*

₄

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■

100000296996

iumiuA

O KAMIENICACH W RYNKCI STAROMIEJSKIM.

Ten ostatni umarł wkrótce, a kamienica przeszła na

Ng 8 (66).

Koszary Mirowskie. Wymienione jako oddzielna uli

jbtAi-

iumiuA

K .Gc*»vuI*cL

taćUYOWlŁ

.1, U5TUU V/$    op '

90©^0TXii

optrepod    ^ppf©! ©kkT cp 3

tsA^odopii m afojpyi idajr¹*qo -£*. o i potiaop^pirtip c$or> op %ąęo&ć

rSefat^M

SYCHOS *t:*eotoe*3irpq?:tj -xp ^ojd fapts^oair^ prfK{»nrra i<WS t:fouaopj*jii$tir c$©f

-^ł7l^4 '*'** i&tC j-.— tH-C. y% <£*

sofcie fiowz&i

OZ-OWtJ- §C£C2? lł£, C^ioSCiliy&ki 11y / p*

OPOWIADANIA O STAREJ WARSZAWIE

f Z KSIF-30ZBI0RU ^

jKazim. aladm/skiego

SL-iWl y

♦♦♦♦♦♦♦I*

>

—

/

*

/

'

-'tof. cliaz-imic-tz, feofac&otoo&i

+FCołVl£ §)C£CZ> ul, ${o6ciuoz>(li 4. wjl

WIKTOR GOMULICKI

OPOWIADANIA 0 STAREJ WARSZAWIE

WYDANIE NOWE,

POPRAWIONE, ROZSZERZONE I OZDOBIONE ILUSTRACYAMI.

TOM I.

4,*

4*

WARSZAWA—1913

NAKŁAD I DRUK ZAKŁ. GRAF. TOW. AKC. S. ORGELBRANDA S-ÓW. SKŁAD GŁÓWNY W KSIĘGARNI E. WENDEGO I S-KI W WARSZAWIE. WE LWOWIE H.ĄLTENBERG, G. SEYFFART, E. WENDE I S-KA z ogr. p.

fcCHN/,,

f/o

^ *

v<<?

i- 2

V,

gj

t^0/( &Sk

3^V/łVr o

Akc. Nr. K-^j&y f^

I.

O WARSZAWIE JAKO STOLICY KRAJG.

ostatniem dziesięciolecia XVLgo w. speł" nil się fakt w dziejach Warszawy najważniej" szy: została stolicą Rzeczypospolitej.

Nie można z bezwzględną ścisłością oznaczyć roka, w którym to nastąpiła. Ani Volumina Legum, ani dziejopisowie współ" cześni, ani nawet potoczni pamiętnikarze nic o tern nie mówią wyraźnie. Ważny wypadek jest jakby umyślnie przez wszystkich przemil" czany.

W braka innych danych, data sprowadzę^ nia się Zygmunta Ilh-go do Warszawy w r. 1596 uważana bywa za datę przeniesienia stolicy. Tę datę zapisał w swem dziełku pierwszy z hi" storyków Warszawy, Gołębiowski. Za Gołę" biowskim powtórzył ją Sobieszczański; za ostatnim prawie wszyscy o Warszawie piszący.

Nie wytrzymaje wszakże krytyki ani ta data, ani popierać ją mający argament. Zy« gmant III przybył w r. 1596 do Warszawy i w niewygodnym Zamka warszawskim osiadł nie dla tego, aby miał przenosić z sobą — gdzie? w ręka, czy w szkatałce podróżnej?— stolicę, lecz z tego prostego powoda, że chwi« Iowo, wskatek spalenia się zamka w Krako« wie, był pozbawiony przystojnego dacha nad głową.

Co do nas, idziemy za Weinertem, który datę astołecznienia Warszawy przeniósł na rok 1598. Dlaczego to aczynił i dlaczego uznaliśmy jego hypotezę za najzasadniejszą, powie się o tern w miejsca właściwem.

POPRZEDNIE STOLICE POLSKI.

Gdy Popiel w chwilach okropnego zgonu Karzącej zbrodnie doświadczył prawicy,

Naród, chcąc znaleźć następcę do tronu,

Zebrał się w pięknych równinach Kruświcy...

W Kruświcy mieszkał Popiel; pod Kru-świcą obrano Piasta — Kruświca zatem była pierwszą stolicą Polski.

Z tamtych to stron, z nad brzegów sze« roko rozlanego Gopła, gdzie osiedli byli Po« lanie, wywodzi swój ród Polska. Tam jej gniazdo i tam jej kolebka. Dla uczczenia tak Ważnej pamiątki, gdy już z Chaosu nazw in« nych wyłoniło się ostatecznie nazwisko Pol* ski, całą ową dzielnicę nazwano Wielką Polską.

Ale tę cząstkę pochłonął wkrótce rozra* stający się organizm państwowy.

Aała, skromna, na abocza leżąca Kra* świca nie mogła pysznić się dłago swą godno* ścią. Ustąpiła ją niebawem innemti miasta, które, że było siedzibą kneziów, nazwano Gnie* znem.

Znaczenie i historya Kraświcy były przez pół legendowe,- Gniezno i jego dzieje są jaż najzapełniej historyczne. To miasto, dziś nie* znaczne i w obszarach Królestwa praskie* go niknące, odgrywało w swoim czasie rolę tak ważną, że czało się w prawie narzacać swą nazwę państwa całema.

r\ówi o tern Bartoszewicz: „Oda, wdo* wa po Mieszka, bawiąc na wygnania w Rzy* mie, sama dobrze nie wie, jak ma nazwać to nowe państwo, które postanowiła darować stolicy apostolskiej; nazywa je tedy poprosta— krajem Gnieźnieńskim. Nie nazywa go Polską. Polanami, Polakami nie byli wtenczas inni Lechici, tembardziej Chrobaci, ani I^azary, ani Ślązacy, ani Kajawianie, ale wszyscy pra* wie należeli do jednego pana, do księcia, czy króla polskiego, który stolicę swoją założył w Gnieźnie i atworzył wielkie państwo Gnie* źnieńskie".

Grób św. Wojciecha i odwiedziny . cesa* rza Ottona, uznającego króla w Bolesławie, dodają Gniezna powagi i blasku. Ta koronują się królowie polscy, aż do Bolesława Śmiałe* go. O tym ostatnim niewiadomo napewno, czy kładł koronę w Gnieźnie, czy też w Kra* kowie. W każdym razie, od ucieczki jego i powstałego ztąd zamieszania, rozpoczyna się upadek Gniezna.

Już nawet za rządów Bolesława wycho* dzi na pierwszy plan Kraków. Król często w nim przebywa, bo ma ztąd blizko do kra* jów, z którymi wiążą go stosanki polityczne.

Potem, gdy już szala losów przechyliła się stanowczo na rzecz Krakowa, spostrzega* my nagle niezwykłe zjawisko: stolica zaczyna być pojęciem względnem, nieprzywiązanem stale do jednego miejsca. Zjawisko to powtó* rzy się i później i będzie jednem z osobli* wych znamion politycznego ustroju Polski — tym razem jednak jest wyjątkowo rażące.

Władysław Herman i Bolesław Krzywo* usty prawie nieustannie przebywają w Płocku. Uważając za stolicę to miasto, które jest sie* dzibą monarchy, musimy ów tytuł, za pano* wania obu wspomnianych królów, przyznać— Płockowi. Nawet po śmierci, Herman i Krzy* wousty nie rozłączają się ze swym ulubionym grodem; ciała ich, jak wiadomo, spoczęły w po* dziemiach płockiego tumu.

Przed śmiercią jednak Bolesława, Kra* ków bierze ostatecznie przewagę nad innemi miastami i staje się głową państwa. Tą godnością obdarza go akt podziała krają pomiędzy synów Krzywoustego. Stary król, wedle wyrażenia Bartoszewicza „rozdzielając, spaja". Cztery pozostawił działy, a w nich cztery stolice— ani Płock jednak, ani Gniezno, ani Sandomierz, nie mają królować krajowi, lcez jeden Kraków. A a on być punktem środkowym, skupiającym promienie odrębności narodowej wielkiego państwa.

Kraków zatem w r. 1139 zostaje stolicą

Polski.

W mieście podwawelskiem królowie polscy koronują się, mieszkają i na sen wieczny kładą. Tu odbywają się sejmy, stanowią prawa. Tu jest ognisko władzy, bogactwa, oświaty. Tu odprawiają się wjazdy uroczyste, wesela królów, zabawy rycerskie i mieszczańskie uczty, których sławą rozbrzmiewa cała Europa. Tu jest mózg i serce narodu.

file było już przeznaczeniem Rzeczypospolitej, aby nigdy na ruchomym jej gruncie nic zupełnie trwałego nie wyrosło. Co pewien czas, zjawiały się siły dla- nowej stolicy wrogie, podkopując jej powagę i znaczenie.

Przedewszystkiem do walki wystąpiła dawna, zdetronizowana potęga: Gniezno. W Gnie-znie było ognisko władzy duchownej, mie* szkał tam najwyższy przedstawiciel jej w Pol* sce — arcybiskup. Władza arcybiskupa gnie* żnieńskiego rozciągała się na całą Lechię Chrobacyę. Był on na swój sposób władcą kraju, władcą potężnym, potężniejszym nie* kiedy od monarchy świeckiego.

O znaczeniu arcybiskupa w ówczesnej Polsce pisze wspomniany już historyk: „Wpływ jego sięgał do wszystkich księztw, a był to wpływ bardzo silny, jak wogóle Kościoła w wic* kach średnich, bo stawał się arcybiskup naj* wyższym stróżem wiary w całym narodzie i miał na każdą potrzebę w razie ostateczno* ści straszliwą klątwę... Arcybiskup więcej znaczył, niż najpotężniejszy książę Lechii, a nawet, niż sam najpierwszy godnością ksią* żę krakowski... Kiedy najpotężniejszy książę znaczył tyle, ile mógł, arcybiskup znaczył tyle, ile chciał... Gdy władza świecka rozprysła się i nie utrzymała w Krakowie, władza ducho* wna, płynąca z wiary, z ustawy Boskiej, cią* gle odzywała się z Gniezna językiem nad* ziemskiej sprawiedliwości i siły“.

Było więc Gniezno przez czas długi jak* by drugą stolicą Polski i wiodło cichą walkę współzawodniczą z Krakowem. Przy sprzy* jających okolicznościach, walka mogła łatwo stać się głośną i niebezpieczną. Okoliczności znalazły się.

Przemysław, książę wielkopolski, wzrósł* szy w potęgę, zapragnął stworzyć nową, silną i nierozdzielną Polskę. Pankt eiężkośei tej Polski przesunięty miał być z południa na północ, z Chrobacyi do kraju najbardziej i naj-rdzenniej polskiego: do Wielkopolski.

Z chwilą, gdy arcybiskup Świnka ukoronował Przemysława na króla polskiego w Gnieźnie, ten gród wydarł Krakowowi pierwszeństwo i stał się napowrót stolicą kraju. Liczono, że Chrobaeya zgodzi się sama ze spełnionym faktem, że siła narodowa skupi się w stronie pomorzą i przeć będzie na północnych Niemców, że wreszcie Kraków uzna się dobrowolnie pokonanym i przyjmie z rezy-gnacyą drugorzędną rolę miasta książęcego.

Stało się inaczej. Wielka idea, zapowiadająca zupełny przewrót w politycznym organizmie Polski, upadła całkowicie ze śmiercią Przemysława. I jakkolwiek Wacław czeski również w Gnieźnie włożył na głowę przywłaszczoną koronę, nie to już Gnieznu nie pomogło.

Koronacya Łokietka w Krakowie zerwała w jednej chwili cały, wytrwale snuty wątek.

Kazimierz Wielki wyżej jeszcze podnosi i silniej utrwala królewskość Krakowa. Gniezno nigdy już odtąd walczyć o przewagę nie próbuje, arcybiskup zaczyna bywać tam gościem coraz rzadszym,- w końca przenosi się nawet całkowicie do Łowicza.

Długo trwa niczem nieprzyćmiona świetność Krakowa — aż za Jagiellonów występu-je na widownię inny gród, żądny znaczenia: Wilno.

Wiele form politycznych, prawnych, obyczajowych rozdziela, w początkach zwłaszcza, Koronę od Litwy. Król polski jest tylko wielkim księciem litewskim, i w tym podwójnym charakterze przebywać masi kolejno w Krakowie i Wilnie. Plemienne ambieye, występu-jące często jaskrawo z jednej i drogiej strony, zwiększają i pogłębiają dualizm. Rozumie się, że wiele spraw Litwy tylko w Krakowie załatwiać się daje—co znów dla Litwinów jest rzeczą z różnych względów niedogodną. Podróżować wogóle nie było wówczas łatwo, cóż dopiero podróżować z jednego krańca wielkiego państwa na drugi! Przy-tem .„przyjaźń przyjaźnią, interes interesem...“ Dla interesów zaś zawsze lepiej, gdy są między „swoimi“ załatwiane.

Wynikają ztąd pewne niechęci, które zaspakaja dopiero ustanowienie wspólnych sejmów. Sejmy odbywają się w Horodle, Par-czowie, Łomazach—ale i one chwilami pożądanej jedności nie tworzą. Aleksander Jagiellończyk zaniedbuje widocznie Koronę dla Litwy, Kraków dla Wilna. Koronacya tego

EŁ

i

SU2

m

IMM

cwsKff

VARS0VIA.

tk

m

? .i

0®ra?

5i"!7P!

3£

•na 6L£T

©

i

w

ilL

NAJDAWNIEJSZY WIDOK WARSZAWY.

(Z drzeworytu przy „Konstytucjach sejmowych” z roku 1586).

•MĘ^^iĘĘę&rs "••■^

Tip;a :S='iJiS-i:ś

"5Z.

fe*-:HśtfgggSg

J\jSQU'AU CaSERNES DELA COURON

“••a-4

£*?zr

teL

PS

y«

m

23

t

3

£

itós

Ej

f

£ wił

a

bej

m

£

fes

V,..

'^iAHLa^- ■    .    ,'.v;-_..-■-a:>~*§^aas4

IT J "’V łj-vHj 31 SIjUIO InTKJ A LAOtTd V;\ iG

AH°y

VlL

^.'353

SST

J>Wyk

,i^c'*P-

Iffl^

!l

2£

WARSZAWA ZA STANISŁAWA AUGUSTA. (Ze współczesnego sztychu).

»v^Su

p¥-:

króla odbywa się jeszcze w Krakowie, ale po* grzeb jaż w Wilnie.

Być może, iż to wówczas zrodziła się idea przeniesienia stolicy w miejsce neutral-ne, w środka obszernej monarchii leżące; a w takim razie i przyszłe losy Warszawy rozstrzygnęły się jaż wówczas w teoryi.

Za Zygmanta Starego ta idea przycicha. i\le jaż syn jego wprowadza ją częściowo w wykonanie, stroniąc coraz bardziej od Kra* kowa, przenosząc się ustawicznie, z majesta-tern swym, z miejsca na miejsce. Po wiela rachach wahadłowych z południa na północ i odwrotnie, zatrzymuje się Zygmunt August nieruchomo w samym środku obieganego łuku: w Warszawie.

Batory całą siłą swej energicznej, rycerskiej natury ciąży ku północy, rozbijając najczęściej w Grodnie swój namiot koczowniczy.

I wreszcie za pierwszego z Wazów spełnia się fakt, będący z wielu względów koniecznością dziejową: berło przewodnictwa od Krakowa przechodzi do Warszawy.

WARSZAWA PRZED ZYGMUNTEM III.

Nie przenosi się stolicy do pierwszej lepszej, żle zabudowanej, niewygodnie urządzonej mieściny. Wybór padać musi na miasto porządne, które pod pewnymi względami

tamtemu dorównywa, a pod innymi je przewyższa.

Takiem miastem w stosanka do Krako

wa była Warszawa w dobie, poprzedzającej bezpośrednio jej wyniesienie do godności stolicy.

Przez ezas dłagi ona zajmowała miejsce poślednie, drogie po Płocka, nawet po Czerska. Ale jaż książęta Mazowieccy (zwłaszcza Janasz I) zaczęli pracować nad jej rozwojem. Ten był powolny, lecz ciągły. Za ostatnich książąt miasto cokolwiek apadło, po wcielenia do Korony, rozpoczął się dla niego żywszy jeszcze i świetniejszy okres rozwoju.

Warszawa staje się od tej chwili ulubie-nicą polskich monarchów.

Zygmant I, oprócz rządcy całego księz-twa, którym był wojewoda Mazowiecki, ustanowił dla Warszawy oddzielnego starostę. Wszystkie przywileje, przez książąt nadane, potwierdził; dodał też do nich nowe, o które mieszczanie upraszali. Jedynie Żydzi uskarżać się mogli na króla, bo ich z miasta zupełnie wydalił. Było to fzresztą tylko wznowienie dawnego zakazu, który, jak zwykle u nas, poszedł z czasem w zapomnienie.

Większym jeszcze afektem darzyła Warszawę Bona. Po śmierci męża, przemieszkiwała w niej prawie nieustannie. Tu spotkała ją też publiczna poniewierka: otrąbiono na

3f

■fet'.':

$r v v^ HV.

i i j *u

jMbul

IJiAKi

po

jfiri

m

gaR:

|:j

*8

ly

ii

mw

ffle

gfc

PL*®^ “if

tek

fig

ZIEMOWIT, KSIĄŻĘ MRZOWIECKI. (Z rysunku Jana Matejki).

«a

ieJ

Rynka Staromiejskim, aby nikt z mieszczan nie dawał podwód królowej, ociekającej z Pol* ski z ogromnymi skarbami. Zakaz później cofnięto, i długa karawana wozów wytoczyła się z miasta, zabierając Zygmuntowi i Rze* czypospolitej prawną ich własność.

Serce Zygmunta Augusta przechyliło się całkowicie na stronę Warszawy. Do Krakowa żywił król niechęć—dla tego może, iż nie lubiła go Barbara. Wszakże nawet grobom wawel* skim poskąpił ciała ukochanej.

Zamek warszawski, częściowo przero* biony, był świadkiem szaleństw, melancholii i czarnoksięzkich praktyk nieszczęsnego mo* narchy. Nie można bez bólu serdecznego czy* tać, co pisze o tern Orzelski. Jedna cytata wystarczy.

„Po wieczerzy — opowiada — poszedł król do starej znachorkl Koryckiej. Poprze* dzał go Nikołaj Aniszech ze świecą. W ko* morze piwniczego czekała na nich baba. Znajdowała się też tam duża stągiew napeł* niona wodą. Korycka, zaczerpnąwszy łyżką z przyniesionej czary, dała się napić królowi. Potem wszystkich oddaliła i pozostała z nim sam na sam. Król z polecenia jej rozebrał się i obmył chore i wychudzone ciało w stą* gwi. Po rozmowie, która zabrała nieco cza* su, towarzyszący iAniszchowi Czarnotulski wyszedł z Korycką nad Wisłę, w towarzystwie piwniczego i jednego pachołka, i widział, jak Korycka wylała ze stągwi wodę do rzeki, jak prała bieliznę królewską, jak wyrwała z niej nitkę i schowała ją potem..."

Działo się to przed samym wyjazdem Zygmanta do Knyszyna. Król bawił wówczas w Warszawie od września 1569 do czerwca 1572, więc blizko przez trzy lata.

Niemało przywilejów otrzymało miasto od tego dobrego dla wszystkich, nawet dla wrogów swych, monarchy. Ale najważniej* szymi darami, które dostało od niego, były: uczynienie Warszawy miastem sejmowem i wy* budowanie mostu stałego na Wiśle.

iAost poczytywano za cud mechaniki Kosztował on niemało zachodów i niemało pieniędzy. Pomysł, materyał, robota były krajowe, co zapisaćby można na chwałę kraju, gdyby nie to, że ani pomysł, ani materyał, ani robota oczekiwaniom nie odpowiedziały...

iAówi Sarnicki (w rękopisie p. t. „Księgi Hetmańskie^, cytowanym przez A. Grabów* skiego w „Ojczystych spominkach"), że król naśladował swą matkę, która na granicy wło* skiej, w Pontebii, most z odpowiednim napi* sem postawiła. ost, wystawiony przez Zy* gmunta, był „na podziwienie misterny, ale król, nie dokończywszy go, umarł, fatis sic volentibus, podobno aby się przypowieści dawnej dosyć

KUPI

llfJr

im

ii®

<( i

mSS

iii

32

yj

\,Ą

Ifl

WwAiMllIlMk

xmM ⁷ '\

■    . ii '.'i

Kła

r.

\ma

Sp™y/^l

F -tyfe

r,

Ii

§/

LS

S1G1SMVNDVS ^fVG^STVS DEI

gralia R.Oc ‘Poloru co , magluj Din Lituanta, Ruftnr ,

"Prufiia, Majouue , Samogitice &<■ •

ZYGMUNT AUGUST. (Podług współczesnego sztychu)

stało w tej mierze o polskich mośeiech: cze-ski post a polski most, wszędzie nierząd“.

Sarnicki pisał tak za Stefana Batorego, jakby przewidując źałośny koniec wielkiego przedsięwzięcia. Już na wiosnę 1603 roku lody most rozbiły, h krzepko musiał być budowany, skoro pale, w dno rzeki powbijane, do naszych dni dotrwały.

Dzięki Braunowi, autorowi wielotomowego „Theatrum Urbium“, wiemy, jak to arcydzieło inżynierskie ojców naszych wyglądało.

Henryka Walezyusza ani myśl, ani noga w naszem mieście nie postały. Zupełnie to naturalne. Ten król nie był stworzony dla Warszawy, ani Warszawa dla tego króla.

Za to Stefan Batory częstym jest w Warszawie gościem. Odwiedza ją najpierw zaraz po koronacyi, następnie dla połączenia się z ftnną Jagiellonką; wreszcie, aby przewodniczyć w pięciu sejmach, które się tu za jego rządów odbyły. Na sejmie w roku 1578 odbiera hołd publiczny od Jerzego Fryderyka, który jako zarządca Prus lenność swą uznaje.

Z przywilejów, nadanych Warszawie przez Batorego, najważniejszy jest ten, którym miasto nasze zrównane zostaje w prawach z in-nemi miastami Rzeczypospolitej.

Zobaczmy teraz, jak wyglądała Warszawa w chwili, gdy wola Zygmunta III, a ściślej

mówiąc: potrzeby państwa — wyniosły ją na stanowisko głównego miasta w krają.

Jaż sama liczba kościołów wskazaje, że mamy do czynienia z grodem poważnym. Było ich wówczas dziesięć:

1.    kościół Ś-go Jana, parafialny, z ko* legiatą przeniesioną z Czerska;

2.    kościół Ś*go Jerzego, Kanoników Re* galarnych, przy olicy Świętojerskiej (dziś nie* istniejący), z cmentarzem, na którym chowa* no ciała straconych;

3.    kościół i klasztor księży Aagastya* nów przy dicy Piwnej, której ta właśnie po* łowa nazywała się wówczas dicą Ś*go ar* cina;

4.    kościół Ś*go Dacha, czyli księży Paa* linów, za bramą Nowomiejską;

5.    kościół Panny i^aryi, parafialny, pod względem dawności dragi z rzęda po Święto* jańskim;

6.    kościół i klasztor księży Bernardy* nów za bramą Krakowską.

7.    kościół w Gjazdowie, parafialny (pa* rafia przeniesiona z Solca przez Annę Ja* giellonkę);

8. kościół Ś*go Krzyża przy drodze do

CIjazdowa;

9. kościółek Świętej Trójcy za miastem, przy zbiega dzisiejszych Nalewek i alicy Długiej;

Stara Warszawa (Antiąua Cwitas Varso» viensis) była „pestką" i „jądrem" miasta całego; nie była jednak całem miastem. Obok niej wyrosła i rozrosła sie młodsza jej siostra: Nowa Warszawa (Nova Cwitas Varsoviensis).

10. kaplica Ś-go Krzyża w pola, przy drodze, stanowiącej przedłożenie dzisiejszej alicy Zakroczymskiej, z cmentarzem dla „zapowietrzonych", czyli zmarłych na zarazę morową.

Te dwa miasta stanowiły jedność, jako dwie części jednej całości, na pozór wszakże każde istniało samodzielnie. Lostracye z owych czasów (dochowały się dwie: z 1564 i 1569 r.) tak o nich mówią: „Są dwie mieście, od siebie rozdzielone, jedno marowane, które zowią Stare-Aiasto, a dragie Nowe Ciasto drewniane; każde z nich swego prawa ożywa i osobny orząd mają".

W pierwszej z dwóch lastracyj, która jest też i najpierwszą z dopełnionych w Warszawie, zapisano w Starej Warszawie następujące ulice: Rynek, Nowomiejską, Krzywe Koło, Świętego Jana, Grodzką, Bernardyńską, Świętego Barcina, Piekarską, Piwną, Żydowską, Dunaj, Freta, Waliszewo, Rybitwię, Rynek Przedmiejski, Świętokrzyską (nie trzeba jej brać za jedno z dzisiejszą ulicą tego nazwiska), Łazarzowską, Przeczną, Długą. Oprócz tego wymienione tam zostały miejscowości: „za

Mniszkami", „na Bykowca*, „za Świętym Krzy« żem“ oraz przeróżne „folwarki".

Dwa zamki posiadało miasto: jeden po książętach Mazowieckich, drewniany, z jednem tylko skrzydłem marowanem, położony nad Wisłą, która wówczas taż pod nim płynęła; dragi w (Ijazdowie, marowany, z pięknym par« kiem, gdzie przemieszkiwała bogobojna wdo* wa po Batorym.

Na środka Rynka Staromiejskiego stał Ratasz z wysoką wieżą, na której szczycie wykręcała się blaszana Syrena. Ratasz był otoczony marowanemi kramnicami, gdzie sprzedawano towar wszelaki. Piwnice pod Rataszem słażyły wyłącznie do sprzedaży wina i piwa (wódki dostać można było tylko w apte* ce). Piwo „Piątkowskie* miało przywilej, że tylko ta i nigdzie więcej sprzedawane być mogło.

Kamienice w Rynka i w alicach przyle« głych były piękne, ozdobne, godłami różnemi apstrzone. Z tego, co dziś tam się ogląda, nawet przybliżonego pojęcia mieć o nich nie można. Czoła ówczesnych domów, będących własnością bogatych mieszczan, były strojne, malowane, wyzłacane, posągami i posążkami ostawione. Wewnątrz nie brakło dostatka i wykwinta, a przez oprawne w ołów szybki i w kamiennem obramienia achylonej „farty* widzieć można było niewiastki, godne nie tylko

mieszczańskich, lecz szlacheckich, senator-skich—hal królewskich nawet—uścisków.

Podwójny mar otaczał Starą Warszawę. Oprócz wiela haszt, znajdowały się w nim bramy, obsadzone strażą i na noc zamykane: Krakowska, Nowomiejska, Poboczna, Gnojna i Biała albo Wiślana. Przed morem był wał i fosa; na fosie mosty zwodzone.

Aiasto odznaczało się zamożnością, ra-chliwością i nastrojem wesołym. Pełno w niem było „gospód" mieszczańskich i oddzielnie szlacheckich. Brzmiała w nich do późnej nocy mazyka i rozlegały się wiwaty. Po zamknięcia gospód, na pastych alicach i po zaułkach słychać było często hałasy, krze-sanie Czekanami o brak, strzelanie z ru-sznic. Ausiano aż to wszystko wciągać do „artykułów marszałkowskich" i sarowemi ka-rami powściągać.

O zasobach Warszawy dowiedział się kraj podczas elekcyi Henryka Walezego.

Na polach między Wolą a Powązkami powtórzył się wówczas cad, który ongi aświe-tnił równiny Kraświckie. Jak tam wiejska zagroda biednego kołodzieja, tak ta małe z pozoru miasto potrafiło do syta nakarmić i napoić tłum niezmierny. Nie rachowano obior-ców królewskich nad Gopłem; nad Wisłą jednak zebrało się wówczas przeszło sto tysięcy szlachty, nie licząc pachołków. Wszyscy rozjechali się do doma zadowoleni, wy* sławiając zamożność i gospodarność groda mazowieckiego.

Było to jakby stwierdzeniem pablicznem, że miasto dość jtiż dojrzało i na siłach się wzmogło, ażeby pod jego skrzydła pogarnąć się mogła cała Rzeczpospolita.

PRZENIESIENIE STOLICY Z KRAKOWA DO WARSZAWY. — POWODY PRZENIESIENIA. — TOWARZYSZĄCE MU OKOLICZNOŚCI.

/    t

Gstołecznienie Warszawy nazwałem wy* żej „koniecznością dziejową". Każda konie* czność spełnić się mcisi—od zewnętrznych je* dnak przyczyn zależy jej przyśpieszenie lab opóźnienie. Niechęć Zygmanta Augasta do Krakowa i małe w nim apodobanie Zygman* ta III*go stały się w tym razie okolicznością* mi przyśpieszającemi.

Zobaczmy, jak zapatroją się na ten fakt i czem go asprawiedliwiają dawniejsi dziejo* pisowie Warszawy.

Zwięzły, jak zawsze, Gołębiowski zazna* cza go bez żadnego naciska, prawie tylko nawiasem. „Król Zygmant III — mówi — że bliższą rodowitego państwa była, Warszawę za stolicę obrał, i dalsi po nim królowie cią* gle w niej mieli siedlisko".

Sobieszczański opisaje fakt szczegóło* wiej. Wspomina o pożarze, który dwukrotnie w r. 1595 nawiedzał Zamek krakowski i „mo* narehów polskich odpowiedniego mieszkania pozbawił". Przyśpieszyło to, wedle niego, . spełnienie zamysłów Zygmunta, który postano* wił przenieść stolicę do Warszawy, „jako do miejsca, bardziej w środku całego państwa położonego i granic jego ojcowizny, Szwecyi, bliższego". Zaznaczywszy przyjazd króla z rodzina, dworem i sprzętami do Warszawy, dodaje Sobieszczański bez dłuższych wywodów: „Odtqd starożytne miasto Mazowsza stolicą całej Polski zostało".

Dopiero Weinert zwraca pilniejsza uwagę na ten fakt ważny, który w dziejach Warszaw wy nabrał znaczenia epokowego. Jednak w do* chodzeniu przyczyn nie sięga dalej, niż tamci.

I dla niego „prawdziwym powodem przenie* sienią stolicy" jest: najpierw pożar zamku krakowskiego, następnie chęć Zygmunta prze* mieszkiwania w miejscu bliższem Szwecyi. Ale Weinert, specyalista od poszukiwań archi* walnych i nawykły widzieć każde ważniejsze zdarzenie historyczne upamiętnione w odpo* wiednim urzędowym akcie, zadaje sam sobie pytanie: czy jest możliwe, żeby nie istniał ża* den przywilej, lub przynajmniej jakieś pismo urzędowe, w którychby zapisano i stwierdzo* no ustołecznienie Warszawy?

Postawiwszy pytanie, szuka na nie odpo*

wiedzi. Po długiem szperania w archiwach, adaje ma się tę odpowiedź znaleźć. Stanowi ją przywilej Zygmanta III z kwietnia 1598 r., wydany w Warszawie dla Warszawy.

Wyjątkowe łaski przyznaje król w tym przywileja swema alahionema miasta. Roz” kazaje mianowicie, aby ,,mieszkańców miasta Starej Warszawy, jakiegokolwiek staną, płci i godności", awaźano za „uwolnionych od wszelkich wogóle opłat i egzekacyj jakich” kolwiek ceł, tak lądowych, jak wodnych, pod jakimkolwiek tytułem i w jakiemkolwiek” bądź miejsca istniejących, od jakichkolwiek ich towarów, zbóż, wszelkiego ziarna i od innych rzeczy, które bądź to lądem, bądź wo« dą zkądkolwiek przywożą i odwożą, oraz nie tylko od wozów, tratew, łodzi, lecz i od tego rodzaju statków, po Wiśle, Narwi, Bugu, Styrze, Sanie, Wieprza, Drwęcy, Noteci i po innych rzekach państwa i prowincyj podległych, w gó” rę i na dół żeglujących''.

Z treści tego przywileja, jak również z nader oryginalnego wstępu, którym on był opatrzony, a który nie powtarza się w ża« dnem innem nadania, wyprowadza Weinert dość śmiały, ale uzasadniony wniosek, że akt powyższy zastępował urzędowe mianowanie Warszawy stolicą.

Dlaczego wybrano tę formę, nie inną? dlaczego uciekano się do omówień tam,

gdzie należało przedstawić rzecz wyraźnie, w uświęconych prawem i zwyczajem wyrazach?

Z pytaniem tern łączy się inne: dla-czego dokument choć podpisany własnorę-cznie przez króla, pozbawiony jest znamion urzędowych, mianowicie pieczęci królew-skiej oraz podpisu kanclerza, co pozbawiło go prawomocności i spowodowało, że spoczął w archiwum, jako rzecz bezużyteczna?..

Na oba pytania odpowiedź jedna: znaj-dował się ktoś, komu przenoszenie stolicy nie było na rękę. Próbowano niechętnego po-dejść, zastępując specyalną uchwałę zwykłym przywilejem, ale odgadł on podejście i w porę mu przeszkodził.

Wiele zaś okoliczności przychodziło mu z pomocą...

Rok 1598 był dla króla Zygmunta ro-kiem bardzo pracowitym i bardzo niefortun-nym. W tym roku król wojował nieszczęśliwie z Karolem Sudermańskim, co wiele mu przyczyniło strat i goryczy.

Oddalony od kraju i zaprzątnięty całkowicie myślą o koronie szwedzkiej, droższej dla niego, niż polska, mógł łatwo zapomnieć o koniecznem uzupełnieniu swego aktu. Nie przypuszczał zresztą, aby rzecz, na sejmie uchwalona i sankcyę podpisu królewskiego nosząca, mogła była napotkać jakiekolwiek ze strony formalnej utrudnienia.

Zawiódł się jednak. Skorzystano z nie* obecności króla i odmówiono aktowi kancela* ryjnych znamion autentyczności.

Treść przywileju, jako uchwała sejmowa, przeszła do Yoluminów Legum, nie w auten* tycznym jednak tekście, lecz w tendencyjnej przeróbce. Opuszczono tam cały wstęp, po* siadający pierwszorzędne znaczenie, i z wy* jątkowego nadania uczyniono akt zupełnie zwykły, mianowicie aprobacyę dawnych przy* wilejów miasta, którą każdy monarcha począ* tek swego panowania zaznaczał.

Być może, iż Zygmunt o częściowem nie* poszanowaniu swej woli nie wiedział; być mo* że również, że wiedział, ale, swoim zwycza* jem, zmilczał i postanowił zwolna a po cichu, na nikogo nie zważając i nikomu się nie opo* biadając, plan swój do skutku doprowadzić.

Jakoż wiemy, że doprowadził.

Bartoszewicz poddaje krytyce i odrzuca przytaczane przez wspomnianych dziejopisów przyczyny. „Nie ma—mówi—żadnego znaczę* nia powieść, że król niby po spaleniu się zam* ku krakowskiego, na mieszkanie z dworem przeniósł się do Warszawy. Boć w Warsza* wie byłoby królowi daleko gorzej i żadnejby nie miał wygody. Zamek warszawski dobry był dla książąt Mazowieckich, dobry nawet dla Zygmunta Augusta, który bawił tu prywa* tnie, jakby na letniem mieszkaniu, ale nie

r?

A5fe)

y

m

•mw-

'

_ —Sesfes

feiM2s:<

g §1

m

;:;s i

___

3*53!

- '' .

WARSZAWA W WIEKU XVI.

(Z dzieła Brauna „Theatrum urbium”).

§EIpP3

■c

i—

, A

■ .....

l'"

@■

K

1

a

■ .

3

WI90K¥ABSZA¥Y

NA KOŃCU XVI WIEKU

starczył na potrzeby świetnego dwora królew* skiego, gdyby miał się stale osiedlić w War* szawie“.

Gdyby król opaszczał Kraków jedynie dla szkód zrządzonych przez pożar, to po na* prawienia ich powinien był tam powrócić. Nie powrócił jednak, lecz na stałe w Warszawie zamieszkał.

O dragiej z wymienionych przyczyn mówi nasz historyk: „Gdyby o to (o zbliżenie się do Szwecyi) chodziło, znalazłby się pankt sto* sowniejszy: Wilno, Gdańsk, Ryga, pierwsze lepsze miasto litewskie, h potem, cóż kró* łowi chodzić mogło o dzień, o dwa dni drogi mniej do rodzinnego krają? Gdyby Szwecya trzymała się mocno Zygmanta, mógłby do niej jeździć i ze Ślązka nawet. Gdyby zaś Szwe* cya nie chciała Zygmanta, cóż sprawie królew* skiej pomogło, że mieszkał bliżej Sztokholmu, w Warszawie?“

Nareszcie twierdzi Bartoszewicz, że samo zamieszkanie Zygmanta w Warszawie nie czy* niło jej jeszcze stolicą. Następca króla „mógł tak samo dobrze przenieść się znów do Kra* kowa, lab wybrać sobie nowe miejsce alabio* ne, na któremby dwór swój osadowił i do któ* rego ściągnąłby życie“.

Ostatni argument popiera i wzmacnia hypotezę Weinerta.

Bez przywileju nie byłoby stolicy, h że przywilej, czy też akt, miejsce jego zastępa* jący, nosi datę 1598 r., od tego zatem roka aważać należy Warszawę za stolicę.

Wiele przyczyn, a nawet powiedzieć mo* żna: wszystko zgoła, przez dłagie lata skła* dało się na to, aby miasta naszema przodo* wnictwo w krają wyrobić. Prócz względów politycznych, o których wyżej, w rozdziale o dawnych stolicach, wspomniałem, grały ta ważną rolę względy geograficzne, terytoryah ne. Warszawa leżała prawie w samym śród* ka Rzeczypospolitej, przy głównym trakcie wodnym i wiela ważnych drogach lądowych, była zaś miastem głównem Aazowsza, a więc prowincyi z wiela względów neatralnej.

Gdy na porządka dziennym znalazło się pytanie: gdzie dokonywać obiorą nowego kró* la? — rozwiązano je prawie bez wahania na korzyść Warszawy. Nie podniosły się też pra* wie żadne głosy opozycyjne, gdy Warszawę miejscem zamieszkania królów aczyniono.

Dopiero, gdy Warszawa stała się widownią aktów, posiadających pierwszorzędne znaczę* nie historyczne, jak naprzykład hołd praski (homagium), zaśpiewano minorowo o nieła* sce, okazywanej Krakowowi. Rymopis współ* czesny, cytowany przez Bartoszewicza, abo* lewał:

„Kraków z tego się smęcił, że to w inszem stało Mieście się omagium—jego poniechało..."

Zasiano liczyć się z drażliwością czci* godnego i pełnego zosłag staruszka, który nie był winien tema, że przeżył się i jaż potrze* bom krają, pod każdym względem przekształ* conego, nie odpowiada. Na zasadzie jakiejś milczącej omowy postanowiono: nie nazywać Warszawy głośno „stolicą", i odebrawszy Kra* kowowi istotę władzy, pozostawić ma jej bły* szczące pozory.

W Warszawie królowie mieszkają, rzą* dzą, stanowią prawa, wypowiadają wojny, od* bierają hołdy, zawierają sojusze i t. p. W Kra* kowie — koronują się i są chowani. „Co za różnica—mówi historyk—obudwu stolic, Kra* kowa i Warszawy! Tu grób wielki, tam — gwar i nieustanne życie; tu wspomnienia, tam—mieszkanie królewskie, stolica".

W dawnych opisach Warszawy rażącem jest prawie opuszczanie tytułów: stolica kraju, stolica Polski. W dziele Rocheforta p. t. Lc Voyageur d'Europę, wydanem w r. 1672, po* wiedziano o Warszawie, że jest „stolicą I\a* zowsza, a nadto miejscem zjazdów elekcyj* nych i sejmowych, oraz rezydencyą królów".

Więcej, niż w sto lat później, ksiądz Frań* ciszek Salezy Jezierski w dziełku pełnem hu* moru i satyry: „Niektóre wyrazy, porządkiem abecadła zebrane i t. d.“, pod wyrazem War» szawa pisze: „Warszawa, miasto stołeczne księstwa Mazowieckiego i miejsce pomieszka* nia królów polskich'⁴.

Wszystkie te omówienia nie zmieniły i zmienić nie mogły fakta, że od roka 1598 Warszawa była stołecznem miastem Królestwa faktycznie i urzędowo, i że z nikim zgoła — nawet z Dreznem za Sasów — władzą i zna* czeniem dzielić się nie potrzebowała.

WARSZAWA ZA ZYGMUNTA III.

Zygmunt III nie zasłużył na to, aby mu naród stawiał pomniki; zarobił sobie je* dnak na bronz i marmur u Warszawy. Na naszej „kolumnie Zygmuntowskiej“, gdzie jako fundator jest wymieniony „syn", mogłaby też podpisać się Warszawa, jako—córka.

Jest rzeczą prawie pewną, że miasto na* sze zostałoby stolicą kraju bez Zygmunta i niezależnie od Zygmunta; bądź co bądź, ważny ten fakt Spełnił się za jego rządów, on też spełnienie się przyśpieszył i przyczynił się do niego skutecznie.

Za Zygmunta, doszła Warszawa do nie* bywałej przedtem świetności; wówczas też do* piero stała się miastem naprawdę europej* skiem, godnem, aby je zagraniczni geografo* wie opisywali, a zagraniczni artyści widoki jej na miedzi rytowali.

.łLA'Ń*-Z '-i    ,Ję>

■    ~5.....—^5s-    .......

■■ ,/iJf

i-

/S

ar,

m Hi

fi

fi

#if

tic JiB'

EJ

Mła/

*&=s^ 'L

5'O.

i :Pr/# ■

im

zJ«

Ni

1,5/

dl

5..,;i

‘K

\:J

*>

» -

i-

i fi.Ł

..    -i

a»

ZYGMUNT III.

(Ze współczesnego sztychu).

Odmieniła się cała postać miasta z chwilą, gdy w niem dwór królewski osiadł na stałe. Dawniejsze, przygodne odwiedziny monarchów dokonać tego nie mogły. Dom zajezdny, na* wet najwytworniej urządzony, nigdy nie stanie się pałacem.

Przedewszystkiem miasto przygotować musiało odpowiednio wspaniałe siedziby na pomieszczenie króla, senatorów oraz tłumne* go zastępu szlachty bogatej, która za oso* bą monarchy ciągnie, jak rój pszczolny za matką.

Pierwszem tego następstwem była grun* towna przebudowa Zamku królewskiego, dru* giem — wznoszenie licznych pałaców prywa* tnych, po przedmieściach naturalnie, gdyż w obrębie murów miejsca wolnego nie było.

Za kiążąt Mazowieckich, Zamek był zwy* kłym dworem drewnianym, ani ozdobnym, ani nawet wygodnym i przestronnym. Gdy miasto nawiedzali goście ukoronowani lub znakomici wysłańcy dworów zagranicznych, pomieszczano ich w Rynku staromiejskim. Służyła na ten cel wielka książęca kamienica na rogu Dunaju, zwana „Ogródkiem’*, czyli małym Grodem (gród znaczy tyleż, co zamek) Stawali także dostojnicy w domach mieszczan staromiejskich; przyczem zdarzało się, że prze* bijano mury w dwóch lub trzech sąsiadują* cych z sobą kamienicach, aby z kilku szczu*

Otrzymają powszechnie, że dopiero Zy* gmant III przerobił Zamek z drewnianego na marowany. Tak nie jest. Joż za Zygmunta Augusta przeróbka była rozpoczęta.

płych mieszkań utworzyć jedno jako tako wy* godne.

Wiadomo, że ten monarcha, przenoszący się nieustannie z miejsca na miejsce, najchę* tniej i najdłużej zatrzymywał się w Warszaw wie. Warszawę lubiła też jego matka. Ha użytek obojga poczyniono w Zamku odpowie* dnie zmiany, i wówczas to wzniesiono nowe skrzydło Zamku od ulicy Świętojańskiej, są* siadujące z „lAansyonaryą". W tern skrzydle mieszkał prawdopobnie Zygmunt po sprowa* dzeniu się do Warszawy. Ale było to mie* szkanie tymczasowe, gdyż i wszystkie owe ro* boty nosiły charakter tymczasowy.

