- obiecywać korzyści w pośpie-szney robocie; iest przecież więzem bardzo niebezpiecznym: bo, gdy moc zaprawą łączonych murów wzmaga się z wiekiem, tedy przeciw nie na gipsie kładzionych maleie, a to tak dalece, że gdy są narażone na wilgoć lub niepogody, tedy po i5 lub 20 leciech burzą się i rozsypuią. Nadto, muryna zaprawie wapienney osiadaiąc, trwalszemi się staią; kiedy na gipsie złożone, paczą się i krzywią, z powodu rozdymania się gipsu, który, wysychając, zawsze objętość swoię powiększa.

Wyprawa i2u Tynkiem, albo wyprawą imiru, nazywamy warsty

murów czyli

tynk staro- zaprawy wapienney, gipsu, lub inney, tym podobney, mię-r?r: szaniny, które roześciełamy na murach z kamieni rodzimych,

zmeyszy.. ajp₀ SZtllCZUych.

Z przepisów szczegółowych, które podaie Witruwiusz na robienie tynków, tudzież z ostatków budowli rzymskich, dowiaduiemy się, naprzód o wielkiey około tynków" troskliwości u starożytnych, a potem widzimy że ich tynki, składały się prawie zawsze z kilku warst, razem na 4 lub 5 cali grubych. Miąższość warst następnie po sobie idących

malała-, tak: ze pierwsza, rzucona na mur nagi, robiona z zaprawy grubey, miewała około 5 cali; warsta druga pospolicie przez połowę cieńszą iest od pierwszey i z zaprawy delikatnieyszey. Grubość następnych maleie zawsze przez połowę, aż dóydzie do cieńkości pół linii, którą miewa o-statnia powierzchowna, zwyczaynie ze stiuku warstewka. Stink ten robili rzymianie z przegnoionego wapna pospolitego , kredy , i tłuczonego miałko białego marmuru. Tynki rzymskie, dla swey zbyteczney grubości, słabsze są od naszych, i maią tę nieprzyzwoitość, że warsty, a osobliwie pierwsza od drugiey, oddzielaią się niekiedy.

Teraźnieysze tynki, z zaprawy wapienney robione, chociaż się z dwóch, a często ze trzech warst składaią, nie są przecie tak grube , iak starożytnych. Pierwszą warstę rzucamy na mur nagi, oczyszczony pierwiey i skropiony wodą, aby się go łatwiey zaprawa uięła. Ta pierwsza warsta chropawa, którą rapowaniem zowiemy, da-ie się z wapna, nieco obficiey, iak do muru zmieszanego ze żwirem. Kiedy iuż rapowanie o schnie i stężeie, narzuca się na nie warsta druga, do którey idzie mniey wapna i piasek miałki; a lubo ią nakładaiąc uciskamy i gładzimy kielnią, zawsze iednak nayduią się nierówności, które się znoszą, kropiąc tynk posychaiący i zacicraiąc tarką: tak się zowie deszczułka z rękoieścią, iedynie do tey roboty służąca. Chceszlimieć tynk, zupełnie gładki i pozorny, natenczas po drugiey warście, powlecz trzecią, z wapna i kredy lub bleywasu, należycie z sobą pomieszanych. Kiedy tę o-statnią warstę, równo położysz i wygładzisz tarką; hę*

dziesz miał t}mk tak świetny i nadobny, iak iest stiuk, robiony z piłowin marmuru białego i wapna przegnoionego.

Różne sposoby łączenia drzewa.

122. W robotach małych stolarskich, do łączenia drzewa z drzewem, zwłaszcza, gdy ie wypada spaiać wzdłuż słoiów używamy pospolicie kleiu zwierzęcego. Lecz w wielkich, a mianowicie ciesielskich robotach, rozmaite ich części naymocniey się łączą przez wpuszczenie drzewa w drzewo. Takie połączenie, dla większey ieszcze mocy, uzbra-iamy niekiedy okowem żelaznym.

Sposoby te łączenia drzewa przez wręby (,rcdent) w ied-ném a nacięcie (entaille) zostawione w drugiém miey-scu, różne są, podług różnego względem siebie położenia części łączonych. Przypadki tego względnego położenia są: staczanie w iednę długość; krzyżowanie; łączenie węgielne, czyli pod kątem prostym, lub ukośnym; spaianie wzdłuż słoiów czyli w iednę grubość; nakoniec łączenie we dzwro-na kołowe. Nadto, połączone części zostawać będą na po-ziomey, prostopadłey, albo do poziomu pochyloney płaz-czyznie. Takie wdec różne przypadki następuiącym szeregiem figur wyrażone bydź mogą:

Podług tych względów i szczególney potrzeby, sposoby też łączenia drzewa w ciesiołce są różne i bardzo mnogie bydi mogą; z tych zwyczaynieysze tu pomieszczamy.

Staczanie drze w a w znak

piorunowy.

125. Siedm z porządku wzorów na Tablicy IV, podaią sposoby staczania drzewa w znak piorunowy, tak nazwany

l65

iego,

przez podobieństwo rysu spoienia do błyskawicy. W tych wszystkich sposobach, iako i w wielu innych, łączenia z sobą iedney granowitości drzewa, idzie o to: aby ta część gdzie i est spoienie, i w grubości i w mocy, niczćm się nie różniła od części całey. To oboie mieć będziesz, ieżeli równey mocy dwa drzewa do łączenia weźmiesz, i nadto :

iód) Tyle właśnie zostawisz nietkniętego drzewa na ied-nym, ile go na końcu drugim wybierzesz.

2re) Nacięcie i wręby na obu końcach tak dokładne i na-wzaiem podobne uczynisz, iżby po złożeniu ich z sobą ściśle przystały, i nie było mieysca próżnego w spoieniu.

5cie) Robiąc wręby, w głąb miąższości drzewa, zostawisz naymniey trzecią część grubości iego, zgoła nietkniętą.

Nie dopełnisz pierwszego warunku; tedy dwa końce, z sobą złączone, przy równych zkądinąd względach, nie będą mogły z równą mocą na siebie działać i oddziaływać*, tak, iż pod ciężarem prędzey pęknie ten, który ma mniey całego drzewa.

Nie spełnisz drugiey przestrogi; łączenie rozeydzie się, i tak dalece slabem bydź może, iak gdyby go cale nie było.

Zagłębisz wręby więcey, niż pozwala prawidło trzeciego warunku; chociażbyś dopełnił dwóch pierwszych; łączenie pod ciężarem pęknie, dla małey ilości włókien całych.

Wzór i, wyobraża nayłatwieyszy sposób łączenia dwóch tramów w znak piorunowy. Abym to połączenie zrobił; dzielę wysokość, każdego zosobna końca, na 3 części ró-

1Ô4

PIRE WIA S T KI BUDOWLI.

wne, a szerokość, przeniósłszy dwa razy na długość, i przez mieysca podziałów poprowadziwszy liniie, tak równoległe iako i prostopadłe do osi tramów, mam w myśli podzielony tym sposobem każdy koniec na sześć, równych sobie bryłek; z tych iednę z końca, a dwie z góry w iednym rzędzie wyiąwszy, usposobiłbym obadwa tramy, podług wy-żey wyliczonych warunków, do ścisłego z sobą połączenia; ale, w składaniu iednego końca z drugim, dla tarcia do-tykaiących się płazczyzn, doznałbym trudności; przeto dwa wręby krayne, nie tak, iak śrzodkowy, to iest: nie prostopadle do osi tramów czynię, ale raczey pod pewnym do niey kątem, w iednę stronę nachylam, a tym sposobem wszelką przeszkodę usuwam.