Dopiero od roku 1607 rozpoczął Zygmunt [ roboty budowlane na wielką skalę. Zamiast prowadzić dalej łataninę swych poprzedników, przygotował plan nowego zamku, wysuniętego bardziej w stronę Przedmieścia Krakowskie* go. Gmach posiadał kształt pięcioboku i miał być wzorowany na jednym z zamków szwedz* kich, który zbudowała Katarzyna Jagiellonka w mieście Drottóngholm na wyspie Lófón.

Budowa dopiero ku końcowi panowania tego monarchy uwieńczona została wieżą, któ* ra nosi miano „Zygmuntowskiej“.

Wykończali roboty w szczegółach syno* wie Zygmunta, a pamiątką tej pracy Wazów są widoczne dotąd nad wewnętrznemi bra* mami ich herbowe „Snopki".

Magnaci budowali się głównie przy wiel* kim gościńcu, wiodącym w stronę Krakowa, i to dało początek Przedmieściu Krakowskie* mu. Powstawały też szybko i inne przed* mieścia, mające z czasem zlać się w jedną całość z miastem właściwem, dusząeem się w ciasnym pierścieniu muru obronnego.

Miasto rozszerzało się, rosło w siłę i bo* gactwa, ale zarazem zaczynało doświadczać bezprawia szlacheckiego, którego najpierwszą formą były tak zwane „jarydyki". Magnat, sprowadzający się do miasta a nienawykły ulegać nikomu, nie chciał okazywać uległości Magistratowi, tworzył więc rodzaj miasta w mieście i sam się jego głową mianował.

Jarydyki podkopywały powagę urzędu miejskiego, wprowadzały zamęt do całego pra* wodawstwa i na wszelki sposób szkodziły mia sta; król jednak, choć swym „mieszczankom szczerze życzliwy, nie mógł swawoli szła* checkiej okiełznać. Jarydyki, za Zygmunta III de facto narodzone, broiły w Warszawie aż do końca XVIII*go wieka.

Pobożność Zygmunta oraz jego dyletant tyzm artystyczny odbiły się w sposób wła* ściwy na postaci miasta. Zaroiło się ono w tym czasie mnichami i artystami.

Rż sześć nowych zgromadzeń zakonu nych przybywa za Zygmanta w Warszawie: Jezaici, Dominikanie, Reformaci, Brygidki, Bernardynki i Karmelitki. Ponieważ każde ze zgromadzeń otrzymało przy klasztorze wła* sny kościół, Jezaitom zaś dostały się dwa ko* ścioły, Warszawa przeto zbogaca się odraza siedmioma nowymi świątyniami.

Niektórzy historycy (między innymi Ja* lian Bartoszewicz) wymieniają nadto „Kaplicę obrządka greckiego", rozamiejąc przez nią tak zwaną „Kaplicę Moskiewską" (Sacellum Moscoviticum), będącą grobowcem carów Szaj* skich. W tej kaplicy jednak, wedle wszelkie* go prawdopodobieństwa, nie odprawiano stale nabożeństw; posiadała też ona niewątpliwie charakter pomnika grobowego. W braka od* dzielnego cmentarza dla prawosławnych, po* mnik astawiono w miejsca, gdzie kończyło się Przedmieście Krakowskie i zkąd rozchodziło się kilka dróg, z których jedna prowadziła do wsi królewskiej Jazdowa.

Z przybyciem Jezaitów podniósł się ogól* ny stan amysłowości. Zakon, posiadający a siebie takie potęgi amysłowe, jak Skarga, Bembas i inni, wprędce ajął ster wychowania pablicznego. Jezaici, mieszczący się począt* kowo w skromnym i szczapłym „Klasztorka", otworzyli niebawem swą uczelnię, czyli Do-mus professa, w tyłach swego kościoła, przy ulicy, która ztąd właśnie otrzymała nazwę Je« zaickiej.

W ślad za ojcami i ich mądrością, zja-* wili się na braka warszawskim stali sprze-* dawcy książek. W księgach metrycznych za-* pisano przywilej, wydany dwom obywatelom warszawskim: Pawłowi Fabrycema i Janowi ivlodzelewskiema, na wyłączne prowadzenie handla księgarskiego. Na czas sejmów i jar-* marków przywilej tracił swą ważność. Kup-* com postronnym wolno było wówczas, na równi z innym towarem, przywozić i sprzeda-* wać książki. Rozamie się, że z tej wolności najobficiej korzystali księgarze, czyli „biblio-* pole“ krakowscy a po nich gdańscy.

Nadleciały też wówczas do nas inne rząd-* kie ptaki: malarze, architekci, śpiewacy, zło* tnicy, alchemicy. Wszystkich sprowadzał Zygmunt; wszystkich za kolegów i to warzy-* szów zawodu poczytywał.

Gotyckie sklepienia Katedry zabrzmiały dźwiękami hucznej kapeli włoskiej, z grajków i śpiewaków złożonej, która króla znaczne pieniądze kosztowała. Dyrektor owej kapeli Asprillo Pacelli ma dotąd kamień nagrobny z marmurowem popiersiem w jednej ze ścian kościoła Świętojańskiego. Był to snadź zdoK ny kapelmistrz, sława bowiem jego kompanii artystycznej rozeszła się po Earopie.

Do Włochow przystawali zwolna i Polacy. Doszła nas wiadomość o pewnym Tobiasza z Sandomierza, który należał do nadwornych śpiewaków Zygmunta III. Zwano go pospolicie „Tobiaszkiem", słynął zaś z pięknego i potężnego głoso, którym, jak pisze ks. Siar-czyński — „najdzielniej poruszał, przerażał i rozczulał, śpiewając treny Jeremiasza, ułożone na głosy przez Wacława z Szamotuł".

Jednocześnie pracowali pod bokiem króla liczni artyści-malarze — niestety, prawie wyłącznie cudzoziemcy. Na ich czele stał słynny Tomasz Dolabella, który przyozdabiał zamek pięknemi malowidłami. Znajdowały się w ich liczbie obrazy, będące jakby malowaną kroniką panowania Zygmunta III. Nie dochowały się one do naszych czasów. Dwa tylko, z których jeden wyobraża Zygmunta pod Smoleńskiem, a drugi cara Wasila Szujskiego z braćmi, wyznających się niewolnikami króla na Zamku warszawskim—znane są nam z rycin, wykonanych współcześnie.

Obrazy religijne włoskiej i holenderskiej szkoły przyozdabiać zaczęły i świątynie warszawskie, usuwając z nich dawne, niemieckie, średniowiecczyzną tchnące malowidła oraz zabytki prastarej sztuki bizantyjskiej.

Tchnienie artystyczne od dworu królewskiego powiało na całą Warszawę, przedostać jąc się do komnat senatorskich, do mieszczańskich świetlic, do warsztatów rzemieślniczych. Zakwitły i form szlachetnych nabrały rzemiosła. Do szczególnej świetności doszło artystyczne ślusarstwo, takież złotnictwo i — szklarstwo. Ostatnie, z powodu rozpowszechnionych malowideł na szkle oraz okien kolorowych, któremi przyozdabiano kościoły i pałace, uważane było bardziej za sztukę, niż za rzemiosło. Postanowienie królewskie zaliczyło je nawet do jednego cechu z malarstwem.

Zabytki artystycznej ślusarszczyzny, które podziwiamy we wnętrzu staromiejskich kamienic i w prywatnych, starannie przechowujących je zbiorach, z tej głównie epoki pochodzą.

Co do złotnictwa, to król był nie tylko protektorem, lecz i „mistrzem cecho-wym“ tego wytwornego rzemiosła. Roboty królewskie, wyłącznie „chwale Bożej" poświęcone, rozdawane były przez koronowanego artystę kościołom. Kilka ich przechowuje skarbiec Katedry warszawskiej.

Warszawa jeszcze przed Zygmuntem była grodem handlowym; odkąd jednak została stolicą, handel jej w trójnasób się powiększył. Kupcy warszawscy sprowadzali towary z całej Europy,* wielu z nich miało własne okręty, docierające do portów francuskich, nawet wło-skich. Z Wenecyi przywożono oddzielny rodzaj tkanin, wyrabianych tam umyślnie dla nas i ztąd nazywanych roba di Polonia—o których Łukasz Opaliński w swych satyrach wyraża się ironicznie.

(Istołecznienie Warszawy odbiło się też na obyczajach. Stały się one w ujemnem znaczeniu tego słowa: wielkomiejskimi. Wpływ Włochów, za Zygmunta przepełniających Warszawę, nie mógł być pod tym względem dodatni.

Włoszczyzna, której za czasów Bony strzeżono się, jak zarazy, rozpanoszyła się teraz wszędzie. Żony i córki mieszczan nie tylko stroiły się z włoska, ale nadto uważały za znak „dobrego tonu“ mówić po włosku i włoskie śpiewać pieśni. Do mody należało uczyć się po łacinie, a znajomość języka Wergilego i Owidyusza ułatwiała naukę pokrewnej mu włoszczyzny. To też, gdy mężczyźni okraszali mowę łaciną, kobiety pstrzyły ją z upodobaniem słowami włoskiemi. Wówczas to najwięcej tych słów przedostało się do naszego języka.

Nie brakło zresztą w tej epoce i niemczyzny. W zamku panowały: strój, obyczaj i język—niemieckie. W rodzinnem gronie Zygmunta rozmawiano wyłącznie po niemiecku; straż przyboczna króla była niemiecka i niemieckich używała haseł. Skądinąd znów tra-dycye rodzinne, handlowe oraz urządzenia ma« gistrackie, sądowe, cechowe, na prawie Aagde-harskiem wzorowane, ciągnęły mieszczan Sta-rej Warszawy do niemczyzny.

/ile w żyznym, choć twardym gruncie Mazowsza tkwi niespożyta siła żywotna. Dzięki jej, Warszawa przemogła i przyswoiła sobie wszystkie obce żywioły.

/Mozaikowy obraz ówczesnego społeczeństwa warszawskiego tylko przenikliwość prawdziwego artysty, studyami historycznemi i sta-rożytniczemi poparta, dokładnie odtworzyć może. Warszawa dzisiejsza ze swym całym, szychowym, mieszczańskim przepychem, ze swą jaskrawą a zimne, martwe światło rozlewającą elektrycznością, ze swym uniformowym tłumem elegantów i elegantek, według jednego wzoru odzianych, w porównaniu z ową zprzed trzech stuleci, rodzącą się dopiero, a raczej przeradzającą, estetykowi i artyście wyda się z pewnością brzydszą, — może nawet bezwzględnie brzydką.

Ze skąpych szczątków starożytności warszawskich, które są jakby okruchami rozbitego na szczątki posągu, niepodobna sądzić o tern, jak nasze miasto wyglądało i jakim urokiem otoczone było w przeszłości. Żadna ze stolic europejskich tak szybko i tak do gruntu nie przemieniała swej zewnętrzności, jak

Warszawa. Jedno Stare iAiasto trzyma się naj-oporniej, ale i ono jest dziś tylko opadłym z ciała i ze strojących je złotogłowiów — skieletem.

Wspomniałem wyżej o malowanej kronik ce rządów Zygmcintowskich, której kart kilka wykończył Dolabella. Jaka szkoda, że nikt nie pomyślał o takiejże kronice Warszawy z tych samych czasowi Ale stanowiło to już fatalność naszego naroda, że łatwiej w nim było zawsze o wielkich ładzi, niż o ich portrecistów, o malowniczość, niż o malarzów, o poetyczność, niż o poezyę. Gdyby nie to, ileż mielibyśmy z tamtej epoki obrazów i pieśni, naprzemian wesołych i ponarych, upajających chwałą i zgrozą przejmającychl..

Ważne wspomnienia historyczne i kronikarskie barwną wstęgą przesuwają się przez roczniki ówczesnego życia warszawskiego. Wymieniać wszystkich nie sposób; przyjrzyjmy się choć najwydatniejszym.

W jesieni 1606 roku szalony orkan nawiedza Warszawę. Spadają kominy z dachów; sypią się w gruz i dachy całe. O samej północy zawala się z hukiem tysiąca armat niebotyczna wieża kościoła Ś. Jana, która na najdawniejszych widokach Warszawy wygląda jak maszt olbrzymi, wieńczący okrętową całego miasta figurę.

Pod ciężarem wywróconego kolosu zapada się sklepienie świątyni, a runąwszy,

f

t :>•

Sśrfg

Ml

“ -

' f ' ■

w

-

*.'•

su

V.

mm$zm &

•fc,

KB

i.

I

N»rl

I

FIGURH „CUDOWNEGO” PANA JEZUSH W HRCHIKRTEDRZE, W KHPLICY NIEGDYŚ BRRYCZKOWSKIEJ.

rozbija posadzkę kamienną i odkrywa pełne trcimien podziemia. Ha środka głównej na-wy piętrzy się olbrzymia sterta potrzaska* nych cegieł, marmarów, kamiennych posągów, rzeźb złoconych, kolorowych okien i sprzę-tów kościelnych. Gdy nadbiegły tłam do wnętrza sterty zagląda, wydaje okrzyk podziwa: stoi tam nienaruszona i jakby mocnem sklepieniem nakryta figara Chrystusa, którą niedawno jeden z Baryczkow z Norymbergi przywiózł. Cóż dziwnego, że ten Chrystus nazywa się odtąd „cudownym!"

Aury Katedry rozbrzmiewają nieustannie natchnionem, Jeremiaszowem słowem Skargi. I zdarza się dnia jednego, że gdy „Zło-tousty" schodzi już z kazalnicy, okryty kurzawą goniec zwiastuje zwycięztwo pod Kir-cholmem. Skarga wraca na kazalnicę, pada na kolana, a wszyscy obecni, króla nie wyłączając, idą za jego przykładem. Głośna modlitwa dziękczynna płynie ku ostrołukowym sklepieniom, serca kilkotysiącznego tłumu napełnia pragnienie i nadzieja nowych tryumfów.

Innym razem ciągnie Przedmieściem Kra-kowskiem orszak zwycięzki z hetmanem Żółkiewskim na czele. Ciągnie do zamku, gdzie właśnie, pod przewodem samego króla, sejm się odbywa. Hetman przywozi królowi łupy bogate; stawia też przed nim jeńców znakomitych, którzy z należnem nieszczęściu współczuciem, otrzymają na mieszkanie piękny za-mek Gostyniński.

Do ożywienia i świetności miasta przyczyniają się w stopnia niemałym sejmy, sprowadzające do Warszawy kwiat i śmietankę naroda.

Aż trzydzieści sejmów odbyto się w War* szawie za Zygmunta. Bywały świetne i owocne, — nie brakto burzliwych i warcholskich. Ha jednym sejmie król plakat; na innym po szablę sięgał...

Podczas sejmu w r. 1607 straszna klęska spadla na Warszawę. Szlachta, zajmująca „gospody" na Starem bieście, dla szczupłości miejsc, urządzała kuchnie na Rynku, przed domami, ku czemu wyrywano bruk i wznoszono drewniane szałasy. Łatwo pojąć jak wielkiem groziło to niebezpieczeństwem. Jakoż we wspomnianym roku od ognia kuchennego wszczął się gwałtowny pożar, który obrócił w perzynę trzy czwarte domów w Rynku Staromiejskim, wyrządzając nieobliczoną szkodę mieszczanom, miastu i — potomności.

Ogień zatrzymał się na Kanonii¹), w bez-pośredniem sąsiedztwie Jezuickiego kolegium,

J) Pamiątką tego jest tablica na domu N° 79 przy tej ulicy. Głosi ona, że ten dom był ostatni, któ-klasztora i kościoła, oraz Katedry i Zamka królewskiego, h właśnie główna część zam* ko, w której król przemieszkiwał, znajdowała się wówczas od strony Kanonii. Przerażony Zygmant opaścił w popłocha miasto, i wrócił dopiero, z rodziną i dworem, po agaszenia pożara.

Jednego słonecznego ranka, mieszczanie warszawscy ajrzeli z podziwem, zaraz za ma* rami, przed kościołem Bernardynów, drewnia* ne, bogatymi kobiercami okryte wzniesienie, a na niem wyzłacany, codnie w słońca bły* szczący tron królewski. Niebawem błysnę* ły halabardy straży monarszej, piesze i kon* ne rycerstwo szamnym wieńcem opasało to miejsce, zjawiły się bogate karoce senatorów, wreszcie nadjechał i sam król, dworzanami otoczony.

Zasiadł król na tronie, a po chwili, ze strony przeciwnej nadciągnął inny orszak, szary, skromny, potalny...

To elektor Brandebarski przybywał skła* dać hołd monarsze polskiema i Rzeczypospo* litej.

„Warszawa — słasznie zaaważył Barto* ry strawiły płomienie, i że w lat cztery po pożarze odbudował go ksiądz Zalasowski, kanonik pułtuski.

szewicz — staje się niezmiernie historycznem miastem za Zygmunta III*go“.

Wspomniałem o tryumfalnym wjeździe Żółkiewskiego. Obok tego wjazdu postawić można inny, nie dorównywający mu znaczę* niem historycznem, przewyższający go je* dnak malowniczością. Był nim wjazd Li* sowczyków.

Banda tego, jedynego może w dziejach wojskowości rycerstwa, odziana przez pół w aksamit i złotogłów, przez pół w jaskrawe łachmany, z pod których wyglądało nagie, na słońcu i mrozie zbronzowane ciało — spadła na Warszawę jak huragan, przywołana roz* kazem królewskim aż z północnych krańców Europy, z nad brzegów morza Białego, z krai* ny prawie legendowej. Król wzywał ją, aby złożyła rachunek ze swych wypraw samowol* nych, ze swego wałęsania się po świecie, ze swego zbójnictwa. Rachunek wypaść musiał pomyślnie, bo Lisowczycy opuszczali Warsza* wę z gęstą miną—i wkrótce aż nazbyt głośno uczyniło się o nich po Europie.

Nic zmienniejszego nad oblicze Warszaw wy, ukazujące się z oddalenia, w kolei lat i wieków. Raz błyszczy pogodnie światłem prawie anielskiem; to znów wyrazem szalo* nym, niemal demonicznym, przeraża; kiedy* indziej wygląda żałobnie i pokutniczo; to w mroka całkowicie tonie; to wreszcie wy* narza się, po Rembrandtowsku oświetlone ja* skrawym, pożarnym płomieniem...

Odwracamy kartę, na której bawiły nas i zachwycały malownicze stroje, zwyciężkie pochody, batne hetmanów twarze, płaszczą* ce się książąt lennych postacie — jakże odmienny widok przed oczyma nam sta* jei I^iasto wyludnione, puste, milczące, — cmentarz prawdziwy. Co kilka kroków dom opustoszały z zamkniętemi na skobel wro* tami, nieraz z wielkim czarnym krzyżem na murze. Wiele ulic pomniejszych zamknięć to szańcem z desek i kamieni. Przy szań* cu straż stoi i nikogo nie przepuszcza, bo to miejsae potępione, bo tam — śmierć pewna.

U bram miejskich zaciągnięto łańcuchy, zapuszczono wrzeciądze. Po pustych ulicach i placach włóczą się psy głodne, wyjąc ponu* ro. Ludzie w czerwonych i granatowych opoń* czach, z czarnymi na piersiach krzyżami, snują się po mieście, dźwigając na noszach straszne, tajemniczo osłonione, ciężary.

Zamek stoi pustkami; puste są też pała* ce senatorów. Co pewien czas cmentarną ci* szę przerywa na chwilę stłumiony głos trąby. To pachołek magistracki zwołuje mieszczan, aby im oznajmić nowe rozporządzenie „bur* mistrza powietrznego", jedynej władzy, która

jeszcze znajduje posłach i badzi resztkę czujności w zamarłem mieście.

Straszny gość nawiedził Warszawę: za-raza. Od listopada 1624 do maja 1625-go roka mór pastwi się nad miastem, którema jaż mnichy Reąuiem śpiewają. Kto mógł, za przykładem króla i magnatów, wyniósł się daleko; inni schronili się do paszcz pobliskich, woląc kły wilcze i niedźwiedzie pazary, niż aścisk kościstej „Dziewicy mora“. Ci, któ-rych przytrzymał na miejsca obowiązek, miłość lab poświęcenie, padali jak machy...

Przed trzema wiekami nerwy Warsza-wian mocniejsze były od dzisiejszych. Inaczej, nie wytrzymaliby oni widoka wiela okropnych „egzekaeyi", w które epoka Zy-gmanta III obfitowała. Najwydatniejsze a zarazem najokrutniejsze były: ścięcie Nalewajki i ćwiertowanie Piekarskiego.

O herszcie zbuntowanych kozaków twierdzą pewni kronikarze, że był przed śmiercią na żelaznego, do czerwoności rozpalonego byka wsadzony, żelazną, rozpaloną blachą ukoronowany, poezem dopiero kat ściął ma głowę. Chociaż opowieść jest bajką, odcisnął się na niej znak srogich mąk, jakich wówczas straceńcom nie skąpiono.

Szczegóły egzekaeyi Piekarskiego, historycznie stwierdzone, są niemniej okratne — może jeszcze okrutniejsze. Pastwiono się nad

niepoczytalnym obłąkańcem, którego-by dzi-siejsze sądy do doma zdrowia odesłały, z za-jadłem i wyrafinowanem okrucieństwem. Ob-wożono go po alicach na wielkim wozie? kat przypalał go „ogniem siarczystym", kle* szczami ciało wyrywał. Potem palono ma i obcinano kolejno jedną rękę i dragą, wreszcie czterema końmi na cztery części był rozerwany. Po spalenia ciała na stosie, prochami nabito działo i wystrzelono.

Kilkakrotnie w ciąga tego dłagiego panowania okrywa się żałobą dwór, a za dworem i cała stolica.

Umiera najpierw Anna Jagiellonka, wdowa po Stefanie Batorym. „Acz zeszła w wieka—pisze Niemcewicz—w którym śmierć zbyt wczesną nazwać się nie może, nie zmniejszyła powszechnego po sobie żalą: zawsze zbyt krótko żyją ci, co się zasłażyli ojczyźnie. Powiększała stratę myśl, że ta pani była ostatnią, aschłą jaż gałązką bajnego szczepa Jagiełłów".

W istocie, wszystkie dodatnie znamiona roda Jagiellońskiego w Annie po raz ostatni objawiły się narodowi. Śmierć jej była osta-tecznem zamknięciem okresa, ongi przez Władysława i Jadwigę rozpoczętego. Co do Zygmunta Wazy, ładzono się tylko, nazywając go potomkiem Jagiełłów. Smutną też prawdę mieszczą w sobie słowa Piaseckiego: „Z Anną

Jagiellonką zeszedł do grobu nie tylko ród Jagiełłów, lecz zarazem powaga, przystojność i dawne, dobre obyczaje narodu".

W roka 1597 śmierć zabiera Zygmuntowi pierwszą żonę, Annę, arcyksiężniczkę austryac-ką. Kochał ją mąż, cenili swoi i obcy. „Pani ta (słowa Niemcewicza), od dziejopisów naszych wielce chwalona, w 24-m roka wieka swego, przy porodzenia córki, życie skończyła". Król bardzo żywo odczał stratę.

I draga małżonka królewska, rodzona siostra tamtej, Konstancya, w Warszawie życie zakończyła. Szczegóły jej ostatniej choroby i śmierci rzacają znamienne światło na ówczesne stosunki. Królowa razem z królem znajdowała się na procesyi Bożego Ciała, przyczem oboje całą drogę odbywali pieszo, z odkrytemi głowami. CIpał był wielki, królowa przepaliła na słońca głowę, co było bezpośrednią przyczyną zgonu. Przeszło ćwierć wieka przeżył Zygmunt z Konstancyą; śmierć jej aczyniła w jego życia próżnię, niczem jaż zapełnić się nie dającą.

Nareszcie umarł w Warszawie i sam Zygmunt, a był pierwszym monarchą polskim który w naszem mieście ostatnie'oddał tchnienie. Smutne szczegóły choroby króla (któremu, podobnie jak Batoremu, przyśpieszyły śmierć ciemnota i upór lekarzy) opisał dokładnie ks. Albrycht Radziwiłł w swych „Parnię-

tnikach". Powtórzył' je, z przyprawą powie^ ściową, Kraszewski w „Ostatnim roka pano* wania Zygmunta 111“.

WARSZAWA ZA SYNÓW ZYGMUNTA III.

Do odmalowania dokładnego obraza War« szawy za Władysława IY^go wystarczyłoby przepisać „Gościniec*' Adama Jarzębskiego.

W dobie najważniejszej, bo poprzedza* jącej bezpośrednio nawałę szwedzką i ruinę miasta, „mazyk Jego królewskiej mości i bu* downiczy ujazdowski" (jak się sam na tytale mianaje) odtworzył z natury, naiwnie ale wier* nie, współczesną sobie Warszawę. Inaczej, nicbyśmy prawie o niej nie wiedzieli.

h piękną była Warszawa za pierwsze* go z synów Zygmuntowych. Przystroiła się wówczas mnóstwem pałaców, kościołów, ogro* dów i prawie obcych jej do owego czasa dzieł sztaki. Pomnik, wystawiony przez króla sza* nowanemu ojca (więcej może szanowanemu, niż miłowanemu) „tuż za murem miejskim", był pierwszym z monumentów publicznych stolicy.

Władysław w podróżach po Europie wy* kształcił smak i zapragnął uczynić Warszawę podobną do wielkich miast Zachodu. Piękny zamiar udał się w części kochającemu swój kraj monarsze. Sekundował mu w tern dzielnie towarzysz lat młodzieńczych i młodzież czych wybryków, Kazanowski, o którego doma na Przedmieścia Krakowskiem czytamy dziś, jak o zaczarowanym pałaca.

Piękne też były dwa nowe pałace kró-lewskie: jeden na drodze do (Jjazdowa (późniejszy „Kazimierowski"), dragi w samym (Ijaz-dowie.

Dobrema smakowi króla wystawili pochlebne świadectwo wybredni pod tym względem Francazi. W drakowanych relacyach towarzyszów i towarzyszek Maryi Ladwiki czytamy o ówczesnej Warszawie gorące pochwały.

Światowy aż do zbytka król nie zapomniał jednak o Boga i jego słagach. Nadany przez ojca popęd do zakładania nowych klasztorów za rządów syna nie tylko nie osłabł, lecz wzmocnił się jeszcze. Za Władysława osiedli w Warszawie: Karmelici, Pijarzy, Franciszkanie, Benonici, z żeńskich zaś zgromadzeń: Wizytki, Brygidki i Siostry Miłosierdzia, przezwane a nas „Szarytkami".

Wiadomo jak rozległe plany polityczne i wojenne chodziły Władysławowi po głowie. Niestety, myśl króla była lotna, ale ciało ciężkie, przedwczesną otyłością i podagrą do miejsca przykate. Rycerskie apodobania Władysława ajawniły się we wzniesienia wspaniałego Arsenała (przy alicy Dłagiej, gdzie dziś więzienie), przezwanego z niemiecka „Cekauzem“. Opisał go malowniczo wspomniany Jarzemb-ski; dokładny zaś jego „inwentarz⁴* znaj daje się w zapiskach słynnego Krzysztofa Arciszewskiego.

Dodajmy wreszcie, że król, żyjący modą francaską i labiący widowiska sceniczne, urzą-dził pierwszy w Warszawie teatr. Był to teatr dworski i istniał dla prywatnej tylko króla i magnatów rozrywki. r\imo to, badził pośrednio i w całym narodzie zamiłowanie do sztoki dramatycznej, zaspokajane do owego czasa wyłącznie przez kościelne oraz szkolne dyalogi i misterya.

Rządy Jana Kazimierza, nieszczęsne dla krają całego, nieszczęsne były i dla Warszawy. Groty, wymierzane w cały organizm Rzeczypospolitej, godziły przedewszystkiem w jej serce—stolicę. Opisywać Warszawę po roka 1655 znaczyłoby wyliczać same klęski i straty.

Bez przesady można powiedzieć, że z tym rokiem zapada w przepaść dawna, książęca i królewska Warszawa—Warszawa kwitnąca, bogata, piękna, pochwałami przez cudzoziemców darzona.

To, co po tamtej Warszawie pozostało, po sto razy zmieniane, zacierane, do nowych smaków przystosowywane, jest albo bladą marą znikłej rzeczywistości, albo, co gorsze — jej karykaturą.

Jak wyglądała Warszawa bezpośrednio po wojnach szwedzkich, o tern poucza „Rewizya miast Starej i Nowej Warszawy z roku 1659“ (przytoczona z rękopisu przez Sobieszczań-skiego). Znajdujemy w niej taki naprzykład opis ulicy Długiej:

„Bywały tu dawniej pańskie i różne go* spody, do dyspozycyi marszałkowskiej nale-żące, mianowicie na posłów tatarskich, tureckich i innych oryentalnych; teraz puste place aż po za dwór Jego iA ci Biskupa Płockiego, a cała ta ulica ośm tylko zabudowań liczy".

Tak było w całem mieście, które sprawiało wrażenie zgliszczy pożarnych lub olbrzymiego cmentarza...

Na dobro miasta w owej epoce zapisać trzeba: otwarcie dwóch klasztorów (Dominikanów Obserwantów i Bonifratrów) oraz urządzenie pierwszej stałej poczty (mieściła się na Krzywem Kole).

Nakoniec za Jana Kazimierza (w roku 1661) ujrzała Warszawa po raz pierwszy polską gazetę. Był nią wydawany przez Jana Aleksandra Gorczyna „iTerkuryusz Polski Ordynaryjny".

WARSZAWA ZA MICHAŁA I JANA.

Nijakie pod każdym względem rządy mło* dego Wiśniowieckiego i w dziejach Warszawy nie zapisały się niezem trwalszem. Tragiczna była tylko dla miasta elekcya tego króla. Co jeszcze pozostało po niedawnej zawiercisze wojennej, zniszczył wówczas do szczęta po* żar gwałtowny.

W „Regestrze Rewizyi Gospód miasta Starej Warszawy" z rokci 1669 (rękopis) znaj-daję wymowne ślady tej katastrofy. O alicy Piekarskiej naprzykład czytam: „(Ilica Pie~ karska wszytka zgorzała na Sejmie Elecłionis po lewej ręce od Rynka ko Marowi“. h da« lej: „Draga strona na tej alicy po prawej stro~ nie zgorzała wszytka", h dalej jeszcze: „Z Rynka idąc do Danaja ka Bramie na Wała po lewej ręce zgorzało wszytko..."

Z ważniejszych faktów, którymi to pano~ wanie kronikę Warszawy zbogaciło, zapisać można koronacyę królowej Eleonory, arcy« księżniczki aastryackiej. Był to dragi jaż obrzęd koronacyjny, odbyty w Warszawie, jak* by naprzekór Krakowowi. Tymi obrzędami Warszawa atrwalała w Rzeczypospolitej i wy~ walczała sobie stanowczą wyższość nad zmie* niającym się zwolna w grobowe maazoleam Krakowem.

Innych wspomnień i pamiątek król iTi~

chał w Warszawie nie pozostawił. Za krót-kich jego rządów, miasto nasze zajęte było wyłącznie gojeniem ran po klęskach.

(I Kamedałów na Bielanach znajdają się piękne portrety pary królewskiej. Wiśnio-wiecki należał do szczególnych dobrodziejów i częstych bywalców pustelni Bielańskiej. Do-wodzi to, że był zdolniejszy do rozmyślań ascetycznych, niż do rycerskiego i polityczne^

go czynu.

I król Jan, zbawca chrześciaństwa, dla Warszawy nic zbawczego nie zrobił. Być mo-że nawet, że ujął jej nieco blasku — przez zbudowanie bowiem pałacu w Wilanowie i za-mieszkanie w nim, tam przeniósł środek cięż" kości miasta.

Kapucyni na diodowej i Karmelici na Lesznie przez tego króla byli sprowadzeni do Warszawy. „Marysieńka" na swoją rękę ufundowała żeński zakon Sakramentek.

Żonie Sobieskiego i jej praktycznym, — że nie powiem: handlarskim—tendeneyom, zawdzięczała Warszawa wielki bazar, nazwany od imienia założycielki „Marywilem“. I tu znalazła się „Panu Bogu świeczka"—pod postacią kaplicy, która w bazarze dziwne zaprawdę czyniła wrażenie.

Powstał wówczas i Marymont, myśliwski pałacyk króla i jego małżonki, również imieniem tej ostatniej ochrzczony.

Za Sobieskiego, chociaż on był jednym z najszczerzej polskich monarchów — nad miarę rozpanoszyli się w Warszawie Francazi. Ciekawe o tern szczegóły podaje Pasek. CI nie-go też doczytać się można przednich rzeczy o cyrka francaskim, gdzie dworowi aastryac-kiema jawnie arągano...

Warszawa posiada dotąd pamiątkę tego świetnego nazewnątrz panowania. Skromna to pamiątka, choć w widocznym pankcie amie-szczona, niewiela też mieszkańcom Warszawy wiadome jest historyczne jej znaczenie.

Pamiątką tą — figara ./'łatki Boskiej na Przedmieścia Krakowskiem, ongi przed do-mem i^alcza (gdzie zaczynało się Wązkie Krakowskie Przedmieście), dziś na zieleńca, sto-jąca.

Wystawił tę figarę Bellotti, architekt włoski, w Warszawie osiadły, w roka tryamfa wiedeńskiego, a zarazem na pamiątkę tego tryamfa. Gdybyśmy naszym pamiątkom i zabytkom okazywali to zajęcie, jakiego nie szczędzimy obcym, roztargniony nasz wzrok dostrzegłby na podstawie figary napis, wyjaśniający dokładnie jej znaczenie. Czytamy tam między innemi: „Dnia 12 września Roka Pańskiego 1683, najwaleczniejszy z królów Jan III, za Boską pomocą .... oblegających Wiedeń Tarków świetnie pokonał. Tego samego dnia, tak szczęśliwego .... dla awiecznie-nia głazem, ten pomnik .... Józef Bellotti, Włoch, własnym kosztem wystawił".

WARSZAWA ZA SASÓW.

Wyobraźmy sobie położenie człowieka, który znalazł się niespodzianie pomiędzy dwie-ma bijącemi się z sobą gromadami lodzi. W takiem położenia była za Augusta Il-go nieszczęsna Warszawa.

Początek wieka XVIII-go przyniósł jej nowe odwiedziny Szwedów, nowe bitwy i no-we rainy. Potem zaczęły się nieastanne prze-chody wojsk rosyjskich, które przysyłał Piotr Wielki, uczyniwszy się przyjacielem i obrońcą Augusta.

W lipcu 1707 roku przybył do Warsza-wy sam Piotr i zamieszkał w pałacu Bielińskiego (późniejszy pałac Łubieńskich na Królewskiej, w końcu wieku zeszłego rozrzucony).

Gdy burze wojenne ucichły, Warszawa jęła się pracy około uprzątania gruzów i zabudowywania pustek. Król dał początek, wznosząc olbrzymi pałac dla siebie i dla swego licznego dworu. Pałac, przez Sasa zbudowany, nazwano „Saskim". Tenże tytuł dostał się i przylegającemu do pałacu ogrodowi, oraz jednej z kęp na Wiśle (było ich wówczas trzy, a każda inną miała nazwę).

!'

-

"£*■: * -

/*_

fc.

" -.WD/m/ir/tr ILc^ldcjlUZ der- KrOTUOTe ~    ¹    ’ ~'~

z/ł POI ETY    " ■-    ⁰

7V»^-

:L

rSSF^:';-y Y^; JS

ygj

-------

3:

*1^

SSĘ

i.

mm

WIDOK WARSZAWY ZA AUGUSTA II.

*™

mmmm

JE

z> jT

Warszawa za Sasów stała się miastem po wierzcha strojnem, w głębi pełnem bruda, nie« chlajstwa i nędzy. Kontrasty: bogactwa i biedy, przesyta i głoda, wytworności i gbaro~ stwa — nigdzie może i nigdy nie występowały tak ostro, jak wówczas w stolicy Polski.

Warszawa saska stała się także miastem wesołem. Była to wesołość człowieka pijanego, który o tern, co było, zapomniał, a o tern co będzie, myśleć się lęka.

Przez cały rok grzmiały kapele, przy* grywając letnim i zimowym zabawom; bale następowały po balach; miłostki były dla wszyst* kich nieodzowną życia przyprawą; niezmierną ilość procha marnowano na fajerwerki, a woj« sko polskie i saskie słażyło wyłącznie za ma« teryał do przeróżnych paradnych rewij i ma« newrów, któremi niedołężny król bawił siebie i naród. Uwieńczeniem wszystkiego była wiel* ka, po dzisiejszemu się wyrażając „szopka“ wojenna, zwana Kampamentem, urządzona na polach pomiędzy Warszawą a Wilanowem.

Za Augusta II~go, przybyły Warszawie kościoły: Trynitarzy na Solcu i Bazylianów. Tenże król zbudował tak zwaną „Kalwaryę", to jest szereg kapliczek z wyobrażeniami sta* cyj Aęki Pańskiej.

August III w dalszym ciągu prowadził dzieło ozdabiania i rozweselania Warszawy. Rozwijał zwłaszcza wytrwale jej muzykal* ność ora z kalt baletowy i cyrkowy. Dotych* czas w asposobienia Warszawian odnajdują się ślady owej tresary.

Innemi potrzebami miasta flegmatyczny ten epikarejezyk wcale się nie zajmował. Ha szczęście dla Warszawy, znalazła ona dziel* nego opiekana we Franciszka Bielińskim, mar* szałka wielkim koronnym. Ten energiczny zarządca miasta aczynił dla niego tak wiele, że sobie na pomnik od Warszawian zasłaźył. Powiedzieć nawet można, że on pierwszy o zaprowadzenia w Warszawie łada pomy* ślał. Inni czynili Warszawę bogatą, wspa* niałą, politycznie silną i strojną; Bieliński do* piero aczynił ją—porządną.

Z działalnością wzorowego marszałka łączy się bezpośrednio działalność tak zwanej „Komisyi Brakowej". Komisya, której kiero* wnikiem i daszą był Bieliński, dokonała pracy prawdziwie Herkulesowej, bo ówczesna War* szawa przedstawiała aderzające do stajni Aagiasza podobieństwo.

Wybrakowano alice, urządzono ścieki, uprzątnięto z alic odwieczne śmiecie, amożli* wiono dostęp do Wisły, a co najważniejsza, opodatkowano obywateli według stałej i dla wszystkich jednakowej normy.

Z nowych użytecznych nabytków, jakie miasto w tym czasie otrzymało, wymieniamy: latarnie w bramach miejskich, pompy, dostar*

czające dobrej wody do picia, pierwszy plan Warszawy, pierwszą loteryę i pierwsze — ka* wiarnie.

W tej epoce ogólnego rozprzężenia, po* niewierki praw i rozpasania obyczajów, Opa* trzność zesłała miasta i krajowi innych jeszcze trzech mężów, równych Bielińskiema rozu* mem, energią i miłością dobra publicznego. Pierwszym był Baodoain, założyciel szpitala Dzieciątka Jezus; drogim Konarski, twórca Collegium nobilium; trzecim Załuski, fundator biblioteki publicznej.

WARSZAWA ZA STANISŁAWA AUGUSTA.

Ze czcią spoglądam i innym spoglądać zalecam na odwieczne, ciemne, opuszczone i najczęściej bardzo brudne domy staromiej* skie. Te domy były szańcem, o który roztrącały się fale cudzoziemczyzny, perjodycznie zalewać nas usiłującej.

W ciągu wieków groził Warszawie ko* lejno zalew włoski, szwedzki, francuski. Za Stanisława Augusta zalew francuski raz je* szcze wtargnął, ale nakształt bałwana, prze* walającego się przez wierzch okrętu, zmiótł i uniósł to jedynie, co się nieopatrznie na czoło wysunęło. Głębin, to jest tego, co sta* nowi rdzeń miasta, nawet nie dotknął, rdze* niem zaś było: gnieżdżące się w owych poczer* niałych, o Don*Kichotowej figarze, kamieni* cach stare warszawskie mieszczaństwo.

Stara Warszawa przetrwała w tym sa* mym, zewnętrznym i wewnętrznym kształcie epokę książąt Mazowieckich, Jagiellonów, Wa* zów i królów obieralnych. Sądzone jej było przetrwać tak samo rządy Stanisława Augu* sta oraz dalsze, aż do chwili obecnej sięgające, odmiany.

Jednak epoka, która część naroda roze* brała z kontuszów, musiała i część miasta ukształtować po cudzoziemsku. Wistocie, gma* chy stawiane za rządów Poniatowskiego, ko* mnaty zamkowe jego pomysłem zdobione, wreszcie cała zewnętrzność dworu i tego, eo się nazywać zwykło „lepszem (?!) towarzystwem" — nosiły wyraźne znamiona francuz* czyzny. Cóż mówić dopiero o najdoskonal* szem wcieleniu idei i upodobań króla: 0 „Ła* zienkach królewskich", prześlicznych, ale wy* glądających u nas, jak drzewo pomarańczowe w sadzie polskiego chłopkai

Zresztą ta epoka, aż do ostatnich lat XVIII*go wieku, była dla Warszawy względnie pomyślna. Miasto rozrastało się w różnych kierunkach, oddalając się coraz bardziej od swego jądra staromiejskiego. Przybywało mu z roku na rok ludzi i gmachów. Wsie okoli* czne łączyły się z niem i wsiąkały w nie, tra* cąc byt odrębny. „Jarydyki" broiły po dawne* ma—może nawet gorzej. Wszystko to jednak spajał cement stołeczny, nad wszystkiem spra* wiała rządy symboliczna—Syrena... Ten wielki rach badowlany, administracyjny i towarzyski wyglądał na zakreśloną szeroko pracę przy* gotowawczą. I dla tego współczesny, bystry i dowcipny obserwator (ksiądz F. S. Jezierski) tak o tern pisze:

„Uważając Warszawę ile dopiero ma być miastem, to jest mila wszerz i wzdłaż, obwie* dziona jest miałkim przekopem, napełniona kamienicami, pałacami, kościołami i klaszto* rami, dworkami drewnianymi, szpitalami, ogro* darni, badynkami starymi, browarami, maga* zynami, młynami, cegielniami, fantazyami na* koniec amysłów pańskich. Ta rozległość po* chłonęła wsie i folwarki okoliczne, które dziś są niby przedmieściami przedmieściów. Reszta odsaniętych miejsc wydaje się oczekiwać ma* rów od ładzi, od czasa i od pieniędzy".

Ryciny i obrazy Canaletta, rysanki Hor* blina i Orłowskiego odtwarzają wiernie owcze* sną stolicę, jej postać i barwne, rachliwe, z pankta malarskiego niezrównanie piękne, życie.

W przetwarzającej się stolicy jedna tylko rzecz pozostała niewzraszona: porządki, a ra* czej nieporządki miejskie. Cała energia i wszystkie wysiłki Bielińskiego nie zdołały wykorzenić całkowicie narowa, który wsiąknął już niejako w krew mieszkańców Warszawy.

Porwanie króla o pół do dziesiątej w no* cy, na ulicy pierwszorzędnej, o sto kroków od Zamka, dostatecznie chyba stwierdza, że w roka 1771 oświetlenie alic warszawskich i czajność miejskiej policyi wiele pozostawiały do ży* czenia...

Dopiero po tym fakcie, zabrano się nieco energicznej do naprawiania rażących błędów. Przedewszystkiem powiększono liczbę latarń i wydano przepisy o meldankach.

Za Stanisława Augusta, przybyły War* szawie dwa kościoły: Ś. Karola na Powąz* kach i Bazyliański na Aiodowej. Wzniosła też własną, piękną świątynię gmina ewange* licka. Król rozszerzył i wspaniale wewnątrz przyozdobił Zamek, badząc rymowane zachwy* ty wśród dworskich poetów. Stanęły wreszcie piękne koszary dla wojska.

Przy ogólnym wzroście sztoki i literatury, masiał i teatr zakwitnąć. Jakoż przedstawię* nia polskie, najpierw w miejscach przygodnych, następnie w umyślnie wzniesionym gmachu na placu Krasińskich, weszły na stały program zabaw stołecznych. Rozumie się, że obok nich nie brakło—jak i dziś nie braknie — popisów francuskiej komedyi, włoskiej opery i kosmo* politycznego baletu.

Z faktów ważniejszych zapiszmy jeszcze: zbudowanie mostu łyżwowego na Wiśle (1775), wzniesienie posągu Sobieskiego w Łazienkach (1788) i zakaz chowania zmarłych przy ko* ściołach (1782).

WARSZAWA POD RZĄDEM PRUSKIM.

Zmiana dekoracyi...

Niema już Królestwa Polskiego, niema więc tern samem jego stolicy, Warszawy. Są tylko „Prusy Południowe*' i jest w nich: der Haupstadł Warschau.

Wszystko, a zatem i wewnętrzne gospo* darstwo Warszawy, z gruntu przetwarza się i zmienia. Na lepsze, czy gorsze?

O „czasach pruskich" słyszy się u nas najrozmaitsze sądy. Przeważnie one brzmią surowo i niepochlebnie. Falkowski, oraw* ski i inni biadają nad upadkiem moralnym prowincyj polskich pod rządem Fryderyka WiN helma. Według nich, ten rząd nie tylko nie powściągał ogólnego rozprzężenia obyczajów, lecz nawet rozpustę rozmyślnie podniecał. Skarbek powstrzymuje się od tych, cokolwiek za śmiałych sądów, ale w „Pamiętnikach Se* glasa" maluje jaskrawo zgniliznę i rozkład moralny społeczeństwa.

Ludzie zrezygnowani nie opuszczają rąk, nie tracą otuchy, i godząc się z położeniem,

usiłują stworzyć sobie i ogółowi nowe, daleko znośniejsze warunki istnienia.

Rząd dopomaga wyborną administracyą, powściąganiem nadążyć, usuwaniem niepo* rządka i bezłada—instytacyami nareszcie, do* bro ogóła mającemi na cela.

Najzawziętszy prasakożerea nie zaprze* czy, że w miastach polskich, a przedewszyst* kiem w Warszawie, rządy Fryderyka Wilhelma pozostawiły ślady ażyteeznej działalności. „Prasacy—pisze w pamiętnikach swych pewien Rosyanin, wśród nas podówczas przebywają* cy*)—budowali w prowincyach polskich mia* sta, ulepszyli byt włościan, poskromili nadu* życia szlachty, pozaprowadzali szkoły, agen* eye ubezpieczeń, towarzystwa dobroczynności, wspierali rękodzieła i pracowitość. Dowiedli oni w Polsce, że nie klimat i nie gleba for* mują naród, lecz instytucye“. W pochwałach tych tkwi przesada — główna ich treść jest niewzruszona, bo na faktach oparta.

Warszawa pod rządem pruskim spowa* żniała i zdemokratyzowała się.

Niczem pięknem nie zbogaciło się mia* sto w tym czasie; przybyło mu za to niejedno użyteczne. Przedewszystkiem skończyły się rządy jurydyk, które podciągnięto pod wła* dzę jednego dla całej Warszawy magistratu.

Następnie wzmógł się handel przez wpuszcze-nie do miasta żydów. Dalej wzmocniło się życie rodzinne i towarzyskie. Nakoniec, dzięki wiela użytecznym instytucyom, podniosły się: dobrobyt i wygoda mieszkańców.

Samo wyszczególnienie tych instytacyj dostatecznie ważność ich okaże. Tak więc za rządu pruskiego pozyskała Warszawa: lombard miejski, wypożyczający pieniądze na fanty po 8 od sta rocznie; hipotekę miejskich nieruchomości; liceum, czyli szkołę publiczną, dzisiejszym gimnazyom odpowiadającą; dobre oświetlenie; targi uwzględniające sanitarne i ekonomiczne potrzeby miasta; przytułki dla żebraków; miejskie towarzystwo ogniowe; kantor zleceń, ułatwiający stosunki między wytwórcami a spożywcami; dorożki, bruki, pen-sye prywatne i t. p.

Nareszcie zapisać trzeba w tym rozdziale fakt wielkiej doniosłości: założenie (w r. 1800) Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

WARSZAWA ZA KSIĘZTWA WARSZAWSKIEGO.

Za rządów Fryderyka Augusta — istnej maryonetki, poruszanej przez Bonapartego — Warszawa była najpierw koszarami, potem zbornym punktem rekrutów, w końcu—olbrzymim szpitalem.

Przez te osiem lat wypełniała miasto jakaś niezdrowa, daszna, zaczadzająca atmo-sfera. Oddychający nią żyli w ciągłem cipo* jenia.

Warszawa, w oczekiwania wielkich rzeczy, które, niestety, nadejść nie miały, wzrok w przyszłość wytężając, dobą obecną wcale się nie zajmowała. Na tym grancie ruchomym nic, naturalnie, wzrosnąć nie mogło.

Ciasto, okazujące po wierzchu sztuczną energię, w rzeczywistości było biedne, osowiałe, coraz bardziej żywotność swą tracące. Smutny, bo prawdziwy jego obraz odmalował Pradt w swych wspomnieniach ambasadora francuskiego.

Niedość było Napoleonowi wyludniać miasto, zabierając mu wszystką młodzież, ubożyć obywateli podatkami wojennymi—zabierać jeszcze kazał i do Paryża wywozić nieliczne dzieła dzieła sztuki, jakie je zdobiły. Ogołocono wówczas pałace i kościoły z wielu pięknych obrazów, których część, w skutku energicznych upominań się, została zwrócona.

Wysilano się nad sposobami okazywania Napoleonowi hołdów, graniczących z ubóstwieniem. Skarbek w swych „Dziejach" obszernie o nich pisze. Nie wymieniając innych, wspomnimy tylko o przemianowaniu ulicy diodowej na „Napoleońską".

Ogłoszenie kodeksu Napoleona przyjęto z tym samym zapałem, eo i jego osobę.

Na szczęście, obok ogóła, żyjącego wyłącznie przyszłością, stały jednostki, nie spuszczające z oczu obecności. Im to zawdzięczać trzeba utworzenie „Najwyższej Izby Edukacyjnej", która sprawami oświaty z pożytkiem się zajmowała, a po za tern: otwarcie „Szkoły prawa", „Szkoły lekarskiej" i „Towarzystwa Dobroczynności".

Działalność teatru pod dyrekcyą Wojciecha Bogusławskiego w tej epoce ogólnego podniecenia umysłów była bardzo ożywiona; podniosło się też dziennikarstwo, zasilane obfitością nowin i pilnem ich poszukiwaniem.

Nie tylko wojenne i polityczne lecz i żywiołowe klęski dotykały w tern ośmioleciu Warszawę. W liczbie ostatnich zapisała kronika miasta dwa wielkie pożary, z których jeden obrócił w perzynę dawną bibliotekę Załuskich przy ulicy Daniłowiczowskiej, a drugi zniszczył prawie cały pałac Kazimierowski na Przedmieściu Krakowskim.

W roku 1807 inżynierowie francuscy zamierzyli nauczyć Warszawian: jak się mosty budują. Zabrawszy się żwawo do dzieła, w ciągu kilku miesięcy postawili most na palach, który kosztował 700,000 złotych polskich Otwarto go w czerwcu—przyczem znów wy-buchnęły zachwyty, a może także ody, kan-taty i hymny.

Ale zaraz następnej wiosny trzeba było śpiewać elegie i gorzkie żale — lody bowiem skruszyły to arcydzieło, a woda pale wyrwała i uniosła.

iAożnaby w tym moście widzieć symbol ówczesnych nadziei...

WARSZAWA JAKO STOLICA WSKRZESZONEGO KRÓLESTWA.

W r. 1815, w skutku nowej odmiany politycznej, Warszawa stała się napowrót tern, czem ją był uczynił Zygmunt III. Cesarz Aleksander I, przywracając krajowi naszemu tytuł królestwa, koronował się w Warszawie, jako w jego stolicy, na króla polskiego. I\ia-sto podniosło się i rozpoczęło nowy okres rozwoju na drodze pokojowej.

Warszawę po roku 1815 opanowała namiętność odmładzania się. Burzono jedne po drugich stare malownicze bramy miejskie. Pod oskardami mularskimi padł Ratusz staromiejski, istna relikwia, której każda cegła była godną zachowania pamiątką. Dwa czołowe skrzydła Zamku oraz szereg kamienic przy Bramie Krakowskiej, znikły bez śladu. Rozrzucono kościół i klasztor Dominikanów Obserwantów, rozebrano Pociejów, przekształć cono Aarywil i t. d.

Natomiast przystroiło się miasto całym szeregiem gmachów rozpaczliwie monoton-nych, wedle jednego pseudo-klasycznego typa wznoszonych i dziwacznie pod naszem nie-bem i wśród naszego klimata wyglądających. Twórcą tych wszystkich, przeładowanych ko-lumnami, budowli był Włoch Corazzi, który niemi w kronice Warszawy zapisał się trwale— zbyt trwale, niestety.

Warszawa wzrastała w ludność i w bo-gactwo, a jako miejsce sejmów, gromadziła w swych marach bogatą szlachtę i przedstaw wicieli całego kraju. Przybywały jej coraz nowe instytucye i coraz nowe porządki.

Gdy szczątki legionów wróciły do kra-ju i gdy, wyrażając się stylem ówczesnym, „w świątyni Janusa, zamknięto podwoje", za* częły dawać znak życia: literatura i sztuka.

Ludzie, których wzrok dalej sięgał, prze-powiadali Warszawie wielką przyszłość, głównie ekonomiczną. Należał do tych ludzi Staszic.

II.

O KAMIENICACH W RYNKCI STAROMIEJSKIM.

We wszystkich dotychczasowych opisach Rynka Starego Aiasta poprzestawano na wzmiance o kilka najwydatniejszych jego domach. Reszta wydawała się opisującym niegodną bliższej uwagi. Ja sądzę o tern inaczej. Dla mnie Rynek Staromiejski jest księgą, której wszystkie bez wyjątka karty powinny być odczytane. Jedne z nich zajmują więcej, inne mniej—nie wynika stąd jednak, aby którakolwiek, bez szkody dla całości, mogła być wydarta.

Z czterech boków Rynku, każdy miał niegdyś swą nazwę urzędową. Te nazwy dla dzisiejszego czytelnika byłyby już niezrozumiałe. Zamiast nich postawimy inne, proście jsze i wskazujące zarazem stronę, w której się każdy z boków znajduje.

Szczegółowy przegląd domów odbywać się będzie koleją dzisiejszych namerów poli* cyjnych; taż obok nich wskażemy namery hi* poteczne.

fi. BOK POŁUDNIOWY.

(Pomiędzy Jezuicką a Świętojańską).

O tym boka ksiądz Karowski napisał, że „nie posiada żadnego doma, do którego*by przywiązana była pamiątka głośnego czyna lab w dziejach wspomnianej osoby". Zoba* czymy zaraz o ile to jest prawdą.

Pierwszy opis należy się domowi dziś jaż nieistniejącema. Stał on na roga Rynka i alicy Jezaickiej, tam gdzie znajdaje się obecnie przedłożenie gmachów po*Pijarskich.

W wieka XVII był ten dom własnością rodziny Gizów (inaczej Gissów), liczącej się do patrycyata Starej Warszawy. Rodzina ta po* siadała również dom oboczny.

O Gizach mówi Jarzębski:

Gizowie od czasów dawni W urzędach są różnych sławni...

Potwierdzają to fakty.

Uczony biskap warmiński Tydeman Giza, żyjący w pierwszej połowie XVI*go w. z tego roda pochodzi. Niejednostajność pisowni jaż przy jego nazwiska występaje wyraźnie. Ha* zywany jest naprzemian: Giza, Gissa, Gize (ta

tv.

::h

7.

. \ ' i ft

ul- i-*,:

ij.il— |* li

ta

51*

Iwś 3rv

'd

es

aft

(f= IM

m mt

Jfi

tv*

sśr

ff.

£.•*3

'II

śf*

Slfi

!*» ta* |a •

tai {arłJfef!" iftatatN <

18 11

li

Ml

fi

A I' !*1;

li

RYNEK STAROMIEJSKI W DOBIE PRZEDOSTATNIEJ.

r it

.. W te

V jz Lal |:sl %a fsssH > . jClal' balu

ES

Ć,

forma ustaliła się), Ghize, Ghisc, wreszcie Gisias i Gizjusz. Łączyła go przyjaźń z Ko-pernikiem i Erazmem z Rotterdamu; cieszył się też zaufaniem Zygmunta Starego.

Prawie współcześnie z biskupem występ puje Balcer albo Baltazar Giza, który jest rajcą Starej Warszawy.

Syn Balcera Paweł jest księdzem (f 1624). Napis na jego nagrobku, dziś już nieistniejącym, utrwalił w swych „Monumentach" Sta-rowolski.

Mieli też Gizowie w rodzie swym i poetę. Na imię mu było Jan. Ten żył i pisał ku końcowi wieku XVI-go, modą zaś ówczesną przezwał się Gysaeus. Bentkowski wspomina za Janockim (Janociana I, 105) o dwóch jego wierszach, w młodym wieku napisanych, które się w Bibliotece Załuskich znajdowały. Oto ich tytuły: I. In obitum Sereniss. Stephani Re-gis Pol. etc. (Kraków 1588, in 8°); II. Cha-rites Serenissimam Annam Reginam Pol. etc. in ingressu Cracoviam anno ij88 salutant. Joannę Gysaeo Varsavien. ad lyram tenero aetatis plectro praecinente. (Kraków 1588, in 4°).

Jedna z Gizanek (nazywana błędnie „Gi-żanką“) odgrywa nieciekawą rolę w erotycz-no-melancholijnych fantazyach Zygmunta Augusta. Poślubił ją Michał (syn Jerzego) książę Wiśniowiecki. Inna (Anna) jest matką dzie-jopisa Rudawskiego. Rudawski nazywa ją „baronessą z przesławnego rodu Gissów we Frankonii“. Jest w tem przesada, ale czę-śeiowa tylko. Gizowie—jak niemal wszystkie rody mieszczańzkie Starej Warszawy—byli po-chodzenia niemieckiego; gniazdem też ich była podobno Frankonia.

W początkach XVII-go w. Aleksander Giza piastuje urząd administratora komór solonych Mazowieckich.

Z lustracyi 1620 r. dowiadujemy się, że miał spór z mieszczanami Nowomiejskimi. Przedmiotem sporu była jego posiadłość sze-ściowłókowa, w obrębie Nowej Warszawy le-żąca. Gizowie otrzymali przywilej na nią od Bolesława księcia Mazowieckiego. Nowomiesz-czanom nie było to na rękę, wystąpili więc energicznie przeciw libertacyi—której wszak* że prawomocności pozbawić nie mogli.

W r. 1652 Mikołaj Konstanty Giza otrzy-muje indygenat. Jednocześnie król Jan Kazimierz obdarza go przywilejem, uwalniającym od czynszów z folwarku we wsi Wielka Wola i z gruntów, półtrzeciej włóki obejmujących.

W epoce pierwszej wojny szwedzkiej, wsławia się Jan Aleksander Giza (syn administratora). Akty Starej Warszawy nazywają go naprzemian Janem i Aleksandrem. Wprowadza to zamieszanie do genealogii Gizów, wśród których znajduje się współcześnie inny

Aleksander, kanonik warszawski. Jest to za-pewne młodszy brat tamtego.

Jan Aleksander Giza jest w r. 1655 wła-ścicielem domu, o którym mówimy. Piastaje wówczas zaszczytną godność burmistrza Starej Warszawy. Na ten urząd wraca kilkakrotnie, co dowodzi jak wielkiem zaufaniem darzony był przez współobywateli.

W czasie najazdu szwedzkiego, gdy popłoch ogarnął całe miasto, on jeden głowy nie traci, i stanąwszy na czele obrony, umiejętnie nią kieruje. Zjednywa mu to przydomek: „Rząd Warszawy".

Dwaj bracia Jana Aleksandra służą wojskowo. Jakób jest rotmistrzem rajtaryi, Franciszek—kapitanem, Tlęstwo Jakóba, okazane przy wzięciu Torunia w r. 1657, zapisano w konstytucyach.

Ksiądz Aleksander Giza, kanonik warszawski, jest sekretarzem królewskim. W „Re-wizyi gospód" z r. 1669 występuje jako właściciel opisywanego przez nas domu. W tejże Rewizyi opisano i sam dom, jako posiadający „izb 5, sklepów 4, piwnic 3, kuchni 2“. Stawał w nim gospodą biskup Warmiński.

Ksiądz sekretarz posiada grunty liber-towane w Bródnie pod Warszawą.

Na początku wieku XVIII-go, dom Gizów przeszedł na własność Franciszka Witthoffa, burmistrza Starej Warszawy. Witthoffowie to również patryeyasze staromiejscy.

Franciszek nosił przezwisko „Bogacz", liczył się bowiem do najzamożniejszych oby-wateli miasta. I\ml szczególne apodobanie do nabywania domów, których posiadał kilkanaście. Tloże czynił to w nadziei, że tym sposobem atrwali się w mieście na dłago, je-śli nie na zawsze, potęga jego rodziny.

Stało się inaczej.

„Bogacz" miał jedynego syna Stanisława, któremu, umierając (w r. 1719), pozostawił olbrzymi majątek. Nie spodziewał się, nieste-ty, że ten syn będzie ostatnim z roda. Stanisława wzięli w opiekę Jezuici i tak dłago mówili ma o marności dóbr doczesnych, że przywdział ich sukienkę i bogactwa swe zakonowi zapisał.

Wówczas też przeszedł do rąk Jezuitów i dom, który opisujemy.

Wcielony do gmachów klasztornych, uległ zupełnej przeróbce i byt samoistny utracił.

Od r. 1729, pozbawiony czoła i oddzielnej pozycyi hipotecznej, nie liczy się już do posesyj staromiejskich.

O przeszłości tego domu jedno jeszcze zapisać trzeba. Zanim został własnością Gi-zów, nazywano go „Zygmuntowskim". Skądby ta nazwa powstała, dojść nie mogłem.

NQ 1 (35).

Na tym doma znajdowała się dawniej ta* blica marmcirowa z takim napisem:

D. o. M.

Nie dziw, że tak ta struktura wspaniała,

Gdyż dwakroć polskich tronów respekt miała. W ręku W albachów wprzód libertowana,

Z tym przywilejem w moc G i z o m podana, Andrychiewiczów z Gizowskiej została,

Których się kosztem tak reformowała.

Roku Pańskiego 1707, dnia 18 Października.

Jest to w streszczenia kronika posesyi.

Pierwszy jej właściciel, Aelehior Wal* bach, w wieka XVI żyjący, był bogatym kap* cem a zarazem podwojewodzim warszawskim. Aasiał położyć ważne dla miasta zasłagi, sko* ro obdarzono jego dom libertacyą oraz in* nymi przywilejami. Jedno i dragie zostało aprobowane w r. 1677, gdy dom był jaż wła* snością (iizów.

Jak przeszłość całej Warszawy,taki prze* szłość tego doma tradno odbadować z tego, co się widzi obecnie. Kilka zaledwie pozo* stałości stanowi ślad niewyraźny i zatarty, po którym postępając ostrożnie, z dowodami ar* chiwalnymi w ręce, dochodzi się do ałamko* wego doby wczorajszej obraza.

Samo rozejrzenie się w planie sytaacyj*

nym doma poucza, że był siedzibą rodziny możnej, prawie magnackiej. Jest to jakby trójca budynków, w jedną całość złączonych. Każdy badynek posiada trzy lob cztery piętra oraz obszerne, oszklone poddasze. Komuni-kacyę pomiędzy budynkami stanowiły niegdyś korytarzyki wązkie, półciemne i tak zręcznie w ścianach sieni ukryte, że nieświadomy istnie-nia ich się nie domyślał.

Dom czołowy o czterech piętrach służył za mieszkanie gospodarzowi i jego rodzinie. Komnaty są tu po pańsku obszerne i widne. hle napróżno szukalibyśmy ich najpiękniejszej z późniejszych czasów ozdoby: malowanych przez Bacciarellego plafonów. Zachowały się tylko piękne poręcze schodów z kutego, misternie wyginanego żelaza.

W sieni stoi jeszcze ława kamienna dla służby, a nad drzwiami zamurowanemi widać tablicę z zatartym do szczętu napisem.

Część druga, znacznie skromniejsza, stanowiła pomieszczenie służby. Od budynku czołowego oddziela ją maleńkie, typowo staromiejskie, do studni podobne podwórko.

Część ostatnia obrócona była na składy. Okna są tu po większej części kratami że-laznemi opatrzone.

„Rewizya gospód* utwierdza nas w przekonaniu, że ta posesya miała ongi charakter dworu w pełnem tego słowa znaczeniu. Nie brakło w niej na\x?et tego, eo w domach staromiejskich stanowi największą osobliwość, mianowicie: stajen. Rewizya wymienia „stajenkę na tyle" oraz „stajnię wielką".

Po Gizach, właścicielami doma stali się Andrychiewicze.

Ostatnia rodzina dopiero w drogiej połowie XVIII w. na widownię występuje. W 1781 roku Ignacy Andrychiewicz x>. Andrychowicz jest ławnikiem Starej Warszawy i asesorem urzędu ekonomicznego; w trzy lata później spotykamy go wymienionego pomiędzy rajcami.

Andrychiewicze kamienicę, nadrujno-waną już nieco, odnowili i upiększyli, pozostawiając pamięć tego w tablicy, o której wspomniałem na wstępie.

Taryfa z 1784 r. wymienia jako właścicielkę domu „urodzoną" Antoszewską. Potem dom przechodzi kolejno do Gajewskich, Vo-glów i Gołembiewskich. W ręku ostatniej rodziny dotąd (od lat przeszło stu) pozostaje.

Znajdujący się na czole domu wizerunek Gatki Boskiej Częstochowskiej za szkłem nie jest zabytkiem dawnym. (Imieszczo-no go dopiero w roku 1853.

Obecny właściciel domu objaśnił mnie, że ze starych pamiątek nieruchomość jego posiada jeszcze: drzwi dębowe rzeźbione w stylu „kościelnym" (gotyckim, ostrołukowym), takież okienice i boazerye oraz belki modrzewiowe snycerskiej roboty, napuszczane farbami. Te ostatnie są w części zabielone wapnem, w czę-ci deskami oszalowane. Należy je koniecznie odsłonić i oczyścić.

Jeden z mieszkańców domu niegdyś „Gi-zowskiego“ uczynił się sławnym, a przynajmniej popularnym. Był nim Patz, dyrektor policyi za rządów pruskich.

i^usiał to być człek energiczny i zwolennik doraźnego wymierzania sprawiedliwości. Dowcip uliczny zamknął charakterystykę jego w dwuwierszu, który się dotąd w pamięci ludu warszawskiego przechował:

Chodźmy do pana Paca, Co bije kijem i obraca.

Skończywszy z faktami, wspomnijmy o — bajkach.

Podanie ustne, dowodami nie poparte, czyni dom opisywany miejscem zamieszkania Urszuli Aejerin, głośnej ochmistrzyni synów Zygmunta Iii-go. „Panna Urszula" miała tu mieszkać zaraz po przybyciu do Polski, przy-czem skryte, podziemne przejście łączyło rzekomo jej dom z Zamkiem królewskim...

Twórcy tej romantycznej fantazyi nie biorą pod uwagę faktu, że towarzyszka królowej a następnie dozorczyni jej dzieci, nie mogła przemieszkiwać gdzieindziej, jak tylko—przy królowej i przy jej dzieciach. Nie zastanawiają się też nad tem, że nikt nie pen trzebuje dostawać się drogą skrytą tam, gdzie ma w każdej chwili, jak mówią Francazi, ses grandes et petites entrees.

Postanowiłem wykryć źródło, z którego bajka powstała, i zdaje mi się, żem celudo* piął.

Przedewszystkiem, istnieją wskazówki (jeśli się nie mylę w Pamiętnikach ks. 7\lbrych« ta Radziwiłła), że panna Orszala pokamała się z mieszczaństwem warszawskiem i w Rynka, czy też w którejś z przyległych alic, nabyła na własność kamieniczkę. Rozamie się, że tą kamieniczką nie była i być nie mogła wielka posesya Walbachowska, zajmująca miejsce tak wydatne w kronice Starej Warszawy.

Następnie jeden z domów na tej właśnie południowej stronie Rynku, zwał się „Aajera* nowski“ (od I^ajerana, burmistrza Starej Warn szawy) — co brzmiało tak samo prawie, jak „Aajerinowskbh

Wreszcie w kamienicy Walbachowskiej istniały rzeczywiście przejścia, któremi można się było dostać—nie skrycie jednak i nie pod ziemią — najpierw do kościołów: Jezuickiego i Ś. Jana, następnie do Zamku.

Wiadomo, jaka tajemniczość okrywała (i dotąd okrywa) osobę wpływowej Niemki, przyjaciółki i opiekunki Jezuitów. Nawet na« zwisko jej podawane jest w wątpliwość¹). Ru¹ chliwa fantazya lada warszawskiego, tajemni¹ ezością podniecona, wysilała się, aby „pannę Urszulę" aczynić bohaterką jakiejś, w styla staromiejskim, legendy. W tym cela, trzy odo¹ sobnione fakty, które przytoczyłem, złączone zostały w jeden, i po odpowiedniem prze¹ kształcenia zmieniły się w efektowną—bajkę.

No 3 i 5 (36 i 37).

Te dwa namery łączę w jeden, posiadają bowiem bardzo mało treści historycznej i pa¹ miętnikowej.

Jako właściciel doma Ks 3, wymieniony jest w lastracyi 1655 r. Jerzy Jacht \?el Jach, „cyrulik J. K. ilości". Ten dom był liberto¹ wany, co zapisano znów w lastracyi 1660 r.

Zdaje się, że tylko przez czas krótki znajdowała się ta kamienica w posiadania Jachta, bo już w 1669 r. właścicielem jej jest Aarcin Ginter, akty zaś owoczesne piszą o niej: „antę Kosińskiego".

W dziejach Starej Warszawy nazwisko Ginterów często się spotyka. Była to rodzi¹ na kupiecka, można i zasłużona. Napiszę o niej obszerniej w kronice doma zwanego „pod i^urzynkiem", który przez długie lata był własnością Ginterów a prawdopodobnie przez nich też został wybudowany.

W końca zeszłego i na początku bieżącego stulecia kamienica Na 5 należała kolejno do Flaczkiewiczów i Izdebskich.

O domu Na 5 mniej jeszcze jest do po

wiedzenia.

W wieku XVII był własnością najpierw Jeleniów, następnie Kotyńskich. hni pierwsi, ani drudzy nie zajęli w dziejach miasta miejsca wydatnego. Pomiędzy członkami magi-stratury nazwisk tych napróżno szukałem.

Breza, Kwiatkowski, Choromański, Sar-nowicz—oto nazwiska późniejszych właścicieli domu.

Na jego czole, ponad środkowem oknem pierwszego piętra, znajduje się w płaskorzeźbie medalionowej portret mężczyzny.

Nq 7 (38).

Ta kamienica nazywała się niegdyś „Złocista". Dlaczego? Bo czoło jej było wyzła-cane. ¥ bardzo dawnych opisach Warszawy, zwłaszcza w relacyach cudzoziemców, znajdują się wzmianki o polichromicznem przyozdabianiu domów staromiejskich, h w polichromii i dla złota jest miejsce.

Stwierdza to zresztą i późniejszy Ja*

rzębski:

Bardzo kamienice śliczne W Rynku; także i uliczne.

Błyszczą się od złota prawie;

Niemasz takich w Czersku, w Rawie. Na nich dziwne rysowanie,

Farbami ukształtowanie.

W ogóle, z dzisiejszej powierzchowności domów staromiejskich nie można powziąć po« jęcia o tern: jak wyglądały przed dwoma, trze* ma wiekami. Dziś to tylko zeschłe, poczerń niałe łapiny, otłaczone i wypłowiałe konchy— w których niema ani owoca, ani mięczaka. Niegdyś miały własne, osobiste życie, miały daszę, która im pewien wyraz indywidaalny nadawała; dziś, jak owe konchy i łapiny, po~ niewierają się wśród wielkomiejskich odpada ków, słażąc to tym, to owym, za przygodne schronisko...

O pierwszych właścicielach kamienicy mówią wyraźnie: herb i cyfra, wykowane mi« Sternie z żelaza i nad wejściem amieszczone. Herb, wyobrażający krzyż podwójny z dwiema podpórkami, jest herbem „Baryczka“; cyfra 5. B. oznacza Stanisława Baryczkę.

Nazwa kamienicy masiała pozostawać w związka i z herbem, ten ostatni bowiem, w opisania heraldycznem, ma barwę złotą. „Widzieć takich herbów siła w Warszawie, w kościele Ś. Jana“--mówi Niesiecki. Odnosi się to do czasów, poprzedzających ostatnią przeróbkę kościoła.

Baryczkowie także i ci W konsyliach znamienici —

rymuje wspomniany przed chwilą wierszopis. Pochwała to zbyt skromna. Najpierw, nie można Baryczków kłaść na drągiem miejsca skoro zawsze zajmowali pierwsze; następnie „konsylia" nie były nigdy wyłącznem polem popisa dla tych, co różnorodnemi, a prawie bez wyjątka samodzielnemu, odznaczyli się za-słagami.

Ród Baryczków wywodzi się z Węgier.

Wojciech Tylkowski, uczony jezuita, ży-jący w XVII w., pisze, że pierwszym z Ba-ryczków, co kraj rodzinny opuścił i przybył najpierw na Ruś, potem do Polski, był Iwo, czyli Jan. Stało się to jeszcze na początku XIII w. mianowicie w roku 1207.

Powód, dla którego Iwo Baryczka został wychodźcą, był ten, że „urodzonemu na wolności, nie chciało się jęczeć pod jarzmem bisurmańskiem".

Dziedzic głośnego i poważnego imienia, dziesiąty z rodu, pozostawił w ręku pogan rozległe majątki, i przeniósł się na Ruś, przekładając wolność nad bogactwa. Na Rusi poślubił równą sobie urodzeniem Jadwigę Ró-życównę, ale mimo to na State w tym krają nie osiadł.

Gdy Roś zawrzała wojną domową, Iwo z młodą małżonką zapragnęli zaciszniejszego dla siebie gniazda, i adali się na Mazowsze. Panował w niem wówczas książę Konrad, któremu Baryczka dziwnie przypadł do serca. Młody wychodźca węgierski, przypuszczony do przyjaźni panującego, zajął na dworze miejsce wydatne i osypany został zaszczytami. Gdy nadto otrzymał w darze od księcia dwie wioski, związało go to ostatecznie z ziemią, której już ani on, ani najdalsi jego potomkowie, nigdy opuszczać nie mieli.

Opowieść księdza Tylkowskiego opatruje Niesiecki uwagą krytyczną. Twierdzi, że Iwo Baryczka nie mógł uchodzić z ojczyzny przed Turkami, gdyż ci dopiero w całe stulecie później do Węgier zawitali. „Raczejby tedy (słowa Niesieckiego) miał mówić, że z Kolo-manem, królem Halickim na Ruś Iwo przyszedł".

Cokolwiekbądź, protoplastą polskiego, a ściślej mówiąc: mazowieckiego domu Ba-ryczków, był ów Iwo czyli Jan.

Przypatrzmy się teraz dalszym dziejom tego rodu, ściśle już odtąd z dziejami Mazowsza i jego stolicy związanym.

Iwo miał trzech synów: Bartłomieja, Henryka i Jana. Ci antenaci późniejszych mieszczan odznaczali się dachem rycerskim, mieszczańskiemu krańcowo przeciwnym. Bartło-miej broni! Mazowsza od Litwinów, i w jednej atarczce z nimi poległ. Henryk walczył szczęt śliwie z Henrykiem Brodatym i, jak się zdaje, w stanie bezżennym życia dokonał. Jan spła-cił również dłag obowiązkom pablicznym, po-myślał jednak następnie o obowiązkach roda i pojął żonę z roda Grzymałów.

Po Janie Baryczce pozostało trzech synów.* Aarcin, Jerzy i Henryk.

Z tej trójcy najgłośniejszym stał się Barcin, doktór ś. teologii, wikarjasz i kaznodzieja katedry krakowskiej. Osobistość to historyczna — w której rodowodzie Tylkowski widocznie błąd popełnił. Aarcin Baryczka nie mógł być wnukiem Iwona, gdyż dzielił go odeń półtorawieczny okres czasu. Z ledwością uważać-by go można za jego prawnuka...

Ten i^arcin Baryczka padł ofiarą starcia się władzy świeckiej z duchowną za Kazimierza Wielkiego.

Ksiądz Tylkowski widzi w królu tylko rozpustnika oraz wyłamującego się z pod władzy Kościoła odstępcę, a w Baryczce — tylko pokornego sługę kościelnego. Historya nieco inaczej obu ich charakteryzuje.

Król Kazimierz nazwany został Wielkim głównie dla wielkich zasług, na polu wewnętrznego urządzenia kraju położonych. Dążył do zaprowadzenia równowagi pomiędzy klasami społecznemi, do równomiernego rozłożenia przywilejów i ciężarów. Duchowieństwo ówczesne, które zapewniwszy sobie przywileje największe, dążyło jeszcze do wyłamania się od wszelkich zgoła ciężarów, tym zamiarom monarszym w poprzek stawało.

Stąd gniewy obastronne i stąd gwałtowne starcie, które doprowadziło aż do zbrodni. Ofiarą padł ksiądz Baryczka, którego atopiono w przerębla. Stało się to 8 stycznia 1349 roku.

Bezpośrednią przyczyną katastrofy była klątwa, rzucona na króla przez biskupa krakowskiego, Bodzantę; bezpośrednim powodem klątwy — upominanie się u tegoż Bodzanty o należne skarbowi koronnemu podatki. Powód jednak właściwy zamaskowano czem in-nem, mianowicie: niemoralnem życiem Kazimierza. Z klątwą poszedł na zamek Aarcin Baryczka i śmiałość swą życiem przypłacił.

Okrutna śmierć młodego księdza, który mimo zaciekłości stronniczej, był człowiekiem czystym i w dobrej wierze działającym, rzuciłaby plamę na charakter króla, — gdyby go historya w obronę nie wzięła. Okazano, że utopienie Baryczki nie od Kazimierza wyszło, lecz od gwałtowników świeckich, z duchowieństwem wojujących.

Kraszewski, który w swym każdym sądzie o ludziach i faktach, starał się być beznamię-tnym i sprawiedliwym, tak w krótkich słowach tę rzecz przedstawia:

„Zajście z Bodzantą, biskupem krakow-skim o dziesięciny doprowadziło aż do tego, że na króla klątwę rzucono. Słudzy i dwo-ractwo Kazimierza najczynniejszego w tej sprawie ks. Aarcina Baryczkę, mszcząc się za pana, utopili. Zrzucono winę morderstwa na króla, aby go zohydzić, bo dowiedzioną mu być nie mogła".

Cokolwiekbądź, dom Baryczków w rzę-dzie innych luminarzów pozyskał męczen-nika. Starano się nawet tego zbyt żar-liwego sługę Kościoła otoczyć urokiem cu-dów i świętości. Stworzona została legenda o „głosach anielskich", odzywających się w miejscu jego męczeństwa, o „światłości niezwyczajnej", która płonęła tam dopóty, aż lód roztopniał. Ciało kaznodziei miało w górę Wisły, przeciw wodzie, płynąć „bez najmniejszego uszkodzenia, jakby świeżo do wody wrzucone", przyczem „wonność jakąś wdzięczną z siebie wydawało".

Ks. Aarcin Baryczka pochowany został w Krakowie, w kościele Ś. Katarzyny u 00. Au-gustyanów, w kaplicy brackiej Ś. Nikołaja z Tolentyna.

W warszawskim kościele Panny Aaryi, na Nowem Aieście, znajduje się nad stallami

w prezbiteryum jego portret, zapewne stara-niem rodziny amieszczony. Portret przedstaw wia księdza Baryczkę stojącego przed Kazimierzem Wielkim. Poniżej następujący napis:

Martinus Bariczka Varsaviensis Doctor Vi-carius Concionator Cathedralis Cracoviensis vitae integritate mundi conteptu, DEO ZELO celebris, quod in Casimiro ii Rege Poloniae audacter vitia pałam argueret eundemąue jussu S. Sedis excom-municaret in Yisiula sub glacie A. 1349, 8 Ja-nuarii submersus obiit. Vitam ejus et mortem sanc-tam Angelicus diu usuąue ad obiłam glaciem audius prodidit conceptus.

Dragi z synów Jana Baryezki, Jerzy, nie odznaczył się niezem takiem, coby aż do naszej pamięci doszło. Żonaty był z Barbarą z Wyszkowie i umarł w Czersku, gdzie mu żona nagrobek wystawiła.

Jerzy Baryczka zeszedł ze świata bezpotomnie a dziedziców imienia i zasług pozostawił najmłodszy z braci, Henryk. Ten ostatni, poślubiwszy Barbarę z Domniewa, herbu Dołęga, miał z nią dwóch synów: Wacława i Wojciecha.

Każde prawie pokolenie Baryczków dostarczało sługę Kościołowi, i z tych zatem dwóch braci jeden poświęcił się służbie Bożej. Był nim Wacław, późniejszy kanonik wrocławski.

Wojciech Baryczka wiódł żywot świecki

7 księgozbioru ^

i rycerski. Już jako człowiek żonaty i ojciec kilkorga dzieci, adał się z królem Władysławem na nieszczęsną wyprawę pod Warnę, gdzie „życie na płaca położył".

I po Wojciecha dwóch pozostało synów: Szymon i Piotr.

Wierni tradycyi poszli obaj w życie od-miennemi drogami, aby—jak to zwykle a Ba-ryczków bywało — spłacić w równej mierze dłag ojczyźnie i rodowi.

Śmierć ojca nie zniechęciła starszego z synów do wojennego rzemiosła. Szymon Baryczka mężnie wojował i w Polsce i w Czechach, mówi też o nim Niesiecki,że „zdał się być do wojny urodzonym".

Młodszy z braci, Piotr, poświęcił się życia dworskiema i mieszczańskiemu. Przebywając przez czas dłagi na dworze Konrada III (Niesiecki błędnie pisze „wtórego", dzielą bowiem tych książąt dwa całe stalecia) księcia Mazowieckiego, osiadł następnie w Warszawie, której jaż potomkowie jego nie opuszczali.

Piotra aważać można za właściwego protoplastę i głowę roda Baryczków-mieszczan, którzy przez kilka wieków stanowili lumen Starej Warszawy.

Synów tego Piotra było trzech: Piotr /«-nior, Jerzy i Jan.

Piotr, posłuszny tradycyi, poszedł w służbę Kościoła i został kanonikiem warszawskim.

Jan bawił przez czas niejaki na dworze Ladwika, króla węgierskiego, poczem wrócił do ojczyzny i w Warszawie zamieszkał.

Jerzy oprawiał w równej mierze naukę i pobożność, starając się na wszelki sposób być użyteczny miasta rodzinnema. „W różnych cadzoziemskich językach przećwiczony", od* bywał częste podróże, nigdy w nich jednak Warszawy z serca i pamięci nie wypuszczając. Jemu to zawdzięcza katedra warszawska „cudownego" Pana Jezusa, rzezanego z drze-wa i umieszczonego w oddzielnej kaplicy, na lewo od wielkiego ołtarza. Tę rzeźbę przywiózł Jerzy Baryczka z Norymbergi, gdzie przez heretyków, wraz z innemi świętościami była na stos, do spalenia, wyrzucona.

Ksiądz Tylkowski, zaraz po tych bra-ciach, umieszcza Stanisława, „syna Bartło-mieja", co do genealogii Baryczków wprowadza pewne zamieszanie. — Któryż to Bartłomiej?—pyta czytelnik—i skąd się wziął w tern miejscu?..

Niesiecki, przypuszczając, że tu mowa o Bartłomieju, synu Iwona, zauważa ironicznie, że autor „od roku 1280 prędko posko-czył do roku 15001“

Wątpliwość wyjaśnia najzupełniej tablica marmurowa, na innym, niegdyś Barycz-kowskim domu umieszczona. O tym domu i o tej tablicy będzie mowa później, przy opi-

Ten to Stanisław Baryczka wzniósł dom, który opisujemy i na którym cyfra jego widnieje. Był nie lada potentatem, choć, jak się zdaje, skończywszy rycerski okres swego ży~ cia i osiadłszy w Warszawie, zajmował się głównie, jeśli nie jedynie, robieniem fortuny. Dzierżawił wieś Kamień pod Warszawą, był administratorem Żup solnych w Mazowszu, skupował place, domy—ba, jurydyki całe. Od niego jedna z ulic Starej Warszawy otrzymała nazwę „Baryczkowskiej" (poprzednio, t. j. do roku 1619, zwała się „Żydowską" albo „Abra~ hamowską").

sic południowego boku Rynku. Tymczasem wyjmujemy z tej tablicy wiadomość, że Bar« tłomiej Baryczka, o którego tu idzie, był sy~ nem Jerzego, burmistrza Starej Warszawy i Jadwigi Bartolorówny, a wnukiem Piotra i Anny. Nie przerywa się przeto w tern miej« scu bynajmniej łańcuch genealogiczny.

Otóż ten Bartłomiej, ożeniony z Krystyn ną Fukierówną, miał syna Stanisława, w któ~ rym odżył rycerski duch przodków. Walczył on w kraju i na obczyźnie, a wszędzie —jak mówi jego biograf—„odważnego serca dawał dowody".

Kilkakrotnie był obierany przez współ« mieszczan starszym ławnikiem, Weinert zaś twierdzi, że „prawością swą dla dobra miasta, jako jeden z najgorliwszych urzędników sły«

nął i w całem Mazowszu odznaczał się powagą". Jednak i własnego dobra z oka nie spuszczał, umiejąc w potrzebie energicznie się o nie upomnieć. Około roku 1609 miał jakiś zatarg z magistratem Starej Warszawy o bezprawne wycinanie drzew na Kawczej (dziś Saskiej) Kępie. Z tą pewnością, jaką dają w równym stopniu: czyste sumienie i bogactwo, wystąpił wówczas z obroną, w której nazywa siebie „człowiekiem da Pan Bóg nie tylko z wieku swego ale i z przodków swych spokojnym i w niczem nienagannym". Nawiasem dodaję, że w tej obronie godne jest uwagi jedno wyrażenie znamienne: „Rzeczpospolita Warszawska".

Stanisław, poślubiwszy Jadwigę Kulską (Ksiądz Tymowski nazywa ją Kulińską, herbu Odrowąż), miał z nią trzech synów: Wojciecha vel Alberta, Stanisława i Jacka. Wszyscy trzej trwałą pamięć po sobie zostawili.

Jacek Baryczka, doktór ś. teologii, mąż pobożny i światły, był jednym z założycieli i głównych dobrodziejów klasztoru Dominikanów przy ulicy Freta. W uznaniu zasług, obierano go czterokrotnie przeorem tego zakonu.

Ksiądz Tymowski pisze o nim: „Theolo-gia i Philosophia dla swoich w Warszawie fundował". Znaczy to, że staraniem i kosztem uczciwego przeora powstał przy klasztorze Dominikanów rodzaj Akademii duchownej, czyii tak zwane Studium formale, którema na cześć fundatora dano przydomek Baricianum. Trzy katedry profesorskie opłacane w niem były ze szkatuły Baryczki.

Prócz tego, ojciec Jacek energicznie zajmował się budową kościoła i klasztoru, na co szło niemało pieniędzy jego i całej rodzi-ny Baryczków. Jedną obszerną izbę w kla-sztorze przeznaczył na bibliotekę, obdarzywszy ją na początek własnym bogatym zbiorem ksiąg i rękopisów. Doprowadziwszy do końca ukochane swe dzieło, to jest ukończywszy budowę kościoła (1638 roku) i klasztoru (1649 roku), umarł spokojnie w r. 1650, podniesiony do godności „wikarego generalnego" wszyst-kich klasztorów Dominikańskich w Koronie.

Brat Jacka, Stanisław, słynął z nauki a zwłaszcza z biegłości w językach i talentu krasomówczego. Był to człowiek do tańca i do różańca—co zresztą w rodzie Baryczków nie należało do rzadkości. Na dworze papieskim błyszczał zaletami duchowemi; pod buławą Żółkiewskiego zdumiewał żołnierską bitnością. Wiele dobrodziejstw świadczył kościołom i klasztorom. W Warszawie kościoły: S. Jana, Ś. Krzyża i Ś. Józefa oraz klasztory 00. Dominikanów i PP. Karmelitanek dużo mu zawdzięczały.

Aa on w katedrze kamień nagrobny z portretem, przez bratanka fundowany, na którym cnoty jego i zasługi szeroko są opisywane. Dowiadujemy się z tego źródła (co w części przytacza i Niesiecki), że był sekretarzem królewskim Zygmunta III i Władysława IY-go a doradcą zaufanym cesarza Ferdynanda II, że cieszył się uznaniem i życzliwością papieża Klemensa VIII, że podróżował wiele po Niemczech, Włoszech i Hiszpanii, że pod Żółkiewskim farsowi dzielnie służył, że więcej niż 30,000 florenów na wsparcia i zapisy pobożne wydał i t. d.

Umarł w r. 1651.