Wzór a.

Wrzćr 5.

Wzór 2, wyobraża łączenie, podobne pierwszemu, z tą tylko różnicą: że tu wrręby końcowe do poziomu są nachylone, a długość na sobie leżących końców, 2| blizko raza, większą iest od szerokości tramu; i naostatek, że dla łatwości złożenia i ściśleyszego połączenia końców, wpędzone są dwa naprzeciw sobie we śrzodek kliny, i z obustron przykryte żelazną wciąż goździami przybitą sztabą.

Wzór 5, daie widzieć z różnych stron, połączenie dwóch tramów, w tóm odmienne od poprzedzaiących, że prawie wszystkie , tak wrębów, iako i nacięcia, płazczyzny, są do osi drzewa pod pewnym nachylone kątem, i maią na-wzaiem, na każdym końcu tramu, ząb i gniazdo ukryte w połączeniu.

A, ząb (tenon); B, gniazdo (mortaise); w około zęba płazczyzny a: a, zz, zowiemy ramionkami (epaulement)\

w około zaś gniazda b,b,b, policzkami (jouée); G, bliny, potrzebne do ściśnienia całego związku; D, oków żelazny dla mocy.

Wzór 4, cała ta gromada rzutów, wzięta przez połowę, Wzór4. podług linii AB, wyobraża z prawey strony ieden, z le-wey zaś drugi sposób staczania brusów drewnianych. Pierwszy za pośrzednictwem wycięcia postaci kliniastey, drugi za pomocą zęba kolankowego. Biorąc ze dwóch ieden, powtórzyć go należy na końcach obudwu brusów. Kliny dwa na śrzodku, w każdym razie są potrzebne, dla mocy i złożenia obu końców w iedno wiązanie; dwie zaś szruby, na wskroś ie przeymuiące, do ściśleyszego poiednoczenia do-pomagaią.

Wzór 5.

Wzór 5, wydaie na oko dwa, liniią AB oddzielone, niewiele od siebie różne, sposoby łączenia brusów wznak piorunowy, z samych tylko ukośnych wrębów i równoległych do osi brusa wycięć powstaiące. Długość końców, na sobie złożonych, sześć razy iest tu większa od szerokości brusa. Trzy szruby, w równey odległości, przeymu-ią nawskróś łączenie.

Wzór 6, wyobraża sposób staczania końcami dylów⁷, Wzór 6. maiących szerokość cztery razy większą od swey grubości. Łączenie to uskutecznia się, przenosząc dw⁷a razy szerokość dyla od końca każdego na długość ; tym sposobem wykreślam na każdym z wziętych do łączenia końców, prostokąt dwa razy dłuższy, niż szeroki -, boki iego dłuższe dzielę na trzy równe części, dzielę oraz prostokąt cały na trzy mnieysze prostokąty, z tych śrzodkow^ego boki dłuższe każdy

na trzy części, a kraynych, boki krayne dłuższe na piec części równych. Przez te podziały, takie, iak wzór naucza, daię wręby do połowy dyla w iednćm mieyscu , a nawskróś przechodzące, w drugićm. Wybrawszy tyle właśnie drzewa na każdym końcu , ile go tam zostawiam, będę miał usposobione obadwa do ścisłego z sobą połączenia. Dl a więk-szey mocy, mogę końce drewnianemi kołkami na wylot przeiąć.

Z tych wszystkich, w znak piorunowy sposobów staczania, dostrzegamy: że długość zaeiosanych i na sobie złożonych końców drzewa, idzie za liczbą wrębów i nacięć, a iest miedzy dwa i sześć razy wziętą szerokością, tramu, brusa, albo dyla. Przeszedłszy pierwszą granicę, zbliżamy się do zetknięcia końca z końcem, gdzie rzeczywiście żadnego nie masz połączenia; ale gdy to mieysce zetknięcia, w żelazne leszczotki uięte i szrnbami połączone zostanie, tedy to połączenie tak mocne będzie iakby całe drzewo. Odchodząc daleko od drugiey granicy, trafiamy raczey na sposoby łączenia drzewa równolegle włoknom, czyli powiększenia grubości, nie zaś staczania. W tych dwóch ostatecz-Wzór 7. nych przypadkach wzór 7 pokazuie nam połączone tramy. Nadto , wszystkie w znak piorunowy łączenia, lepiey się przydaią do staczania i równoległego poiednoczenia drzewa , maiącego bydź wyprężonem , niż przeznaczonego do utrzymywania na sobie ciężaru.

Staczanie drzewa przeznaczonego stać pionowo; czyli widłowanie.

124. Kiedy w pionowćm położeniu drzewo ma służyć do utrzymywania i podparcia ciężaru, sposoby staczania iego w tern położeniu, czyli widłowctnie, te będą naylep-

167

sze, które daią płazczyzny stykających się końców do osi łączonych brusów prostopadłe i równoległe, czyli iedne poziome, drugie zaś pionowe.

Wzór 8, g i 10.

Wzory 8, 9 i 10, wTyobrażaią trzy sposoby widiowa-

nia drzewa stoiącego. Którykolwiek ż nich chcąc uskutecznić

podzielę kwadrat poprzecznego przecięcia na dziewięć małych kwadratów; i to na obu końcach zrobiwszy, iezeli na dwóch śrzodkowych kwadracikach wybiorę drzewa w głąb długości brusa, tyle, ile go na dwóch odpowiednich kwadracikach nietkniętego zostawię u drugiego końca; przygotuję oba końce do połączenia się sposobem pierwszym, który należycie obiaśnia wzór 8 ; iezeli wybiorę na trzech, w kolanko złączonych, zrobię podług sposobu drugiego na wzorze 9; iezeli na czterech w piątkę rzuconych, podług trzeciego, iaki iest na wzorze 10. I111 z większey liczby palców składa się widłowanie, tym, podług przekonania włoskich budowników, łączenie iest mo-cnieysze : iakoż rzeczywiście , ilość drzewa pozostałego i wybranego u obu końców, bardziey się zbliża do równości: gdyż iest w pierwszym sposobie iak 2:7; w. drugim iak 5:6; w trzecim iak 4: 5; nadto, oba końce coraz w większey rozciągłości płazczyzn dotykaiąc się nawzaiem, przeszkodę też, z przyczyny tarcia, coraz większą do przezwyciężenia stawią.

Wzór 11 pokazuie sposób widłowania, który od sposo- Wzóm. bu na wzorze 9 wyobrażonego tym się tylko różni, że ma ząb wprost przez śrzodek wzięty; a przy nim ramionka i tym odpowiednie u drugiego końca policzki, nie są pozio-

me, ale pod 70° od śrzodka do poziomu nachylone. Sposób ten, chociaż nie iest naylepszy, wszelako może się przy-dadź w szczególnym układzie warunków ciesielskiey roboty.

Wzór 12.

Wzór 12, chociaż wyobraża sposób widłowania drzewa okrągłego, iednak i do łączenia brusów graniastych z równą łatwością użytym bydź może. Ten sposób, ze wszystkich nayprostszy i naykorzystnieyszy, uskutecznia się pro-wadząc w kole, albo w kwadracie poprzecznego przecięcia, dwie prostopadłe do siebie śrzednice, albo przekątne, i po wybraniu drzewa w głąb długości na dwóch przeciwnych sobie tróykątach, robota się kończy.