Ostatni z braci, Wojciech, starosta Ujazdowski, w kronikach rycerskich imię swe zapisał. Pod Strygoniem walczył z Turkami i tam też, jak mówi Niesiecki, „na harcu tureckiego olbrzyma i wzrostem i siłą strasznego zabił". W nagrodę męstwa, cesarz Rudolf II nobilitował go na szlachcica niemieckiego (w r. 1590). Powróciwszy do ojczyzny, był pod Smoleńskiem i pod Kircholmem. Za wyświadczone krajowi zasługi, został sekretarzem królewskim i koniuszym nadwornym.

O tym Baryczce piszą biografowie, że nosił niezagojoną do śmierci ranę, którą był w jednej z wypraw wojennych otrzymał.

Zmarł w roku 1649, licząc lat 66. U Ś. Jana, w kaplicy Pana Jezusa, na prawo od wejścia ma pomnik, przez synów wystawiony.

Rzecz dziwna, że mimo tylu czynów znamienitych, dopiero w roka 1658 przyznano indygenat rodzinie Baryczków, w osobach: Stanisława (bratanka Stanisława, wyżej wy-mienionego), oraz jego braci: Wojciecha i Jana. Ten Stanisław był doskonałym strategikiem, budoweą machin wojennych, zakładaezem min i t. p. Popisywał się z umiejętnością swą pod Beresteczkiem i Żwańcem, przyczynił się też w znacznym stopniu do odebrania Szwedom Torunia, Krakowa i Warszawy. Był sekretarzem Jana Kazimierza i zajmował urząd „owiesnego", to jest urzędnika do wydawania obroków na dworze królewskim. Na tablicy marmurowej, którą pamięć stryja uczcił, nazwany jest „generosus Stanislaus in Molocice Baryczka“. Jak wszyscy niemal Baryczkowie, i on hojnie wspomagał klasztory. Między innymi, Dominikanie warszawscy otrzymali od niego w darze zasobną bibliotekę. (I Dominikanów też ma kamień nagrobny.

Bracia tego Stanisława wczesną śmiercią pomarli. Jan jako kanonik płocki i pułtuski oraz proboszcz koleński, Wojciech jako młodzieniec niedojrzały jeszcze, a rokujący piękną przyszłość w naukach.

Stanisław Baryczka, który zmarł bezpotomnie (w r. 1682), a podobno wcale w związki małżeńskie nie wstępował, był właściwie ostatnim z rodu.

Tylkowski wymienia dwóch jeszcze Ba-ryczków: kichała i Jędrzeja. Aichał był ka* pitanem; on też \»ydał w r. 1657 książkę p. t.: nQuantum Poeticum ac,curctta, authoritate Poe-tarum recognitumu. Jędrzej był łowczym so-chaczewskim i podpisał elekcyę Augusta II.

Ha schyłku XVII w. Baryczkowie znikają z powierzchni naszej ziemi bez ślada. Liczne ich domy i granty przechodzą w cadze ręce, kolegium ich oraz alica, jako rzecz i jako nazwa, istnieć przestają; nawet pamięć na« zwiska, które niedawno jeszcze na każdej karcie kroniki warszawskiej występowało, za~ nika.

Rodzina, przez pięć wieków blisko świe« cąca blaskiem nieprzyćmionym, gaśnie w je« dnej chwili, jak lampa zdmuchnięta.

I tylko, jako pamiątka po Baryczkach, na czołach starych kamienic i na ścianach starych świątyń błyszczy „siła ich herbów" — mimo których Warszawianin dzisiejszy oboję« tnie przechodzi, nie rozumiejąc znaczenia tych krzyżujących się linii, ani sięteżnazro* zumienie ich nie siląc....

Dalsze dzieje kamienicy, niegdyś „złoci* stej“, dziś spłowiałej i szarej, nie przedstaw wiają nic ciekawego. Jakiś „sławetny" Eken-dorf posiada ją około roku 1780 i później; następnie przez czas długi, prawie aż do dni naszych, pozostaje ona w ręku rodziny Ku~ śmierskich.

Nq 9 (39).

Jest to jeden z tych kilka starych domów, w których dochowały się jeszcze dawne „skle« py“, to jest piwnice, o kilka łokci niżej po« zioma alicy położone, z wejściami od czoła. „Sklep" znajdujący się w tym doma zajmaje obecnie przekupień pieczywa. Niezwykłość sklepu stanowi to, że właściwie sprzedaż Chleba i bułek odbywa się na straganie usta* wionym na ulicy, tuż przy domu; skład zaś pieczywa mieści się w piwnicy. Sprzedaż, do« konywana w budce płóciennej, wieczorami, w oświetleniu kolorowej latarni, tworzy bar* dzo wdzięczny obrazek rodzajowy. Dziwię się, że uszedł on dotąd uwagi artystów ze szkoły Piwarskiego i Kostrzewskiego.

Sama kamienica mało ma wspomnień ciekawszych. Nazywano ją niegdyś od imie~ nia właścicieli „Długoszową". Odkąd i dokąd przysługiwała jej ta nazwa, określić trudno. Wszakże już w r. 1669 piszą o niej: „ad prae-sens Gizego".

Czy warszawscy Długosze byli pokrewni owym, herbu Wieniawa, z których wyszedł Jan, historyk — nie mogłem wyśledzić. W r. 1580 Stanisław, a w trzydzieści lat później Paweł (zapewne syn tamtego), są starszymi ławni« kami (archiscabini) I\. S. Warszawy.

Przy końcu zeszłego wieku kamienica przechodzi na własność sławetnych Kostki i Flaczkiewicza. Później jest własnością sok-cesorów tego ostatniego. Około r. 1838 po-siada ją Dąbkowski.

N 9 11 (40).

Czoło tej kamienicy, mimo wielo późniejszych przeróbek, piękne jest i ciekawe. Zwracają zwłaszcza owagę znamienne głowy (gigantów?) nad oknem drogiego piętra.

Ładna ślosarszczyzna zdobi otwór nad głównem wejściem. W samym środko ornamentów widzi się misternie związane litery J. R.

Jadalnia, która zajęła dół kamienicy, jest zopełnie nowoczesna. Za to ocalał w dawnym kształcie sklep czyli loszek niewielki, w którym mieści się kram spożywczy. Wejście do loszko osłania piękny, stary daszek. Dla tych, co w dół schodzić nie chcą lob nie mogą, osławiono stragan.

I ta kamienica miała w dawnych wiekach swe miano odrębne. Zwała się „Maje-ranowska“. Wystawił ją przy końco w. XVI Nikołaj i^ajeran vel Aarian, aptekarz królewski (pharmacopola), który mosiał dla miasta zasłogi jakieś położyć, gdyż obrano go bor-mistrzem Starej Warszawy. Na tern stanowisko widzimy go jeszcze w r. 1607.

W drogiej połowie XVII w. ten dom na-

leżał w równych częściach do Gizów i do Gutakowskiego. Podług „Regestra Gospód" z roka 1669, posiadał: izb 7, kownałą (tak) z sionką i kachenką, sklepów 2, piwnic 2, kochni 4. W czasie sejma stawał w nim gospodą biskap chełmiński.

W liczbie późniejszych właścicieli doma spotykamy Ekersdorfa i Kopkego.

Nq 13 (8).

Tej kamienicy, której ściany narożne zdobi podwójne wyobrażenie lwa z tarczą, półtrzecia wieka tema zdarzył się brzydki casus. Obaliła się. Ani właściwego powoda, ani dokładnej daty tego osobliwego zdarzenia nie znamy; katastrofa wszakże masiała nastąpić w samym środka wieka XVII.

Odbyta w r. 1636 rewizya domów staromiejskich znalazła w tej kamienicy kilka izb „grożących zawaleniem"; w rewizyi zaś z roka 1669 zapisano o niej: „teraz restaurować zaczęto".

iAiała niegdyś dwie nazwy: „Budzyńska" i „Plerowa". W połowie XVII wieka była własnością „Claudego" czyli Klaudyasza Henrieta, rajcy warszawskiego. Znajdowało się w niej wówczas: izb 4, „kownat" 3, sklepów 2, piwnic 2, na tyle izdebek 2. Stawał ta kasztelan krakowski.

W ostatnich latach zeszłego stulecia, wła* ścicielem tej kamienicy był doktór Czempiński, dziadek Klementyny Hoffmanowej. O tym doktorze, zajmującym miejsce wydatne wśród mieszczaństwa warszawskiego przedostatniej doby, powiemy obszerniej przy opisie kamie* nicy „pod Fortuną", która również do niego należała.

Zmieniając często właścicieli, dom, o kto* rym mówimy, znajdował się kolejno w rę* ku Karasiów, Piaskowskich, Unickich i t. d.

Wracając do katastrofy na wstępie wymienionej, zapisań musimy, że dziwnym tra* fem, w połowie bieżącego wieku, takiemuż samemu wypadkowi uległa kamienica, w bli* skiem sąsiedztwie, bo po przeciwnej stronie ulicy, położona. Czy nie możnaby dopatry* wać się w tern jakichś szczególnych właści* wości gruntu? Tą drugą kamienicą, (dziś już nieistniejącą) była posesya niegdyś Lelewelów, następnie Wagnerowej, na rogu Świętojańskiej i Zapiecka. Ta posesya, oznaczona numerem hipotecznym 9, runęła w r. 1831. Plac pozo* stały po niej a sprzedany miastu posłużył do rozszerzenia Zapiecka.

B. BOK ZACHODNI.

(Pomiędzy Zapieckiem a Dunajem).

Ne 15 (119).

Ta wielka narożna kamienica należy właściwie do Zapiecka. Tam też zapisywana jest w taryfach, choć dawne lustracye umieszczały ją w Rynka.

Nazywano tę kamienicę jeszcze w począt-kach zeszłego wieka „Grottowską" od jednego z właścicieli: Grotthoffa. Daje ona dokładne pojęcie o wielkości domów staromiejskich. Bok jej ciągnie się przez całą dłagość Zapiecka, aż do alicy Piwnej. Wszystkie ta domy mają taki rozmiar. Czoła ich są wyniosłe lecz wązkie; na dłagość za to zdumiewają ogromem.

Więcej o tej kamienicy zamierzamy po-dać przy opisie Zapiecka.

No 17 (41).

Ładny fryz poniżej okien pierwszego piętra wyróżnia ten dom od innych. Wyobrażona jest na nim w płaskorzeźbie scena mitologiczna. Nagie dzieci, może amorki, podskakując i przygrywając, biegną przed kozłem, na którym siedzi malec z przepaską na oczach. Scena to z Saturnalii lab Bachanalii.

„iv\arkiewiczowską“ zwała się ongi ta posesya. Później posiadał ją Falkiewicz, rajca i szafarz miejski—ten sam, który w roka 1642 wystawił kamienicę na roga Rynka i Krzywego Koła, ozdobioną jego herbem i cyfrą.

Stawał ta ongi gospodą wojewoda wileński, gdyż w porze sejmów ta cała strona Rynka była dla „Litwy" przeznaczona. Panowie koronni mieszkiwali ex officio po trzech innych stronach.

¥ końca zeszłego stalecia posiadał tę kamienicę Godswiller, którego nazwisko piszą także Gadźweller.

Dopóki Rynek liczył się do „pryncypal-nych“ panktów miasta, mieściła się ta głośna swego czasa cakiernia pod firmą „Jenny“. ¥ pierwszych latach naszego wieka niejaki Ferdynand (Ilbrycht miał też w tym doma „fabrykę kadzideł".

N9 19 (42).

Ten dom w dziejach ¥arszawy sławny, o charakterze napół urzędowym — na nieszczęście, nie zachowany w kształcie pierwotnym—był przez dłagie wieki własnością miasta i nosił specyalne miano „Kamienicy ¥ój-towskiej“. Nazwa wskazywała jego przeznaczenie. Był arzędowem siedliskiem wójta i odprawianych przezeń sądów.

¥ójt czyli Advocałus w urządzenia dawnych miast zajmował miejsce nie tylko ważne, ale najważniejsze. Wszędzie, gdzie rządzono się prawem magdeburskiem — a tak właśnie działo się w Warszawie — wójt był głównym zarządcą i naczelnikiem miasta. Mianowany przez króla, wyobrażał poniekąd jego zastępu cę. Sam wybierał arzędników, którzy mu w rządzeniu miastem pomagali. W ich liczbie znajdował się przedewszystkiem: podwójci Cvice-advocatus), następnie radcowie czyli rajcy (iconsules), ławnicy (scabini) i przysiężni (jurati).

Wójt cieszył się rozlicznymi przywileja-mi. Przedewszystkiem kamienica, o której mowa, bywała zawsze jego dożywotnią wła-snością. Nie płacił z niej żadnych podatków i nie miał obowiązku ugaszczania panów sej-mujących.

W stosunkach ówczesnych, wśród mie-szczan przeważnie niemieckiego pochodzenia, którzy handel na pierwszy plan wysuwali, naj-wyższy urzędnik miasta i w tej dziedzinie za* pewnił sobie szeroką swobodę. Sprowadzany przezeń towar był wolny od cła, co odrazo zapewniało kupczącemu przewagę nad współzawodnikami. Przypuszczamy, że musiały istnieć jakieś, jeśli nie prawa, to zwyczaje, które tę swobodę wójta brały w pewne karby. Inaczej mocen byłby cały handel zmonopolizować w swych rękach.

Od roku 1609, wójt warszawski, narówni z innymi członkami zarządu miejskiego, począł być wybieralny. Ustąpił też pierwszego miejsca najstarszemu z rajców, zwanemu „prokonsulem“ (proconsul'), a z niemiecka „burgrabią“, „burmistrzem", wreszcie „prezydentem".

Wójt, po złożeniu w ręce prokonsula zwierzchniej władzy nad miastem, zajmował się już tylko czynnościami sądowemi. W ro-cie przysięgi, którą składał na Ratuszu Starej Warszawy, prócz zwykłych formuł, znajdo* wały się słowa:

„Przysięgam, iż na tym urzędzie wójtowskim sprawiedliwie i wiernie sądy odprawiać będę. Sprawiedliwość tak ubogiemu, jak i bogatemu czynić i, cokolwiek do urzędu mego należeć będzie, życzliwie wykonywać, h od tego nie odstąpię dla darów, przyjacielstwa, bojażni, gniewu, lub nienawiści".

Kamienica Wójtowska była jakby oficyną Ratusza Staromiejskiego. Tu przez czas długi odbywały się sądy ławnicze,- tu również, w okolicznościach wyjątkowo ważnych, zbierali się obywatele dla naradzenia się nad jakąś poufniejszą sprawą administracyjną lub - sądową.

Zdjęła mię kiedyś ciekawość zwiedzić miejsce tyloma pamiątkami uświęcone. Chciałem zobaczyć zblizka choć mury, wśród których rozlegał się ongi wymowny głos Strubi-

czów, Baryczków, Burnbachów, Gizów, Dzia-nottich i całego patrycyata Starej Warszawy. Po zburzenia Ratusza staromiejskiego, to miejsce tylko pozostało widomą pamiątką dawnej magistratury warszawskiej.

Powiedziano mi, że pierwsze piętro zajmuje starozakonny „kupiec". Poszedłem tam śmiało, a zaledwiem ciężkich drzwi uchylił, olśnił mię widok wielkiej, sklepionej komnaty, o potężnych marach i głębokiej wnęce okiennej. Oświecała to wspaniałe miejsce maleńka świeczka łojowa, krzywo osadzona w olbrzymim, srebrnym świeczniku, tak wyglądającym, jakby go z ołtarzu... pożyczono. Stanąłem w zadumie i rozrzewnieniu—z których wyrwał mnie głos bardzo dostojnie wyglądającej gospodyni domu. „Aęża niema — mówiła — ale jeżeli pan ma dobry fant, to ja mogę tego interesu załatwić"...

Sic transit gloria... Antiquae Varsoviae.

O tym tonie zgrzytliwym wspominam, gdyż, niestety, aż nadto często, pod tą lub gorszą jeszcze formą, drapie on nerwy tych, co pamiątki warszawskie z kurzu stuleci dobywają.

W roku 1647, kamienica Wójtowska otrzymała libertacyę „od gościa, tak w sejm jako i bez sejmu, perpetuo“. Właściwie było to tylko potwierdzenie dawnych przywilejów. Już w lustracyi z roku 1564 czytamy o wójcie

staromiejskim, że „ma przywilej stary od ksią* żęcia mazowieckiego Janosza Starszego z wol* nościami na dom albo kamienicę w mieście i na włókę roli". Powiedziano też tam o nim: „Żadnej posługi nie winien, tylko wojnę słoży, jako inszy szlachcic".

Wspomniałem joż, że Kamienica Woj* towska nie dochowała się w kształcie pierwo* tnym. Ta, którą dziś oglądamy, liczy dopiero półtrzecia wieko. Wzniósł ją na grozach da* wnej Balcer (Baltazar) Strobicz, burmistrz Starej Warszawy za Władysława IV. Tamta stała się pastwą ognia. Napoczął ją wielki pożar w roku 1607, gdy zaś została wyrepero* wana, przyszedł drogi ogień, gwałtowniejszy od tamtego, i w perzynę ją obrócił.

Strobicze należeli do patrycyato Starej Warszawy. Pochodzili z Inflant. Jarzębski o nich pisze:

Strubiczowie nie podlejsi,

W mądrość, w handle odważniejsi.

Jeden z tego rodu, mianowicie iAaciej Strobicz, żyjący w XVI wieko, znany jest i w piśmiennictwie. Jako uczony geograf, wy* dał po łacinie opis Inflant i ułożył mapę, za* mieszczoną przy jednem z wydań Kromera. Prócz tego, bawiąc przy księciu Albercie Pro* skim, przełożył na język polski z rozkazu księcia jego dzieło: „Księgi o rzeczach rycerskich".

W taryfach warszawskich z końca ze-szłego i początku bieżącego wieka ta posesya zapisywana jest jako „kamienica miasta War-szawy“. Dopiero w taryfie z roka 1817 wy-stępaje jako prywatny jej właściciel Jan Bo* roński. Około roka 1830 tytał własności przechodzi na Annę Krenn.

W r. 1825 i później miał ta fabrykę fortepianów Albert Rawski.

Nq 21 (43).

O datę wzniesienia tego doma spora być nie może. Posiada ona swą metrykę marmurową, w jedną ze ścian wmurowaną. Tej erekcyjnej tablicy szukać dziś trzeba w sieni; pierwotnie zdobić musiała czoło domu.

Dowiadujemy się z pamiątkowego marmuru, że kamienica wzniesiona została przez Pawła Zembrzuskiego, burmistrza i „klucznika" Starej Warszawy. Napis brzmi w całości jak następuje:

d. o. M.

Suo, anticorum et posteritatis ttsui,

Patriae ornamento,

PAULUS ZE MB RUSKI Klucznik, Proconsul Varso-yiensis,

in avito et dulci solo majorum suorum, proprio labore partis sumptibus lapideam hanc a fundamentis erexit.

Anno a Christo Jesu nato MD C VIII.

Pod napisem jest wyobrażone godło, podobne do herba Poraj. Stanowią je trzy róże.

Ten Zembrzuski cieszyć się musiał niemałym szacunkiem współobywateli, obierano go bowiem kilkakrotnie burmistrzem. Był prócz tego zawiadowcą kasy miejskiej. Gmarł w roku 1633, 4 listopada, mając lat 73.

Ostatniego szczegółu dowiadujemy się z jego nagrobka, znajdującego się w katedrze. Jest on tam wyobrażony w płaskorzeźbie z marmuru białego, umieszczonej na marmurze czarnym. Klęczy przed krzyżem, ze złożonemi do modlitwy rękami.

Zdaje się, że sędziwy „klucznik" zeszedł do grobu bezpotomnie. Już w kilkanaście lat po jego śmierci, jako właściciel domu występuje Kumarski, pisarz skarbowy, a nieco później Bandynelli.

Zaznaczyć trzeba, że posesya, o której mowa, składała się ongi z dwóch domów, większego i mniejszego, które nawet w starych lustracyach zapisywano pod dwoma oddzielnymi numerami. O domu mniejszym pisano przy końcu XVII wieku, „antę Delpinow-ski, ad praesens Szelerta"; o większym: „antę Klucznikowski, ad praesens Bandynelego".

Ślad tego rozdwojenia zachował się jeszcze w pierwszej drukowanej taryfie z roku 1784. Wymieniono tam dwukrotnie Ha 43, pisząc przy pierwszym: „Kamienica Grodzone-

W liście, pisanym do mnie na krótko przed śmiercią przez ś. p. Teofila Fukiera, znanego kupca i obywatela, a zawierającym nieco notatek kronikarskich, czytam, że w roku 1810 Błeszyński, komisarz skarbowy, nabył ten dom od sukcesorów Szubalskiego i „połączył z sąsiednią kamienicą". Wówczas to pozorny rozdział został ostatecznie usunięty i wów-czas też, jak się zdaje, marmurowa tablica z nad głównego wejścia przeniosła się do sieni Po Błeszyńskim kamienicę „Kluczników-ską“ posiadał Wien. Od Wiena nabył ją Piotr Jenny, fabrykant czekolady — jeden z trzech, których w owym czasie posiadała Warszawa. Tu on miał fabrykę, cukiernię zaś w domu sąsiednim—może dla tego, że w jego posesyi na długoletnich kontraktach siedzieli: wdowa Bereżyńska, „fryzyerka i perukarka", oraz Bułakowski, właściciel handlu win i korzeni.

go Rogalskiego"; przy drugim: „Kamienica tegoż" ²).

Ta kamienica ma jedno jeszcze wspo*

mnienie.

Kiedy Hugo Kołłątaj, jeden z intelektu* alnych twórców Konstytucyi 3 maja, po dniach świetności i tryumfów znosić musiał najsroż* sze urągania losu, tu, na pierwszem piętrze, u Błeszyńskiego, który był jego przyjacielem, ostatnie lata życia spędzał.

Wycierpiawszy podwójne więzienie, po* zbawiony całego mienia, skołatany a jednak na duchu nie upadły, przybył do Warszawy, aby obmyć się z błota potwarzy i choć część majątku odzyskać. Walcząc o honor i byt, eks*podkanclerzy cierpiał wielki niedostatek, prawie nędzę...—gdy zaś zdawało się, że już uśmiecha się doń zwycięstwo, śmierć go za* skoczyła, Umarł 28 lutego 1812 r. „Nie wzbu* dził on szacunku dla siebie—pisze ks. Kurów* ski — do którego wielkie poświęcenia, nauka i talenty nadawały mu prawo od mieszkańców Warszawy,- głosy zelżywe towarzyszyły mu do grobu i mała liczba znajomych..."

Nq 23 (44).

O tej kamienicy niewiele mamy do po* wiedzenia. Nie uświęciło jej żadne wspo* mnienie historyczne,- żaden też z posiadaczów jej nie wsławił się niczem znamienitem.

Była niegdyś własnością Urbana, „apte* karza królewskiego" iztąd nazywano ją „Urbanowską". Potem posiadał ją Korycki, o którego stanowiska i znaczenia nie zgoła nie wiemy.

„Rewizya Gospód" z r. 1669 znalazła w niej: izb sześć, „kownat" trzy, sklepów trzy, piwnic dwie, kachni trzy. Stawał ta gospodą marszałek nadworny W. Ks. Litewskiego.

W XVIII wieka nabył tę kamienicę „szlachetny" Andrychewicz. Następnie, przez lat blisko sto, pozostawała w ręka rodziny Gad-heitów.

Około roka 1840 mieściła się w niej gospoda krawiecka.

No 25 (45).

Dla wiela nową i dziwną będzie wiadomość, że przodkowie prastarej rodziny Fa-kierów nie posiadali dawniej doma będącego obecnie ich własnością, lecz dzierżyli kamienicę sąsiednią, którą ta właśnie opisajemy. Dzisiejsza kamienica Fakierowska znajdaje się w ręka tej rodziny dopiero od pierwszych lat wieka XIX-go.

Na liście posesyonatów Starej Warszawy powtarzają się często też same nazwiska. Obywatelstwo staromiejskie było jakby jedną wielką rodziną. Członków tej rodziny, prócz związków pokrewieństwa, łączyły silniejsze nieraz od nich ogniwa wspólnych tradycyj, wspólnej doli i niedoli. Homo novus bywał ta zawsze rządkiem zjawiskiem, a zanim go dopuszczono do bratniego koła, składać mu~ siał bardzo szczegółowe i bardzo uciążliwe legitymacye.

Domy przechodziły często z rąk do rąk, ale tranzakcye odbywały się zawsze pomiędzy swoimi. Przypuszczać można, że najczęst« szym ich powodem bywało wyposażanie có~ rek — choć i pieniężne kombinacye grać tu mogły pewną rolę.

Do najruchliwszych pod tym względem należeli Strubicze. Już się z tern nazwiskiem spotykaliśmy; spotkamy się z niem jeszcze kilkakrotnie.

I ten dom, zanim przeszedł na własność Fukierów, był w posiadaniu Strubicza. O Fu* kierach obszerniej mówić będziemy przy opi~ sie następnej posesyi; tu zaznaczamy, że Fu« kier, który około roku 1650 był nabywcą do« mu, zapisywany jest w lustracyach, jako „rajca warszawski".

O całe stulecie wcześniej posiadał ten dom Franciszek Rola. Wyjmujemy ten szcze« gół z kroniki domu sąsiedniego (Na 46), przy którego libertacyi w r. 1566 zapisano, że stoi „pomiędzy domami sławetnego Franciszka Roli" (inłer domos famati Francisci Rolia). Ten Rola był rajcą warszawskim. Wiemy też skądinąd o innym Roli, również rajcy. Tema ostatniemu było na imię Aarcin; urząd swój sprawował wcześniej, za burmistrzowstwa Andrzeja Kazuba.

Kamienica, o której mówimy, podczas sejmu przeznaczana była „na Wielką pieczęć W. Ks. LitewskiegoW połowie XVIII wieku znajdowało się w niej: izb dziewięć, sklepów dwa, piwnic dwie, kuchni dwie.

Dalsze losy tego domu nie przedstawiają nic ciekawego. W końcu zeszłego wieku posiada go „sławetna" Rydlowa, potem jest własnością iTagdaleny Baumowej.

No 28 (46).

Dwie są tylko w Rynku Staromiejskim kamienice, których kronikę wywodzić możemy ab urbe condita-: „Wójtowska" i „pod Świętym Aarkiem". Rodowód wszystkich innych — o ile zechcemy oprzeć go nie na legendach, lecz na faktach — nie sięga po za epokę Zygmunta Starego.

I o tym domu, w dawnych aktach nic nazywanym inaczej jak „Korbowska lapidea", wiemy, że wystawił go Grzegorz (Gregorius) Korb w początkach XVI wieku. Ten Korb, z zawodu winiarz, przybył do Polski z Wrocławia i przyjąwszy w Warszawie obywatelstwo miejskie, na zawsze tu pozostał. Jako kopiec winny, razem z bodową domo zajął się orządzeniem i napełnieniem piwnic, których istnienie można obliczać tym sposobem na cztery blisko wieki.

Kamienica Korba stanęła niezawodnie na miejsco jednego z domów drewnianych, którymi za książąt Mazowieckich Rynek prze* ważnie był zabodowany. Była od począć ko piękna i ozdobna. Sobieszczański w je* dnym ze swych szkiców olotnych twierdzi, że dla tej właśnie ozdobności została libertowa* na. Tego twierdzenia nie można w żaden sposób oznać za słoszne. Piękność i wygodne orządzenie domo czyniły go właśnie tern pożą* daftszym na czasową siedzibę dla jaśnie oświe* conych i jaśnie wielmożnych dygnitarzów W. Księstwa Litewskiego.

Libertacya inny miała powód. Były nim zasłogi właściciela, położone dla miasta i dla dworo królewskiego, który w owym czasie często gościł w Warszawie.

Korbowie zajęli wydatne miejsce wśród patrycyato Starej Warszawy. Najtrwalej i naj* piękniej zapisał się w kronice miasta Piotr Korb, żyjący w pierwszej połowie XVII wieko, ostatni, jak się zdaje, z rodo Korbów. Pia* stował on kolejno orzędy: rajcy, bormistrza i wójta Starej Warszawy. Na ostatniem sta* nowisko śmierć go zaskoczyła. Umarł w ro* ko 1625 na zarazę morową.

Ten Korb, niezależnie od innych prac publicznych, zajmował się ze szczególną troskliwością wzmacnianiem murów i upiększaniem wież miejskich. Współczesne pisma urzędowe mówią o nim: „Zacnie szlachetny i chlebodawca wielki, który na szafarstwie swem ozdobił miasto wieżami cudnemi. Czujny w sprawach miejskich i pilny urzędnik, i o wójtostwo pilnie się miastu starał".

Po Korbach, właścicielem domu był Piotr Kłos (według starej współczesnej pisowni Kłos albo Klosz). W jednej osobie obywatel i kupiec, konserwował i pomnażał skarby piwniczne odziedziczone po Korbach.

Z tym Kłosem żył w przyjaźni i zażyłości Stanisław Grochowski, poeta. Książki mu na kolędę posyłał; pisywał do niego listy rymowane; dla zmarłej jego żony ułożył nagrobek. W żartobliwym wierszu Grochowskiego p. t. „O przygodzie Piotrowej“, o tym właśnie Piotrze jest mowa. Kłos był protestantem i z tego powodu nazywany jest przez poetę: „Herr Piotr".

W roku 1647 potwierdzono na sejmie libertacyę tego domu. Był wówczas własnością wspomnianego już kilkakrotnie Balcera Strubicza, burmistrza, który nabył go od Kłosa.

W roku 1669 występują jako właściciele „Strubiczowscy sukcesorowie“. Dodajmy, że w rewizyi gospód, w tymże roka odbytej, za-pisano pod tym namerem: izb trzy, sklepów cztery, piwnic dwie, kachni dwie. Stawał ta starosta żmujdzki.

V tymże czasie wymieniani są jako właściciele: J. Richard i jego żona Maryanna, niewiadomo jednak, czy oni należeli do sukcesorów Strabicza, czy też byli bezpośrednimi ich następcami. Richard, z zawodu winiarz, gospodarował pilniej jeszcze w piwnicach, niż w samej posesyi; sławna też była w swoim czasie jego winiarnia. Po śmierci Richarda, kamienica przechodzi na własność Stanisława Razickiego, sekretarza Jana Iii-go. Razicki był, jak się zdaje, krewnym Richarda, może jego zięciem. Gmarł w r. 1687, a wdowa po nim, Zofia Razicka sprzedała dom Dawidowi Zapio i jego małżonce Aaryannie, primo voto Richardowej- Od Zapiów dom przeszedł do Benedykta Wemmera, wnuka Zapiowej. Zmiana nastąpiła w r. 1705. W dziesięć lat później właścicielem stał się Aleksander Wemmer, który jednak zaraz w roku następnym odprzedał go komu innemu.

Nowym nabywcą był Jan Ernest Schindler, superintendent ceł J. K. Aości. Pamiątką po tym ostatnim jest znajdująca się dotąd na szczycie domu chorągiewka blaszana z literami J. E. S. i rokiem 1719. W tym roku kamienica została wyrestaurowana i zapewne— kci nienagrodzonej szkodzie archeologii i hi* storyi—częściowo przekształcona. Takiż sam napis znajduje się nad schodami pierwszego piętra.

W ręka Schindlera pozostawał dom do roku 1781, w którym nabył go Antoni Gaszyński, szambelan Stanisława Augusta. Ale jaż w roka następnym nowonabywca odprzedał go Jakóbowi Rabemu, ławnikowi Starej Warszawy. I dopiero z rąk tego ostatniego, który był wujem kupca Floryana Fukiera, opisywana kamienica przeszła (w r. 1810) do rodziny Fukierów, w których posiadaniu dotąd pozostaje.

Floryan Fukier (pradziad obecnego właściciela domu) zajmował miejsce najwydatniejsze wśród swych staromiejskich współobywateli. Nie wahał się też Alojzy Żółkowski (ojciec) nazywać go „panem Starego iAiasta“. Spotykamy to wyrażenie w wierszyku autora „I\omusa“, przypisanym Fukierowi, a wydrukowanym z rękopisu przez J. Heppena. Zakończenie wierszyka brzmi:

Miej familię zdrową, ładną,

Niech ci długi nie przepadną, Bądź zawsze w dobrym humorze Choć cię zedrą na komorze— Zgoła bądź szczęśliw i basta,

Ty—panie Starego Miasta!

Fukierowie warszawscy wywodzą swój ród od Faggerów niemieckich—choć podobno wywoda tego dokamentami poprzeć-by nie mogli. Rodzina Faggerów, której członkowie i w korony dziewięcioperłowe i w mitry przystrajali się, dotąd istnieje, na dwie główne linie rozdzielona. Dziś arystokratyczna, niegdyś była typowo mieszczańska. Głową jej był prosty tkacz wiejski, mieszkający pod Augsburgiem. Zbogaceni potomkowie tkacza stali się finansowymi potentatami, którzy, na podobieństwo dzisiejszych Rotszyldów, trzymali w ręka, a raczej w kieszeni, baronów, książąt, nawet panujących. Zamek Fuggerau w Tyrolu oraz piękny pałac zwany Fuggerei w Augsburgu są prastaremi pamiątkami, nazwisko Faggerów potomnym przekazującemu

Według tradycyi, jedna linia Fuggerów, mniej zamożna i mniej w przedsięwzięciach swych szczęśliwa, przeniosła się w wieku XV do Polski. Jedni Fuggerowie osiąść mieli w Krakowie, gdzie nabyli posiadłości miejskie i wiejskie i gdzie przepolszczono ich na Fu-kierów; inni udali się do Warszawy. Niektórzy twierdzą, że te dwie gałęzie złączyły się następnie w jedną,- według innych Fukierowie warszawscy powstali bezpośrednio z przesiedlonych do nas krakowskich Fukarów.

Fukierowie, nazywani także Fokierami, trudnili się w Warszawie handlem oraz uprą-wiali gospodarstwo rolne na grantach miejskich. Spotyka się niekiedy nazwiska ich w magistratarze, godności jednak barmistrza i wójta żaden nie osiągnął.

Oprócz kamienicy w Rynka, posiadali Fakierowie na przedmieściach kilka dworów i dworków. W miejsa, gdzie dziś znajdaje się pałac, ogród i plac Krasińskich, istniała w początkach wieka XVII kolonia Fakierów, złożona z dwora, ogroda i zabadowań gospodarskich, zwana „Fukierowskie", albo „Na Fukierowskiem".

W roka 1623 amarł na zarazę morową kichał Fakier, obywatel Starej Warszawy, właściciel kilka posesyj.

Wedle powszechnego mniemania piszących o Warszawie, Fakierowie jaż za Zygmunta Augusta prowadzili „bardzo znaczny handel winem węgierskiem i zamorskiem".

W rejestrze kapców, ułożonym przez magistrat warszawski w r. 1789, wymieniono jako pierwszoszędne składy win: Kurowskiego na Przedmieścia Krakowskiem (wcześniej nieco mieszkał winiarz tego nazwiska na Starem Alieście), Maruszewskiego na ulicy Freta i Fu-kiera w Rynku Staromiejskim.

W czasach, gdy pito d nas dużo wina, zwłaszcza węgierskiego, i gdy najważniejsze sprawy prywatne i publiczne załatwiały się inter pocula—yod łukowem sklepieniem Fukie-rowskiej winiarni, przy żółtem, drgającem świetle lamp olejnych, rzucających na ściany cienie Rembrandtowskie, odbywały się wie-czorami istne sejmiki. Ileżby dał malarz dzisiejszy, gdyby mógł był choć jedno takie zebranie obejrzeć w natarzel

W każdej epoce zmieniały się stroje i typy, ale nigdy nie przedstawiały takiej bezbarwnej, jałowej szarzyzny, jak za dni naszych...

Ksiądz Korowski, bliski czasów Stanisława Augusta, pisze: „To dawniej licznie uczęszczała szlachta na posiłek, ztąd magnaci do swoich stołów brali kosztowne nektary, to wypoczywali urzędnicy magistratu po dziennej pracy, zabijając sądowe i domowe kłopoty szacownym darem Bacha. Tu niekiedy wysokiego urodzenia i stopni, głośni w kraju mężowie w skromnem odzieniu zwiedzali skrycie zakład głośny w Polsce i w Warszawie".

Dziś w winiarni Fukierowskiej niema ani dawnych tłumów, ani dawnego gwaru. Wstrzemięźliwsi jesteśmy i cichsi. Do starej kamienicy Korbowskiej ciągną dzisiejszych ludzi: albo coraz rzadsze obecnie smakoszostwo, albo dawna, zachwiana już przez naukę wiara w cudowne działanie „Bachowego soku", albo nakoniec—-ciekawość.

I dziś pomiędzy gośćmi Fukiera panuje wielka rozmaitość — nie przedstawia się ona jednak tak malowniczo, jak ongi. Przekupka staromiejska i gruby majster rzeżnicki wstępują tu nierzadko, w godzinach rannych, na „lampkę". Piją prędko, zwykle nie siadając nawet, i, otarłszy usta wierzchem dłoni, śpieszą do zajęcia. Czasem zasiądzie dębowe ławy liczniejsze grono rzemieślnicze: jakaś kompania majstrów, powracająca z sesyi cechowej, jacyś członkowie bractwa, radzący o sprawieniu nowej chorągwi, jakaś wreszcie rada familijna, biedząca się nad kwestyą „działów". Kiedyindziej, obsiadają stoliki ludzie sędziwi, wierzący, że wino jest „mlekiem star-ców“. Światło lampy wiszącej nie wystarcza im; każą sobie jeszcze świecę zapalać. Są między nimi starzy obywatele warszawscy, wysocy urzędnicy na emeryturze, kapitaliści, nigdy nie wiedzący co zrobić z pieniędzmi swymi i czasem. Ktoby rozmowy tego grona, nieraz bardzo żwawe i głośne, zapisywał, zebrałby ciekawy materyał do kroniki naszego miasta.

Co pewien czas odwiedza winiarnię jaka znakomitość. Wypija butelkę drogiego wina (a są tam butelki kosztujące po 50 i 60 rubli), kilka butelek każe sobie zapakować i odesłać, wreszcie prosi, aby pokazano piwnice. Takim gościem znakomitym bywa raz szach perski, kiedyindziej Matejko,- raz Don Carlos, król bez tronu, kiedyindziej wielki tragik Ro-ssi, albo jakaś znakomitość literacka: Pol, Syrokomla, Kaczkowski.

Dzień, w którym wstąpił w te mary Aa-tejko, był świętem dla zakłada i rodziny. Ai-strza, który wczesnym rankiem wybrał się na zwiedzenie Starego Aiasta, napotkał wypadkiem sędziwy Fakier, również ranny ptaszek. Poznawszy, pozdrowił, w objęcia chwycił i do siebie zaprosił. Niebawem Aatejko znalazł się przy stole, w otoczenia całej rodziny kap-ca. Na stole zjawiła się batla dziwnego kształtu, grzybami obrosła, z przywieszoną do szyjki metryką pergaminową, stwierdzającą, że z wieka XVI pochodzi. W batli było wino „hetmańskie" największa składów Fukierow-skich osobliwość. Potem artysta zaproszony został do obejrzenia piwnic, rzeczy, godnej naprawdę widzenia.

Piwnice Fakierowskie, dziś bardzo obszerne, dawniej nie były takiemi. Właściciel zmuszony był przez czas długi trzymać nadmiar win poza domem. Dopiero w roku 1850, gdy dom sąsiedni został nabyty przez jego wspólnika, postanowiono piwnice obu posesyj połączyć. Przy przebijania dzielącego je mara, natrafiono na dwie niespodzianki: na ukryte w marze dukaty oraz na futrynę, wskazującą, że dawniej już istniało przejście z jednej piwnicy do drugiej. Ślad takiego połączenia znaleziono też w marze, dzielącym tę dragą posesyę od następnej.

Ostatnia okoliczność nasuwa domysł, że przed wiekami wszystkie piwnice domów staromiejskich łączyły się ze sobą. Byłoby to łatwe do zrozamienia w epoce, gdy Warszawa, opasana marem i na małej przestrzeni skąpiona, stanowiła rodzaj twierdzy, narażonej na częste napady. W danej chwili każda kamienica stawać się tam mogła redatą, a jako redata, posiadać masiała tajemne wyjścia dla oblężonych. Posawając domysł dalej, przypuszczać można istnienie większych, niezależnych od piwnic podziemi, w których zagrożona ludność kryła mienie swe i sama szukała ukrycia. Podziemia kończyć się mogły korytarzami podziemnymi, przez które w potrzebie mieszkańcy wyjść mogli z oblężonego miasta i szukać schronienia w gęstych borach, otaczających Warszawę.

Przy sposobności dodajmy, że w kilku punktach Starego Aiasta natrafiono na niewątpliwy dowód istnienia piwnic odwóchkon-dygnacyach: wyższej i niższej. To również dowodzi, że miasto ściśnione murem i nie mogące powiększać się wszerz, rozrastało się na wysokość i na głębokość.

W sieni kamienicy Fukierowskiej wisi u stropu mały, misternie wyrobiony z drzewa okręcik. Jest to wyrób gdański, służył zaś ongi za godło kupieckie. Na giełdzie w Gdańsku dużo takich okręcików oglądać można.

Okręcik Fukierowski pamięta jeszcze niezawodnie czasy Jerzego Korba, który może własną zawiesił go ta ręką. Oprócz okręcika, zdobi sień figara Dzieciątka Jezus, siedzącego na baranka, oraz łeb jeleni, w jedną ze ścian wmurowany. Dwóch ostatnich godeł historyą domu wytłomaczyć nie można. Hoże przeniesione tu zostały skądinąd.

Godne są jeszcze uwagi stare żelazne ganki i balastrady schodowe oraz w samej winiarni dwa pyszne szkice a deux crayons Aleksandra Orłowskiego, z czasów poprzedzających jego wyjazd do Petersburga. Aoże młody artysta, lubiący hulać, a żyjący podówczas w wielkim niedostatku, zapłacił nimi kupcowi za wypite z towarzyszami wino.

Nq 29 (47).

Aikołaj Giza, sekretarz królewski oraz starszy ławnik, archiscabinus, S. Warszawy, był posiadaczem tej kamienicy w początkach wieku XVII. On ją też może i wymurował, dom bowiem Franciszka Roli, który tu stał za Zygmunta Augusta, był prawdopodobnie drewniany. O tym ostatnim akty współczesne mówią wyraźnie domus, a nie lapidea.

Aikołaj Giza umarł dość młodo; potem, przez lat blisko dwadzieścia, dom pozostawał w ręka wdowy po nim. Rewizya gospód w „ka-mienicy pani Giziney" zapisaje: izdeb dziewięć z przegrodami, komorę, salę, sklepów dwa, piwnic dwie, kachni trzy, „kromnic⁴⁴ dwie. Sta* wał to podkanclerzy litewski.

W XVIII wieka posiada tę kamienicę No* wieki; potem jest własnością jego sukcesorów; wreszcie przez długie lata pozostaje w ręku Filipeckicb.

W roku 1793, po śmierci księdza Łuski-ny, do tego domu została przeniesiona redak-cya „Gazety Warszawskiej⁴⁴. Mieściła się jednak tu krótko, bo tylko od l października do 31 grudnia.

Nq 31 (48).

Dość rzucić okiem na tę wielką, ciężką, osadzistą, potężnemi skarpami umocnioną budowlę, aby przekonać się, że co najmniej pięć stuleci na barkach dźwiga. W istocie, jest to najstarszy z warszawskich zabytków budownictwa. Zwykłe u nas barbarzyństwo w rzeczach estetyki i starożytnictwa odarło częściowo prastary gmach ze wspaniałej szaty archaicznej, i w dzisiejszym jednak kształcie on wyróżnia się uderzająco od wszystkich, młodszych od siebie, lub niezdarnie odmłodzonych kamienic.

Nazwa „kamienicy pod Świętym Mar-kiem“, jaką przez czas długi tema domowi dawano, jest znacznie młodsza od niego sa-mego. Sięga zaledwie połowy XVII wie-ko, gdy Włoch rodem z Wenecyi, stawszy się właścicielem doma, herb swego miasta na je-go czole amieścił.

Za rzecz pewną można aważać, że ta kamienica stoi od początków wieka XIV. Wy-stawili ją książęta Mazowieccy na rezydencyę dla siebie i na dwór gościnny dla przyjaciół.

Za rządów Janasza Starszego, ożenio-nego z Danatą, córką W. Ks. Litewskiego Kiejstuta, ten ostatni, uchodząc z niewoli krzyżackiej, tu przez czas pewien przemieszkiwał. Było to w roku 1361. Syn Kiejstuta, Witold, w tej kamienicy bawił około roku 1380. Nie doznawszy godnego siebie przyjęcia, odjechał do Płocka, do księcia Ziemowita, nad którego przełożył znów Krzyżaków, udawszy się pod ich opiekę do Malborga.

Zdaje się, że wspominany w dziejach „Ostatniej Księżnej Mazowieckiej", tak zajmująco opowiedzianych przez A. Pawińskie-go, „Dom czyli Zamek książęcy mniejszy, zwany Ogródkiem" — jest tą właśnie kamienicą. Ów „Ogródek", po przyłączeniu Mazowsza do Korony, oddany został przez Zygmunta Starego księżnie Annie na „wolne używanie". Po zamążpójściu Anny, król, stosownie do wa-ranka z góry postawionego, zamierzał ode-brać udzielone jej „uczciwe opatrzenie panieńskie" i, między innemi, usunąć ją z domu książęcego. Doszło wówczas do sceny gwał-townej, w której występował nawet woźny z pachołkami. Scena zakończyła się tryum-fem księżnej, za którą ujęli się mieszczanie warszawscy; ostatecznie jednak zwycięstwo pozostało, gdyż pozostać musiało, przy królu.

Za przypuszczeniem naszem przemawia i ta okoliczność, że ówczesny Zamek war-szawski był drewniany, szczupły, i król, obej-mając go wraz z księstwem w posiadanie, dzielićby się nim nie mógł. Przytem przemieszkiwanie rodziny książęcej poza obrębem Zamku było we zwyczaju—co stwierdza fakt, że książę Janusz, rodzony brat Anny, zakończył życie w przyległej Zamkowi Man-sionarii, to jest kamienicy księży Mansyona-rzy od Św. Jana. Zaznaczmy mimochodem, że Pawiński mylnie nazywa tych ostatnich „Misyonarzami".

Dawna kamienica książąt Mazowieckich (Lapidea Ducum Masoviae), stawszy się własnością królewską, przeznaczona została na pomieszczenie znaczniejszych urzędników, Odnowiono ją też w tym czasie i odpowiednio przerobiono. Upamiętniony jest ten fakt w położonej nad wejściem dacie: zjjj r.

Bok kamienicy, odsłoniony na całą długość od strony Dunaju, a ciągnący się aż do Piwnej, okazuje jak wielka i krzepka jest to budowla. Wystające skarpy, głębokie wnęki przy drzwiach, wprost z ulicy do piwnic (skle-pów) wiodących, nieregularnie rozmieszczone, różnej wielkości okna, wreszcie kryty murowany ganek, wygodny do ostrzeliwania napastników — dają całemu domowi pozór niby twierdzy.

Wspomniany ganek, według twierdzenia niektórych dziejopisów Warszawy, był niegdyś niezbędnym dodatkiem wszystkich domów narożnych, stojących wprost bram miejskich. Musi być w tern twierdzeniu pewna niedokładność, bo najpierw, na dwóch tylko ganki takie (zwane inaczej „lożami"), dochowały się, na innych zaś śladu ich niema; powtóre, drugi z istniejących ganków, na rogu Celnej, obrócony jest nie wprost, lecz bokiem do miejsca dawnej bramy.

Róg kamienicy, którą opisujemy, zdobiony jest kamienną wypukłorzeżbą, która przedstawia Świętą Annę, trzymającą Pana Jezusu i Najświętszą Panienkę. Styl tej rzeźby wskazuje średniowieczne jej pochodzenie. Zkąd jednak tu się wzięła? Przypuszczać można (a na przypuszczenia w pierwotnej historyi Warszawy jest, niestety, aż nazbyt wiele miejsca), że umieszczono ją na pamiątkę i dla uczczenia którejś 7\nny, księżnej Mazowieckiej.

Księżen Mazowieckich tego imienia było pięć: Anna księżniczka Oleśnicka, żona Wła* dysława I, Anna Hunowska, wojewodzianka bełzka, żona Bolesława IV, Anna Krakowian* ka i Anna Radziwiłłówna, obie małżonki Kon* rada III, wreszcie Anna, ostatnia księżna Ma* zowiecka, o której wyżej wspomniano. Wiel* ka starożytność rzeźby czyni prawdopodo* bnem przypaszczenie tylko co do pierwszej z tych pięcia.

Lad warszawski na swój sposób tę rzeź* bę pobożną tłómaczy. Widzi w niej poprosta: matkę z dwojgiem bliźniąt, i na tej zasadzie dom cały nazywa kamienicą „pod Bliźniętami". Z właściwą też sobie naiwnością, nie licząc się z warankami miejsca i czasa, przyczepia do tego doma i do tych rzekomych „bliźniąt“ legendę, a raczej bajkę, o Warze i Sawie.

War i Sawa mieli być dziećmi ubogiego leśnika, mieszkającego ta w czasach, gdy wielka paszcza rozciągała się na miejsca późniejszej Warszawy. Któryś z królów, zbłą* dziwszy na polowania, miał w domka leśnika znaleźć pożądane schronisko a przez wdzię* czność zająć się jego dziećmi. Za otrzyma* ne od króla pieniądze zbudowano piękny dwór, gdy zaś obstąpiły go inne dwory i dworki, powstała ztąd osada, która następnie dała po* czątek Warszawie. Jest to dość ładne jako bajka; wątka jednak historycznego napróżno-by kto w tern szukał.

Inna bajka, późniejszego pochodzenia, nazywała tę kamienicę dawnym kościołem Aryanów. Źródłem jej były niezawodnie umieszczone na domu wyobrażenia świętych. Zbił tę bajkę jeszcze ks. Kurowski. Przypo-mniał tym, co ją powtarzali: najpierw, że u Aryanów żadnych wyobrażeń religijnych, tak w rzeźbie jak i w obrazach, nie używano,-powtóre, że wyraźne w tym względzie posta-nowienie książąt Mazowieckich zabraniało, tak w Warszawie jak w całem księstwie, wszel-kich sekt religijnych.

I jedna jeszcze bajka wylęgła się na tym podatnym do baśni gruncie. Jest ona zupeł-nie innego rodzaju,- należy do kategoryi bajek ciężko uczonych, które często do dzieł po-ważnych przechodzą, a niekiedy w nich i pozostają. Komuś wydało się, iż rzeźba przedstawia Babę, bóstwo słowiańskie uosabiające matkę całej przyrody. Doszli nawet, że jest to „Baba Złota“, czyli letnia—przeciwstawienie „Baby Żelaznej" czyli zimowej, nazywanej u nas „Babą-Jędzą". Twórcy tej bajki nie wzięli pod uwagę, że cały charakter rzeźby nie ma w sobie nic pogańskiego, i że kamienica czasów pogańskich sięgać nie może.

Nie bajką, ale błędem jest wiadomość, żc w kamienicy tej, za Zygmunta III, mieściła się pierwsza mennica warszawska. Zagórski w „lAonetach Dawnej Polski", opisując pod Na 215 szeląg z 1622 r. z głoskami S. R., mówi: „Szelągi tego stempla pochodzą z men* nicy warszawskiej, po raz pierwszy 1622 roku, dla wybijania w niej drobniejszej monety otworzonej, w której był mincarzem Jan Schmidt. Według podań, istnieć miała w Rynku Starego lAiasta, w kamienicy narożnej, dziś liczbą 48 oznaczonej". Wiadomość powyższą prawie dosłownie powtarza F. I\. So-bieszczański. Od niego ona przeszła do wszystkich niemal piszących o Warszawie. Tymczasem mennica szelążna, czyli do wybijania szelągów, otwarta została w Warszawie po raz pierwszy zupełnie gdzieindziej, mianowicie: na rogu Przedmieścia Krakowskiego i ulicy „Gnojowej" (dziś Bednarskiej). Pomieścił ją tam Zygmunt III w domu a raczej pałacu, ofiarowanym sobie przez sukcesorów Andrzeja Boboli. Zasługa tego odkrycia należy się Wei-nertowi, który jeszcze przed wydaniem swych „Starożytności" ogłosił o tern wiadomość w „Bibliotece Warszawskiej".

Cokolwiekbądź, mennica w owem miejscu długo nie istniała. Już w 1632 roku, zaraz po śmierci Zygmunta III, królewicz Władysław, za zgodą rodzeństwa, z tego dworu czy pałacu uczynił darowiznę Adamowi Ka-zanowskiemu. W akcie darowizny powiedziano, że ten gmach „przez pewien przeciąg czasu do użytku bicia monety był urządzony⁴⁴. Forma zdania wskazuje, że już w owym czasie fakt należał do przeszłości. Być mo-że, iż następnie mennica na Stare Miasto została przeniesiona—ale nie było to już pierwsze jej pomieszczenie. Wspomniałem wyżej o wenecyaninie, który dawną kamienicę książąt Mazowieckich herbem swego miasta przyozdobił. Tym wenecyaninem był Tytus Li-wiusz Boratini, zarządca i dzierżawca mennicy za Jana Kazimierza. On to i Andrzej Tympf, dzierżawca mennicy poznańskiej, zadali najcięższy cios finansom Rzeczypospolitej. Obu ich nazwiska utrwaliły się w numizmatyce naszej. „Boratynkami⁴⁴ nazywano szelągi miedziane, bite od 1659 do 1666 roku, które nie miały ani połowy wartości nominalnej; „tymfami⁴⁴ — złotówki, czyli trzydziesto-groszówki, które w rzeczywistości nie były warte więcej, niż groszy 13. Gdy nadużycie stało się zbyt rażącem, przezorni gdańszczanie osadzili Tympfa w więzieniu, zkąd uwolniony, wyniósł się z całą rodziną zagranicę. Boratini, z prawdziwie włoską przebiegłością, potrafił nietylko wykręcić się od kary, ale jeszcze dojść do znaczenia i dostojeństw. Ha sejmie 1652 roku zaprzysięgał swą niewinność — a jednak Lengnich w „Histo-ryi Prus⁴⁴ twierdzi z dowodami w ręku, że oszukał skarb Rzeczypospolitej na 3 miliony złotych.

Wracając do naszego przedmiota, z za* pełną pewnością otrzymywać możemy, że „bo-ratynki" nie były wybijane w kamienicy Bora* tiniego. Za Jana Kazimierza mennica war-szawska mieściła się na przeciwnym krańco miasta: w części Zamka Ujazdowskiego.

Możliwe jest jednak, że w swej kamie-nicy staromiejskiej wybijał Boratini monetę srebrną, ale dopiero od r. 1667. W tym roko milionowy joż naówczas „arendarz" finansów Rzeczypospolitej, „wygodziwszy“ tej ostatniej „znaczną samą in vim arendy“, otrzymał pozwolenie na otwarcie mennicy szóstakowej, która była przez czas pewien zamknięta. Podskarbi w. koronny został zobowiązany, aby o ilości wybitych Szostaków „dostatecznie Rzeczpospolitą informował"; wyznaczono też komisarzów, którzy mieli wskazywać wzór monety i realną jej wartość ustanawiać. Po abdykacyi króla, mennica warszawska, pospołu ze wszystkiemi mennicami krajowemi, została zamknięta. Skarbowi koronnemu i litewskiemu zlecono, aby obmyśliły sposoby poprawienia monety i lepszego urządzenia mennic na przyszłość „sine praeiudicio urodzonego Boratiniego". Za Aichała Korybuta, mennica warszawska wcale czynna nie była.

Niewielką ilość monet bito jedynie w Bydgo* szczy, Gdańska, Torania i Elbląga.

Boratini był wierzycielem Rzeczypospo* litej na znaczną sarnę. Aby rachanki z nim wyrównać, oddano ma administracyę mennicy krakowskiej, z której dochód szedł wyłącznie na pokrycie należności, przyznanych ma na sejmie 1667 r. Ztąd to aż do zamknięcia wszystkich mennic krajowych, to jest do 1683 roka, na monetach koronnych Jana III zja* wiają się nieustannie fatalne głoski T. L. B.

Wynika z powyższego, że w kamienicy, którą opisajemy, mennica istniała przez czas bardzo krótki.

Aby skończyć z Boratinim, dodajmy, że rodzina jego jeszcze w początku XVI wieka, prawdopodobnie razem z Boną, przybyła do Polski. Tytas Liwiasz Boratini otrzymał indy* genat na sejmie 1658 r. ilianowano go sta* rostą osieckim.

„Arendarz“ mennic był nietylko znako* mitym—po dzisiejszemu wyrażając się—finan* sistą, ale też i znacznej miary uczonym. Jako uczony, wyrobił sobie i stanowisko, które na* stępnie, jako finansista, wyzyskał. Oprócz roz prawy: „Informacya o mennicy szelągowey (in folio, k. 16, b. m., 1663), którą przedrukował Wiszniewski w „Historyi Literatury", Boratini wydrukował w Wilnie (1675 r.) po włosku, traktat z zakresu fizyki: „Misura universale“, wspomniany w dziele Campi’ego, traktającem o polakach, wsławionych we Włoszech, i wło* chach w Polsce. Ostatnią książkę Bora* tiniego, znaną dotąd w jednym tylko egzem* plarza, opisał szczegółowo T. Żebrowski w warszawskim „Przeglądzie bibliograficzno* archeologicznym" (tom I, str. 402) ¹).

Wreszcie wspomnieć trzeba i o wiado* mości, podanej przez Sobieszczańskiego, który pisze, że Boratini „wypracował projekt zało* żenią akademii(?) na jednej z kęp wiślanych pod Warszawą". Aoże to była akademia... rybołówstwa?

hż do 1832 r., jako pamiątka po Bora* tinim, ozdabiało dom godło Wenecyi: święty Aarek klęczący, z chorągwią w ręka, przed niw lew z otwartą księgą, noszącą napis: Pax tibi Marce, Evangelisła meus.

Innym jeszcze, starożytniejszym od po* przedniego znakiem pyszniła się ta kamienica do owego czasa. Było nim wyobrażenie „Po* goni".

Wszystkie te szacowne pamiątki przeszło* ści, istne relikwie Warszawy, we wspomnianym roka asanął, zniszczył i zatarł niejaki imćpan

J) W r. 1897 Krakowska Akademia Umiejętności ogłosiła tę pracę w przekładzie polskim, pod tyt. „T. L. Buratini’ego Miara Powszechna". 8-o, str. VI-f-32 z 4-ma tablicami rysunków.

Rzecz dziwna: dlaczego ani w Lastracyi z roka 1655, ani w późniejszej o lat czternaście Rewizyi, przy tej kamienicy nie wymieniono nazwiska Boratiniego? W pierwszej wskazana jest jako właścicielka: Aincerowa, w drogiej napisano: „kamienica narożna antę Szalapskiego, ad praesens Aincerowska". 0-żnaby na tej podstawie zbudować przypuszczenie, że Boratini albo wcale tego domu nie posiadał, albo posiadał go już po roku 1669. Oba fakty do wiary niepodobne. Aożnaby jeszcze przypuszczać jedno, że dom należał do Boratiniego pomiędzy datą Lastracyi i Rewizyi—czemuż jednak w takim razie nie napisano w tej ostatniej: antę Boratiniego? Odkładając na później dochodzenie tej zagadki, zajmijmy się tymczasem osobą wymienionej w obu dokumentach Aincerowej. W dziejach kamienicy to nazwisko ważne, gdyż nazywano ją przez czas długi „I\incerowską".

Franciszek Tietz, nowonabywca doma. Jako człek dbały o to, aby jego „nieruchomość" pięknie się przedstawiała, nie poprzestał on na tem, ale jeszcze całą attykę doma kazał swoim smakiem przerobić. Ten pan Tietz nie jest a nas wyjątkiem; jest może raczej — typem.

Aincerowa, właściwie Aintzerowa, była wdową po Dawidzie Aintzerze, sekretarzu królewskim, który umarł w r. 1652, mając lat 40.

Żona, iAaryanna, z doma Horlemes, znacznie męża przeżyła. V katedrze znajduje się ta* blica marmurowa, szeroko wysławiająca za* sługi publiczne Dawida i^intzera. Umieściła ją tam wdowa wraz z synem Felicyanem.

Sobieszczański twierdzi, że „dom, przez wiele lat nazywany kamienicą pod świętym barkiem, za Sasów mianowany został od no* wego właściciela Aincerowskim". Jeżeli za* służony historyk Warszawy nie myli się co do czasu, znaczyłoby to, że jeszcze w połowie zaprzeszłego wieku dom pozostawał w ręku potomków Dawida Aintzera, lub też, że do je* dnego z nich z cudzych rąk powrócił.

Za Stanisława Augusta, właścicielem ka* mienicy był Lobert, prezydent Starej Warsza* wy. W tym czasie mieściła się tu głośna „traktyernia" francuska Quellusa, w której na obiadach i kolacyach bywało „wielu panów orderowych z zaproszoną kompanią, z chwałą i estymacyą dla tegoż kuchmistrza, że w wy* bornych sosach i smakach osobliwszych po* trawy daje, i do tego w takiej okazałości i pa* radzie stoły trzyma, jak i panowie zwykli mieć stoły swoje". Ostatnich szczegółów dowiadu* jemy się z ogłoszeń o tej jadalni, umieszcza* nych w Gazecie Warszawskiej. Dodano też tam, że panowie mogą z zupełnem zaufaniem uda* wać się do traktyerni „naprzeciwko Ratu* sza“, gdyż „pan Quellus nie przyjmuje, chyba tylko dystyngowane osoby".

Po Lobercie, właścicielami kamienicy byli: Morytz, następnie Wnorowski.

Niemałą osobliwością tego doma są pi-wnice podwójne, to jest amieszczone jedne nad dragiemi. Kształt ich i ślady dawnego arządzenia wskazają wyraźnie, że służyły ongi za więzienie. Ta okoliczność czyni tern praw-dopodobniejszym mój pogląd, że kamienica była „Ogródkiem" książąt Mazowieckich. „Ogródek" nie znaczy w tym razie nic inne-go jak gródek, czyli mały gród■ grody zaś jednoznaczne były z zamkami, a każdy z pierwotnych zamków posiadał podziemia, w których jeńców trzymano.

Około roku 1820 mieścił się tu sklep bła-watny, p. f. Lewi Beer Bernstein. Było to może pierwsze wtargnięcie żywiołu żydowskiego do tej dzielnicy. W r. 1912 prastarą „kamienicę Mazowiecką" nabyło Towarzystwo miłośników historyi, przy pomocy ks. Czartoryskiego. Zapowiada to nowy, o wiele od ostatnich świetniejszy, okres jej istnienia.

C. BOK PÓŁNOCNY.

(Pomiędzy Nowomiejską a Krzywem Kołem).

Z czterech boków warszawskiego Rynku Staromiejskiego, względnie najlepiej dochował się bok północny, pomiędzy ulicami: Nowomiejską a Krzywem Kołem.

Ta zębata linia dachów najfantastyczniej się łamie,* ta najwięcej fart starych, żelazem okatych i marmarem obramionych; ta z wnęki ponad drzwiami, wychyla się wielka głowa murzyńska, niby gość z innego świata; ta, na szczytach kamienic, stoją figary świętych, jak~ by wizje dawnej religijności, w procesyonalnym pochodzie skamieniałe...

Piękny to łańcach pamiątek—i oby nigdy ręka profana lab spekulanta najmniejszego z jego ogniw nie uszkodziła!

Postępując w niniejszym opisie od karnie^ nicy do kamienicy, odwrócić masimy w tern miejsca porządek numerów policyjnych, prze* chodząc od wyższych do niższych.

No 42 (49).

Ta narożna kamienica przed niedawnym jeszcze czasem odznaczała się wielką typo« wością i malarskim „charakterem¹*.

Prócz starych, czcigodną sędziwością omroczonych i plamami pleśni malowniczo umozajkowanych marów, składały się na to: silnie wystające skarpy, typowa kramnica od strony ulicy Gołębiej i duża latarnia olejna, zawieszona wysoko na wielkiem, Żelaznem, pałąkowato wygiętem i na samym rogu przy* bitem, ramienia.

W tej postaci wczorajszej, dziś już za* tartej, oglądać można tę kamienicę w „Wido* kach Warszawy, rysowanych z natary przez Gersona i Leroe w r. 1852“, (Warszawa, na-kład J. Schmidta).

Najdawniejsze źródła nazywają ten dom „Philipowskim". Potem on był własnością ?lontelapiego. O Montelupim będziemy mó-wili przy opisie następnej kamienicy, która również do niego należała.

W roka 1669 znajdowała się ta gospoda księdza referendarza koronnego.

Ostatnimi właścicielami byli: Lignaa i Pio-trowski. W pierwszej połowie zeszłego stalecia miał ta handel korzenny Tomasz Brzeziński.

Ng 40 (50).

Jest to posesya jedna z okazalszych i bo-gatszych we wspomnienia.

„Clemensowską" nazywa ją stara Rewi-zya gospód. Jak się zdaje, pochodzi ta nazwa od imienia Jana Klemensa z Radziwia, doktora medycyny, który w pierwszych latach XVII w., był burmistrzem Starej Warszawy, a prawdopodobnie i ten dom posiadał.

Po Klemensie, wymieniony jest jako właściciel Montelupi. Ten Montelupi był za Jana Kazimierza sekretarzem królewskim oraz „magistrem" pierwszej w Warszawie stałej poczty. Sobieszczański, z materyałów po po Adrjanie Krzyżanowskim pozostałych, przytacza wiadomość, że król w r. 1649 naznaczył Karolowi Montelupiemu, jako pocztmistrzowi, płacę roczną 100 dakatów węgierskich. Umarł Montelupi w r. 1662, ożeniony zaś był z Bar* barą Strabiczówną, córką barmistrza.

Zasłożony historyk Warszawy, wymienia* jąc Karola Montelupiego jako pierwszego za* rządcę i organizatora poczty warszawskiej, nie wspomniał o ważnym fakcie: że zarząd poczt krajowych jaż od Stefana Batorego znajdował się w ręka rodziny Montelupich.

W wydanych przez Edwarda Raczyńskie* go, „Pamiętnikach do historyi króla Stefana", przytoczono akt nadania poczty Sebastyanowi Montelupiemu. Akt podpisany w Niepołomi* cach 29 stycznia 1583 r.

Dowiadujemy się z nadania, że pierwszą pocztę krajową zaprowadził Zygmant August, i że jaż za jego rządów Montelupiowie nią kierowali. Akt oddający pocztę „pod zarząd Sebastyana Montelupi, szlachcica florenckiego, i Walerego, jego siostrzeńca", wspomina o ich „zdatności i wierności, na tym urzędzie da* wniej okazanych".

Montelupiowie obsługiwali trakt z Kra* kowa do Wenecyi. Bieg poczt tak był urzą* dzony, że gońcy przebywali tę drogę w pię* tnaście dni, czyli dwadzieścia cztery razy na rok. O Warszawie powiedziano w nadaniu tylko tyle: „Gdybyśmy z dworem naszym z Kra* kowa do innego przenieść się mieli miasta, obowiązują się Montelupiowie listy i wszystkie pocztą przychodzące przedmioty swoim kosz* tern do Warszawy jak najśpieszniej przesyłać".

Rodzina Montelupich otrzymała a nas indygenat za Henryka Walezjtisza. Niesiecki przypuszcza, że od Montelupich pochodzą Wilczogórscy.

Dlaczego nazywano tę kamienicę „Maj* nowską“, jak utrzymuje ksiądz Kurowski, nie doszedłem.

W „Rewizyi Gospód", czytamy co nastę*

poje:

„Kamienica antę Clemensowska,* adprae* sens Montolupiego. Izb 5, sklepów 2, kuchni 1. Antę IMC. Marszałek Nadworny, a teraz IMP. Kasztelan Sandomirski. lako bywała przed* tym Marszałkowska, tak y teraz ma bydź“.

□stanowienie w tej kamienicy gospody marszałkowskiej wskazuje, że poczytywano ją za jedną z najokazalszych i najwygodniejszych w Starej Warszawie.

W połowie XVIII wieku właścicielem jest Sahim (Klaudjusz Antoni), kupiec warszawski, zapewne Ormianin.

Od Sahima nabywa tę piękną posiadłość książę Antoni Barnaba Jabłonowski, podów* czas wojewoda poznański. Ten mąż, od in* nych Jabłonowskich odrodny, znany był z prze* konań demokratycznych i manifestacyjnie bra* tal się z mieszczanami. Ten to Jabłonowski podpisał manifest przeciw konwokacyi Czar* toryskich, gwałtom na sejmikach i t. p. Jako delegat konfederatów barskich, posłował do Franeyi, a od roka 1782 był kasztelanem kra* kowskim—ostatnim.

W roka 1779 kamienica powróciła do rąk mieszczańskich. W tym roka nabyli ją (za 4,300 dakatów, jak opowiada ksiądz Korowski), dwaj kapcy warszawscy: Aarcjalis Ryszard i Klemens Bernaax. W ręka ich pozostawała niedłago, gdyż jaż w trzy lata później posiada ją głośny w swoim czasie lekarz warszawski, Wincenty Gagatkiewicz, którego pamięć dotąd się przechowała.

Wielką wziętość i popularność zawdzię^ ezał Gagatkiewicz w równym stopnia wiedzy i filantropii. Nietylko leczył chorych, lecz i wspierał biedaków.

Niemałą zasługą Gagatkiewicza było za« łożenie pierwszej a nas Szkoły chirurgów. Mieściła się przy ulicy tostowej, w gma« cha szpitala św. Łazarza.

Ksiądz Kurowski opowiada, że popularny lekarz filantrop pozostawił dość znacznąfor* tonę (17,000 dakatów, prócz kamienicy i cen« nych kosztowności) i że tę fortunę jedyny jego syn w krótkim czasie przemarnował, i w szpi« talu życia dokonał.

Naukowe zasługi Gagatkiewicza wyłożył dr. Lafontaine w obszernej mowie, wygłoszo* nej na posiedzenia Warszawskiego Towarzy* stwa Przyjaciół Naak, wydanej następnie w od* dzielnej broszarze. Broszurę zdobi piękny portret Gagatkiewicza, rytowany przez Ligbe* ra podług malowidła Bacciarellego.

W kamienicy, o której mowa, mieściła się przez czas pewien drukarnia Rakoczego albo Ragoczego, gdyż dwojako to nazwisko bywa pisane. Drukarnia, założona w roku 1778, znajdowała się początkowo w Aarywilu „pod znakiem Poetów" i nosiła firmę Aichała Groella. Rakoczy, ożeniony z córką Groella, zarządzał drukarnią a następnie nabył ją na licytacyi na własność. Przeniesiona z Aary* wilu do „pałacu przedtem Saskiego", znalazła wreszcie ostatnią przystań w Rynku Staro*-* miejskim. Drukarnia Rakoczego istniała od r. 1800 do 1845. Nabył ją następnie Józef Tomaszewski.

Po Gatkiewiczu właścicielem domu był Dornfeld później Temporowski. Obecnie, już od lat kilkudziesięciu, pozostaje w rodzinie Białowąsów.

No 38 (51).

To również dom piękny i okazały. Pierw* sza taryfa nazywa go „Rongiuszewskim". O Rongiuszu wiadomości bliższych nie mamy.

W połowie XVII wieka występuje jako właściciel, Krzysztof Passamonik, również do* kładniej nam nie znany. Może zamiast na* zwiska, wskazano przy imienia rzemiosło — co jednak sprzeciwiałoby się ówczesnym zwy* czajom, wśród posesyonatów zachowywanym.

O następnych właścicielach: braciach Brancarini, wiemy, że byli kapcami warszaw* skimi. Zżyli się oni tak bardzo ze swą przy* braną ojczyzną, że, spolszczywszy nazwisko, przezwali się Brankarynowskimi.

Od tych Włochów spolszczonych nabył kamienicę ziomek ich Piotr Talcnti, sekretarz królewski. Dotąd, wśród godeł, znajdujących się nad furtą, dostrzedz można ledwie czytel* ne litery P. T., będące inicyałami Talentiego, a przy nich rok 1663, który jest datą nabycia oraz gruntownego przebudowania kamienicy.

Z córką Talentiego, Elżbietą, ożenił się Stanisław Narzymski, starosta ciechanowski, i kamienicę otrzymał w posagu. W rodzinie Narzymskich ona pozostawała do roku 1720, w którym syn Stanisława, Jakób Narzymski, starosta bobrownicki, sprzedał ją Dominikowi Winklerowi, pisarzowi skarbu koronnego.

¹

Sobieszczański twierdzi, że Meierinn albo Ma-jerinn nie jest nazwisko, lecz znaczy poprostu: ochmistrzyni. W starej niemczyźnie wyraz ten jednoznaczny był z Meisterinn (Hofmeisterinn).

²

Ta okoliczność wyjaśnia również fakt, który inaczej byłby dziwnym, że gdy dawniej na tej stronie Rynku zapisywano domów io, obecnie jest ich mniej o jeden. I w ogólności liczba domów staromiejskich, z pozoru niewzruszona, uległa w ciągu wieków dość znacznemu zmniejszeniu. Za Zygmunta Augusta, Rynek liczył 39 posesyj, obecnie ma ich tylko 35. Ubyły: Ratusz, dwie kamienice włączone do sąsiednich posesyj oraz jedna (na rogu Jezuickiej), darowana przez Withoffa Jezuitom i wcielona do ich Collegium.

Ten ostatni umarł wkrótce, a kamienica przeszła na własność Macieja Kurowskiego, który za drugiego z Sasów, utrzymywał w tern miejsca słynną winiarnię.

Kurowski był rzadkim i prawie niesły* chanym w owej epoce przykładem szlachcica polskiego, który jawnie jął się handlu (w skry-tości szlachta oddawna to czyniła). Bracia karmazyni wyparli się odstępcy, okryli go wzgardą i śmiesznością. Ale Kurowski wytrwał na stanowisku, zyskał u współmieszczan poważanie i dorobił się znacznego majątku. Potomstwo dostało bogatą puściznę materyal-ną, nie odziedziczyło wszakże po dzielnym człowieka niezależnego ducha i wyprzedzających epokę przekonań. Synowie wyprzedali wielkie zapasy win, a wnuk z prostej linii Józef Kurowski, porucznik w wojsku saskiem, sprzedał w r. 1782 i kamienicę.

Ozdób symbolicznych i artystycznych domowi temu nie braknie. Nad wejściem malowniczo zatacza się łuk przejrzystych ornamentów z kutego żelaza. Piękne są drzwi same, okuciem artystycznem pokryte. Wewnątrz zwraca uwagę prześliczna poręcz schodów o stopniach kamiennych, również z kutego żelaza.

Zatarte godło na murze, o którem wyżej wspomniałem, wyobraża cztery na krzyż ułożone kółka czy też krążki, na których widać bardzo już niewyraźne rysunki, przypominające cokolwiek orzełki heraldyczne.

To godło oraz wiele wewnętrznych ozdób, jak niemniej przystrojenie wązkiego dziedziń-czyka licznymi w smaku włoskim gankami, zawdzięcza dom Talentiemu. Potwierdza to ów rok na czole domu, który jest rokiem nabycia i przebudowy całej posesyi przez wspomnianego włocha.

Natomiast cała ślasarszczyzna artystyczna, która tak obficie i bogato wnętrze domu przyozdabia, wybiegając na zewnątrz misternem okuciem furty i wzorzystymi nad nią ornamentami, jest dziełem Kurowskiego. Niepowszedni ten człowiek, w jednej osobie szlachcic i mieszczanin, kupiec i artysta, z wy-jątkowem zamiłowaniem stroił swą posiadłość w klejnoty z żelaza. Kraty w oknach, nad drzwiami, poręcze schodów, balustrady ganków i t. d. wykute zostały przez niepospolitego w swoim rodzaju artystę jedynie przy pomocy różnej wielkości młotków. Takie roboty, nie wzmacniane nitami, wymagają w równym stopniu uzdolnienia artystycznego, jak siły, zręczności i cierpliwości—zwłaszcza, gdy wykonawcą jest sam twórca pomysłu.

Ślusarszczyzna w domu niegdyś Kurowskiego należy do najpiękniejszych w Warszawie,* nie traci też na porównaniu z zabytkami podobnego rodzaju, w jakie obfitują stare miasta niemieckie. Postawić ją można w jednym rzędzie z pracami Nikołaja Tretera, braciszka zakonnego, którego kazalnica w warszawskim kościele Ś. Krzyża, jest skończonem arcydziełem.

Ale najpiękniejszej ozdoby doma już* byśmy napróżno na dawnem miejsca szakali. Były nią podwoje żelazne, zamykające wej* ście na schody. Te podwoje, wielkiej warto* ści pamiątkowej i artystycznej, nabył w roka 1832 hr. Aleksander Przeżdziecki i umieścił w bibliotece swej przy ulicy Senatorskiej.

Oto jak opisuje te drzwi jeden z da* wniejszych historyków i estetyków naszych:

„Są one złożone z czterech części: sa* mych drzwi, otoczenia, nadgłowia i kraty do latarni—w stylu Augustów Sasów. Ha nad* głowią, wśród arabesków z wązkich szyn, dzi* wnie pięknym rysunkiem połączonych, wygi* nanych i wykuwanych w liście a wiązanych z fantazyą niepospolitą, stoją inicyały pobo* żnego ojców naszych powitania. L. J. Ch. (Laudetur Jesus Chrisłus). Pod spodem rok 1737. Drzwi same ciekawsze jeszcze. Każda połowa na trzy podzielona części: górną, śród* kową i dolną, a każda część w inne ozdobio* na wzory. Stanowią one kratę gęstą, silną, której rysunek artysty dał jakąś dziwną lek* kość. Prawdziwa to koronka z żelaza, nie delikatną modelisty i formierza odrobiona dło* nią, ale silną ślusarską wykutą ręką. Ha je* dnej z tych części stoi nie nazwisko artysty, (bo tego tytułu ów rzemieślnik dobił się swym młotem) lecz właściciela: iAathias Kurowski. Hie widać tam najmniejszych śladów pilnika: młot tylko nadawał twardemu kruszcowi te kształty fantastyczne i łączył biegle w ognia rozmaite części całości“.

Przy końca wieka XVIII, posiada tę kamienicę „urodzony" Gniewczyński; potem ona jest własnością Wydorowskiej, a wreszcie przechodzi do rodziny Holców, w których ręka dotąd pozostaje.

W dawniejszych latach, podczas uroczystości Bożego Ciała, jeden z ołtarzy urządzany bywał stale przy kamienicy Holca. W czasie procesyi, umieszczona na zewnętrznym ganku kapela wygrywała pieśni nabożne.

Nq 36 (52).

Od wielkiej głowy murzyńskiej, nad wejściem umieszczonej, ten dom nazywa się: „pod Murzynkiem". Dotąd jeszcze ludność staromiejska tern prastarem oznacza go mianem.

Zkąd się owo godło egzotyczne wzięło? Który z dwóch najdawniejszych właścicieli: Gianotti czy też Ginter kamienicę niem przystroił?

Mogło ono być symbolem kupiectwa, które z odległymi narodami utrzymuje stosunki, mogło też stanowić przypomnienie Wenecyi, w której najazdy Maurów dotąd trwały ślad pozostawiły. W pierwszym razie przypiszemy je Juljuszowi Ginterowi, który współcześnie z Fukierami handel win prowadził; w dragim aczynimy twórcą jego któregoś z Gianottich. Ci ostatni, jak niemal wszyscy osiedli w War* szawie włosi, byli bezwątpienia wenecyanami.

Jaliasz Ginter, wymieniony w najdawniej" szej taryfie jako właściciel doma, cieszyć się musiał aznaniem współobywateli, skoro obrany został przez nich burmistrzem. W epoce wojny szwedzkiej pełnił obowiązki rajcy a jedno* cześnie kupczył winem. W rachunkach z owe* go czasu (r. 1656) zapisano między innemi: „Panu Ginterowi, za dwie beczki wina po ko* lendzie dla pp. oberszterów florenów 300; te* muż dla pp. oficerów wina garncy 8V₂—fl. 25 gr. 14; temuż za 4 garnce dla p. generała fl. 12. P. Ginterowi na wydatek króla szwedzkiego fl. 100; temuż za beczkę wina dla p. Wittem* berga fl. 200“.

Ginter posiadał nadto tytuł—dość szczo* drze zresztą szafowany — sekretarza królew* skiego. Przyznał mu ten tytuł Jan Kazimierz, potwierdził jego następca.

Juliusz Ginter umarł w r. 1673. CI Ś. Jana ma kamień nagrobny z następującym na* pisem.

D. O. M.

Nobilis ac consultissimus Dominus Julius Ginther,

Serenissimorutn Cazimiri et Michaelis Poloniae Re gum Secretarius, Civitalis Varsaviensis Proconsul.

Vixit Deo et proximo

summis mediis carns, de infimis opłime meritus, vivere desiił omnium desiderio maerore ludu.

In ełerniłałe vicłuro Deus reddał gloriam quam promissił ipsi soliciłi meruit precanłur onmes.

Obiit anno MDCLXXIII. die XIX Sepłem. aełatis suae L V.

Maesła cum Sobole Conjunx hoc monumentum posuere.

Jarzębski, który w swym „Gościńca" hoj« nie obdziela pochwałami mieszczańskie rody warszawskie, nic o Ginterach nie wspomniał. Jest to szczegół dośó zastanawiający. Q Ja-rzębskiego wymienieni są: Gizowie, Baryczko* wie, Basserowie, Strabiczowie, Drewnowie, Czerscy, Dzianotowie, Kiedrowscy, Wolscy i Kociszewscy, a więc obok patrycyata i rody pomniejsze. Zkąd niełaska na współczesnego sobie kopca, obywatela, sekretarza królew* skiego i członka magistratury?

W „Rewizyi Gospód" zapisano ten dom na „Posłów cudzoziemskich". Był to wypa* dek wyjątkowy, posłowie bowiem stawali zwy« kle w kamienicy „pod Fortuną" (Na 22/59). Zaznaczono to w samej Rewizyi, dopisując: „ekstra ordynaryjnie".

Późniejsze dzieje kamienicy mało już przedstawiają szczegółów ciekawych.

Przy końcu wieku XVIII posiada ją sła« wetny Jędrzejewicz, następnie jakiś francuz Jean Martin,- później przechodzi kolejno do Lóbiasa, Latostańskiego, Skarżyńskiego i t. d.

W początkach tego wieka mieściła się ta drukarnia Latostańskiego, który ją nabył po Jabłońskim. W roku 1830, drukarnia prze* szła na własność J. h. Ryllego. Z tej ostat* niej wyszedł pomiędzy innemi poemat p. t. „Legjonista powracający w roku 1815“.

N2 34 (53).

Nie obfituje ten dom we wspomnienia ani historyczne, ani anegdotyczne.

W wieku XVILtym posiadają go kolejno: Szlichtyng, Erhardt i wdowa po ostatnim. Później przechodzi na własność Kleinpoldta.

Ta długa posesya składała się jakby z dwóch oddzielnych domów, z których jeden miał czoło od Rynku, drugi od Krzywego Koła. Najdawniejsza taryfa rozróżniała te dwa do« my, nazywając pierwszy „Erhardowskim", a o drugim mówiąc: „Szlichtyngowski, pani Erhardowej".

Szlichtyng Jakób był w roku 1609 ławnik kiem Starej Warszawy,- w roku 1623 występ puje jako rajca i podskarbi.

Erhardów nazwiska w magistraturze warszawskiej nie zapisano.

Nazwiska późniejszych właścicieli: Li-gnaa, Goździejewska, Paszkowski i t. d. ni* czem jaż do nas nie przemawiają.

W dragiej połowie XVII wieka, właścicielem jest Kleinpoldt—zapewne ten sam, którego w roka 1637 spotykamy na liście rajców.

Stawał w tej kamienicy gospodą arcybi-skap lwowski, oddawano zaś na jego ażytek: „izby 3, izdebek 2, z komnatami dwiema, sklepów 2, piwnic 2, kachni 2 i (co zawsze było w Rynka Staromiejskim osobliwością) — stajenkę".

Zewnętrzność tej kamienicy, w dzisiejszym przynajmniej stanie, mało posiada typo-wości. Zwraca ta jednak uwagę na wysokości czwartego piętra wielka, całą szerokość doma zajmująca wnęka, w której zagłębienia znajduje się duże weneckie okno.

Jak we wszystkich prawie kamienicach staromiejskich, tak i w tej, częściowo oszklony dach oświeca z góry wązką i mroczną klatkę schodową.

No 32 (54).

Znany nam jaż z dawniejszych opisów a nad furtą widoczny herb „Baryczka" mówi odraza: czyja ręka tę piękną kamienicę wzniosła. Posiada ona zresztą rodowód swój i pierwszych posiadaczów swych wypisany złotem na marmurze i na czole doma umiesz* czony.

Dowiadujemy się z tego źródła, źe dom został zbudowany przez Wojciecha Ba* ryczkę i jego małżonkę Bonę Aarianównę, w r. 1635. Jest to zatem kamienica jedna z młodszych w Starem Aieście, i stanąć mu* siała na gruzach innej, którą wzniesiono po wielkim pożarze w r. 1431. Wówczas Rynek zabudowany był przeważnie domami drewnia* nymi, które co do jednego spłonęły, co wy* wołało rozkaz, zabraniający wznoszenia intra muros wszelkich budowli z drzewa.

Ponieważ prócz daty erekcyjnej, wspo* mniana tablica podaje sporo faktów, odnoczą* cych się do genealogii patrycyatu warszaw* skiego, przeto przepisujemy ją tu w całości.

Aeiernae Dei Opt. Max. gloriae.

Parenni patriae orncimento, suo, amicorum, posteritatisąue usui, Alberłus Baryczka cum Bona Marianowna, conjuge, magnorum et potentissimorum divae memoriale Sigismundi III et Yladislai IV Poloniae et Sueciae Regum.

Priniwn a culinae, post a Stabulis fidissimus Questor expensis, consul Varsoviensis in vetustissimo hac Stanislai Baryczka Consulis et Hedwigis Kulska, parentem Bartholomei Archiscabini et Christinae Fukierówna avorum, Georgii proconsulis et Hedwigis Baltolorówne proavorum, Petri et Annae Sereniss. Ducum Masoviae aulae familiarum abavorum

atque avorum suorum praedulci solo molem hanc quam cernis afundamentis erexit. Anno a Christo nało MDCXXXIII. Cusłodiał Dominus Intulareque Sancłi.

W starych aktach ta kamienica nazywa* na jest „Przechodnią". W istocie, podobnie jak poprzednia, rozciąga się od Rynka aż do Krzywego Kota i posiada kilka dziedzińców, które ongi dawać musiały wolne przejście z je* dnej strony na dragą.

I w taryfie z czasu najazda szwedów i w „Rewizyi" z r. 1669, zapisany jest Stanisław Baryczka „Owiesny Jego Królewskiej Mości“. Ten Stanisław był synem Wojciecha. Owiesnym nazywał się urzędnik do wydawania obroków na dworze królewskim. Za Zygmunta III był nim .Massalski.

Z pomnika w Katedrze, w kaplicy Pana Je* zusa, dowiadujemy się, że Wojciech Baryczka zmarł w r. 1645, w 66 roku życia.

Do rodowodu Baryczków jeszcze jeden dorzucamy szczegół. Przed kilkunastu laty, na wązkim, trawą zarosłym placyku, leżącym po* między Katedrą a kościołem po*Pijarskim, znajdowały się potłuczone tablice nagrobne, wyjęte zapewne ze ścian wewnętrznych kościoła przy jego przebudowie około 1840 r. Ha jednym z tych kamieni odczytaliśmy nazwisko „Alber* tus Bariczka" oraz rok 1678. Reszta napisu była zatarta.

W badowie tej kamienicy znać jaż styl Odrodzenia, który dziwnie późno w te strony zawitał. Wszystkie komnaty obszerne i jasne; sień prześliczna, przestronna, połyskiem mar* morów niegdyś rozwidniona.

Za Aogosta II kamienica Baryczkowska przechodzi na własność ?\inasowięza, boga* tego kopca z rodziny ormiańskiej, protopla* sty dwóch zdolnych poetów. Około roko 1730 był on rajcą magistrato Starej Warszawy.

W roko 1731 przemieszkiwał to Bdllao, poseł księcia korlandzkiego.

Za Stanisława ftogosta mieściła się w tym domo „fabryka oprzywilejowana" Cadra, w której wyrabiano (może wykończano tylko?) skó* ry. Współczesne świadectwa stwierdzają, że ta fabryka wysyłała wyroby swe zagranicę, słynęła zaś z wyrabiania najprzedniejszych skór zwanych „bokaty", których ożywano na boty „woskowane". Należał do niej młyn wo« dny do mielenia kory dębowej, wystawiony na Wiśle, wprost klasztoro Panien Wizytek, „za pozwoleniem Komisyi Skarbowej".