We wszystkich tych pięciu sposobach widłowania drzewa, długość z sobą spoionych końców dwa razy iest większą od szerokości brusa lub kłody.

Łączenie drzewa krzyżowe, poziomie lub iakkolwiek leżącego. Wzór i5.

12 5. W sposobie, iakiego naucza wzór 15, na obu ramionach krzyża, w mieyscu ich połączenia, czynią się wręby do połowy grubości drzewa, gdy ta w obu sztukach iest iednaka; gdy zaś iedna z nich iest cieńszą, tedy do połowy eieńszey.Kładzie się zatem sztuka na sztuce pod takim kątem, pod iakim połączyć ie chcemy, i obrysowawszy iedne na drugiey, będziemy mieli granice, między któremi wy-bieraią się włókna drzewa, donaznaczoney głębokości. Sposób ten zarówno dobrze służy do łączenia pod kątem prostym, iako i ukośnym.

Wzór i4 iest obrazem sposobu krzyżowania drzewa pod kątem prostym, w którym podobnie między granicami połączenia, wybiera się też z każdey sztuki połowa włókien

269

drzewa

ale się to uskutecznia tym sposobem : dzieli się wysokość brusa na trzy równe części, z tych pierwsza całkiem się wyrzuca, drugą zaś, na cztery równe części rozdzieliwszy, dwiema przekątnemi, z tych czterech dwie kray-ne wyymuią się, a dwie drugie, iako i trzecia część cala,

pod niemi leząca, nietknięte zostaną.

126. W tym przypadku łączenia z sobą drzewa, tramy Łączenie drze-

wa w literę T,

wanie troyra-mienne.

bydź mogą iednakiey albo róźney granowitości ; lecz kie- c*yii krzjio-dy ieden cieńszy iest od drugiego, tedy zawsze cieńszy w poprzek grubszego przypadać powinien. Nadto, połączenie ich stać się może pod kątem prostym lub ukośnym i na płaz-czyznie rozmaicie do poziomu nachyloney.

Wzór i5 wyobraża sposób łączenia za pośrzednictwem Wzón5. zęba z posiłkiem, o. lub bez niego. Ząb ma szerokość równą szerokości, a grubość trzy razy mnieyszą od grubości drzewa , z którego się robi. Głębokość gniazda, a więc i długość zęba, bywa zwykle dwiema trzeciemi częściami szerokości tramu, w którym się wydrąża ; nie ma zaś przechodzić trzech iey czwartych części, zwłaszcza, kiedy sztuka z zębem stać do góry przeznaczoną będzie.

Wzór 16, wr tym tylko odmienny od poprzedzającego po- Wzór 16. daie sposób, że tu są dwa zęby i bez posiłków, a każdy iest ‘ piątą częścią grubości tramu i iest ieszcze dla mocy wycięte wr około gniazda otulenie, w które część całego tramu zachodzi.

Wzór 17 wyobraża bardzo mocny sposób łączenia, za po- Wzór i7j mocą zęba baniastego, inaczey łapy [queue d'ar onde).

Używa się on do łączenia tramu cieńszego, z brusem czyli

I7O

PIERWIASTKI BUDOWLI.

tramem grubszym. Na ten koniec dzielę szerokość brusa na cztery równe części, z tych iedna póydzie na otulenie, wktó-rćm się mieści cała szerokość i grubość tramu ; dwie na długość zęba kaniastego, a część czwarta równoległych włókien nietkniętą pozostanie. Wysokość zęba i est tu dwiema trze cierni częściami wysokości tramu, a tego wysokość do wysokości brusa, iest iak 2:5. Ten sposób daie się łatwo zastosować do połączenia tramu z brusem, pod iakim-kolwiek kątem ukośnym, będzie wtedy ząb kaniasty, z ie-dney iuź ty]ko strony podcięty, a zawsze koniec iego do osi brusa równolegle ściosany.

Wrzór 18.

Łączenie drzewa pod kątem prostym, czyli zamki węgłowe.

Tablica V.

Wzór 18 wyobraża łączenie krawędziowe równych sobie tramów w krzyż tróyramienny. Uskutecznię to nastę-puiącym sposobem: na końcu, który ma mieć ząb, wpisu-ię w kwadrat, według iedney iego przekątney, prostokąt, którego boki są do siebie iak 1 : 3; nietykaiąc włókien prostokątem zaiętych ; wykształcam naprzód ząb tak wysoki, iak iest szeroki prostokąt ; potem, przez drugą tak zniżoną kwadratu przekątną, prowadzę dwie do osi tramu pod 45° w dół nachylone płazczyzny, i podług nich wszystkie włókna, prócz w łókien zęba, precz odbieram. Tram drugi, na krawędzi położony, naprzód wycinam wpoprzek aż do połowy grubości, podług dwóch do osi tramu pod 45° rozchylonych płazczyzn; potem w rozcięciu wyżłabiam gniazdo na ząb końca drugiego.

127. Można naliczyć trzy różne przypadki, w których się zdarza łączyć drzewko w węgły proste: iod kiedy dwa z sobą połączone końce składaią łączenie, udzielne i zu-

1₇1

pełne iak np. końce podwalin i oczepów, a takie węgły zowiemy ramowe; 2re kiedy dwa końce, łączące się z sobą, usposobione są nadto, ieden z dołu, drugi z góry, do łączenia się z następnemi, a to takim sposobem: że każdy koniec, uważaiąc go przez wysokość, iest połączony z dwoma sobie przyległemi, iak np. we zrębach ścian drewnianych; 5cle kiedy w pierw szym lub drugim przypadku, końce związane, albo wychodzą ieden za drugi i nieiako się krzyżuią, albo gładko i rówmo z zamkiem, pod węgielnie ę są ucięte, to iest: albo będzie w^ęgieł z ostatkiem, albo ^przycieś zrobiony.

Wzór 1.

Gromada rzutów we wzorze 1 okazuie rozebrany węgieł ramowy. Abym to łączenie dwóch równych graniastych brusów uskutecznił, przenoszę raz szerokość od końca brusa na długość iego i kwadrat stąd naznaczony rozdzielam wzdłuż na dwie , a wpoprzek na trzy części równe; z takiego podziału naznaczy się sześć prostokątów; podobnież wysokość brusa podzieliwszy na sześć części równych, przedłużam myślą pierwsze i drugie podziały na wskroś brusa; ieżeli teraz z 56 przysposobionych myślą bryłek, dvne ich pierwsze warsty całkiem odeymę, warsty zaś trzeciey iedne bryłkę z brzegu przy całćm drzewie leżącą, a w dru-giey połow ie teyże warsty wszystkie trzy bryłki i trzy także pod niemi z w arsty czwrartey; będę miał dokonane zacięcie końca iednego. A podobne na drugim wykreślenie zrobiw-szy, wyymę z tych działów drzewa tyle i tam właśnie, ile ich i gdzie nietkniętych na pierwszym zostawiłem; atak, i ten drugi usposobię do połączenia się ścisłego z pierwszym.

PIERWIASTKI BUDOWLI.

172

W^zor 2

Wzór 2 w tym różny od poprzedzającego pokazuie węgieł, że cały na iednym końcu wykreślony kwadrat, rozdzielonym był na cztery małe kwadraty, i wysokość też brusa na cztery części równe; a tak myślą przysposobionych było 16 bryłek; z tych dwie pierwsze warsty całkiem precz poszły, w trzeciej zaś warśeie, na iedney czwartey iey części, wykreślone i wyżłobione zostało gniazdo półkaniaste; spodkowa iego warsta czwarta nietkniętą została. Drugi koniec, podobnież zaciosany, ma tylko, zamiast gniazda, ząb półkaniasty, wyrobiony z warsty drugiey.

Wiór 5.

Wzór 3 w yobraża sposób łączenia w węgły, przez zacięcie w pół drzewa bierwion okrągłych; sposób należący do przypadku pierwszego.

Wrzór 4.

Wzór 4 uczy robić węgieł z drzewa także okrągłego, ale tegotu końce za wegieł wystawać musza i łacza sie każdy z końcami bierwion nad i pod sobą leżących. Robi się to połączenie wyżłabiaiąc wpoprzek, do połowy grubości bierw iona, mieysce, dla obięcia połowry całey drugiego; które ma na wierzchu także poprzeczne w alcoyye gniazdo, dla obięcia do połowy bierwiona następnego, i tak daley przez całą wysokość zrębu. Każda ieszcze sztuka tego drzewa , opatrzona i est wrzdłuź idącym zpod spodu żłobkiem , dla

e

obięcia okrągłego grzbietu sztuki pod nią leżącey. Żłobek ten iednak bydź nie powinien w mieyscu obiętćm przez walcowe gniazdo, bo inaczey byłaby próżność wśrzód zamka.

"Wzór 5 wyobraża węgieł także z ostatkiem, ułożony z bierwion, z dwóch tylko stron, ociosanych, które w Litwie płaszczakami zowią. Tu każda sztuka ma dwa, do trze-

175

ciey części grubości zrobione, na sobie wręby: ieden z dołu , drugi zaś z góry. Wręby te bydź mogą pionowe, albo zukosa do srzodka zacięte i iakby z posiłkiem.

Dwa poprzedzaiące zamki, lubo mocno wiążą drzewo i łatwe są do zrobienia, ale obeyść się nie mogą bez końców, ze ściany wystaiących. Trzy zaś następuiące sposoby nie mają te y nieprzyzwoitości.

Wzór 6.

Wzór 6 wyobraża węgieł, powstały z bierwion krągla-ków, iakie są na wzorze 4: tychtu końce w grany są ociosane i nie wychodzą za ścianę, a tylko się łączą za pomocą wewnątrz utaionego półkaniastego zęba i gniazda, iak iest na wzorze 2; ząb leży pod spodem, gniazdo zaś na wierz-

chu każdego końca.

Wzór 7.

Wzór 7 pokazuie węgieł, zrobiony przez zacięcie końców czworogrannego drzewa, w postać dwoisto-kaniastą.

Wzór 8 pokazuie sposób robienia zamka, o podwóynym iakoby zębie. Aby go wykonać, należy rozdzielić wysokość bierwiona na 6 równych części; a na szerokości wykreśliwszy z końca kwadrat, także go rozdzielić na 9 równych kwadratów. Z tych 54ch bryłek, wybrać z góry w pierwszey w arście wszystkie g; w drugiey 5 od całego drzewa; w trze-ciey iedno z brzegu; ze spodu zaś w warście pierwszey 8; w drugiey 6; a trzecią warstę zostawić nietkniętą. Aby tak powrębywane końce składały mocny' węgieł, wysokość 0-ciosanego bierwiona do szerokości bydź powinna iak 5:2.

noległe drzewa na płazezy-znie pionowa,

128. Sposób łączenia wr znak. piorunowy (125 wzór 7) Łączenierów-wówczas do spaiania z sobą drzewa wedle długości, przydać się może, kiedy tak spoione sztuki maią zostawrać

alba poziomie w położeniu poziomem; ale kiedy stać są przeznaczone,

leżącego,    . f

nié masz lepszego sposobu nad ten, który wyobraża wzór następuiący:

Wzór 9.

Wzór g podaie sposób spaiania drzewa przez całą długość, za pośrzednictwem wydrążoney brózdy, wciąż na ie-dney stronie, i tey, iakoby gniazdu, odpowieduego ostrza na stronie przeciwney, w kaźdey do łączenia z drugą wziętey sztuce drzewa. Ściany oweyto brózdy, czyli fugi, a oraz i ią wypełniaiącego ostrza, czyli piórka , albo są sobie równoległe, albo dla Aviekszey mocy ku śrzodkowi są pochylone.

Wzór 10.

Wzór 10 uczy ay tymże samym przypadku i przez wy-drożenie, łączyć drzewo okrągłe.

Wzór 11.

Wzór 11 wyobraża sposób przydatny niekiedy do spaiania przez całą długość drzewa, na poziomie leżeć przeznaczonego. Łączenie to uskutecznia się przez sporzy o końcach kaniastych, z drzewa twardego i należycie suchego.

Łączenie u-kośne drzewa, przeznaczonego stać' na płazczyznie pionuwey.

raz

129. W tym przypadku zdarza się łączyć, albo tramy ie-dnakiey grubości, albo tramy z brusami od nich grubsze-mi; a zawsze o to szczególniey idzie, aby płazczyznę, o którą koniec ukośnie leżący opiera się, obszernieyszą, ile można, i prostopadłą do osi tramu ciążącego uczynić, a to ie-szcze nie osłabiaiąc poziomego, albo prostopadłego brusa, przez wydrążenie iednego gniazda na cały koniec tramu. Wzory 12 i i5 uczą łączenia traimrw iednakiey grubości; przez dotknięcie i uciskanie się zaciętych ku temu końców; drugi raz za pośrzednict\Arem zęba, będącego trzecią częścią grubości. W tym drugim sposobie ukośnego łącze-

nia, kiedy ieden z tramów pionowo stoi, wówczas dla mocy potrzebne są kołki drewniane lub gwoździe, nawskroś ząb i gniazdo przeymuiące.

Wzór i4.

Wzór i4 wyobraża sposób łączenia tramu z brusem, za pośrzednictwem zęba, wypuszczonego zewnątrz łączenia , dwóch z każdey strony posiłków, i otulenia. Ponieważ tu ząb na wskroś przebiia gniazdo; dla tego koniecznie potrzebne są dla mocy łączenia dwa żelazne obręcze, które się w około gwoździami obiiaią.

Wzór 15 podaie sposób ukośnego łączenia, za pomocą po- ' Wzór i5. dwóynego zęba, który iest połową całey szerokości tramu.

Wzór 16.

Wzór 16 daie sposób łączenia, za pośrzednictwem dwóch podwóynycb zębów, trzech posiłków i otulenia tey części tramu, która w brus zachodzi; grubość każdey z tych części iest f całey szerokości brusa.

Wzór 17.

Wzór 17 wyobraża sposób łączenia, złożony z dwóch po-dwóynych zębów bez otulenia, trzech posiłków, po dwa z obu stron każdego zęba.

Łączenie drzewa wyciosanego po-

i5o. Nayczęściey staczać, a rzadko zdarza się równolegle spaiać kołowe dzwona. Tu sposoby łączenia w istocie nie sa różne od opisanych w podobnych przypadkach, dla dług kr7;?]yi'

c    r J    r    j j j r    ⁷    zny îakoby

bierwion prostych; tylko, że gdzie w prostćm drzewie, za- dzwon ko'

u    ¹    łuwych.

cięcia i wręby do osi drzewa były równoległe , albo prostopadłe; tu będą do krawędzi krzywych równoległe, albo węgielne do krzywości.