W roko 1912 kamienica niegdyś Barycz^ kowska przeszła na własnośćTowarzystwa opieki nad zabytkami.

Nq 30 (55).

Ten dom i kamienica „pod Morzynkiem" są najwyższemi w opisywanym szerego; nale~ żą też do najwyższych w całem Starem bieście. Proste i nieugięte, podnoszą wyniosłe czoła ka nieba, podobne do legendowych ol* brzymów, którzy mieli zaludniać ziemię przed wiekami. Każdy z tych domów ma na dachu przystawkę, która wygląda zdała, niby domek oddzielny.

I ta kamienica należała do Baryczków. W początkach XVII wieka posiadał ją Aateusz Baryczka; później była w ręka jego sukceso* rów,- w roka 1669 występuje jako jej wła* ściciel, Korycki, szafarz królewski.

Błędnie twierdzi ksiądz Kurowski, że ta kamienica wystawiona dopiero w roku 1680, o czem ma świadczyć umieszczony na niej napis. Napisu nie znam, bo już go dziś od* czytać trudno, istnieją wszakże dowody, stwier* dzające jej istnienie na kilkadziesiąt lat przed* tern. Przy napisie erekcyjnym znajdować się miały, podług księdza Kurowskiego, słowa:

Per signum Crucis, salva nos Deus.

Mateusz Baryczka należał do mniej wy* datnych i wcale nie głośnych członków zasłu* żonej rodziny. Głośniejszy był imiennik jego, o stulecie całe wcześniej żyjący. O tym dru* gim Mateuszu Baryczce zapisano w erekcyi księży Aansyonarzy (r. 1490), że był szcze* gólniejszym dobrodziejem kaplicy „Trzech Króli" w kościele Ś. Jana. Na utrzymanie tych duchownych poczynił znaczne zapisy na swych folwarkach podmiejskich.

Dodajmy przy sposobności, że wspo-mniana kaplica, w której znajdowały się ro-dzinne groby Baryczków, już nie istnieje.

Stawał w tej kamienicy gospodą bisktip krakowski. Znajdowała się tam wówczas, „stajenka na cztery konie".

Z licznych ozdób, które przystrajały przed wiekami domy staromiejskie, a które ręka wyrodnych i ciemnych potomków zdarła lab zniszczyła, ocalały na tej kamienicy cenne medalionowe płytki z holenderskiej majoliki. Temi płytkami wyłożony jest gzems pierwszego piętra, oraz przyozdobiona cała przystawka na dacha. Zdaleka wyglądają owe ozdoby, jak sznary pereł.

V liczbie ostatnich właścicieli, spotykamy nazwiska Serocińskiego, Gazowskiego, Szymańskiej i t. d. Obecnie posiadają tę kamienice sakcesorowie kopca Wilczana.

Ng 28 (56).

Ostatni z domów w opisywanym szerega pięknie go zamyka i jest malowniczym odpowiednikiem do rozpoczynającej go kamienicy. Dwa te narożniki, jeden od ulicy Gołębiej, dragi od Krzywego Koła, ujmają ten bok Rynka jakby w artystyczną, stylową ramę. Naj-

O KAMIENICACH W RYNKU STAROMIEJSKIM. 157 piękniejszą ozdobą tej kamienicy, która ją na pierwszy rzatoka z pomiędzy innych wyróżnia, są umieszczone na szczycie figory Świętych. To idealne znamię religijności w dawnych je* dynie wiekach siedzibom łódzkim nadawano. Dziś je przystrajają w nimfy i bachantki, w symbole handle i przemyśla, w pokradzione wszystkim wiekom i wszystkim stylom a naj* fatalniej z dochem epoki kłócące się, orna* menty.

W domach, których strzegli kamienni Święci, częściej z pewnością słyszało się hymn nabożny, niż pieśni światowe. I życie płynęło tam zbożnie, oroczyście, mając w sobie coś z pochodo procesyonalnego, ze świecą w ręce i krzyżem na piersiach.

Trzy figory wieńczą tę narożną kamie* nicę: Najświętsza Panna, a obok niej po prawej ręce Ś. Stanisław z Piotrowinem, po lewej Ś. Elżbieta.

Groby błąd popełniają dawniejsi history* cy Warszawy, przypisojąc wystawienie# tego domo a więc i figor szczyt jego zdobiących, potomkowi szkockich emigrantów: Czamerowi. Ów Czamer przyszedł na świat w połowie XVII wieko, mógł był przeto hodować domy dopiero w końcowych jego latach. Następnie, niema" żadnej łączności pomiędzy wyborem Świętych a^osobą Czamera (Aleksandra) i jego najbliższych. Wreszcie, co najważniejsze, na

samej kamienicy znajduje się wyraźna wskazówka, dotycząca i daty erekcyjnej i osoby obywatela, który tym pięknym domem Rynek przyozdobił.

Ha wysokości 3-go piętra, taż pod figarą atki Boskiej, znajdaje się tam herb z cyfrą S. F. i rokiem 1642. Otóż ten herb i ta cyfra należały do Stanisława Falkiewicza vel Fal-kowicza, rajcy i szafarza Starej Warszawy. Oddając domostwo swe pod opiekę Najświętszej Panny, pobożny mieszczanin amieścił po jednej stronie swego patrona a po dragiej, jak domyślać się można, żony swej patronkę.

Do Aleksandra Czamera należał dom jaż później, przy końcu XVII stalecia. Ten Cza-mer był synem emigranta szkockiego, który wraz z innymi współziomkami i współwyznawcami opaścił kraj rodzinny, uchodząc przed prześladowaniem religijnem.

Ci szkoci, co w dragiej połowie XYI-go wieku do nas przybyli, nie byli w ojczyźnie swej prześladowani „za swoje wyznanie reformowane", jak utrzymuje Sobieszczański (to twierdzenie jest w niezgodzie z przypisy-wanem Czamerowi wystawieniem figury 1\atki Boskiej), lecz przeciwnie, jako katolicy trzymający z i^aryą Stuart i Gwizyuszami, cierpieli prześladowanie ze strony protestantki Elżbiety. Zresztą, katolicyzm Czamera stwierdza dostatecznie okoliczność, że pochowany został a Ś. Jana.

Garść emigrantów szkockich, która, po opuszczenia ojczyzny, szukała gościnności w naszym kraju, zwróciła się przedewszyst-kiem do Prus Polskich. Prusacy nieufnem okiem patrzyli na przybyszów, a gdy dostrzegli, że ich umiejętność kupiecka A zabiegli-wość wytwarzają niebezpieczne dla ludności miejscowej współzawodnictwo, wyprosili ich od siebie. Szkoci udali się wówczas na Litwę i na Aazowsze.

Rozproszeni po całej Rzeczypospolitej, z trudnością wywalczali sobie prawo obywatelstwa, które równało się dla nich prawu istnienia. Pracowali wyłącznie w dziedzinie przemysłu i handlu, a gdy, podjąwszy się za Stefana Batorego dostaw dla wojska, dobrze to zadanie spełnili, król począł spoglądać na nich okiemjaskawem. Odtąd znikała stopniowo nieufność do przybyszów, tak odmiennych pod każdym względem od ludności krajowej, i niebawem zespolili się oni całkowicie z organizmem Rzeczypospolitej, otrzymawszy wolność prowadzenia handlu na całym jej obszarze.

Najprzyjażniejszą wszakże okazała się dla Szkotów Warszawa. Znaczna ich liczba osiadła tu po przeniesieniu stolicy z Krakowa, ożywiając handel miejscowy i zaprowadzając nowe gałęzie przemysła. Ściśle zespo-leni pomiędzy sobą, posiadając kierowników inteligentnych i energicznych, dość długo tworzyli odrębną kolonię, której głową był właśnie Czamer.

Za Zygmanta Iii-go, kapcy szkoccy posiadali w samym Ratuszu osiem sklepów z towarami szkockimi"; w piwnicach zaś pod Ratuszem otrzymywali winiarnie i piwiarnie. Wyrabiane i sprzedawane przez nich scikna należały do najpiękniejszych i najbardziej poszukiwanych.

Oprócz tego, szkoci trudnili się handlem drobnym, bądź to zasiadając przy straganach w Rynka („na treciech“, jak wówczas mówiono i pisano), lab też roznosząc pomniejszy towar w koszach pa całem mieście.

W „Peregrynacyi" Krzysztofa Radziwiłła, pisanej około 1584 r. (przekład Wargockiego, Kraków 1607) czytamy taką o tern wzmiankę: „Siła ich (Drazyanów) do Damaszka y Tyrola przychodzi, a jako naszy Szkotowie na opałce drobne rzeczy rozmaite dla sprzedania noszą po alicach, tak oni na szyi skrzynkę jakąś skórzaną miewają, w niej kilka cynowych kabków, flaszek kilka skórzanych, zimnej wody pełnych, dwa albo trzy grzebienie, szczotkę szatną y zwierciadło chowają".

Ale i ta współzawodnictwo żywioła miejscowego nie pozostawiło ich w spokoju. Zawistni kupcy prześladowali ich na różne spo« soby; kilkakrotnie przemyśliwano nawet o wy* mówienia im gościnności. Ha szczęście, można opieka Aleksandra Czamera, który uzyskał nobilitacyę i doszedł do najwyższych w ma* gistratarze warszawskiej godności, asawała za każdym razem grożące im niebezpieczeń* stwo.

Szkoci mieli a nas wrogów pomiędzy współzawodnikami, ale mieli też i sędziów su* rowych, którzy im gorzkich słów prawdy nie żałowali. Jak każdy żywioł napływowy, po* siadać masieli i oni pewne właściwości, inte* resom krajowców sprzeciwiające się a więc przez nich potępiane.

Wojciech Gostkowski, mało znany eko* nomista a zarazem złośliwy malarz obycza* jów za Zygmanta III, w rzadkiej broszurze p. t. „Detectio accessy skarbu Króla I. ości y Rzeczypospolitey" (bez miejsca i roku) tak pisze o Szkotach:

„Szotowie i ich fortele. — (I tego narodu iest prawo takie, że primo genitus zostaie się przy dobrach oyczystych i macierzyńskich, a ilekolwiek się po nim urodzi braci, ci gdy przydą do lat, maią być od niego exdotati i na woli ich iest: albo w państwie swym zo* stać, albo też na peregrynacyą iść i nabywać bogactw. Ci to ludzie nie maią sposobniey* szego państwa, iak nasze Królestwo Polskie.

h gdy się w którymkolwiek mieście wzbogaci y do pieniędzy przydzie, dragiemci Szkotowi onę majętność przędą, sam iedzie do Szkocyi. Rozumie tedy wiele ładzi, żeby przychodnio* wie, którzy obyczaie insze maią, a polskiemi ich odmienić nie chcą, sami się z sobą że* nią, wiary różnej są, sekreta Korony Polskiey do Tarek i do innych państw wynoszą, pro* wenta celne i Rzeczpospolitą oszakiwaią, ladzie naroda polskiego niszczą, handle im y kapiectwa z ręka i pożywienia wydzierają — bando na nie wydać, z Polski wygnać, bona ich konfi* skować, bo to wszystko zbiór z Polaków i w Polsce. Żaden nic nie przyniósł¹ do Pol* ski, ani na konia przyjechał, ani się wozem przywiózł; słaszna też, aby tam, gdzie gardło nabrał, tam ie zostawił".

Zwykły to objaw samolabstwa plemiennego, czy też plemiennej samozachowawczo* ści, które zawsze amieją upozorować swą po* lityczno*społeczną drapieżność.

Aówiąc o szkotach w Polsce, zapisać trzeba szczegół, mało dotąd znany, że w licz* bie ich znajdował się niejaki Jerzy Leirmont vel Lermoant, człowiek rzemiosła wojennego. Przybył on do Warszawy w początkach XVII wieka; następnie adał się do i^oskwy, dokąd powołał go car Aichał Teodorowicz do for* mowania pałków jazdy. Ten Lermoant był protoplastą wielkiego poety rosyjskiego, Lermontowa.

Aleksander Czamer, przechodząc kolejno wszystkie stopnie magistrackie, był w r. 1691 burmistrzem Starej Warszawy. Po skończonej kadencyi, nie przestawał pracować dla dobra miasta na skromniejszem stanowiska ławnika, na którem spotykamy go w ostatnim roka jego życia. Wcześniej zaś nieco, mianowicie w r. 1697, był rajcą magistratu oraz prowizorem szpitala Ś-go Ducha (consul et provisor hospitalis ad ecclesiam Sancti Spi~ ritus).

(Imarł Czamer w roku 1703, licząc lat 58. Aa u Ś. Jana tablicę, prywatne i publiczne jego cnoty wychwalającą i przechwalającą. Ten nagrobny panegiryk, tchnący od początku do końca fałszywym patosem i przepełniony stylową akrobatyką XVIII wieku, przytaczamy tu w całości, jako ciekawy w swoim rodzaju dokument:

D. O. M.

Exiguus hic cinis magnus est Alexander Czamer

Roseo Anglorum Sanguine nobilissimus, extra Patriam, Ecclesiam, Matrem professas, quam inter Pałrias Rosas erubuerał, in corde Poloniae; cum ad cor rediisset semper civis cordium bis cordialis Themidi legum Advocatus quater Proconsul cordatissimus id est caput et cor civium Varsaviensium extitit.

In consiliis non tam Anglus quam Angelus. Magni Consilii in executione decreto-rum Fabius, sed non cunctator.

In sohendis Judiciorum nodis Gordiis iłem, et alter Alexander. Priyihgiorum Civilium, Altare privilegiatum legum anima, et lex animata. Libertatum Urbis a servitute Liberator. Fundorum antiąuorum novus Fundator.

Ad coronaria Serenissimi Augusti II Comitia Legatus non jam a latere, sed a corde Regni, Secrelarii titulum novum accepit, pridem sub Rosa Patria natus ad Arcara, tandem post gloriosissima Acta egit animam.

Die 9. Martii A. Chr. 1703 aetatis j8.

Sed Ulatam sibi non illi a morte injuriam actis aeternaturis inscripturi cum

Proconsuli filio Wilhelmo Posteri scribunt in marmore laesi.

Po śmierci Czamera, kolonia szkocka straciła swą łączność i odrębność. Jedni ze Szkotów, zbogaciwszy się, powrócili do krają ojców swych, czema dziwić się tradno; inni wsiąkli nieznacznie w grant miejscowy i na« wet pamięć o swem pochodzenia zatracili.

¥ najdawniejszych taryfach pisano o tej kamienicy: „Falkiewicza, rajcy, z domem l\\ń» skieh*. Łączone były tym sposobem w jedno dwie posesye, stykające się ze sobą tyłami: jedna od strony Rynka, draga od Krzywego Kota. Na tej samej zasadzie, draga z tych posesyj nazywana była „Falkiewiczowską". Co się tyczy Aińskiego, to znaleźliśmy ślad, że on był za Zygmanta Aagasta (r. 1566) gminnym Starej Warszawy.

W końca zeszłego i na początku bieżą” cego wieka opisywana kamienica należała do Withoffów. Później była własnością Fiiesz-kowskiej, Romanowskiego, Ayśliborskiego.

Około roka 1840 mieściła się ta gospoda kaśnierska.

D. BOK WSCHODNI.

(Pomiędzy Celną a Kamiennymi Schodkami).

Ten bok nie odznacza się wielką archaicznością; nie posiada ani jednego doma, którego metryka byłaby starsza nad początek wieka XVII. Ta najbardziej srożył się wielki pożar w roka 1607. Prawie cała strona padła wówczas pastwą ognia.

Dziś jest to najruchliwszy z boków Rynka, co przypisać trzeba głównie licznym sklepom,- za lat dawnych musiało być inaczej. Ongi, największe ożywienie panowało na stronie przeciwległej, tam bowiem znajdował się główny wchód do Ratusza oraz przybytek ważniejszych posiedzeń magistrackich, zwany „Kamienicą Wójtowską". Tam wreszcie mieściły się najliczniej uczęszczane winiarnie.

Jeśli coś w owej epoce mogło bok wschodni bardziej ożywiać, to chyba tylko bliskość tak zwanej „kuny“, która znajdowała się wprost kamienicy „pod Fortuną“. Przy* pominamy, że kuna była klatką żelazną, przej-rzystą, do jednego z boków Ratusza przyle-gającą, w której zamykano oddzielnego rodzaju przestępców i przestępczynie.

Tłumniejsze fale ludzi płynęły podówczas po obu stronach boku wschodniego, tam mianowicie, gdzie on stykał się z dzisiejszą Celną i Kamiennymi Schodkami. Były to w dawnych wiekach bezimienne zaułki, albo raczej przesmyki, prowadzące do bram miejskich: pierwszy do bramy czyli baszty Białej, drugi do bramy Wiślanej.

Tyły tego boku zakrywał wysoki mur miejski. Z czasem, gdy Antiąua Varsovia po szwedzkich, fatalnych dla niej najazdach, przestała być warownią, w tym murze, prócz wróbli i jaskółek, poczęli budować sobie gniazda i ludzie. Z przybudówek, powiększanych następnie do rozmiaru zwykłych kamienic, powstała z czasem jedna połać dzisiejszej ulicy Brzozowej.

Wschodni bok Rynku był nazywany w starych taryfach „stroną prawą".

Nq 26 (57).

Rozpoczynająca ten bok kamienica na* rożna, dziś wszelkiego prawie charaktera pozbawiona, stanowi właściwie połączenie dwóch posesyj, które w wieka XVII wyraźnie roz* dzielano, nazywając jedną z nich „Walterów* ską“, drogą „Orłowską*. Z czasem obie kamienice przeszły na własność Waltera i w ta* ryłach z końca XVII wieka pod jego wyłą* cznie nazwiskiem są zapisyvs?ane.

Wspomnieć jeszcze trzeba, że jedna z ka* mienie była pierwotnie własnością „pani Ka* terliney", jak z nazwiska wnosić można, wło* szki, albo wdowy po Włocha.

W magistratarze Starej Warszawy zna* leźliśmy Jerzego Orłowskiego, ławnika, oraz Kacpra Waltera, rajcę.

W doma narożnym stawał gospodą bi* skąp łącki, mając do swego rozporządzenia: dwie izby, dwa sklepy, dwie piwnice i jedną kachnię. W przyległej kamienicy bywała go* spoda biskapa chełmskiego, którema oddano pięć izb, jeden sklep, dwie piwnice i dwie kachnie.

W roka 1784, w którym wyszła pierwsza drakowana taryfa Warszawy, oba domy za* pisane są pod jednym namerem, jako wła* sność „sławetnego" Preysa. Później posia* dają te posesye.- Collen, Aściwojewski, Za« szczyński.

Nq 24 (58).

Busser a potem Ziebowicz, czy też Zien-kowicz, (gdyż dwojako źródła ówczesne to na« zwisko piszą), posiadają tę kamienicę w po« czątkach XVII wieka. I o mężach tych i o po~ sesyi wiadomości nasze są nader szczapie.

Niczem szczególnem nie odznacza się ta kamienica zewnątrz i wewnątrz; znać też na niej i w niej późniejsze przeróbki.

¥ porze sejma miewał ta gospodę bi~ skąp przemyski. ¥ „Rewizyi" zapisano: „izb cztery, sklep jeden, piwnic trzy, stajenka oraz kramnica na przodka".

Za Stanisława Augusta rozsławia się ta kamienica po świecie, dzięki mieszczącej się ta drakami Dafoara. Dafoar tytałował siebie: „konsyliarzem nadwornym, drakarzem JKIAo^ ści, Rzeczypospolitej i Rady Nieustającej, dy« rektorem Korpusa Kadetów". ¥ Rynka, oprócz drukarni, miał księgarnię, będącą zapewne składem jego wydawnictw, był bowiem i na« kładcą. O losach tej drukarni pisze lagier w swej, częściowo dotąd drukowanej, „Este* tyce miasta ¥arszawy“: „Piotr Dafoar, kon~ syliarz nadworny, dyrektor drukarni Korpasu Kadetów, miał własną drukarnię w Rynka Sta*-rego Kiasta pod nr. 58. Po nim Tomasz Le* bron w niej drukował. Później dostała się przez związek małżeński z wdową Lebrun Lesznowskiema, redaktorowi Gazety Warszaw* skiej, dotychczas (to jest do czasów Kagiera) otrzymywanej przy ulicy Świętojerskiej".

Do notatki Magiera dodajmy kilka do* pełnień i sprostowań.

Dufour miał ta drukarnię (zarazem i księgarnię) tylko do roka 1784. Ze zmianą właściciela, zmieniło się i pomieszczenie; te* goż samego zaś roka, w tymże doma, a mo* że i w temże mieszkania, otworzył drukarnię kto inny.

Nowym założycielem drukarni nie był drukarz zawodowy, lecz przedsiębiorca, nic z drukarstwem właściwem i z literaturą nie mający wspólnego. Był to włoch, Bacciga* łupi, założyciel „loteryi liczbowej" w Warsza* wie, który początkowo wybijał u siebie tylko bilety i tabele loteryjne. Z tego względa dru* karnia jego nosiła miano „Loteryjnej".

Ze starannie opracowanej broszurki p. Że* goty Wywiałkowskiego pod tytułem: „Czcion* karnie, istniejące w dzielnicach ziem polskich" (Kraków—Warszawa, 1884), dowiadujemy się, że część drukarni Baccigalupiego została sprze* dana w roku 1792 księdzu Kalinowskiemu, który z niej oddzielny zakład drukarski utwo* rzył. Ta nowa drakarnia w roku 1799 prze*

Wracając do drokarni Loteryjnej, za« piszmy, że z czasem odbijać zaczęła coś wię« cej, niż plany i bilety. Tern „czemś więcej" nie były zresztą rzeczy bardzo wielkie, bo tylko „Kalendarze astronomiczno«gospodar~ skie polskie y raskie". Wychodziły one około roka 1820 nakładem Józefa Pokszty przy olicy Świętojańskiej, „przeciw Fary", z „Drukarni Baccigallopiego w Rynko S. h. Na 38".

szła na własność Wyżewskiego, którego poto« mek, przedzierzgnąwszy się w literata fran* caskiego i franeaza, podpisaje się: „de ¥y« zewa“. Od Wyżewskiego nabył drakarnię Jó« zef Goger, który ją świetnie rozwinął, drako« jąe prócz wiela dzieł ważnych „Tygodnik Ilu~ strowany", „Wędrowca* oraz swoje popalam ne ilastrowane kalendarze. Po śmierci ojca, otrzymywał ją w dawnej świetności Gracyan Gnger.

Signor Baccigalupkftenagetto, bo tak w całości brzmiało jego nazwisko, pozostawił syna, z którego córką ożenił się Jan Wró^ blewski. Drukarnia przeszła na własność te« go ostatniego w r. 1834, i pozostawała w jego ręko do roka 1844, w którym nabył ją Jan Jaworski.

Aby skończyć z osobistością Baccigalo* piego, zapiszmy szczegół, który w roka 1892 podały wychodzące w Krakowie „Wiadomości numizmatyczno^archeologiczne". Ha zatnie*

szczonej w tem piśmie reprodukcyi kredko* wego rysanka Aleksandra Orłowskiego, przed* stawiającego artystę w gronie przyjaciół war* szawskich, występuje w liczbie tych ostatnich i Baccigalupi. Wygląda tam na podżyłego jegomościa z cudzoziemskim profilem, który w sposób trochę rażący odbija od młodocia* nych przeważnie twarzy towarzyszów. Pod każdym z portretów, które są szkicowo ryso* wanemi w profilu popiersiami, umieścił Orłów* ski emblemata, wyrażające rodzaj zajęcia każ* dego z portretowanych. Pod wizerunkiem Baccigalupiego widzimy: ćwiartkę papieru z niewyraźnym napisem, przedstawiającą za* pewne bilet loteryjny.

Rysunek pochodzi z samego końca ze* szłego wieku, gdy Orłowski liczył niewiele więcej, nad lat dwadzieścia. Wiadomo jak we* soło, mimo żywo odczuwanych klęsk publicz* nych, upłynęła młodość znakomitego artysty; nie trudno też zgadnąć, że najbliższe jego otoczenie było hulaszczą, przeważnie z ży* wiołów artystycznych złożoną, kompanią, do której drogą pośrednią tylko mógł dostać się przedsiębiorca loteryjny. Innymi uczestnika* mi wesołego grona byli: Krystyan Karoli, ze* garmistrz*artysta; Karol Gróll, syn głośnego „bibliopoli" Stanisława Augusta, rysownik, ry* townik, miniaturzysta, mechanik i wynalazca,* iAanerelli, Włoch, nauczyciel śpiewu i gry na

gitarze; Bartłomiej Folino, kapitan artyleryi, nauczyciel szkoły wojskowej, przytem ryso^ wnik i rytownik; Kazimierz Wojniakowski, utalentowany malarz; wreszcie Itar, włoch z urodzenia, budowniczy.

Kamienicę, którą opisujemy, posiadał w ze~ szłem stuleciu „sławetny" Derussi; potem znaj~ dowała się w rękach Bielewicza, Brauna i t. d.

No 22 (59).

Oglądając archaiczną sień tego domu oraz niewielki a nadzwyczaj oryginalny dzie« dzińczyk, przypuszczać trzeba jedno z dwojga: albo płomienie strasznego pożaru w roku 1607 ocaliły tę kamienicę, opaliwszy tylko zewnętrz** ne jej mury, albo też po pożarze odbudowa** no ją w kształcie pierwotnym.

Cokolwiekbądź, ona nosi w środku wy** raźne znamiona wieku XV i przypomina wnę~ trza najstarszych domów krakowskich. Pismo obrazkowe „Wieniec", wychodzące w roku 1872, zamieściło jej widok wewnętrzny, rysowany przez Henryka Pillatiego, wraz z notatką Weinerta, który wzniesienia domu nie waha się odnieść do pierwszej połowy wieku XV.

Niegdyś czoło tej kamienicy zdobił rzeź-* biony, czy też malowany wizerunek Fortuny, z tego też powodu nazywano ją przez czas długi domem „pod Fortuną". Prawdopodo** bnie, podczas pożarci owo godło spłonęło, gdyż po roka 1607, żadnego po niem Siada, prócz nazwy, już się nie spotyka.

W „Rewizyi Gospód" z połowy XVII w. zapisano: „Kamienica Dzianotowska nowa". Nie wiemy, jak sobie tłómaczyć to ostatnie słowo, zdaje się jednak, że ono nie znaczy nic więcej, jak: „odnowiona".

Włoska rodzina Gianottich, osiadła w War« szawie za Jagiellonów, przyjęła tutejsze oby* watelstwo i pisała się z polska: Dzianoty, albo Dzianot. W kronice Starej Warszawy zasłyń nęli głośniej: Jan, Jakób i Piotr Dzianotowie.

Jakób Dzianoty, albo raczej, jak na ka« mieniu nagrobnym czytamy: Iacobus de Casłella» łis Gianotłi, pozyskał szlachectwo od cesarza niemieckiego Ferdynanda III. Był dworzanie nem królów polskich: Zygmunta III i jego sy* na Władysława. Od ostatniego otrzymał indy* genat.

Ten Dzianoty piastował przez czas długi godność burmistrza Starej Warszawy, a za położone dla miasta i dworu zasługi otrzy« mał w r. 1633 libertacyę swej kamienicy. Li« bertacya, potwierdzona później przez Jana Kazimierza, nie była jednak zupełną, gdyż kamienicę Dzianotowską przeznaczono na cza* sowę mieszkanie dla posłów zagranicznych.

Posłowie stawali tu aż do czasów /\ugu« sta III. Dodać wszakże trzeba, że mieli inną

jeszcze gospodę przy aliey Długiej, w kamie-nicy, zwanej „Giełdą".

I\óm o tem Jarzębski:

...Stój co żywo! Przeciwko, „Giełdą“ nazwany, Jest budynek murowany,

Kędy posłowie stawali, Cudzoziemscy przebywali.

„Giełda", nazywana zwykle „kupiecką" i będąca zarazem miejscem zbornem kapców miejscowych i przyjezdnych, znajdowała się obok kościoła Ś. Dacha, gdzie dziś dom pod namerem hipotecznym 540. Prócz wielkich izb gościnnych, mieściły się tam obszerne składy towarów, z zagranicy przywożonych. Podczas najazda szwedzkiego „Giełda kupiecka" spłonęła. Dom odbadowano później, zachowując dawne, grabę mary; gospody jednak: poselska i kupiecka jaź w niej mieścić się przestały. Nawiasowo dodajemy, że dopiero w połowie wieka XVIII kapiectwo warszawskie wznowiło swe zebrania, które odbywały się w jednej z izb ratuszowych. Potem (w roku 1817) otwarto giełdę w pałacu saskim, skąd przeniosła się najpierw do Ma-rywilu, następnie do Banku polskiego, aż wreszcie znalazła pomieszczenie w byłej „Gjeżdżalni" (niegdyś teatrze dworskim Augusta III) przy ulicy Królewskiej.

Wracając do Jakóba Dzianotego, z a* piszmy, że został pochowany wraz z żoną, Weroniką, w grobach katedralnych i że po-siada piękny pomnik w kaplicy Najświętszego Sakramenta. Umieszczony na płycie marmu-rowej napis, przytacza Starowolski w „ivlo-numentach“. Na pomnika znajdają się por* trety obojga małżonków.

Wzmiankowany w aktach Starej Warsza-wy, pomiędzy rokiem 1644 a 1650, Jan Dzia-noth (tak), ławnik magistratu, jest niezawodnie tąż samą osobą, co i Jakób Dzianoty, późniejszy burmistrz, i^ała odmiana w imieniu mogła być omyłką,- mógł też ten zacny obywatel nosić dwa imiona.

Utwierdza nas w tern przekonania okoliczność, że w ciekawych rachunkach Krzysztofa Arciszewskiego, królowi, czy też magistratowi warszawskiemu składanych, spotykamy kilkakrotnie wymienianego Jana Dzia-nota, jako właściciela kamienicy w Rynku. Z tych rachunków dowiadujemy się dwóch rzeczy: że w domu Dzianota znajdowało się zamczyste, warowne schowanie, i że sam Dzia-not cieszył się wielkiem u współobywateli zachowaniem, skoro powierzano mu do przechowania pieniądze publiczne.

Z zapisek „starszego nad armatą ko-ronną“, przytaczamy miejsca odnośne, jako

R. 1648, u Junii. Pana łanowi Dzia-notowi, od sklepa iego w Rynka, w którym się pieniądze Rzpltej dla warunku lepszego chowaią, od św. lana anni 1546 do drugiego św. lana anni 1648, dato się naymu rocznego złotych 150“.

ważne do charakterystyki stosunków ówcze-snych.

••• n

...„R. 1648, / Julii. Panu łanowi Dzia-notowi, od sklepu warownego w Rynku, w którym się pieniądze nowe ąuarły chowały, od św. lana Chrzciciela 1647 do drugiego św. lana Chrzciciela 1647 zapłaciłem naiem roczny złotych półtorasta. Hausknechtowi P. Dzianotowemu, żeby oko miał na drzwi u sklepu, na boty złotych trzy“.

We wspomnianej wyżej „Rewizyi Gospód" zapisano w kamienicy Dzianotowskiej: izb 8, oprócz „kownat" i alkierzów; sklepów 3, piwnic 3, kuchni 4. Dodano też: „Ta kamienica na posłów cudzoziemskich ex anłiquou.

Gdy po raz pierwszy numerowano domy warszawskie, dokonywając zarazem „lustracyi" każdej posesyi, ta kamienica, opatrzona wówczas numerem hypotecznym 59, posiadała: od strony Rynku Staromiejskiego sklep jeden, okien czołowych 9, po trzy na każdem z trzech pięter, szerokość zaś jej wynosiła łokci koronnych 11. Taż posessya od strony ulicy Brzozowej miała tylko jedno piętro o dwóch oknach, szeroka zaś była na łokci 13. Te szczegóły podaje rękopiśmienna taryfa z roku 1784 (nie trzeba jej łączyć z taryfą drukowa** ną z tegoż rokci, „do składki na koszary — jak tytał opiewa — ułożoną i perceptę, z kwi« tami zgodną, okazującą".

Część posesyi od alicy Brzozowej zo» stała wybadowana znacznie później, niż ka« mienica rynkowa. Nastąpiło to w początkach wieka XVIII, gdy miasto, aważając dalszą kon~ serwacyę starego mora obronnego za rzecz niepotrzebną, pozwalało przerabiać go na do* my mieszkalne. Z tego mara właśnie po* wstała owa kamieniczka — jak cała zresztą tamta połać alicy Brzozowej.

Każdego, kto ogląda dziś tyły dawnej ka** mienicy Dzianotowskiej, zadziwia niezwykła jej postać. Aożnaby sądzić, że to szczątki twierdzy, dziwnym zbiegiem okoliczności na siedzibę ladzką przetworzone. Pozory mylą. W przeszłości owych przybudówek niema nic wojowniczego; one noszą na sobie po pro** sta ślady niefortunnych pokaszeń spekulacyj** nych.

W r. 1766 kamienica „pod Fortuną" zo« stała własnością słynnego lekarza warszaw** skiego Jana Chrzciciela Czempińskiego.

Czempińskim wystawia pochlebne świa** dectwo J. Bartoszewicz w „Kościołach war** szawskich". Pisze, że ta rodzina za Stanie sława Augusta i wcześniej należała do najza* służeńszych w stolicy, zwłaszcza w obrębie Starego Aiasta. Wzmiankuje zarazem o szcze* gólnem nabożeństwie, jakie mieli do kościoła księży Augustyanów. Wreszcie o jednym Czem* pińskim mówi, co następaje:

„Ambroży Tomasz Czempiński, metry* kant skarba koronnego, aczynił a Augustya* nów zapis na mszę, mającą się odbywać o 12 w poładnie i otrzymał na nią dyspensę z Rzy* ma. Przeznaczył ją dla osób (głównie orzę* dników), zatradnionych urzędowaniem w go* dżinach przedpołudniowych i ztąd narażonych na opuszczanie mszy świętej. W kaplicy Au* gustyanów, gdzie ta msza dotąd się odprawia i odprawiać będzie po wszystkie czasy, znaj* duje się popiersie dobroczyńcy z marmuru. Gmarł Czempiński w 1768 roku".

Ten fundator mszy wieczystej był wła* śnie ojcem Jana Chrzciciela, lekarza, a dzia* dem Pawła, doktora medycyny, wykształcone* go w Wiedniu.

Czempiński Paweł, urodzony w Warsza* wie i w Warszawie do śmierci przemieszku* jący, pod niejednym względem dobrze się mia* stu i społeczeństwu zasłużył. Biegły w teoryi i praktyce lekarskiej, uprawiał również z za* miłowaniem nauki przyrodnicze. Napisał ory* ginalnie podręcznik szkolny pod tytułem: „Zoo* logia, czyli zwierzętopismo dla szkół narodo* wych“, pomagał też Kłakowi w pracy nad „Botaniką", dla tychże szkół przeznaczoną.

Zebrawszy znaczny majątek, Czempiński nabył dwie pobliskie posesye przy alicach: Brzozowej i Gnojnej (ówczesnej), namery hi-poteczne 215 i 216. Posiadając obszerne pla-ce i znaczny kapitał, postanowił zabawić się w przemysłowca, i w tyłach swej posesyi za-czął badować gorzelnię, dystylarnię, młynzbo-żowy i t. p. Z winy budowniczych, czy też powoda złej natary grunta, fandamenty du-żych gmachów obsuwały się, mary krzywiły, i po wiela niepomyślnych próbach i wyczerpania się kapitała, całego przedsięwzięcia zaniechać musiano.

Doktór Czempiński, ożeniony z Prowi-dencyą Lafontaine’ówną, córką znakomitego również lekarza z czasów Stanisława Augusta, był rodzonym dziadkiem znakomitej autorki, Klementyny Hoffmanowej. Córka Czempińskiego została poślubiona Ignacemu Tańskiemu, miernema poecie a sumiennemu urzędnikowi, i owocem tego właśnie małżeństwa była przyszła autorka „Krystyny". Kamienica „pod Fortuną" szczyci się nawet tern, że głośna pisarka w jej marach, w roku 1798, światło dzienne ujrzała.

Nie było-by też rzeczą zbyteczną upamiętnić ten fakt umieszczeniem na czole domu odpowiedniej tablicy pamiątkowej.

Życic domowe Czempińskich odznaczało się nastrojem serdecznym i artystycznym. Wieczorami zabawiano się tam muzyką, którą wszystkie dzieci doktora z powodzeniem oprawiały, oraz literacko-naokowcmi poga-dankami, na które, obok młodych aspirantów do wieńca wawrzynowego, uczęszczały naj-poważniejsze znakomitości ówczesne.

Do najstalszych i najzażylszych bywalców gościnnego doma Czempińskich należał ksiądz Franciszek Bohomolec. Pod miłem wrażeniem stale doświadczanej gościnności, napisał ksiądz-poeta dochowany w rękopisie wierszyk. Przytaczamy go, jako otwór dzielnego pisarza oraz ciekawy przyczynek do kroniki Starego Aiasta.

Wieczory na Satrem Mieście u konsyliarzostwa Czempińskich.

Wdzięczne wieczory, rozkoszne me chwile,

Które w Czempińskich domu trawię mile,

Jak słodkie dla mnie tam powaby macie!

W tem złe, że nazbyt prędko upływacie. Przyjemna ludzkos'ć, spokojność łagodna, Przezorna grzeczność, wesołość swobodna, Przystojne względy dla każdej osoby,

Są tego domu szacowne ozdoby.

Pan jego, skoro ze snu się obudzi,

Eieży ratować nieszczęśliwych ludzi,

A sama pani, przykład dobrych matek,

Ma baczność na dom i na grono dziatek.

Po dziennych trudach, gdy powraca zmrokiem, Dziateczki, miłym wzruszone widokiem,

Niewinne rączki ku niemu ściągają,

I sercem raczej, niż usty, witają.

Chcąc potem ojca dobrego ucieszyć Poczynają się do muzyki spieszyć;

Ta klawicymbał, ta arfę porywa,

Ów głosu z skrzypiec miłego dobywa.

Ozwą się zaraz zabawne piosneczki,

Wdzięczne aryjki, wesołe taneczki.

W tern wszystkiem matka pierwsze trzyma czoło, Dźwiękiem i pieniem dowodząc wesoło.

A skoro głosy ucichną muzyki,

Wnet bawić zaczną roztropne żarciki,

Lub inne jakie rozrywki uczciwe,

Wnosząc do serca wesele prawdziwe.

Wpośród miłego tego zgromadzonia Nikną me troski, nikną utrapienia,

A serce, dziennym kłopotem znudzone, Znajduje sobie chwile ulubione.

O miły domie, którego ponęta Osładza życia mojego momenta,

Twojej ludzkości jest to dar prawdziwy,

Że chociaż krótko, bywam w nim szczęśliwy!

Aż do roka 1822 zapisywany jest w ta~ rytach, jako właściciei kamienicy pod nume* rem 59, Czempiński. Potem ona przechodzi do Jana Zawiszy. Dokładną listę późniejszych posiadaczów wypisujemy z Weinerta. Po ro« ka 1722, byli nimi kolejno: Jalia z Zawiszów Słomińska, Jan i Felicyanna ze Styczyńskich Lindnerowie, Józefat Cybulski, Aleksander Brujewicz, Kiwa i Cecylia Lebenthalowie, Jan i Paulina Baumgartowie, Franciszek i Karolina Dzwonkowscy, Gustaw i^eizner, August Gebaaer.

O tej kamienicy dwa jeszcze mamy do zanotowania szczegóły.

Około roku 1750 mieszkali ta słynni malarze: Czechowicz Szymon i z siostrzenica jego ożeniony Smaglewicz Łakasz.

W końca XVIII stalecia ksiądz Bohomo-lec zahipotekował na tym doma sarnę, na cel dobroczynny przeznaczoną, od której procenty wypłacane są dotąd „wstydząeema się zebrań".

N9 20 (60).

Po bogatym we wspomnienia doma poprzednim, ten wygląda dziwnie jałowo i bez-treściwie. Przy rozpatrywania jego przeszłości, nie adało mi się zebrać żadnego prawie materyała historycznego i kronikarskiego; zmuszony jestem nawet postawić koma innema rozwiązanie zagadki, jaką przedstawia znajdujący się nad furtą a mocno już zatarty herb, przedstawiający, jak się zdaje, rogi jelenie z zębatą nad nimi koroną (Rogala?, Działosza?—a może własny herb Gianottieh?).

Lustracya z czasa wojen szwedzkich nazywa ten dom „Balcerowskim". Ta nazwa nasawa ponownie wątpliwość, jaką poruszałem jaż, opisując jedną z kamienic przy ulicy

Nowomiejskiej (nr* 3/178), mianowicie: czy „Balcer" (Baltazar) jest ta nazwiskiem, czy też ażytem zamiast nazwiska—imieniem? Pa* tryarchalność, panująca wśród ówczesnego mieszczaństwa warszawskiego, które tworzyło jakby jedną rodzinę, czyni możliwem ostatnie przyposzczenie.

Tema przypuszczenia większe jeszcze prawdopobieństwo nadaje „Rewizya Gospód", gdzie o tym domu napisano: „Kamienica antę Balcerowey Giziney". To już wyraźna wska* zówka, że dom należał poprzednio nie do ja* kiegoś Balcera o niewiadomem imienia, lecz do Balcera, czyli Baltazara, Gizy.

„Rewizya" wymienia w tym domu: izb ll, piwnic 3, sklepów 2, kuchen 3.

Przy końcu XVIII i w początkach XIX wieku posiada opisywaną kamienicę jakiś „sła* wetny" Kurkę. Późniejszymi właścicielami są: Ptaszyński Kazimierz, Dorantowicz Paweł i Wilczan.

Nq 18 (61).

Kronika tego domu zaznajamia nas z no* wą rodziną obywateli staromiejskich: z Orle* musami, właściwie Horlemesami.

Jakby dla dopełnienia różnolitości ple* miennej patrycyatu warszawskiego, pochodzę-nie tej rodziny było holenderskie. Horlemes sowie prawdopodobnie przybyli do Warszawy razem z osadnikami, którzy zajęli i oprawili dziką naówezas kępę „Kawcząu na Wiśle. (Kępa, nazywana z tego powoda przez czas długi „Olendrami", za Augusta II otrzymała dzisiejszą nazwę „Saskiej").

W aktach Starej Warszawy z nazwiskiem Horlemesów spotykamy się po raz pierwszy w r. 1624. Horlemes, szafarz miejski, pod* czas panującej wówczas zarazy morowej, z polecenia Magistratu wystawia na „Kępie Polkowskiej" (wprost Zamku, dziś już nie* istniejącej) siedem budynków drewnianych dla dotkniętych zarazą.

Ten Horlemes umarł w roku 1641 jako rajca magistratu. Ma w kościele katedralnym Ś. Jana pomnik, z portretem na blasze, wy* stawiony przez żonę, Barbarę Gizankę.

Napis na pomnika następujący:

D. o. M.

Joannem Horlemes Varsaviensem Civem artis hic opificio expressnm vides, qualem virtus expresserał videre non po test.

Bono Patriae natus ad extremum vitae diem continuatis Magistratibus

eidem laudatissime praefuit, et eximia morum probitate prae/ulsit,

Post consulatus plures summa cum omnium ordinum approbatione gęsto singularium Suffragio meritorum aeternis Coeli

Consulibus adnumerandus.

Obiit

Anno Domini MDCXLI die XII Augusti. Barbara Gisanka Uxor marito śuavissimo, N. N. N. N. Filii Parenti optimo p. p.

W roka '1672 ftagastyn „Orlemas“ jest wójtem (advocafus) Starej Warszawy. Gdy w tym roka powstaje pierwsza w Warszawie komisya do kontroli nad mieszkaniami i mel« dankami mieszkańców, należy on do tak zwa« nych kwatermistrzów, czuwających nad tą czynnością.

Horlemesowie posiadają ten dom przez cały wiek XVII.

Znajdająca się na czole doma tablica jest świadectwem libertacyi. Libertacya nastąp piła późno, gdyż dopiero w roka 1736.

Napis całkowity brzmi:

Constitutione anni 1736, fol. 100 tit. gratitud; ab ex-officio liberała et ab oneribus civilibus in perpetuum yindicata.