■Łączenie, iakie wzór 18 okazuie, uskutecznisz nastepu-iącym sposobem: przeniesiesz wysokość dzwrona z końca dwa razy na długość iego, i to mieysce naznaczysz, a potem roz-

dzielisz koniec wzwyż, aż do tego znaku, na dwie równe części; naostatek, podzielisz każdą połowę końca, na dwie ieszcze połowy, przez poprowadzenie z boku ukośnych rysów i w strony przeciwne; a gdy z tego działu, dwa na-przemian z końca tróygrańce wyymiesz; będziesz go miał zupełnie usposobionym do łączenia się z drugim, podobnie iak ten wyciętym końcem.

Wzór 19 i 20.

Wzór 2i.

Związki drzewa z kamieniem. Wzór 22.

Wzór 25.

Łączenie żelaza z żelazem i użycie żelaz-

twa do łą-

Wzory 19 i 20 podaią dwa sposoby łączenia dzwon kołowych w cios piorunowy.

Wzór 21 uczy, iak za pośrzednictwem kołków drewnianych łączyć kilka warst desek, lub dylów, dla złożenia obłe-ków, stać albo leżeć przeznaczonych.

151.    Nayduiemy w pomnikach piśmiennych o starożytnych Gaulach (*), przykłady łączenia drzewa z ciosem i ziemią, z któregoto związku robili oni obronne śćiany twierdz swoich. Takiego budowania, wzór 22 iasne daie poięcie.

W wielu kraiach dzisieyszych złe zrozumiana oszczędność doradza budowanie, w którćm drzewo z murem wspólnie się iednoczą: robią z drzewa osnowę, a między części tego wiązania kładą na zaprawie cegłę, albo płytę; mur taki zwykliśmy nazywać murem pruskim. Mur pruski z wielu miar iest niedobry, a mianowicie : że w eń wchodzą materyały, niechętnie łączące się z sobą, a do tego, różnego przyrodzenia i trwałości różney. Związek iego wystawia na oko wrzór 25.

152.    Sposoby łączenia żelaza z żelazem, w takich pi’zy-padkach, kiedy ono w ogniu zwarzanćm bydź nie może, ró-

Z WIĄZKI PIERWOTNE ŻELAZA.

żne są podług stanu żelaza i przeznaczenia roboty; i tak: że- czema innych lazo sztabowe łączy się przez węzły; surowiec, za pomocą szrub; blachy, przez obrębki, ni ty i lutowanie. W każdym sposobie łączenia, na to szczególniey pamiętać mamy, że żelazo na zmiany ciepła iest bardzo czułe; azatćm należy zawsze wybierać takie sposoby iego łączenia, któreby powolne były zmieniaiącey się od ciepła obiętości, albo stąd po-wstaiącą siłę, zniszczyć mogły.

Wzór i wyobraża węzeł brukowy, dobry do łączenia żelaza wyprężonego.

Wzór 2 pokazuie węzeł zawiasowy, iednako dobry do staczania żelaza wiszącego, poziomie wyprężonego i pod kątem iakimkolwiek użytego. Tu przetkniete wrzeciono pełni usługę iakby w zawiasie.

Wzór 5 daie wyobrażenie węzła kleszczowego, który do łączenia pod kątem nie iest iuż przydatny; ale tę ma korzyść, którey nie maią dw a poprzedzaiące, że może bydź ściśniony , albo rozwolniony za pośrzednictwem dwóch, wstecz obok siebie zapędzonych klinów.

Wzór 4 uczy składać w potrzebie roziętny węzeł, mogący się zwmlnić i zacisnąć za pomocą rechew, klinkow re-chwy napinaiących, i dw óch naprzeciw siebie zapędzonych klinów.Ten węzeł nader iest mocny, używa się tylko w wielkich robotach żelaznych.

Wzory 5 i 6 wyobrażaią uzbroienie sztab, za pośrzednictwem wewnętrznego wiązania, poiednoczonego szrubami z całym układem.

Wzór 7 pokazuie sposób uzbraiania dwróch sztab żela-

łnateryałow z sobą. Tablica VI.

Wzór i.

Wzór 2.

Wzór 3.

Wzór 4.

Wzór 5 i 6.

Wzór 7.

Wzór 8,

Wzór ,g.

"Wzory 10, u i 12.

Wzór id.

źnych, iedney iak cięciwa napiętey, drugiey wr łuk zgiętey; obie są razem sprzężone, za pośrzednictwem ogniw ściskaią-cych i bryłek żelaza, granicę ściśnieniu kładących, końce ogniw przez nakładkę przechodzące są na wierzchu rozklepane ; przez co wszystkie części wiązania i eden nieroz-chwialny układ stanowią.

Aby ocenić korzyść takiego uzbroienia, równie iak na dwóch poprzedzaiących wzorach okazanego, należy sobie przypomnieć wypadki doświadczeń P. Duleau (g 4 po i7te i

Wzór 8 pokaźnie sposób iedyny łączenia surowcu żelaza za pomocą szrub, które, z klepanego żelaza surowcem oblane ucha, wewnątrz ściskaią; ucha te zatapiamy w surowiec, póki iest ieszcze płynnym.

Wzór g iest obrazem sposobu, który do łączenia w łęki kołow^e, tak lanego, iak sztabowego żelaza, równie przydatnym będzie; używa się tu także szrub, któremi dwa, na sobie złożone między leszczotkami końce, nawskroś są przeięte.

Wzory io, ii i 12, wyobrażaią obrębhi brzegów blachy, złożonych na sobie w pięcioro i siedmioro, ieden leżący, dwa drugie stoiące.

Wzór i3 okazuie łączenie blachy za pośrzednictwem nitów.

Chcąc brzegi blachy, albo sztab nawet, w ten sposób z sobą połączyć, przykryiesz dostatecznie brzeg brzegiem i obadwa razem w równych odległościach poprzedziurawiasz, a potem, przez te otwory pozapędzasz czopki, czyli nity żelaza miękkiego, mocno rozegrzane, i te z obudwru końców zaklepiesz.

Wzory i4 i i5, wyobrażaią spony ze spiży, lub kute WzóniiiS. z żelaza, iakich starożytni w roztopionym sadząc ołowiu, do łączenia kamieni ciosowych używali; pierwszy ma oba końce kaniaste, drugi postać proboia.

Wzór 16.

Wzór 16, pokazuie łączenie brył ciosu wzdłuż, wszersz i wzwyż, za pomocą czopków żelaznych.

Tych wszystkich trzech sposobów, znaiomych staroźy^ tnym, używaią i dzisieysi budownicy do łączenia kamieni ciosowych.

Wzór 17.

W przypadkach, w których na połączeniu kamieni żelazem wiele zależy; uciec się można do sposobu, którego wzór 17 iest obrazem; to iest: do szerokich sztab żelaza i sworniów: pierwsze wpuszczaią się w łożysko całey wzdłuż warsty; drugie wiążą ie między sobą. Każda tedy bryła kamienia każdey warsty, przedziurawiona iest pośrzodku za pomocą mocnych sworniów, przeymuiących na wylot sztabę i kamień; a tak cała się warsta w iednę bryłę i warsta z warstą wiąże. Można nawet, dla większey ieszcze mocy , przedłużyć dziury pionowe wskroś dwóch warst niższych; i sworniami odpowiedney długości razem dwie połączyć.

Wzory 18 i ig, wyobrażaią kotwie (ancre) czyli końce WzómSijg. sztab, albo więzów żelaznych (tirants), do ściągania murów" służących. Iedna z tych kotwi iest nastrzępiona, dla mocnieyszego trzymania się w murze, druga zaś przez licho ma przewleczony trzpień żelazny, równo z murem zapędzony.

Wzór 20, ai i 22.

Wzory 20, 21 i 22, znaczpą także kotwie żelazne, do

wiązania drzewa usposobione. Pierwsza iest proboiem iezgarzowjm, służącym do łączenia dwóch sztuk drzewa w literę T z sobą związanych; i dla tego ma końce w przeciwne strony zaostrzone i nacięte z góry : aby pomiędzy słoie łatwo zapędzić się dały i napowrrót z drzewa wy-dobydż się nie mogły. Druga iest kotew szrubowa; trzecia, w kolanko zgięta i gw oździami do drzewa przybita.

Wzór 23 i 24.

Wzór 25.

Wzór 26.

Wzór 27.

Wzory 23 i 24, opisuią dwra różne strzemiona, do zawieszania drzewca na drzewie służące : iedno strzemię za pomocą przetyczki żelazney, drugie za pomocą szrub do skracania się lub przedłużania są usposobione.

Wzór 2 5, pokazuie tak nazwrane stj^zemię sakwowe, służące do zawieszenia, po obu stronach brusa, dwóch mnieyszych tramów.

Wzór 26, wyobraża strzemię ze szrubowemi końcami i żelazną nakładką, do spoienia kilku wespół tramów , wielce przydatne.

Wzór 27, okazuie z całym przyborem sworeń żelazny użyteczny do łączenia brusów drewnianych. Opatrzony on iest na iednym końcu głową, a na drugim, ma otwor poprzeczny. Pod głową ode drzewa, i na przedziurawiony koniec, kładą się dwa żelazne krążki; przez otwór zapę-dzaią się szczypczyki kliniaste, i po zapędzeniu rozginaią, aby się nie wymknęły z otworu.

Wiele ieszcze , prócz opisanych, znaleśdź się może różnych sposobów uzbraiania wiązań drewnianych, i wiele się może wymyśleć żelaztwa, iako więzu i okowu zewnętrznego ; lecz nie będziemy się daley rozciągali z opisy-

waniem związków budowlanego wątku, których całkiem wyczerpać niepodobna. To, cośmy o nich powiedzieli, wystarczy, do ochronienia, może, od grubych błędów, które zbyt często natrafiamy w robotach, zdobicieli raczey budowli, niż budowników. Nadto, wystarczy ieszcze do przekonania , iż dobrze poięte i dokonane w budowli związki ma-teryałów, nadaią iey moc, trwałość i ozdobę. Aby się lćpiey o tćm przeświadczyć, dosyć iest przypatrzyć się wspaniałym zabytkom budowli starożytnych, i prawdziwie pięknym utworom architektów włoskich, gdzie kamień, cegła, marmur, drzewo, widać czćm są i do czego użyte, a zawsze umieiętnie w mieyscach sobie właściwych pomieszczone. Tak więc, umieiętne łączenie materyałów, ze względem na ich przyrodzone, i od wielkości, kształtu i położenia zależące własności, iest pierwotném i naywłaściwszćm znamieniem doskonałey budowli.

KONIEC CZĘŚCI PIERWSZE Y.

é *-

è OD

to *

POCZET PRZEDNIEYSZYCH RZECZY W CZĘŚCI PIERWSZE Y„

¹

Wyraz ten lity, w iezyku naszym i czeskim, raz znaczy to, co w łacińskim fusust drugi raz to co purus, pułus, i w témto drugi ćm znaczeniu iest tu użyty.

²

W GroJnie, na przedmieściu Kołozy, icst starożytny kościółek konstrukcyi bizaiv-tyńskiey ; wewnątrz iego, widać na ścianach wiele dziur czarnych; są to otwory naczyń czyli hładyszów glinianych, których, bądźto dla ulżenia muru, bądź dla natężenia głosu, w ściany ponatykano.

Współczesny zapewna temu, nayduie się kościoł obalony w Owruczu maiący podobne hładysze i podobnie iak w Kołozy w ścianach osadzone.

WSTĘP.

I. Ogólne o Architekturze wyobrażenie.

stronica.

liczba §.

1.    Architektura iest nauką przemysłową

2.    W" Architekturze stosuią się fizyczne i matematyczne nauki . . 8.

5. Architektura iest prócz tego umieiętnością praktyczną.....9.

II. Powszechne zasady doskonałości w utworach przemysłu.

4.    Warunki zadania określaią przeznaczenie utworu ......

5.    Prostota ................................

6.    Ilarmoniia...............................

7.    Symetryia...............................

8.    Rozmaitość . . . ...........................

9'

11.

11.

12.

12.

III. JP ar un ki i sp os oh y ogólne tworów przemysłu, wielkość i stałą postać maiących.

9. Warunki ogólne...........................

10. Oszczędność.............................

n. Moc i Trwałość..........................

12. Wielkość, postać i położenie względne.............

i5. Sposoby ogólne: fizyczne, matematyczne i indywidualne zdolności . .................................

i5.

i5.

16.

*7-

IY. Stosowanie zasad doskonałości w tworach przemysłu do nauki Architektury.

14.    Zamiar nauki...................

15.    Co iest, i iakie ma przeznaczenie budowla?

16.    Warunki ogólne każdey budowli służące . .

17.    Warunki szczególne są mnogie i zmienne. .

21.

21-

21.

2 4*

18.    Bezpieczeństwo.........,

19.    Zdrowość..............

20.    Wygoda..............

21.    Ozdoba, warunek przypadkowy

22.    Przykład ogólny.........

25. Przykład szczególny.......

24.

24.

25.

27.

24.

CZEŚĆ PIERWSZA.

c

PIERWIASTKI BUDOWLI.

24.    Co są pierwiastki budowli?...........

25.    Które ciała są zwyczaynym wątkiem budowli?

53.

53.

ROZDZIAŁ I.

KAMIENIE

rodzime.

54.

26.    Rodzaie kamieni.....................

27.    Kamienie gliniaste....................

28.    Kamienie wapienne...................

29.    Marmury.........................

5o. Kamienie gipsowe....................

3x. Kamienie krzemienne i złożone z ciał wielorakich

32.    Granit...........................

33.    Piaskowiec........................

34.    Kamień wapienny ciosowy...............

35.    Ogólne przymioty kamieni ciosowych........

36.    Wypadki doświadczeń nad oporem kamieni ciosowych. . . . 4o. 87. Płyta» czyli płat kamienny

54.

54.

35.

56.

37.

58.

3g.

5g.

4o.

44.

ROZDZIAŁ II.

KAMIENIE

SZTUCZNE.

cegła-

40.    Cegła surowa.

41.    Cegła wypalona,

45.

42. Cegła pływaiąca

5o.

ZAPRAWA WAPIENNA.

TV a p no.

O"! CJł en    üi ui

ID N    O O (Ji    ÜI

44.    Przyrodzenie wapna...................

45.    Rodzaie wapna.......................

46.    Własności wapna podwodnego.............

47.    Własności wapna pospolitego.............

48.    Wapno podwodne sztuczne..............

4g. Sposoby gaszenia wapna i od nich zależące skutki 5o. Własności wodników wapna..............

51- Piasek krzemienny. •..............