Zasługi Kicińskiego dla miasta i dla kraju są zbyt wielkie, abyśmy mogli ominąć sposobność przypomnienia ich ziomkom. Dziś prąd życia społecznego, choć ani nazbyt głęboki, ani obfity, jest tak szumny i prędki, że nie daje czasu oglądać się nawet za ludźmi doby wczorajszej.

W drugiej połowie XVII wieko dom „Orle-mesowski" był własnością i mieszkaniem Piasa Kicińskiego, dobrego i zasłużonego obywatela. Nowy posiadacz z gruntu posesyę swą od-świeżył i uczynił jedną z najporządniejszych w Rynku.

O Piusie Kicińskim, oprócz luźnych, encyklopedycznych notatek, posiadamy obszerniejsze artykuły w „Przyjacielu Ludu" (r. 1840, nr. 19), z podpisem S., w „Cmentarzu Powązkowskim" K. Wł. Wójcickiego (tom II, str. 188), oraz na czele „Poezyi“ Brunona Kicińskiego, jego syna.

Najwięcej światła na postać dzielnego patryoty, a zarazem i na całą współczesną mu epokę, rzuciłyby pozostawione przezeń pamiętniki, dotąd wszakże nikt nie zajął się ich wydaniem. Nie wiemy nawet, gdzie się w obecnej chwili rękopis ich znajduje.

Bruno Kiciński, założyciel „Kuryera Warszawskiego", utalentowany poeta i dziennikarz, jeden z pierwszych u nas, po dzisiejszemu się wyrażając, publicystów, uczcił pamięć ojca

Portret przedstawia dorodnego, w średnich latach, mężczyznę w kontasza, z wielką wstęgą ordera świętego Stanisława na piersiach. Ten portret w zupełności asprawiedli-wia, co o ojca napisał syn:

ciepłem wspomnieniem pozgonnem, do którego dołączył jego portret oraz wybór dyletanckich, lecz nieraz szczęśliwych, prób poetyckich.

Świetna powaga czoło zdobiła, Wzrok męski w czarnej źrenicy tlał; Ale na ustach słodycz tak miła, Uśmiech tak lube siedlisko miał,

Jż mnie się zawsze myśl ta marzyła, Że uśmiech matki Bóg dobry dał Ojcu, dla tego, aby w tęsknocie Po matki stracie ulżyć sierocie.

Pios Kiciński (syn Aichała i Franciszki z Rylskich) w historyi krają zapisał się tern głównie, że energicznie i skutecznie zwalczał liberum veto.

Grodzony na wsi, stał się później prawie zupełnym mieszczaninem, gdy, oddany na dwór Stanisława Augusta, otrzymał tytuł sekretarza królewskiego, a z czasem został „szefem" królewskiej kancelaryi. Te zajęcia zmuszały go do przemieszkiwania w stolicy; one też pewnie sprawiły, że zapisał się do szeregów mieszczaństwa warszawskiego.

Dwukrotnie posłował na sejm, jako przed-sta\x>iciel ziemi Czerskiej i Liwskiej; pod* czas sejma czteroletniego otrzymał od króla kasztelanię połaniecką.

Niedługo cieszył się tytałem kasztelana; okoliczności jednak sprawiły, że go zamienił na tytał hrabiego. Tym ostatnim obdarzył go cesarz acistryacki, Franciszek, pod którego berło i protektorat schronił się po roka 1794. Władca ftastryi w ten sposób wytępiał w Qa« licyi nienawistne sobie tytciły kasztelanów i wo« jewodów, że pozwalał kapować za nie dzie~ więcioperłowe korony.

Powróciwszy, ze zmianą stosanków po* litycznych, do krają, Pias Kiciński nie pysznił się swem młódem hrabiowstwem, które ogół dość ironicznie traktował; syn joż wszakże nie zaniedbał tytała tego na zawsze z nazwiskiem swem połączyć.

W r. 1817, po wskrzeszenia Królestwa, były sekretarz Stanisława^Aagasta powołany został, na przedstawienie senata, na senatora kanclerza; pełnił też obowiązki sędziego naj~ wyższego.

CImarł w Warszawie, w r. 1828, mając lat 77, i pochowany został na cmentarza Powąz* kowskim.

Autor życiorysu jego w „Przyjaciela Ludu“ tak o nim pisze:

„Zasługi Piusa Kicińskiego w krótkich zawrzemy słowach. Będąc posłem, stał się jednym z pierwszych powodów do zniszczenia liberum veto, a gdyby cała jego działalność ześrodkowała się jedynie w naprawienia tego, co Siciński (poseł Opieki), zepsał, jaż byłoby dlań dość prawa do zostania w dziejach naszych. Jednak nie ta się kończą jego zasłu-gi. Olepszył on wiele form w obradach i usta-wach; będąc przy boka Stanisława Augusta, odprowadzał go nieraz od słabych czynów, którymi się ten król plamił..

W „Aałej Encyklopedyi polskiej" (Leszno i Gniezno, 1841) zapisano następujący fakt z działalności politycznej Piasa Kicińskiego, dokładnie wyrażający jego przekonania i dążenia:

...„Godne jest awagi, że w ciąga swej mowy (na sesyi sejmowej 28 stycznia 1792 r.), Kiciński, jakby przyszłości widokiem natchniony, nalega na sejm, aby z winowajczymi magnatami, jakąkolwiek wziętość posiadają w narodzie, tak postąpiono, jak z mniej ważnymi obywatelami, naprzykład z generałem Kościuszką (i), gdyby (czego nie dopuszcza) ten czcigodny mąż miał być kiedykolwiek przestępny prawom i ojczyźnie. Wskutku owych przemówień, ukarani zostali Potocki i Rzewuski utratą urzędów; władzę zaś hetmańską na zawsze zniesiono".

Wspomnieliśmy o poetyckich próbach Piusa Kicińskiego. Pragnąc w tym szkicu dotknąć choć pobieżnie wszystkich stron jego różno* rodnej działalności, powtarzamy przytoczony przez Wójcickiego wierszyk p. t. „ftyśl na cmentarza".

Pod tym głazem pan śpi razem I poddany;

Bo już w grobie równe sobie Wszystkie stany.

Więc, przechodniu, pomyśl o dniu Zgonu twego;

Wynijdź z błędu i bez względu Czcij bliźniego.

Nędznych wspieraj, łzy ocieraj Wszystkich braci.

Gdy cię z niemi złożą w ziemi...

Bóg zapłaci!

Prosty to wierszyk, ale poczciwy, zacny, duszę szlachetną ujawniający.

Poza osobą Piusa Kicińskiego, nic już kamienicy, o której mówimy, nie uświetnia.

W roku 1784 posiada ją „szlachetna" Andrychowiczowa; potem przechodzi kolejno do rąk Białobrzeskich, Solnickich. Około 1845 r. jest własnością Jana Gautiera, na polu dobroczynności publicznej znanego, kto* ry odstępuje ją Waleryanowi Grabowskiemu. Dziś należy do J. Aaya.

Nq 16 (62).

W taryfie z roku 1832, wydanej przez J. Glucksberga, znajdują się dwa numery 52,

Ten rozdział, jak się zdaje, nastąpił w bliższej jaż nam epoce. Dawniejsze lustra-cye i rewizye nic o nim nie wspominają.

odróżnione literami a i b. Pierwszy namer posiada czoło od strony Rynka, dragi od aliey Brzozowej. Nr. 62a jest własnośeią Ła-cyi Dalewskiej, nr. 62b — Antoniego Kobyłeckiego.

Najdawniejszym ze znanych nam posia-daczów tej kamienicy jest Tomasz Kociszewski. Pod rokiem 1609 spotykamy tego Kociszewskiego na liście „Koła Ławniczego" Starej Warszawy,- w lat kilkanaście później, jest rajcą. Na wyższe arzędy nigdy Kociszewskich nie wynoszono, i wogóle w kronice staromiejskiej nieznaczną oni odegrali rolę. imo to wymienia ich Jarzębski pomiędzy przedniej-szymi rodami mieszczańskimi.

W dragiej połowie XVII wieka posiada kamienicę Aorykoni. Znajdaje się w niej wówczas, wedłag „Rewizyi Gospód"—izb 8, sklepów 3, piwnic 3, kachen 5. Stawał ta gospodą referendarz koronny świecki.

Taryfy drukowane, poczynając od r. 1784, z wyjątkiem wspomnianej taryfy Gldcksberga, nie rozróżniają dwóch posesyj, jednym numerem oznaczonych, zaznaczają wszakże dwoistość tę w inny sposób, mianowicie: wymieniając dwóch oddzielnych posiadaczów. I tak: w r. 1784 wymienieni są: Dalewski i Greber;

w 1797—ciż sami (zamiast Greber—Greiber); w 1807 — Dalewicz (tak) i Chruszczewicz, w r. 1817 r— ciż sami; — w r. 1821—Dalew* scy i Chruszczewicz; w r. 1844 występuje tyl* ko jeden właściciel Franciszek Poliński, później, przy jednym właściciela i jednym numerze, dopisywane są zwykle litery A B.

Ze wspomnień potocznych, do tego do* mu przywiązanych, to chyba jedno zanotować można, że około r. 1830 mieszkał w nim Gu* genmus Antoni, słynny zegarmistrz, z którego pracowni wyszły najlepsze zegary wieżowe, jakie dotąd Warszawa posiada.

Był on synem Franciszka Gugenmusa, również słynnego zegarmistrza, o którym zaj* mające szczegóły opowiada Wójcicki w dziele: „Warszawa, jej życie umysłowe i t. d. w cią* gu lat 30 (1800—1830)“. Ten Gugenmus wy-rabiał głównie małe zegarki kieszonkowe, a że był dostawcą dworu Stanisława Augusta, umie* szczał zwykle na tarczy zegarkowej napis: „Franęois Gugenmus Florloger du Roi“. Ze* garki cieszyły się wielkiem powodzeniem; dziś poszukiwane są przez zbieraczów sta* rożytności.

„Była to osobistość oryginalna i wydatna— opowiada o Gugenmusie Wójcicki. Chodził dzień cały po ulicach Warszawy, zawsze je* dnakowo ubrany, w surducie granatowym, kro* jem staroświeckim, w spodniach czarnych lub ciemnych, krótkich po kolana, w pończochach białych jedwabnych i trzewikach z dażemi srebrnemi sprzążkami. Na głowie, której ni* gdy nie nakrywał, peraka opudrowana, wypo« madowana, ufryzowana w daże loki, z harbajn tłem z tyła. Kapelasik mały, składany (cha* peau bas) pod pachą lab w ręce, kończył abiór, którego nigdy nie zmieniał, latem czy zimą, w dzień pogodny lab deszcz i największe błoto".

Ten Gagenmas był „chodzącą gazetą", i otrzymając w licznych listach, odbieranych z zagranicy, najświeższe wiadomości polityczne, roznosił je po całej Warszawie.

Pisze Wójcicki, że mieszkał Gagenmas na alicy Świętojańskiej „we własnym doma pod nr. 27“, i w tern myli się, ten dom bowiem był zawsze własnością księży Seminarzystów.

W każdym razie Gagenmasowie, jako wierne choć przybrane dzieci Starej Warsza* wy, nigdy się za obręb jej marów nie wypro* wadzali.

No 14 (63).

Wyjątkowo abogą w fakty jest kronika tej, niczem nie odznaczającej się, kamienicy.

Prócz nazwiska, nic nie wiemy o jej pierwszym, z początków XVII wieka, właści* cielą. Był nim jakiś Kapcewicz, człek i m* zywający się dziwnie i dziwną tajemniczością przed potomnymi okryty.

Domyślać się tylko możemy, że był spo* krewniony z rodziną Strabicza, burmistrza i obywatela Starej Warszawy, i że po jego śmierci, kamienica do rodziny tej przeszła, czy też tylko powróciła. Ten domysł opiera* my na wspomnianej tu wielokrotnie „Rewizyi Gospód“, w której o tym domu napisano: „Ka* mienica Kupcewiczowa, ad praesens sukceso* rów Strubicza".

Stawał w tej kamienicy wojewoda łę* czycki; była też w porze sejmowej „na dwór JKFlości", to znaczy na pomieszczenie zwięk* szonej liczby dworzan królewskich, zabierana.

Liczono w niej: izdeb 7, sklepów 2, pi* wnic 3, kuchen 2, kramnicę jedną.

„Szlachetny" Łyszkiewicz, Fontana, Kra* szewski czy też Kruszewski—oto kolejni po* siadacze tej mało ciekawej posesyi w wieku XVIII i XIX.

Nq 12 (54).

Co za jedni byli Czerscy, którzy w po* czątkach wieku XVII tą kamienicą władali, a może ją nawet w dzisiejszym jej kształcie wnieśli?

Na to pytanie nie możemy, niestety, dać wyczerpującej odpowiedzi. Cała nasza zna* jomość rodziny Czerskich ogranicza się na fakcie, że w roka 1621 Jan Czerski pełnił obo* wiązki ławnika Starej Warszawy, oraz na ogól* nikowej wzmiance Jarzębskiego, który, wy* mieniwszy zasługi Gizów, Strubiczów, Dre* wnów, mówi:

Czerscy dobrzy między niemi, Godni równo siadać z niemi,

W drugiej połowie tegoż wieku znikają Czerscy nawet z liczby posesyonatów staro* miejskich, a kamienica, o której mówimy, przechodzi na własność Kociszowskiego, za* pewne tegoż samego, co posiadał i pobliską (pod nr. 62) posesyę.

Około r. 1670 jako właścicielka domu występuje „pani Kociszowska".

Stawał tu gospodą biskup płocki. W ka* mienicy liczono podówczas izb 8, sklepów 3, piwnic 3, kuchen 2.

Przez przeciąg stu lat blisko, to jest od połowy XVIII do połowy XIX wieku dom pod nr. 64 był własnością Archikonfraterni lite* rackiej.

Bractwo, nic z literaturą nie mające wspólnego, nabywało tę posesyę częściowo przez cały szereg lat, mianowicie od r. 1736 do 1796. Aożność kupowania nieruchomości zawdzięczało hojnym ofiarom swych człon* ków, w ostatnich latach stulecia poprzedniego czynionym. Odznaczali się pod tym względem

„bracia": Sroczyński, Soczawski, Bogdanowicz i Wysoczyński.

Dochody majątku stałego archikonfraterni były przeznaczone na wspieranie członków niezamożnych lab chorych, nabożeństwa za zmarłych i otrzymanie w świetności kaplic bractwa.

Archikonfraternia posiadała* kilka pose-syj, wszystkie jednak w roka 1856 sprzedała, „aby połączywszy kapitały z fandaszami po* wstałymi ze składek, obmyśleć stały środek, który-by pozwolił wypełniać nowe obowiązki i cele, jakie sobie bractwo w amowie przepisało".

Jakoż jaż w taryfie z r. 1859 dom pod nr. 64 zapisany jest jako własność prywatna. Przy sposobności kilka słów o samem

bractwie.

Archikonfraternie czyli arcybractwa „literackie", były rozpowszechnione nie tylko na Aazowsza, lecz również w Wielkopolsce i innych prowincyach Rzeczypospolitej. Odróżniały się od innych bractw tern, że koniecznym warunkiem przyjęcia do nich była umiejętność czytania po polsku, a podobno i po łacinie, i^iano swe jednak wzięły nie od literatury, lecz od mistycznego „listu" (lełtera) Aatki Boskiej, który był relikwią pierwszego z nich.

Warszawska Archikonfraternia literacka została założona w 1540 r. Nie mieściła się wówczas tam, gdzie obecnie, to jest przy ko* ściele Ś. Jana, lecz przy kościele i klaszto* rze Ś. Jerzego, niegdyś przy alicy Święto* jerskiej istniejących.

W tym ostalnim kościele arcybractwo miało swą własną kaplicę, nazywaną kaplicą Ś. Trójcy; samo też istniało w początkach pod wezwaniem Ś. Trójcy, Narodzenia N. Panny i Ś. Jakóba Apostoła.

Przeznaczeniem jednak było Archikon* fraterni literackiej przenosić się często z miej* sca na miejsce. Już w 1579 r., a więc w nie* całe lat 40, widzimy ją przy kościele Ś. Da* cha, „za Bramą Nowomiejską".

Tam, za czasów Władysława IV, odwie* dza ją Jarzębski i zastawszy braci, niewiado* mo czy na modlitwie, czy też na jakiejś żwa* wej brackiej dyspucie — mówi o nich ironi* cznie:

Wszedłem, aż tam literacy Krzyczą—rozumiałem: żacy...

I a Ś. Dacha Archikonfraternia dłago nie gości. W połowie XVII w. przenoszą się „literaci" najpierw do Ś. Jana, następnie do Jezuitów, wreszcie, na poprzednie miejsce wró* ciwszy, już na niem pozostają.

CI Ś. Jana czyli u Fary kapituła oddała arcybractwu oddzielną kaplicę. Kaplica ta, należąca kolejno do rodziny Wolskich i Ka* zanowskieh i nosząca tytał Ś. Krzyża, była podówczas bardzo zrajnowana. Nowe brac-two doprowadziło ją swym kosztem do po-rządka, poczem odnowiona kaplica otrzymała tytał Niepokalanego Poczęcia N. P. Aaryi. Ten tytał dotąd jej przysłagaje, choć nazywana jest zwykle kaplicą Archikonfraterni literackiej. Znajduje się po prawej stronie pre-zbiteryum, a wejście do niej zamyka wielka, misterna krata żelazna.

Właściwie od tej daty dopiero bractwo literackie zaczęło się nazywać „Archikonfra-ternią"; w tej też dacie wziął początek jego pamiątkou?y Album, którego pierwszą kartę wypełniają podpisy własnoręczne Aichała Ko-rybuta i jego małżonki Eleonory. Na dalszych kartach podpisywali się kolejno manu propria: Jan III (z żoną i synami), August II, August III (z żoną), Stanisław-August, Fryde-ryk-Aagust, książę warszawski i t. d. Obok nich grapają się najpierwsi dostojnicy Rzeczypospolitej, od końca XVII w. począwszy.

Na ciekawym „liście brackim" czyli dyplomie Archikonfraterni, rysowanym w 1842 r. przez Józefa Głowackiego, znajduje się a góry wizerunek N. P. /Taryi, a po bokach wizerunku postacie klęczące; z lewej strony: Sobieski, Poniatowski, Korybut i August II; z prawej strony, dwie królowe (zdaje się Eleonora i iAarya Kazimiera), oraz jakaś kobieta w ha-

bicie mniszki. 0 dołu czterej Ewangeliści, czytający i piszący.

Dawna kamienica Archikonfraterni lite-rackiej była później własnością Olszewskich.

Ng 10 (65).

Dochowała się jeszcze na czole tego domu tablica pamiątkowa, ale już z epoki późniejszej. Napis jej, wbrew zwyczajowi, polski. Tern dziwniejszy to wyjątek, że właśnie w owym czasie jak najbardziej łaciną się sztukowano.

Obywatel, który w początkach XVIII w. tę kamienicę nabył i po swojemu przerobił, ten fakt ważny dla siebie w tych słowach przekazuje potomności:

A. B.

Bogu na cześć, najmilszym dziateczkom i sobie ku wygodzie, a miastu ku większej ozdobie. Dnia 9 kwietnia 1709.

Litery A. B. znaczą: Andrzej Byczkowski.

O tym Byczkowskim zapisał Sobieszczań-ski wiadomość, że, zamieszkawszy w swej posiadłości w trzydziestym roku życia, umarł po siedemdziesięciu latach przemieszkiwania w niej, a zatem jako starzec stuletni.

Zasłużony historyk Warszawy przytacza ten fakt na dowód, że warunki hygieniczne

Starego Piasta nie są tak złe, jak o tem sądzą powszechnie. Owszem, otrzymuje Sobie-szczański, „że mimo nieprzyjaznych dla zdrowia warunków, mieszkańcy Rynku dochodzą lat sędziwych i nigdzie może nie spotyka się tylu starców, co w tej dzielnicy“.

To twierdzenie zadziwi z pewnością każdego hygienistę, którego ciekawość, przypadek lub obowiązek zawiodły kiedykolwiek do wnętrza staromiejskich domów, w ich stanie obecnym. Jak tu było przed wiekami, nie wiemy, przypuszczać jednak można, że było lepiej, choćby z przyczyny mniejszego zaludnienia miasta. Dziś, zatęchłe w wązkich sieniach powietrze; małe, do studzien głębokich podobne, podwórka; zaduch z odbywającego się na Rynku targu; wreszcie bliskie sąsiedztwo brudnego, pokładami odpadków miejskich podwyższonego Powiśla, czynią dzielnicę Staromiejską jedną z najniezdrowszych, a może naj-niezdrowszą w Warszawie.

Przed dwoma wiekami, dom opisywany był własnością Baryczków.

Posiadał go najpierw ksiądz Hyacynt (Jacek) Baryczka, o którym wspominaliśmy w obszernym rodowodzie tej rodziny; nastę-nie Stanisław Baryczka, „Owiesny" królewski, o którym również była wzmianka. O księdzu Jacku dodajemy jeszcze kilka słów, zamieszczonych w opisie Warszawy z XVIII wieku:

„Znajduje się w Warszawie duchowne se~ minaryum czyli Studium theologicum generale, którego przełożonych i nauczycieli biorą z róż~ nych klasztorów, hez względu, lub mało zwa« zając na zakon. Znajduje się w nim bardzo znaczna publiczna klasztorna biblioteka. Za-łożył ją już przed połową przeszłego wieku O. Hyacynt Baryczka, znakomity, we wszyst-kich sztukach i naukach biegły, dominikanin. Brat jego, Stanisław Baryczka, generalny ko* misarz wojenny za Jana Kazimierza, dopełnił ją i zaokrąglił".

Jak widać z tej wzmiaki, brat był tu spadkobiercą brata.

W drugiej połowie XVII w. liczono w tym domku: izb 3, sklepów 3, piwnic 5, kuchni 2, oraz jedną—stajenkę.

Po Byczkowskim był właścicielem l\a* teusz Szatkowski. Następnie posiadał ten dom: „szlachetny" Ebert, a po nim Fryderyk (Ilbrycht, fabrykant kadzideł. Obecnie, od wielu już lat, znajduje się w posiadaniu rodziny Holców.

Ng 8 (66).

Kronika tego domu miałaby karty zupeł« nie puste, gdyby nie wyjątkowe stanowisko społeczne pierwszego ze znanych nam jej właścicieli.

Tego właściciela najdawniejsze źródła nazywają krótko: Jerzy, z dodaniem „lAuzyk". W innych źródłach jest wskazana bliżej jego specyalność „kornecista".

Fakt, że na liście obywateli staromiejskich, zapełnionej prawie wyłącznie nazwiskami kapców, a niekiedy mężów, nauką odznaczających się (■viri literati), znaleźć się mógł... grajek (wyraz „artysta" nie miał jeszcze a nas wówczas prawa obywatelstwa), jaż sam przez się wyjątek od zasady okazaje.

Ów Jerzy był niezawodnie członkiem kapeli królewskiej i cudzoziemcem. Kapela Zygmunta III, liczna i dobrana, liczyła się do najlepszych w Europie, składali ją zaś sami cudzoziemcy, przeważnie włosi. Jakiś więc Giorgio, człowiek „nizkiej kondycyi", bo się nawet z nazwiskiem jego nie liczono, [protegowany pewnie przez marszałka, a może i przez samego króla, skoligacił się z mieszczaństwem warszawskiem, i wraz z ręką jakiejś nadobnej dziewoi otrzymał nadobniejszą jeszcze kilkopiętrową posiadłość.

Aby z własnego majątku mógł ją nabyć, rzecz wielce wątpliwa. Wzrawdzie muzycy królewscy pobierali po 200, 300 i 400 florenów rocznej gaży, prócz „barwy", to jest dworskiego przystojnego przyodziewku, wszystko to jednak trwonili na wino i hulankę.

Ksiądz Siarczyński, pisząc o narzędziach muzycznych używanych w epoce Zygmunta III wymienia: regały, puzony, szorty, cytry, skrzy* pice, cymbały, organy, trąby, lotnie, sarmy, fletnie, teorbany, bandury. O kornetach za* milczą. Dzięki sławetnemu Jerzema, wiemy,, że ten ostatni instrament na pokojach kró* lewskich oraz pod sklepieniem kościoła Świę* tojańskiego rozbrzmiewał.

Rewizya gospód z roka 1669 nie wska* żuje kto w tym domu stawał; zapisano tam tylko, że jest oddany do dyspozycyi marszał* kowskiej. Rewizya wymienia: izb 6, sklepów 3, piwnic 3, kuchnię jedną, komórek 2, izdeb* kę, oraz „salę na górze".

Następcą fortunnego kornecisty był Ko* towicz, pisarz W. Ks. Litewskiego.

W przedostatniem i ostatniem stuleciu posiadali tę kamienicę: Przezborski, Tokar* ski, sukcesorowie ostatniego, wreszcie Zyl* bertrest.

Nq 6 (67).

Najpierw Gizowie, potem Aartensowie, wreszcie Wachnicowie byli kolejno posiada* czarni tej kamienicy.

Przez pewien czas, przy końcu wieku XVI należała do Jezuitów litewskich, którzy posiadali równocześnie dwa domy w kierunku ulicy Celnej.

Ta kamienica, podobnie, jak wszystkie bok ten tworzące, została obrócona w perzyn nę przez wielki pożar w r. 1607. Po dźwignięcia z rain, wmurowano w jej ścianę czołową tablicę z napisem, ten fakt upamiętniającym. Oto ten napis:

Mille et sexcentos septem numeravimus annos, cum sub rorosa flamma domos rapuit hoc fatum crudele; diu memorabil Regno et nobis miseris civibus ignis erit.

Sed quia dulce solum Patriae dulcis locus, in quo fata favent; dulcis pro Patria labor est. Vivat Sigismundus Rex Tertius, auspicio ejus omne quod accepit restituit Dominus a fundamentis.

(Reformatom).

h. D. n. D. C. X.

Zakończa ten napis zdanie osobliwe, w którem niewiadomo co upatrywać: brutalną manifestacyę ideałów kupieckich, czy też ironię. Zakończenie to brzmi:

Multa vi et ingenio, sed citius pecunia comparantur omnia.

Ktoś tę myśl spolszczając, zamknął ją w dwuwierszu:

Dzielność i rozum ludzki wiele zdziałać mogą,

Ale pieniądz najkrótszą zawsze będzie drogą.

Ten napis, ironiczny czy też bezczelny, przez analogię sprzeczności przypomina niewiele wcześniejszą pieśń Kochanowskiego p. t. „Złoto wszystko zwycięża, jednak umiarko* wanie hardziej, niż bogactwo, czyni człowieka szczęśliwym".

Poeta ma inny na tę sprawę pogląd:

Wielkich pieniędzy wielka troska naśladuje,

A im człowiek w pokładzie swoim więcej czuje, Tern jeszcze więcej pragnie. Słusznie moje oko I nigdy przedtem i dziś nie zmierza wysoko.

Czasu sejmó\\? gospoda w tym domu była przeznaczona na Wielką Pieczęć.

Rewizya wymienia ta izb 8, sklepów 3, piwnic 2, stajnię 1 na 4 konie, kuchen 3 i ko* morę na drwa.

Ze wspomnień potocznych zapiszmy, że ta mieszkał i ta w r. 1822 amarł Gracyan Korwin, zapomniany redaktor zapomnianego pisma: „Izys Polska".

W ciąga ostatnich sta lat posiadali ten dom kolejno: Łukaszewicz, Skiwski i Kalewski.

Nq 4 (68).

Po oba stronach farty znajdują się ta jeszcze dawne „sklepy", to jest piwnice z wej* ściem od ulicy, w których ongi sprzedawano wyłącznie: wino, miód i piwo.

Nad wejściem do każdej z piwniczek znajdowały się ryte w marze napisy. Jeden

z nich zatarł się całkowicie; dragi z trudnością daje się odczytać, brzmi zaś, jak następuje:

Vinum laełificat cor et acuit ingenium.

W piwniczce, opatrzonej tym napisem, odbywa się dziś, jakby przez ironię, sprzedaż... śledzi.

Strubicz, burmistrz i obywatel Starej Warszawy, o którego namiętności do skupowania domów wyżej pisałem, był posiadaczem i tej kamienicy. Później posiadali ją: Tucholczy-na (wdowa) i Wegnerowie.

W połowie wieku XVIII, doktór Czempiński, właściciel domu „pod Fortuną", w rozwinięciu swych szerokich planów spekulacyjnych, nabył i tę nieruchomość. Pozostawała w jego rękach dość długo; sprzedana zaś została w chwili upadku jego wielkich a niepraktycznych przedsiębiorstw przemysłowych.

Nabywcą był Kuliński.

Nie posiadając libertacyi, podlegała ta kamienica ciężarowi gospód sejmowych. W r. 1669 przeznaczona była Pieczętarzowi wielkiemu koronnemu. Znajdowało się w niej: izb 7, sklepów 3, piwnic 2, stajnia na 4 konie, kuchen 3 i komora na drwa.

W drugiej połowie wieku XVIII mieściła się tu słynna w swoim czasie „pensya“, czyli szkoła męska Roberta, do której uczęszczał

Antoni Magier, autor wielu dziełek z zakresa meteorologii, oraz ciekawych pamiętników p. t. „Estetyka miasta Warszawy".

Nq 2 (69).

Wyniosła, okazała kamienica, zamykająca wschodni bok Rynka, należy do najpiękniej^ szych i najlepiej dochowanych w Starem Mieście. Gotowiśmy przypuszczać, że płomienie z wyjątkową powściągliwością zachowywały się względem pierwszej w Koronie rezydeneyi jezuickiej, albo, co pewniejsza, że troskliwiej od innych była przed klęską broniona.

Cokolwiekbądź, w tej kamienicy można jeszcze odnaleźć zabytki, z których gdzieindziej i śladu nie zostało, jak naprzykład okna z szybami w ołów oprawnemi.

Twierdzą niektórzy, że ta kamienica była niegdyś własnością książąt Mazowieckich. Dowodów na to niema i, co do mnie, przypuszczam, że historycy łączą dom na rogu Celnej z domem na rogu Dunaja. Zachodzi zaś pomiędzy temi domami to podobieństwo, że obydwa posiadają wystające na ulicę, sklepione i oszklone ganki, zwane „lożami".

Fantazya niektórych pisarzy zachodzi tak daleko, że w owej „loży" widzą modlącego się o rannej godzinie—Skargę...

Ta fantazya posiada wszakże podkład

realny. Czy słynny kaznodzieja w oszklonym ganka odmawiał modlitwy, niewiadomo; to jednak jest faktem, że w tej kamienicy mieszkał.

Jezaici mieli jaż liczne klasztory i kolegia w różnych stronach Rzeczypospolitej, Warszawa zaś widywała ich tylko przelotem. Sam nawet Skarga występował - ta z kazaniami w charakterze gościa.

Ale aator „Zawstydzenia Aryanów" zbyt bystre miał oko, aby nie dojrzeć, że ta ważna placówka domaga się obsadzenia. Szermierzowi słowa nie brakło energii i w czynach. W roka 1397 zebrawszy potrzebny fandasz z ofiar dobroczynnych, kapił dom narożny, który opisajemy.

Zaraz w roka następnym sprowadzili się do tego doma Jezaici litewscy. W mieście zaczęto nazywać tę rezydencyę „Klasztorkiem", i ta nazwa pozostała domowi przez czas dłagi po ustąpienia Jezuitów.

W tymże samym czasie, na miejsca po-bliskiem położył Skarga fundamenty pod kolegium, opanowawszy cały ten punkt, który stać się miał z czasem ulicą Jezuicką.

Niebawem, bo już w r. 1609, przystąpili Jezuici do budowy swego kościoła.

Budowa kolegium trwała z konieczności dość długo, Skarga zatem, któremu pilno było „zawojowywać dusze" (ztąd zwany psychoty-rannoś), urządził w klasztorku tymczasowy konwikt dla młodzieży szlacheckiej.

Dalsze dzieje zakona jaż do nas nie na* leżą; co się zaś tyczy dalszych dziejów Klasztorka, to one kończą się w zupełności w roku 1626, to jest w dacie ostatecznego ukończenia wszystkich gmachów jezuickich.

Opuszczoną przez Jezuitów kamienicę nabył Burbach vel Borumbach. Rodzina Bur-bachów była znaczna i w magistraturze, i w handlu Starej Warszawy. Jeden z nich był burmistrzem, inny na własnych okrętach towar zamorski sprowadzał.

Po Burbachach posiadają dom Jobscy, o których brak nam bliższych wiadomości.

Rewizya gospód wylicza w tej kamienicy: izb 8, sklepów 8, piwnic 4 z przegrodami, kuchen 5 i stajenkę na 4 konie. Gospoda w niej była przeznaczona na „Pieczęć Wielką".

Z pomiędzy późniejszych właścicieli dawnego Klasztorka, godny zapisania Franciszek Barszcz. Był to wielki bogacz a większy jeszcze skąpiec. Syn jego, jedynak, w rygorze chowany, gdy po śmierci ojca dorwał się do olbrzymiej fortuny, w krótkim czasie roztrwonił ją co do grosza i w nędzy zupełnej życia dokonał.

Później piękny ten dom posiadali: Ku-śmierski, Świerczyński, Korczyński.

We wspomnieniach o Starem bieście, spisanych niegdyś na moją prośbę przez jednego z najstarszych jego mieszkańców, znajduję fakt, świadczący o patryarchalnych stosan-kach, panujących w tamtej dzielnicy. Autor wspomnień, nie żyjący już dziś, a wówczas 80-cio letni, czerstwy i żwawy staruszek, August Piaskowski, b. wojskowy wojsk polskich, weteran o jednej ręce (drugą straci! pod Ostrołęką), w opisanym domu przemieszkał jednym ciągiem lat 55.

¥ 50-tym roku właściciel wyprawił wiernemu lokatorowi ucztę jubileuszową, na której zapewnił go ustnie i piśmiennie, że już do końca życia nie podwyższy mu komornego. Z tego przywileju korzystał nasz weteran jeszcze przez lat 5.

Z notatek ś. p. Piaskowskiego to jeszcze wypisuję, że w r. 1836, zajmując z ojcem swym pierwsze i drugie piętro, czyli ogółem 6 dużych pokoi, dwie kuchnie, z obszernemi piwnicami, drwalniami i t. d., płacił za nie rocznie 810 złp. ¥ końcu zeszłego wieku, mieszkania te, rozdzielone, przynosiły dochodu przeszło 600 rb. ¥ tym samym stosunku powiększyła się i wartość domu. Około 1840 r., sprzedano go za 47,000 złp.; dziś wart jest więcej, niż tyle rubli.

Ksiądz Kurowski przytacza z „Gazety ¥arszawskiej“ (nr. 17 z 1777 r.) wiadomość, że przybyły z zagranicy b. major wojsk au-stryackich, Franciszek Bertiolati, zająwszy w tym doma odpowiednie mieszkanie, wykła* dał architekturę cywilną i wojskową.

Dodajmy wreszcie, że bok tej wielkiej posiadłości od alicy Celnej nosi na sobie ślad dotykającej niegdyś do niego bramy miejskiej, zwanej „Wiślaną". Ta brama wznosiła się w połowie alicy Celnej, opierając się o dwie przeciwległe kamienice. Rozrzucono ją w n> ko 1858.

III.

Z PRZESZŁOŚCI ULIC I ULICZEK WARSZRWSKICH.

od dziejów całego miasta, po*

Niezależnie siada odrębną historyę każda z jego alic.

Nie jest ta historya w treść aboga, bo jeśli monografia pojedyńczego domu, licząc cego choćby tylko sto lat istnienia, wypełnić może spory tom, cóż mówić o kronice całej alicy, która takich domów posiada kilkadzie* siąt i więcej!

Ramy niniejszego szkica nie są zakre« ślone tak szeroko, aby choć jedna z podobnych kronik pomieścić się w nich mogła w całości. Rotor, mówiąc o wiela naraz ulicach, nie jest w stanie podawać wyczerpujących monografii. Zresztą postawił sobie zadanie wyłączne: mó« wić o dawnych nazwach, które zniknęły, choć noszące je ulice dotąd istnieją, oraz o ulicach, które wraz ze swemi nazwami istnieć przestały.

Wskrzesi to w duszach czytelników wspo-mnienia i wzbudzi myśli, z któremi rozstawać się nie wolno. Człowiek nie jest zwierzęciem, żyjącem wyłącznie dobą dzisiejszą oraz in-stynktową troską o najbliższe jutro. Jeśli chce być człowiekiem zupełnym i posiadać prawo do wzniosłego tytułu homo sapiens, musi wybiegać myślą przed siebie i po za siebie.

...Warszawa nie należy do miast prastarych. W porównaniu z wielu innymi, naprawdę sędziwymi, bo częstokroć jeszcze dobę przed-Chrystusową pamiętającymi, grodami Europy—nazwać się może prawie młodą. Ale i ten, stosunkowo krótki, bo siedmiu stuleci nie przekraczający żywot, wystarczył jej do odbycia kilkakrotnych, wewnętrznych i zewnętrznych, przekształceń.

Pozostawiając na boku historyę i politykę, wspomnieć można, że w ciągu lat zmieniał się naprzykład kilkakrotnie środek ciężkości miasta i kierunek jego wzrostu. Powodowało to kolejne upadanie pewnych dzielnic i podnoszenie się innych.

Aż do końca w. XVIII ogniskiem życia warszawskiego był Rynek Staromiejski; to zaś życie, przelewając się poza pierścień murów wewnętrznych, dążyło ku Nowej Warszawie (dzisiejszemu Nowemu Aiastu z ulicami przy-

Od drogiej połowy w. XVI, do godności pierwszorzędnej, naczelnej alicy wzrosło je* dno z przedmieść (Krakowskie), stąd głównie ważne, że było szlakiem, łączącym rezydencyę monarsze: dawny Zamek Królewski najpierw z Zamkiem Ujazdowskim, następnie z letnią siedzibą królewską w Łazienkach. W tej też stronie magnaci, lubiący królom drogę żabie* gać, wznieśli swe najbogatsze domostwa.

ległemi), rozszerzając jego granice, aż ka rzeczce Drnie, wpadającej obok Półkowa do Wisły.

Wiek XIX dzielnicę staromiejską i nowo* miejską (nie rozróżniane już obecnie) zepchnął na plan ostatni, podniósł zaś do znaczenia plac, powstały po zrzuceniu gmachów /''lary* wilskich. Teatr, Ratusz, blizkość ogrodu Sa* skiego, instytucyi rządowych i t. p., przez dłu* gie lata czyniły Plac Teatralny z przyległemi ulicami—„sercem" Warszawy.

Nareszcie, już za dni naszych, odbyło się przekształcenie ostatnie, w którego następstwie Warszawa poczęła ciążyć całą swą wagą ku dworcowi kolei Wiedeńskiej, czyli—co na je* dno wyjdzie—ku Europie.

Przy każdej głębszej przemianie ustroju wewnętrznego i zewnętrznego, powstają formy nowe, zanika zaś część starych. I Warszawie zatem przybywały z postępem czasu nowe gmachy, nowe place i nowe ulice-—jednoczę* śnie wczorajsza jej postać z dniem każdym zacierała się coraz bardziej, przechodząc z rzeczywistości we wspomnienia.

Część tych wspomnień znajdzie czytelnik poniżej.

O NIEISTNIEJĄCYCH DZIŚ NRZWACH ULIC.

Gospodarstwo wewnętrzne Warszawy po wszystkie czasy pozostawiało wiele do ży* czenia.

Ciasto posiadało wprawdzie magistrat, nawet dwa magistraty (oddzielny dla Starej i Nowej Warszawy—nie mówiąc o jurydykach), w których skład wchodzili burmistrze, wójci, rajcy i ławnicy—ale dobre chęci tej instytucyi niweczyły najczęściej niezależne od niej oko* liczności.

Władza miejska walczyć musiała z dwo* ma wrogami: zewnętrznym, którego zbrojne napady pustoszyły miasto i wywracały porzą* dek jego na nice, oraz z wewnętrznym, wyobrażanym przez osiadającą w mieście magna* teryę, która wyłamywała się z pod wszelkich rozporządzeń magistratu, tworzyła odrębne jurydyki, szerzyła naokół bezrząd i żarnie* szanie.

Nic dziwnego, że na gruncie, ruchomym jak piasek pustyni, nie mogła utrwalić się ża-dna forma administracyjna — całe też wewnętrzne urządzenie miasta nosiło znamię tymczasowości.

To znamię odcisnęło się i na nazwach ulic.

Nazwy, pozbawione urzędowego uświęcenia, powstawały przygodnie, wypadkowo — od wypadku również zależała najczęściej ich przemiana.

Twórcą nazw bywał zwykle lud—niewiele zresztą kłopocący się o nie. Przy szczupłym obszarze miasta i bez szczegółowych określeń, dawano sobie radę ze sprawami pry-watnemi i publicznemi.

W starych aktach miejskich, pisywanych przeważnie po łacinie, zastępowano nierzadko nazwę ulicy przez szczegółowe określenie miejscowości.

O kościele Ś. Ducha, znajdującym się przy ulicy Nowomiejskiej, pisano: „Kościół za bramą miejską, prawie naprzeciw kościoła Wielebnych 00. Dominikanów, przy Szpitalu ubogich..."

Oznaczając położenie pewnego domu i placu przy Aarjensztadzie, używano omówienia: „graniczy z ulicą, prowadzącą przy klasztorze Wielebnych Panien reguły Ś. Klary aż do Wisły"—lub też drobnostkowiej jeszcze wskazywano miejscowość, mówiąc:

„Dom z placem, graniczący z jednej stro-

ny z klasztorem Panien Bernardynek, z drogiej z ogrodem królewskim, z trzeciej z klasztorem Wdów, z czwartej z łaźnią i domem Ciołkówny..."

Rzeczą główną i panktem wytycznym bywał zawsze kościół, dom, ogród — drogami,, łączącemi te pankty, zajmowano się tylko abocznie.

Ha planie Warszawy z r. 1667, którego Część przerysował Weinert w swych „Starożytnościach", znajdujemy kilka ciekawych, znamiennych określeń, dotyczących alic ówczesnej „Nowej Warszawy".

Oto niektóre z nich:

„Olica z Frety, mimo kościół Ś. Jerzego, między ogrodami, aż w pole, do wała poprzecznej drogi".

a to być: Świętojerska.

„Droga poprzeczna, mimo Cekaaz y kościół Ś. Troycy podle wała y przez wał aż ku Folwarkom Kapitalnym".

To znów — Nalewki.

„Ulica na dragim roga Rynka Nowego i^iasta, która idzie przez Nalewki prosto w pole, y bywała antiąuitus przez Wygon aż do samey Woli, wsi Króla Jegomości. Tę no-womieszczanie za drogą poprzeczną zagabili teraz".

To dłagie określenie oznacza alicę Franciszkańską.

Jest w tem jakby umyślne anikanie nazw, widocznie zmiennych i nieustalonych. •

Brak porządku administracyjnego bywa przyczyną, że niekiedy, wiedząc o istnieniu w przeszłości jakiejś ulicy, nie jesteśmy w sta-nie oznaczyć dokładnie miejsca, w którem się znajdowała.

Tak naprzykład badaczom przeszłości miasta zapodziała się kędyś na czas długi ulica Żydowska, której istnienie było im wia-dome z najstarszych lustracyi Warszawy. Wiedziano o niej tyle tylko, że leżała inłra murosy a zatem w pobliżu Rynku Staromiejskiego — ale byłaż częścią jednej z ulic dotąd istniejących? czy też istniała odrębnie i zo-została później zamurowana?

Niepewność otwierała pole do przypuszczeń... i wówczas Sobieszczański (którego wielkich zasług ta drobna pomyłka nie umniejsza) wystąpił z hipotezą a la ksiądz Dembo-łęcki, twierdząc, że ulica Żydowska była jednoznaczna z ulicą Dunajem, nazwa bowiem tej ostatniej powstała z przekręconego słowa „Rdonaj" (po hebrajsku: Istota Najwyższa). Tę hipotezę zbijają dostatecznie stare lustra-cye (naprzykład z roku 1546), rozróżniające wyraźnie ulice: Dunaj i Żydowską.

Dopiero Weinert, po usilnych dociekaniach, ulicę Żydowską odnalazł i położenie jej ściśle oznaczył. Będzie o niej mowa w drogiej części niniejszej pracy.