52.    Cyment, czyli piasek z gliny przepaloney. .

53.    Piasek puteolański, czyli pucolana rodzima

54.    Pucolana sztuczna.................

60.

62.

62.

63.

ZAPRAWA POSPOLITA.

56. laką usługę sprawuie piasek krzemienny w zaprawie wapienney? 64.

67. Wpływ grubości ziarn piasku na moc zapraw’y........

58. Wpływ wysychania na moc zaprawy............. ,

5g. Wpływ gaszenia wapna na moc zaprawy...........

60.    Wpływ stosunków na opór zaprawy...............

61.    Wpływ długiego wyrabiania na opór zaprawy.........

62.    Wpływ* niepogod powietrza na opór zaprawy.........

63.    Wpływ czasu na opór zaprawy wapienney..........

64.    Porównanie co do mocy zaprawy starożytnych i śrzednich

wieków z teraźnieyszą.......................

67.

68.

69.

70.

67.

7*-

6g.

70.

ZAPRAWA PODWODNA.

66.    Wpływ wzaiemny własności wapna i pucolany........ 71.

67.    Działanie wody na te ozęści zaprawy hidrauliczney, których się bezposrzednie dotyka

« 7 p 3.

68.    Własności gipsu , . ....... . ,

69.    Sposoby obchodzenia się z gipsem

70.    Moc wiążąca w zaprawie wapienney i gipsie

71.    Moc spoienia cząstek zbiorowych zaprawy i gipsu. . . ... 79.

72.    Porównanie siły wiązącey z siłą skupienia i oporem pod ciężarem kruszącym* w zaprawie i gipsie .... .

fi fi

75.

76.

77*

• - • 79*

ROZDZIAŁ III.

DRZEW O.

82.

74. Zalety ogólne roboty ciesielskiej. , . . , . y5. Skąd pochodzi siła i czerstwość drzewa?

76.    Dębu gatunki i ich własnos'ci...... .

77.    Sosny gatunki. . . . * . . . ...... ...

78.    Sosna pospolita .................

79.    Wpływ gruntu i położenia lasów na moc i czerstwość drzewa 88.

80.    Opisanie części drzewa w powszechności ......

81.    Wady drzewa przypadkowo ..............

82.    Sposoby powiększenia w drzewie mocy i trwrałości

83.    lak w powszechności każda ciesielska robota urządzoną Jbydź ma 97.

84.    Od czego drzewro chronić, aby trwałem było . . .

85.    Opór drzewa.......................

86.    Opór w 1x0 przypadku. .... ...........

87.    Opór w 2«i przypadku. ....... ........

88.    Opór w 3m przypadku . . ..............

89.    Sprężystość drzewa. ......... ...... . ,

82.

82.

85.

. . 86,

89.

• 97*

98.

. . 100.

100.

fi «

102.

io5.

ROZDZIAŁ IY.

ŻELAZO.

90.    Własności żelaza................

91.    Odmiany żelaza i tych odmian własności. .

92.    Surowiec. .....................

93.    Żelazo sztabowe. ............. . . .

jo4.

106.

I06.

io3.

g4. Stal................. .... t ..... .

g5. Wady przypadkowe..................

96.    Rdzawienie żelaza....................

97.    Wypadki doświadczeń nad oporem zelaza.....

i°9*

110.

ni.

. . ni*

ROZDZIAŁ V.

TRAWA MOCY SrOIENLA, CZYLI OPORU, BRYŁ KRUCHYCH, GIĘTKICH I SPRĘŻYSTYCH.

98. Prawo oporu bezwzględnego ..................

gg. Prawo oporu względnego.....................

100. Stosowanie wzoru (1) do bryi kruchych daney podstawy

przełamania.............................

201. Stosow anie w'zoru (2) do brył giętkich i sprężystych daney

podstawy przełamania.......................

102. Opór względny brył rozmaicie położonych ..........

121»

122.

124.

127.

129.

1 o5. Opór brył podobnych sobie i pod własnym łamiących się

ciężarem. ...............................

io4. Opór bryły gdy siła do kierunku iey włókien ukośnie działa i32.

l32.

l51.

io5 Prawo oporu brył z góry uciśnionych

106.    Stosowanie wzorów' (3) i (4) do brył graniastych i walcowych i35.

107.    Naywiększa wysokość, do klórey bryła bez nagięcia się, pod własnym ciężarem wzniesiony bydź może

i3y.

ROZDZIAŁ YŁ

ZW'IAZKI PIE RWO THE WĄTKU BURO WLANEGO.

109.    Fiodzaie murów ...................

110.    Prawidło ogólne przyboru kamieni ciosowych

111.    Mury ciosowe starożytnych ............

H2. Mury ciosowe teraźnieysze ............

n3. Mur dziki. ......................

n4. Mury odlewrane starożytnych...........

115.    Mur płytowy teraźnieyszy. ............

116.    Mur ziemiolity....................

. . i4o. . . i43.

i4&.

i4g.

i5o.

1Ö2.

i53.

i54.

117- Mur ceglany.....................

118.    Mury garnkowe ..........................

119.    Mury podług pewney krzywizny ułożone..........

120.    Porównanie muru na zaprawie wapienney z murem na gipsie

ułożonym...............................

121.    Wyprawa murów, czyli tynk starożytny rzymski i tera-

źnieyszy................................

122.    Różne sposoby łączenia drzew'a.................

125. Staczanie drzewa w znak piorunowy..............

124.    Staczanie drzewa przeznaczonego stad pionowo czyli wi-

dłowanie ...............................

125.    Łączenie drzewa krzyżowe, poziomie, lub iakkolwiek leżącego 168.

126.    Łączenie drzewa w literę T, czyli krzyżowanie tróyramienne 16g.

127.    Łączenie drzewa pod kątem prostym, czyli zamki węgłowe . 170.

128.    Łączenie równoległe drzewa na płazczyznie, pionowo albo

poziomie leżącego. .........................

129.    Łączenie ukośne drzewa przeznaczonego stać na płazczyznie pionowey............................

130.    Łączenie drzewa wyciosanego podług krzywizny, iakoby

dzwon kołowych..........................

131.    Związki drzewa z kamieniem..................

132.    Łączenie żelaza z żelazem i użycie żelaztwa do łączenia innych materyałów z sobą.................... 1..

i56.

157.

160.

160*

162.

163.

166.

173.

174.

LfS to

176.

OMYŁKI

str.    29    wiersz    i3    skrzykła

—    48    —    —    19    powięksenia

—    67    —    —    9    wszysko

—    69    —    —    2    wilgotey

—    70 od koń. 3 podwóyney

—    106 od koń. 6 żalaza

—    i4i

—    i4i

—    i3 lit des

—    21 przewini

— i5j od koń. 8 iak

czyłay skrzydła

—    — powiększenia

—    — wszystko

—    — wilgotney

—    — podwodney

—    — zelaza

—    — lits de

—    — w przewini

---iest

■i.

*

'ï

.

m

■

■■

'

•<

/

.

iĘfc

it

*

■

*

%.

•-

«

..

V,

V \’

, BIBLIOTEKĄ I fiŁÓWWA y

✓

M<%&9

»

¥•

Î#'

Ni

■

':¥■

>*

V

.

r#

%

>

■&Æ

. Akc 'i-ćifo • KitLÏ Lj ss

«•'iv.f-A.j

.

...

A '

J*

i

■9

r

t

V

t

4--

'

jr

• ♦

*

»

* V.

Mt

*

t

**

♦

\

y*** ■*+

■ <•

« * '

*4*

* *

,

’ *

J

'

m'* *

V

'

V

-* *

N

.

*

*

ł

*

**

■ *

- %.

/

«

■ »

. •

'

* . *

%

;

■

J.

"Wzór. 1.

Wzór.4.

Wzór. 7.

-ciosowe.

"Wzór. 2.

WzOX\ 5 .

-dzikie.

jI

Wzór. o.

dMnry pros Le

"Wzór. 5.

Wzór 10 .

-t

idlewane.

jrJ

r—

»Il

ä$M$

R!

WmM

MH

Wzór 11.

Wzór 12 .

-plvtowe

EE

•V

I!

ik>0:Q

foi

Wzór 14..

Wzór. 6 .

Wzór l3.

Wzór l5.

fl

••••••

>1

Hilf

ceglane .

U-¹ I;/-

r#

'i lti

\_J

_L

j.......*

ziemiol ite

pire-)

rnsm

Wzór ().

Wzór l(î .

Wz or l7 ...

9

#

, »

p

.

S

.

WÉ>

♦

i    v

%

y

V

* » .

*

r

• %

>}

*

r

■

\

*

»

.

«

»

*

.

J-?

'ł

;

io-

TierwiastRx LncTowIx.

POCZĄTKI ARCHITEKTURY.

C'

C.ŁTab.HL

Mrrry proste -

FŁćiczenie Kainieni-

Alm* y Tir żywe -

-ceglane

-ciosowe

FU

EU

il \ I lljl

■f-

~Wzor l5 .

T~

sl

.i.L

~Wzór X .

~Wzór 2 .

~Wzór- 5 .

UJ_i

"Wzór lt) .

FE

- odlewane

TV

mś

mm

Wzór i4.

Wzór ‘20 .

Wzór 4 .

"Wzór 5 .

r~T

mm

T3

ii«

Wzór l7.

ri

IM

ii

\~‘i

"Wzór 21 .

Yzńr l5 .

"Wzór 7 .

Wzór 8 .

Wzór t) .

-garnkowe

fi

ceglan e.

- garnkowe.

T»

m

»i

0e--.

slrm

W zórlft .

Wz ôr 18 .

ri

PIflf

Ił

y»

Wzór 22 .

Wzór 10 .

W/z.ôr IL .

"Wzór 12 .

I

JL

X)

a.

Wzór 1 .

JL

a.

-■\vr znak piorunowy.

Wzór 2 .

,r

12

1)

li .ii 1 T.)

Wzór 5 .

Wzór 4.

Łączenie Drzewa-

- willi owe.

-wliteręT.

EĆ

Wzór l5 .

Wzory

37

t=Z

i')'

Wzór lł) .

.A.

4-

I»

2____Z

7.

r—j c

Ly

CS !

9*

JO.

JL.

12.

Gf_£

Wzór l7 .

—Łrzyżowe.

Wzór 5 .

Wzór C .

Wzór* 1.1.

i-

AJ

ÎL

Wzór l4.

Wzór 18 .

"Wzór 7.

;

!

i

?

;

*

\

i

;

:

\

*

'

»

<• r*

T

4 *

«

*. »

:

m

*.

*

A*

*•

*

■

-*

é

Jf

■

4 *

¥

»

*

4

• i

A

Wzór i .

Wzór a .

-Wp^ielrie <::///; WppJv ⁺

-* rarnwe .

Wzór 2 .

i\

Wzór 5 .

+ z o.vta/Ajmi .

+ wprz//cit>j.

ri*

=1

silili

I»:

t.........J

Wzór 6 .

"Wzór 5.

B-

W’zàr

Ł acz en io 3)r ze    a-

-ukośne.

-■we dzwona kołowe.

■ÔÊêÉÈt

"'V

"Wzór 18 .

Wzór l4 .

Wzór 19 .

Wzór ‘20.

Wzór 7.

Wzór l5 .

"Wzór 21 .

...X

12.

- z kamieniem.

IZ

V \>

WTzÔr l6 .

EJ

{}

ga

Dxj

Mj

Wzór 8 .

- tó wnole £>Ie j

Wzór

j5.

rm

iH

mm

PU

r°Rf

faîô \

■ >v

JÜ1

IgUH

Ul

mm

Wzór 9.

Wzór 10. Wzór Jl.

Wzôr i7.

Wzór 22 .

W zór 27) .

*

-*

-

r •

m

■!*

*

♦

>•

li!

JL

AmArtmn’

■pilili

Kii

I!l

Ili

lilii

Heszczowy.

W zór (i .

Węzły +

Wzór X.

Wzór O.

■+- zmnasouy.

+ rozżetny

uzbrojenie sztaL.

Wzór 5.

Wzór 6.

11

Wzór" 7.

~Wzór 2.

Wzór 4J

Wzór 9.

Łączenie £eïaaa

Obr eTiki

Wzór II.

Wzór 10.

,Śj>\

Wzór' 12 .

Xit\r

'UOA

1 :H

!ł ; : L

_J * "'l"

Wzór l5.

Wilno

Spony

Czopki

A/trtf.Li/a

jrrobowwa.

BflB

fr

VJ7-

Wzór li.

Wzór JO.

Wzór l6 .

gP"'

IP^PP^

'i-    4, 'h

Wzór i7.

Wzór 25 .

K o Tb f wi e

.itrzpyiArfa

Wzór lö.

xichäßt

szriHo

y robo wa

.. .i.i il ,l,.l!1

20.

Ao/un Jcowzl

Wzór 19.

i»l-

⁷miiiiuń'iuui

22.

Strzemiona.

r-T

SI

21.

Sworzeń

Wzór 20.

_J

iiHimiinmmi

Wzór 24.

Wrzór 26.

W zór 27.

• >■ -I it )«-

Tid.Ł

!,

VS

àhkSM

£===£=§

u^iLLi Ü

Tak iak iest.

%**¥*»

..

**

-Im « •*: m » • •

W » M: • • • •

i» e

fl • • • • • • tm • • m • • 0

••

.»

••

[■ y

•• %

Zn *•/

** A

.* .*

+*

Koscioî P.MKazaiiskiey w S^Petersburdu.

irrt in u H

«V Mit is;

02 |jj p|

dmmłw)

gimmiimiö

■giBiaiiiiOTj}

nsr    ;

QTL f

ppw

jM;

liii

Eé- ■>

'Â

U dil.

Jakby bydź m.óól.

«y,

S#;

\V

•SU

••

|É

Ké.2.

•a

*•

«*

*•

•*

tefcJIsrÄi

MS

Zo/ //. YS/źZu Ł ZE/ćł.

JbazzaJ&o. EZosk/ t/s-.

/z/

[of f ■ fi-4

lîHif |A>    ^    1^2

-i ùq.int

-J

Jf:*

K

«

.

;

»

;

>

«

W

*• •

■

*

*

’

*

%

..."

S.

‘ V -

«f

f

■

■*

Ä

'>■ ' '•

4

■'*

♦

♦

*

•y *V

■

; '*•

j w

--

w*

***

♦ *

»

1

'

#-

■«.

<•

■■:■ .. .*■ 'V

*

!

■

'** «

t

’ Atj

‘

4

■%

*' ;

•.V--

*

*•

*

î V,

:à

'y o &

4ł. ß/lr

yj

j/

■V;

11-349604

Mmm

iii

HA

:

ii

Biblioteka Politechniki Kiakowskie|

100000299944