Nazwy cilic zmieniały się—czasem cistę-pojąc zapełnię nowym, niekiedy atrzymając się dłogo wraz z niemi. W aktach wypisywano obok siebie kilka nazw jednej olicy, łącząc je spójnikiem seu (albo)—lob też po nazwie nowej kładziono dawną z dodatkiem.* unte, antiąuitus (przedtem, w czasach dawnych). Wreszcie, przytaczając nazwę olicy, opatrywano ją ostrożnym dodatkiem dicta (tak nazywana), jakby odmawiając jej potwierdzenia orzędowego.

Niektóre dłoższe olice nazywały się w jednej połowie inaczej, niż w drogiej; niekiedy nawet niewielki ołamek takiej olicy posiadał miano odrębne.

Początek Przedmieścia Krakowskiego, w pobliżo kościoła Bernardynów, nazywano przez czas dłogi olicą Bernardyńską lob Przedmieściem Bemardyńskiem. Jeszcze W akcie Z r. 1582 czytamy: ,,suburbium Bernardinorum seu Cracovienseu.

Ta dłoga olica, w aktach, lostracjach i taryfach bywała zwykle rozczłonkowywana. W lostracyi z r. 1655 zamieszczono jako oddzielną pozycyę: Krakowskie Przedmieście aż do Bożej Mąki murowanej. Owa „Boża męka“, czyli krzyż na podmorowanio, wznosiła się wprost dzisiejszej olicy Królewskiej. „Rewi-zya Gospód" z r. 1669 nazywa Przedmieście Krakowskie wprost ulicą Krakowską. Wreszcie istniały dwie częściowe nazwy tej ulicy: By~ kowiec i Świętokrzyska.

Wszystkie domy, położone między ko-* ściołem Karmelitów a Wizytkami (później sprowadzonemi), były objęte ogólną nazwą „Bykowiec". Te domy należały przeważnie do księży, wznosiły się zaś nie tylko przy sa-mej ulicy, lecz i na pochyłości wzgórza, spadającego ku Wiśle. Rewizya skarbowa z roku 1564 wylicza tych domów 24, oprócz folwarku miejskiego.

To, co leżało dalej, aż do dzisiejszej Aleksandryi, dla bliskości kościoła Ś. Krzyża, nazywało się ulicą Świętokrzyską. Nie należy jej brać za jedno z tą, która dziś nosi tę nazwę. Koniec dawnej Świętokrzyskiej był zarazem końcem przedmieścia. Wszystko, co znajdowało się poza tą granicą, stanowiło już wieś. Dopiero w czasach późniejszych, reszta Przedmieścia Krakowskiego oraz Nowy-Świat otrzymały miano ulicy Przedmiejskiej.

Ulice: Mazowiecka i Królewska, zanim dostały swe dzisiejsze nazwy, były oznaczane wspólnem mianem: Bieliny. Było to nazwisko jurydyki, założonej około roku 1750 przez Franciszka Bielińskiego, marszałka wielkiego koronnego, hrabiego na Bielinie, Radzyminie, Otwocku, Karczewie i Parysowie.

Z tegoż samego powoda okolice Nowego^ Świata i Solca nazywano w wieka XVIII Boży dar od nazwiska jarydyki, którą atworzył w r. 1702 Szwarcenberg-Czerny z Witowie, kasztelan sądecki. Ratasz tej jarydyki znaj^ dowal się na Nowym Świecie pod nr. 1284.

Nazwy: Błońska i Szeroka służyły przed laty dzisiejszej alicy Długiej, którą w połowie w. XVII określano słowami:

„Ulica, idąca od Kościoła Ś. Dacha, mi* mo Ś. Troycy, wzdłaż pola, aż do miejsca na wygonie Staromieskim“.

Ulicę Aarjensztad chrzczono przez czas dłagi niepochlebnem mianem: Błotnista. Ta nazwa, przez lad prosty stworzona i powta« rżana, przedostała się nawet do jednego z aktów urzędowych w w. XVIII.

Bykową zwała się pierwotnie ulica Sena« torska. Aiała też ona inne jeszcze nazwy. Za Zygmunta III nazywano ją Reformacka, z przyczyny, że 00. Reformaci mieli przy niej kościół i klasztor oraz obszerne ogrody i place. Wcześniej jeszcze, ta właśnie część jej, którą zajęli wymienieni zakonnicy, nosiła miano Na Piasku; zwano ją także Obóz Kró-lewski. Wreszcie na tej długiej litanii nazwisk znajdujemy jeszcze jedno: Kozia. Dokument z r. 1615 mówi o ulicy Senatorskiej: „platea Senatorska antiąuitus Kozia“.

Chwaliszewo albo Waliszewo była to dzi~ siejsza tostowa w epoce poprzedzającej wy* stawienie mosta, a więc przed dragą połową wieka XVI. Nawet kiedy most jaż stał (co prawda, niezbyt mocno) pisano o niej w aktach: platea Waliszewo versus pontem. To określę* nie spotykamy jeszcze w dokumencie z r. 1591; lecz jaż w roka następnym znajduje się inne: platea versus pontem dicta Waliszewo sive Mostowa.

Clliczka Ciasna dziś jest zaułkiem, przy* legającym do ulicy Świętojerskiej; ongi w wie* ku XYII, a zapewne i wcześniej, istnia* ły w Warszawie dwie uliczki Ciasne, żadnej łączności z tamtą nie mające. Pierwszą była dzisiejsza Koźla (na Nowem Aieście); druga, obecnie już nieistniejąca, leżała w pobliżu klasztoru 00. Bernardynów.

Nazwę: Cuchthauzowa nosiła w w. XVIII dzisiejsza ulica Smutna. Pochodziło to stąd, że wznosił się wówczas przy niej „Dom Po* prawy“, zwany z niemiecka „Cuchthaus". Ten ostatni budynek, zmieniony następnie na ko* szary, został ostatecznie rozrzucony w r. 1855 przy rozszerzaniu cytadeli.

Leszno, jakkolwiek w całości z jednej wsi utworzone, nie miało również nazwy je* dnolitej. Część tej ulicy nazywała się długo, od drugiej połowy w. XVIII prawie aż do dni naszych: Działyńskie.

Oznaczano tą nazwą Na 661 i dalsze.

Niegdyś stał \x? tem miejsca dwór, na* stępnie wspaniały pałac Leszczyńskich, zało* życieli Leszna, „pełen osobliwości sztaki i na* tary, pięknie i bardzo bogato urządzony". Później to miejsce wraz z całem Lesznem przeszło na własność Potockich (z linii Łań* cuckiej) na zaspokojenie dłaga, który król Stanisław Leszczyński zaciągnął był a Józefa Potockiego. Odnośny akt datował król w Ben* derze.

W ręka Potockich Leszno pozostawało tylko do końca w. XVIII. Nabył je od nich bogaty bankier warszawski, Piotr Blank, i pra* wie z ręki do ręki odprzedał Działyńskiema, szefowi regimentu pieszego ówczesnych wojsk polskich. Działyński nie tylko doprowadził do porządku zaniedbany cokolwiek pałac, lecz jeszcze wystawił murowane oficyny i pomie* ścił w nich „swą sławną bibliotekę oraz oso* bliwościmatury". Zapewne jednak jedno i dra* gie niedługo tam gościło, gdyż w ostatnich latach w. XVIII i początkowych XIX, miał tu koszary „pułk Działyńskieh" i stąd głównie nazwa tego miejsca poszła.

Spotykając w dawnych aktach wymienia** ną dość często ulicę Dziekańską, sądzimy w pierwszej chwili, że jest jednoznaczna z Dziekanią (przy Kanoniach) lub z Dziekan* ką (na Przedmieściu Krakowskiem). Tymcza* sem ona nie ma nic wspólnego z niemi i ozna* cza dzisiejszą Trębacką. Ta dawna nazwa pochodziła stąd, że niegdyś prawie wszystkie domy przy tej ulicy były własnością księży i należały do jarydyki „Dziekanka". Więk* szość tych domów nosiła wówczas godła re* ligijne, i jeszcze przed kilkunastu laty wzno* siła się tam kamienica „pod Opatrznością".

W dwóch, niezbyt estetycznych nazwach: Gnojna i Gnojowa upamiętniło się dawne, zna-1 mienne, przez cudzoziemskich podróżników stale wspominane niechlujstwo Warszawy...

„Gnojną" nazywała się dzisiejsza uliczka Celna, prowadząca z Rynku Staromiejskiego, dawniej do samego Bugaju, obecnie, po za* mknięciu ostatniego połączenia, do Brzozo* wej. lniano swe wzięła od znajdującej się tu „Góry Gnojowej", która „gnojową" była nie tylko de nomine, gdyż powstała z wyrzucane* go w to miejsce, sprzątanego z ulic, nawozu końskiego. Za Stanisława Augusta, idąc za radą jakiegoś cudzoziemskiego chemika i prze* mysłowca, wydobywano z tej góry w obfitości saletrę.

Aówiąc o Celnej, wspomnieć jeszcze trzeba, że niegdyś, dopóki miasto było jeszcze otoczone murem obronnym i posiadało bra* my („brony"), na noc zamykane, ta uliczka, do jednej z bram wiodąca, nazywała się tak samo jak ona: Wiślana. Olbrzymie kamienie, tkwiące dotąd w murze narożnego domu od

Brzozowej, są pozostałością po owej bramie, którą rozebrano w roka 1835.

Warszawa posiada dotąd ulicę Gnojową, ale nie jest ona tą, z którą się w przeszłości spotykamy. Dzisiejsza Gnojowa, (o której przemianowanie starają się właściciele do-mów przy niej położonych) jest współczesna b. Koszarom Mirowskim i zawdzięcza swe istnienie wywożonym z niej gnojom,- dawna „Gnojowa" oznacza dzisiejszą Bednarską I zaprawdę, nie bez powoda otrzymała ta ostatnia brzydkie nazwisko, skoro pod rokiem 1699 zapisano w kronikach miejskich, na wie-czną rzeczy pamiątkę, że „alica Gnojowa na uroczystość Bożego Ciała po raz pierwszy zo-stała uprzątnięta.

Nazwa Kałeczyn, jako miano jurydyki (zwanej inaczej „Bożydar") służyła niekiedy Nowemu Światu i ulicom przyległym.

Dzisiejsze Kanonie nazywały się początkowo: ulica Kanoniczna, wyglądały też wówczas, bardziej, niż dziś, na ulicę. Obecnie, jak wiadomo, są raczej placykiem. Początek tej ulicy sięga pierwszych lat w. XV, to jest czasu, gdy kościół Ś. Jana został podniesiony do godności kolegiaty. Przy kolegiacie powstała kapituła, utworzona z prałatów i kanoników, którzy w najbliższem sąsiedztwie świątyni powznosili dla siebie domy mieszkalne. Te domy nazywały się „kurye".

Według Sobieszczańskiego, jeszcze za Zygmunta III większość kuryj była drewniana. Te drewniane dworki leżały tuż przy cmentarzu kościelnym (grzebalnym, jak wszystkie ówczesne cmentarze przykościelne). Później dopiero kanonicy wzięli się do wznoszenia siedzib murowanych, których część padła ofiarą wielkiego pożaru w r. 1607. Wszystkich „kuryj “ było 13.

Ulica „Kanoniczna" była piękna i osobliwa z tego względu, że za każdą kuryą znajdował się ogród, ciągnący się amfiteatralnie aż do samej Wisły. Później te ogrody zostały przepołowione przez zajęcie większej części każdego na drogę publiczną.

Kapucyńską nazywała się przez czas pewien dzisiejsza iTiodowa. Jest to jedna ze starszych ulic naszego miasta, wszakże bardzo długo, bo jeszcze za Władysława IV, już po osadzeniu przy niej Pijarów, miała pozór raczej wiejski, niż stołeczny. Wszędzie tylko domy drewniane, ogrody przy nich, za ogrodami łany, zbożem okryte...

Gdy Sobieski zaczął budować kościół i klasztor dla sprowadzonych przez siebie Kapucynów, dworki wznoszono coraz gęściej, drzewa wycinano (przy ulicy tylko, pozostawiając ogrody, których wiele dotąd przetrwało) i powoli utworzyła się ulica, którą nazwano: „Kapucyńska".

Przedtem nazywała się ta ulica Przeczuci. Pod tem mianem jest zapisana w aktach wójtowskich w r. 1427. Z tych aktów widać, że jaż wówczas była dobrze zabudowana, że prócz dworów z ogrodami wznosiły się przy niej liczne browary i słodownie.

Później upodobali sobie to miejsce pier-nikarze, czyli, jak ongi mówiono: „miodowni-cy“—stąd już w wieku XVI zwać zaczęto tę ulicę: Miodownicza lub Miodownikowska, i ta nazwa z małą zmianą dotąd się utrzymała.

W akcie z r. 1557, wzmiankowanym przez Sobieszczańskiego, jest wymieniony jako nabywca domu i gruntu niejaki Augustyn Weise, nazwany po polsku „Augustyn miodownik“, przyczem w tekście łacińskim zamieszczono tłómaczenie ostatniego wyrazu: dulciarius alias Kichler.

W aktach późniejszych nazywają tę ulicę.-„Przecznia abo Miodownikowska ulicza, która idzie z Długiey ulicze⁴⁴.

W pierwszej połowie w. XVII występuje nazwa „Miodownicza¹⁴, w drugiej już Miodowa.

Przez lat pięć, od 1808 do 1813, na mocy dekretu z d. li grudnia 1808 r., ulica Miodowa, na cześć Napoleona I, twórcy Księstwa Warszawskiego, otrzymała nazwę Napoleońska. Była to zresztą nazwa wyłącznie urzędowa, którą w mowie potocznej prawie wcale się nie posługiwano. Pamiątka tego faktu pozostała na planie Warszawy, rysowanym przez Bacha, który ulicę Miodową opatrzył napisem „ulica Napoleona".

Nawiasowo dodajmy, że w „Pamiętnikach" M.. Matuszewicza (t. IV, str. 304) znajduje się ślad, że ta ulica w w. XVIII jeszcze jedną posiadała nazwę, mianowicie: Pijarska.

Krsywopobocsną, którą uchwała Magistratu z r. 1770 określa jako „wychodzącą z ulicy Źródłowej krzywo i pobocznie aż do Wisły", nazywała się dzisiejsza ulica Boczna.

Przy końcu w. XVI ksiądz Piotr Skarga obdarza Warszawę instytucyą, niezmiernie jej potrzebną: szpitalem S. Łazarza. Szpital znajduje pomieszczenie w gmachu umyślnie zbudowanym przy ulicy Mostowej. Ponieważ od kościołów, szpitali i zakładów dobroczyn« nych brały zwykle swą nazwę ulice, zdawaćby się mogło, że miano „Łazarzowej" otrzyma Mostowa. Stało się inaczej. Łazarzową zwała się przezczas długi — Brzozowa. Wynikło to stąd, że część zabudowań szpitalnych oraz cmentarz, urządzony, jak zwykle wówczas, tuż przy szpitalu (był to jeden ze smutnych, nie~ hygienicznych i nielogicznych zwyczajów na~ szej przeszłości) wychodziły na tę ulicę.

I nie tylko ulica, którą nazywają akty ów* czesne platea S. Lazari, lecz nawet oddzielne jej posesye od szpitala nazwę przyjęły. Tak naprzykład jeden z aktów wymienia „ogród i browar Łazarzowskie" (ortum cum brasca-torio dictum Lazarowski).

Ta prastara ulica, której jedna połać jest bezpośrednio z mara obronnego na domy mieszkalne przerobiona, nosiła też i inne nazwy.

Ponieważ w dawnych wiekach stało ta dażo spichrzÓYtf (Wisła płynęła wówczas zna« cznie bliżej brzega warszawskiego), więc i alicę zwano przez czas dłagi: Spichlerna, lab Mią* dzy Spichlerzami. Jednocześnie też mówiono o niej i pisano: Podwalna.

Dopiero „Komisya porządkowa⁴* (Boni ordinis) w r. 1771 nazwała tę alicę: Brzozowa. Powód nazwy sielankowej był—elegijny. Wzię« to ją od brzóz, które gęsto zarastały cmen« tarz szpitalny.

□lica Czysta, istniejąca pod dzisiejszą nazwą nieco więcej, niż wiek, a w dzisiejszym kształcie nieco więcej, niż pół wieka, była pierwotnie zwykłą, niezabudowaną drogą i naszywała się Ossolińska.

W roka 1784 przy alicy „Ossolińskiej" zapisano tylko trzy pozycye: „Bok pałacu nr. 413“ (pałac księżnej Labomirskiej), „Bok pałacu nr. 413“ (oficyny pałacu Saskiego), i „Bok pałacu nr. 414“ (pałac księżnej Ogim-skiej, kasztelanowej wileńskiej). Zaznaczono też, że nie posiadała bruku. Niestety, długo

musiała nań czekać, bo plan Bacha z r. 1807 przedstawia ją jako niebrukowaną, a na pla-nach z roka 1830 i nieco późniejszych widać przy niej same tylko ogrody.

Zaznaczmy mimochodem powód jej na-zwy dzisiejszej. Powstać ona miała stąd, że ta alica, leżąc w jednym z najwynioślejszych punktów miasta, nawet podczas największej niepogody bywa sucha i—czysta.

Ludowi warszawskiemu, zwłaszcza w dzielnicy Staromiejskiej, dobrze jest znana prastara nazwa placyku pomiędzy Piekarską a Podwalem, na który wychodzą uliczki: Rycerska i Ślepa. Ten placyk nazywał się, i w ustach ludu dotąd się nazywa, Piekiełko.

Ostatniem mianem oznaczano u nas wszystkie wogóle miejsca, na których, z wyroku sądowego, paleni byli na stosie ludzie— niekiedy także zwierzęta. W obrębie dzisiejszej Warszawy znajdowało się drugie (wówczas do niej nie należące) „Piekiełko*, tam, gdzie dziś posesya nr. 2470 przy ulicy Nowolipie. Istnieje też miejscowość zwana „Piekiełko* niedaleko Warszawy, na drodze do Pułtuska.

Piekiełko przy ulicy Piekarskiej tern jest pamiętne, że tu w roku 1526 palono żywcem wieśniaczkę Kliczewską, oraz nieznaną z nazwiska piekarkę z Krakowa, obwinione (niesłusznie) o otrucie ostatnich książąt Aazo-wieckich. Pisze o tern Bernard Wapowski: „Przed Warszawą (Piekiełko leżało już za murem zewnętrznym), na com patrzył. wko-pali w ziemię słup, do którego obie na łańcuszkach długo uwiązali, każdą na swoim łańcuszku, nagą, opak ręce związawszy, a dokoła nich nakładłszy drew, wkoło zapalili. Piekły się przy owym ogniu, jako pieczenie, przez cztery godziny, niźli pomarły, biegając około słupa, narzekając, kąsając zębami jedna drugą..."

Nazwę Piesza nosiła niegdyś dzisiejsza ulica Źródłowa, która otrzymała ostatnie miano w roku 1769. Inna „Piesza“ znajdowała się, i dotąd znajduje, przy Rynku Nowego Aiasta.

Dzisiejszy plac Krasiński w początkach zeszłego stulecia nazywał się: plac Ko misy i. Wówczas też i pałac i ogród Krasińskich nosiły miano: „pałac i ogród Komisyi". Wcześniej nieco, w ostatnich latach w. XVIII, nazwa pałacu brzmiała: „pałac Rzeczypospolitej".

Sięgnąwszy w głębszą przeszłość, dowiadujemy się, że plac Krasiński (który powstał, podobnie jak plac Saski, z dziedzińca pałacowego) w czasach, poprzedzających jeszcze wybudowanie pałacu, znany był pod nazwą: plac Węgrzynowski.

Ciekawą i znamienną jest historya nazwy.-

Poprawa. Nadana jednej z alic urzędowo (dekretem „Komisyi Brakowej" w r. 1784) nie otrzymała się, gdyż ją lad—odrzocił. Odrzuciwszy, zatrzymał inną, dawniej przez siebie stworzoną: Boleść. Ostatnia nazwa dotrwała dotąd i prawem zwyczaju stała się urzędową. Ta „Boleść-Poprawau prowadzi od końca/Tostowej do Wisły, tuż przy wielkim, długim budynku, zwanym „Stara Prochownia", gdzie przez długie lata mieściło się więzienie. Ostatnia okoliczność tłómaczy dostatecznie powód jednej i drugiej nazwy.

Dzisiejsza ulica Wązka, która obecnie, po znacznem rozszerzeniu, i do tej nazwy prawo straciła, nazywała się niegdyś Raczyńska. Wzięto to miano od pałacu wznoszącego się na rogu Długiej i opatrzonego na czole wielkim, złocistym napisem „Dom Raczyńskich". Pałac przebudował, upiększył i owym napisem opatrzył Filip Raczyński, generał wojsk Rzeczypospolitej. Dziś mieści się tam Sąd Handlowy.

Nazwy Rybitwa i Rybitwia służyły dawniej Rybakom. Spotykają się te nazwy dziś jeszcze w wielu polskich miastach nadrzecznych.

Dzisiejsze Rybaki, prawie w całości zabudowane domami murowanymi, wśród których i kamienice kilkopiętrowe znaleźć można, były niegdyś jakby osadą rybacką, z lichych, drewnianych domków czy chat złożoną. Jeszcze „Taryfa Łokciowego w czasie Sejma czteroletniego ułożona (lecz nie wydrukowa-na) wymienia na tej dłagiej—o wiele dłuższej, niż obecnie—alicy tylko dwie kamienice i jedną „kamieniczkę".

W taryfach z końca w. XVIII spotyka się alicę Sielecką. Nie należy jej brać za jedno z ulicą Sielecką, znajdującą się dziś na Pradze (na Szmalowiźnie). Ulica „Sielecką" obejmowała numery 3042 do 3063, zapisywane obecnie przy Czerniakowskiej.

Ulica Piwna, jedna z najstarszych, nazwę swą utrzymuje oddawna. Jeszcze w epoce książąt Mazowieckich, w aktach łacińskich (niekiedy niemieckich) pisano ją po polska: „uliczka Pywna". Jednak i ona nosiła przygodnie inne nazwy.

Część ulicy Piwnej, bliższą placu Zamkowego, (od nr. 106 do 117) nazywano przez czas długi Świętego Marcina lub Swiętomar-cińska. Kościół i szpital (właściwie przytułek dla biednych, tak zwane xenodochium) pod wezwaniem tego Świętego dały owej nazwie początek.

W wieku XVI Piwna zwała się także: Szynkarska. Istnieje akt z roku 1536, w którym niejaki Mikołaj Piwniczny sprzedaje dom swój „in platea Tabernatorum położony".

Wogóle zauważyć można, że ta ulica po wszystkie czasy nosiła wybitne znamię dewo-

cyjno-pijackie. Ta było zawsze najwięcej za-kładów, poświęconych miłości bliźniego i... jego gardła oraz żołądkowi. Ta wśród „wiech" (godeł piwiarni i winiarni), kołyszących się przed każdą niemal kamienicą, widniały w dwóch miejscach płaskorzeźby (prawdopo-dobnie polichromiczne), z których jedna przedstawiała Ś. Barcina, dzielącego się swym płaszczem z abogim, draga — Ś. Łazarza,, okrytego ranami, przez psy lizanemi.

Na chwałę (!) Starej Warszawy zaznaczyć trzeba, że i na innych jej alicach nie brakło-„gospód" z wesołemi Dosiami, Gretami i t. p„ _ obfitowały zaś w nie najbardziej: Rynek i uli-ca Nowomiejska. Mieściły się te gospody najczęściej w „sklepach" to jest piwnicach lab loszkach, do których schodziło się wprost z alicy. Za Sasów, gdy kalt Bachusa doszedł a nas do szczyta, pito najwięcej po zaałkach,. i wówczas przyszła do niemałego pod tym względem znaczenia ledwie znana dzisiejszym warszawianom aliczka Ślepa. Pijak, tak samo jak zakochany, szaka najchętniej miejsc ustronnych.

Mieszkańców alicy Nowogrodzkiej zdziwi zapewne wiadomość, że tam, przed sta laty jeszcze, znajdowały się granty orne, rosło żyto i pszenica...

Nazywało się to miejsce.- Szeroka Włóka i rozciągało długim pasem od Solca aż do dzisiejszych rogatek Jerozolimskich.

„Szeroka Włóka", należąca niegdyś do książąt Mazowieckich, została przez nich w w. XV ofiarowana kościołowi Ś. Ducha. 00. Paulini, którzy następnie przy tym kościele osiedli, sprzedali ją, przy końcu wieku XVII, księżom Misyonarzom. Ci ostatni, uprawiając „Szeroką Włókę" na własną rękę, lub też grunta częściowo w dzierżawę wypuszczając, założyli tu około r. 1750 folwark własny, wystawili też kaplicę wraz z cmentarzem grzebalnym. Później nieco powstała w tern miejscu oddzielna jurydyka, nazwana (niewiadomo z jakiego powodu) „Nowogrodzka", i ta nazwa dostała się w puściznie istniejącej tam dziś ulicy.

Kilka ulic w okolicach dzisiejszej Żelaznej Bramy i b. koszar Mirowskich brało niegdyś swe miano od innej jurydyki, zwanej „Wielopole". Ta jurydyka otrzymała przywilej r. 1693, od Maryi de la Grange d’/\rquien, kanclerzyny w. koronnej, najmłodszej siostry królowej „Marysieńki", zaślubionej Janowi Wielopolskiemu. Ratusz jej znajdował się przy ulicy Krochmalnej nr. 1011.

Jedna z ulic, należących do tej jurydyki zwała się Wielopolska, druga — Targowica Wielopolska lub wprost: Targowica. Te obie alice dotąd istnieją. Pierwszą jest Przechodnia, dragą Targowa.

Dawniejsza alica Wierzbowska, nazywana tak jeszcze na planach z wieka zeszłego a nosząca to miano ka czci biskapa poznańskiego Wierzbowskiego, (za rządów Aichała Kory-bata), zmieniła się na dzisiejszą Wierzbową.

Ogrodniki, na Ogrodnikach zwano dawniej dzisiejszą alicę Ogrodową — jednak na planie Warszawy Zannoniego (z r. 1772) mianem rue Ogrodniki jest oznaczone dzisiejsze Nowolipie. Co prawda, w owym czasie po oba stronach tej alicy ciągnęły się nieprzerwanym ciągiem ogrody.

Wiadomo wszystkim, że lad warszawski alicę Wałową, prowadzącą od Świętojerskiej do Franciszkańskiej, z dziwnym aporcm nazywa: „Wołowa". I\a on do tego swoje „ra-cye“. I\ogą inni wyprowadzać nazwę alicy od usypanego ta w w. XVII „wała"—dla lada początek tej nazwie dała istniejąca przez czas długi, w bezpośredniem sąsiedztwie tego miejsca, t. ZW. Wolnica.

O tej „Wolnicy" pisał mi kiedyś jeden z najstarszych wówczas mieszkańców Warszawy, p. Leon Goldman, co następuje:

„W moich latach dziecinnych dzisiejszą ulicę Franciszkańską, od Nalewek do Bonifraterskiej, nazywano powszechnie: Wolnica. Czy ta nazwa popularna była zarazem i arzę-

Uową—nie wiem. Po oba stronach znajdowało się, ile zapamiętać mogę, po parze lichych zabadowań mieszkalnych, a przy zbiega Franciszkańskiej z Watową i dalej, odbywał się codziennie targ, na którym okoliczni mieszkańcy zaopatrywali się w warzywa, ogrodowiznę i nabiał; w badynka zaś narożnym (przy Wałowej) mieściły się jatki rzeźnicze, gdzie mięso sprzedawano taniej o grosz na fancie, niż w innych jatkach miejskich. Było to w drukiem dziesięcioleciu wieku teraźniejszego (XIX-go) Ulica ta zaczęła się zabadowywać dopiero po przepędzenia żydów z alic: Królewskiej, Granicznej, Żabiej, Elektoralnej, Aarywila i t. d. w tamte kąty, i wtedy nazwa dzisiejsza („Franciszkańska") zaczęła wchodzić w ażycie,- dawniejsi zaś mieszkańcy tamtej alicy jeszcze w r. 1850 nazywali ją Wolnica*.

Niezwykłe koleje przechodziła w w. XIX nazwa alicy Zgoda.

Dziś ta nazwa słaży alicy, będącej prze-dłażeniem Brackiej, od Chmielnej do Marszałkowskiej; przed kilkadziesięcia zaś laty oznaczona nią była—Sosnowa. Jeszcze na planie z r. 1822 to oznaczenie widzimy.

Wcześniejsze taryfy z zeszłego stalecia nazywają tę alicę Zgodna.

Co najdziwniejsze, jedyny zapisywany niegdyś przy niej namer hipoteczny 1495 (w r. 1807 dom drewniany Eichlera) przeszedł wraz z nazwą na dzisiejszą alicę Zgoda.

Jednakże w „Taryfie Łokciowego" z ro~ ka 1784 (rękopiśmiennej), i nazwa i położę-nie tej alicy są takie, jak dziś. Zapisany w niej jest jeden również namer hipoteczny 1495 („Dworek z parkanem Dachtarskiej wdo-wy“), resztę zaś alicy wypełniają:

z jednej strony—„tył dworka i mara z par* kanem ad nr. 1396; parkan i bok dworka z za* łamkiem ad nr. 1494; szerokość alicy Złotej (wynosząca wówczas 26 łokci); bok dworka z wjazdem i parkanem ad nr. 1622“;

z dragiej strony — „tył ogroda z parka-nem ad nr. 1629; takież tyły ad nr. 1354; sze-rokość alicy Przeskok (8 łokci) mar szpitala Dzieciątka Jezas, mar podwórza i folwarka tegoż szpitala, mar od ogroda szpitalnego*⁴.

Dzisiejsza alica Kapitalna, licząca nie-wiele więcej nad dwieście lat istnienia, była niegdyś zwykłą drogą, leżącą na grantach Ja-kóba Zadzika, biskapa krakowskiego, kancle-rza w. koronnego a wcześniej jeszcze kano-nika Kolegjaty warszawskiej. Jako leżąca blisko wałów miejskich była nazywana: Na Wale. Wprost tej drogi kanclerz wystawił dwór okazały, w testamencie zaś zapisał go Kapitale warszawskiej. Dwór aległ następnie pożarowi, czy też został rozebrany (może pod badowę kościoła i klasztora 00. Kapacynów), z grantów zaś, odziedziczonych po Zadzika, Kapitała otworzyła jarydykę i nazwała ją „Za-dzikowska". Wówczas i ową drogę, która zwolna stawała się alicą, zaczęto zwać Zadzi~ kowska a także na Kapitulnem. Z czasem, pierwsza nazwa całkowicie zniknęła,- z dra-giej powstało dzisiejsze miano olicy.

Czy alica Żórawia otrzymała swą nazwę od—żórawi? Nie, bo gdyby tak było, zawsze nazywałaby się Żórawia—tymczasem, w chwili swych oficyalnych narodzin (około r. 1780) zwała się Żórawieńcowa. Utworzono tę nazwę bezpośrednio z innej, która słażyła tema miejsca, zanim jeszcze ono zostało alicą, brzmiała zaś: Żórawieniec. Skąd jednak wzięła się ta ostatnia? Na to pytanie odpowiedział niegdyś Sobieszczański: „Bezwątpienia pierwszym powodem takiego nazwania tej miejscowości była obfitość rosnących ta jagód Żórawin, do czego grant tatejszy szczególniej jest sposobny, a ślad nawet Żórawin, jarzębiny i t. p. w kilka ogrodach dotąd (pisane około r. 1850) widzieć można“.

O NIEISTNIEJĄCYCH DZIŚ ULICACH.

Czas nie tylko zatarł ślady wiela nazw, sła-żących alicom warszawskim, ale obszedł się w ten sposób i z pewną częścią samych alic.

Niejedna z tych ostatnich, choć jeszcze przed kilka dziesiątkami lat głośna i gęsto zaludniona, zaginęła całkowicie w pamięci dzisiejszego Warszawianina, nawykłego w rzadkich tylko wypadkach oglądać się poza siebie.

Pomiędzy czytelnikami tych kartek mało zapewne znajdzie się takich, którzyby zachowali pamięć ulic: Zielonej, Bitnej, Żółwiej, Taniej, Owczej, Krętej, Klimowej i t. d., a jednak one wszystkie dopiero po roku 1840 zniknęły z powierzchni Warszawy.

Wogóle Warszawę, jak każde miasto, przyrównać można do żywego organizmu, w którym odbywa się nieustannie przemiana cząstek starych na nowe. Części oporniejsze, stanowiące jakby kościec miasta, trwają najdłużej i trzeba stuleci, żeby je zniszczyć lub zmienić—inne nikną i przemieniają się z zadziwiającą nieraz szybkością. Najmniej oporności posiadają zwykle części najnowsze.

Kolebką Warszawy a zarazem jej rdzeniem i „pestką“ jest dzielnica Staromiejska. Szanować ją powinniśmy, jak świętość. Wszelki zamach na jej postać dzisiejszą, usunięcie choćby jednej cegły z miejsca, na którem ją ręka pradziadów położyła, stanowi świętokradztwo.

W nowszych dzielnicach miasta zmiany odbywały się częściej—nierzadko bez istotnego, poważnego powodu, wywołane w wielu wypadkach tą nerwową ruchliwością, która jest znamieniem naszych czasów i naszego plemienia, h musiała być ta rachliwość niemała, ieśli w niezbyt długim okresie czasu i w mieście nienależącem do wielkich, padło jej ofiarą około sta alic i aliczek...

Wskrzeszamy ich pamięć, aby otrzymać łączność doby dzisiejszej z wczorajszą — tą łączność dla wszystkich obowiązającą, bez której w żadnym kieronka normalnie rozwijać się nie można.

Ułożyliśmy je alfabetycznie, leksykono-wo—aby ułatwić odszukiwanie ich w mroka przeszłości i związanych z nią wspomnień.

Abrahamowska. Była o niej mowa w pierwszej części tej pracy, jako o ulicy Żydowskiej— nosiła bowiem obie te nazwy. Nazywała się także, ku końcowi swego istnienia: Barycz-kowska.

Ta ulica o trzech nazwach istniała intra muros, to jest w obrębie murów obronnych Starej Warszawy, od r. 1438 do 1766. Być może, iż istniała dawniej jeszcze, ale dopiero pod rokiem 1438 spotykamy pierwszą piśmienną o niej wzmiankę.

Żydzi znaleźli w Warszawie wyjątkową, większą, niż gdziekolwiek indziej, gościnność.

Nie wyrzucono ich za mary miejskie, nie zamknięto w wyodrębionem ghetto, nie uznano za niebezpiecznych i „nieczystych". Mieli synagogę i cmentarz w sąsiedztwie katolickich świątyń i cmentarzy — dążąc zaś, jak wszędzie, do skupiania się, osiedli na własnej ulicy, własnymi domami zabudowanej.

Snąć jednak rychło tej gościnności nadużyli... już bowiem w r. 1483 Bolesław V, książę Mazowiecki, polecił żydów z Warszawy usunąć, a Zygmunt I, po przyłączeniu Mazowsza do Korony, ten wyrok w r. 1527 potwierdził i obostrzył.

Pamiątką po nich pozostała ulica „Żydowska" oraz liczne akty kupna i sprzedaży, do ksiąg „radzieckich" wciągnione, gdzie przy nazwisku każdego starozakonnego dopisywano „judeus lVarschoviensis“.

Pozostałe po żydach posesye ponabywali i pozajmowali chrześcianie, „kirkut" zaś ich, dziwną rzeczy koleją, przeszedł na własność Kapituły, która wcale wcześnie, bo już w roku 1531 wybudowała na nim piekarnię (buliaria sen domus pro pistande pane). Co się Stało z synagogą — niewiadomo. Znane jest tylko miejsce, gdzie się wznosiła: przy zbiegu ulicy Żydowskiej z Wąskim Dunajem, gdzie dziś numery hipoteczne 153 i 154.

W początkach w. XVII, większą część domów przy ulicy Żydowskiej v. Abrahamów-skiej nabył Stanisław Baryczka, patrycyasz i bogacz warszawski — wówczas też, od jego nazwiska, zwać się ona zaczęła „Baryczkow-ska“.

Podczas pierwszej i drogiej wojny szwedzkiej, wiele ta olica ucierpiała od kol i swa-woli żołdactwa. Nawiedził też ją kilkakrotnie pożar, stały gość naszego miasta w dawnych wiekach. Wreszcie opadło jej znaczenie z chwilą, gdy wielkie młyny miejskie, do których była najbliższą i najwygodniejszą drogą (stały te młyny przy końcu Piekarskiej, od strony Podwala) padły również ofiarą ognia.

W wynikłem podczas wojen domowych zamieszaniu, zagęściły się w kraju wszelkiego rodzaju bezprawia. Następstwom ich było, że niektóre ulice warszawskie de facto istnieć przestały, gdyż prywatni grabieżcy prawem kaduka częściowo je zajmowali, a następnie zamurowywali (i). Tak właśnie stało się z ulicą Baryczkowską. „Nader liczne spory — pisze Weinert—powstawały o jej zabór, a w końcu, gdy Komisya Porządkowa spór sądowy o jej własność w r. 1764 wytoczyła, zastała ją całkowicie już zabraną i przez prywatnych jedenastu właścicieli—zamurowaną⁴⁴.

Rzadki to zaprawdę w dziejach miast wypadek—w Warszawie wszakże nie jedyny.

Ulica Żydowska v. Abrahamowska v. Ba-ryczkowska biegła od Wązkiego Dunaju, linią

ukośną, do Piekarskiej i kończyła się w po* bliżu jaż wspomnianych młynów miejskich, które stały taż pod marem obronnym. Obej* mowała posesje, oznaczone dziś namerami hipotecznymi 153, 154 i 281 oraz tyły nume* rów, 94, 95, 96, 97, 98, 99 100 i 101. Liczyła 109 łokci dłagości a 8 szerokości. Widać z tych wymiarów, że była właściwie — zauł* kiem.

Bernardyńska. Lostracyaz r.1564, w liczbie alic dziś jaż nieistniejących, wymienia, oprócz Żydowskiej: Bernardyńską i Przeczną. Kie* ranek Bernardyńskiej, tak został określony w achwale magistratu z r. 1770:

„Ulica Bernardyńska z pomiędzy murów 00. Bernardynów i PP. Bernardynek wycho* dząca, od placu kamienicy szlachetnego Czer* maka z jednej a z drugiej muru 00. Ber* nardynów początek biorąca, aż do Wisły cią*

gnie się“.

Bazyliańska. Istna efemeryda, trwająca lat kilkanaście w rzeczywistości a niewiele więcej we wspomnieniach i nazwie, której na* wet do żadnej taryfy nie zapisano.

Krótka historya tej ulicy wiąże się z hi* storyą obrządku grecko*unickiego w naszym kraju, głównie w Warszawie.

W połowie w. XVIII liczba wyznawców tego obrządku wzrosła w naszem mieście tak bardzo, że okazało się koniecznem wzniesie* nie dla nich oddzielnej świątyni. Król Stani-sław August wziął tę sprawę do serca i ofia-rowawszy księżom Bazylianom część grantów Ujazdowskich (Ujazdów był dziedziczną własnością króla), przyczynił się do zatwierdzenia na sejmie r. 1768 następującej uchwały:

„Aprobacya funduszu 00. Bazylianów na Ujazdowie. — Fundacyi 00. Bazylianom pro-wincyi koronnej na Ujazdowie, placu naszym dziedzicznym, z przykupieniem dóbr za złp. 200,000, a nie więcej, pro subsistentia osób zakonnych, pozwalamy, a to dla wygody ludu w obrządku ruskim zostającego i publicznej usługi, którą uczeniem języków: greckiego, słowiańskiego, skoropis zwanego i innych, czynić będą".

Plac, ofiarowany Bazylianom, znajdował się przy zbiegu dzisiejszej Pięknej z aleją Ujazdowską. Po rozszerzenia go przez kupno, obejmował posesye oznaczone obecnie numerami hipotecznymi 1713 A, 1713 B i 1713 C. Oprócz placu, król ofiarował zasiłek pieniężny, co, w połączeniu z posiadanymi i zebranymi drogą składek kapitałami, pozwoliło księżom przystąpić rychło do budowy.

Założono fundamenty, wyprowadzono do pewnej wysokości mury, wzniesiono dokoła tymczasowe budynki gospodarskie i mieszkalne, ale na tern wszystko się skończyło. Nagła śmierć księdza Komarkiewicza z Supraśla, który był kierownikiem bodowy i duszą przedsięwzięcia, pomieszała piany i całej sprawie kres położyła. Księża Bazylianie znaleźli też wkrótce innego dobrodzieja, w osobie metropolity Jazona Jonoszy Smogorzewskiego, kto* ry w r. 1781 wystawił im kościół z klaszto-rem przy olicy Miodowej.

Oposzczony plac powrócił do swego pier-wotnego właściciela, a mory, co nie stawszy się bodynkiem, były joż ruiną, dotrwały aż do r. 1824, w którym—wedłog J. Bartoszewicza— zostały w części ożyte na nowe budowle, a w części rozrzucone.

Przez długi czas nazywano to miejsce: „plac“ albo „folwark Bazyliański", później wprost: „ulica Bazyliańska“, i ta ostatnia nazwa przeniosła się nawet do aktów urzędowych.

Podług Weinerta, który dziejom tej ulicy oddzielną rozprawę poświęcił „całą przestrzeń dzisiejszej Pięknej, zacząwszy od Mokotowskiej aż do alei Belwederskiej (Ujazdowskiej), przezywano ulicą Bazyliańską“.

Według pomiaru, dokonanego w r. 1784, miała ta ulica 28 łokci koronnych szerokości a 344¹/₂ długości. Część dawnego „folwarku Bazyliańskiego“ zajmuje dziś Dolina Szwajcarska.

Baryczkowska (patrz ,,Abrahamowska“).

Bieda. Niewidki zaułek, pomiędzy Krzy** wem-Kołem, Aostową i Brzozową, od drogiej połowy w. XVIII zamknięty i częściowo do sąsiednich posesyj wcielony. Ta wznosiła się najstarsza i najokazalsza z wież Starej War* szawy, której rysanek oglądać można na wi** doka naszego miasta z w. XVI, dołączonym do pomnikowego dzieła Braana „Theatrum Urbium“ (1593 r.). Zwała się ta wieża Okrągła albo Szeroka, po przeniesienia zaś do niej więzienia marszałkowskiego, Marszałkowska.

Kształt tej wieży był niezwykły*, okrągło** kolisty, o góry ostro zakończony. Sobieszczań** ski, opierając się na znakomitem dziele Violet** le**Duc’a p. t. Dictionnaire de Varchitecłure de XI au XIV siecle twierdzi, że została wznie** Siona przed wiekiem XIII, gdyż, wedłog wspo** mnianego aotora, takich wież w czasie później" szym joż w Earopie nie stawiano.

Ten drogocenny klejnot, po przodkach nam pozostały, przez czas dłagi szanowano i pielęgnowano. Król Stanisław August, ob** darzony Wysokiem poczociem estetycznem, i choć go o „sfrancuzienie“ Polaków oskarża** no, przeszłość naroda kochający i o pamiąt** ki jej dbały, polecił Labomirskiema, marszał** kowi koronnemu, Wieżę Okrągłą przez czas i pożary zrujnowaną, w roku 1769 odnowić i wzmocnić. Świadectwem odnowy była ta** blica bronzowa z odpowiednim napisem łaciń** skim, umieszczona nad wejściem i widoczna od strony Krzywego-Koła.

Pomimo odnowy, prastary zabytek archi* tektary średniowiecznej wkrótce potem przyszedł do ostatecznej rainy i rozebrany być masiał.

Ktoby dziś pragnął zobaczyć już nie ślad (bo go prawie nie zostało), lecz miejsce, na którem wznosiła się ongi królująca nad miastem „Wieża Marszałkowska", musiałby szukać go w drugiem podwórzu domu nr. 188, w samym załamie Krzywego-Koła. Niejakie pojęcie o wysokości i krzepkości tego zabytku dałoby mu obejrzenie resztek starego mu-ru miejskiego w tyłach podwórza, przy pose-syi nr. 247 na Mostowej (dawny szpital Ś. Łazarza). Wreszcie ślad uliczki „Bieda“ znalazłby przy ulicy Brzozowej w kilku podwórkach i placykach, obróconych dziś na składy węgli.

Bitna. Należała do grupy ulic, które w roku 1832 zostały zrównane z ziemią, ustępując miejsca koszarom, fortom i okopom dzisiejszej Cytadeli. Ta dzielnica, której ślad dziś już tylko na starych kartach i we wspomnieniach starych lodzi dochował się, obejmowała kilkanaście ulic i uliczek—stanowiących przed kilkudziesięciu laty najrozkoszniejszą może część Warszawy, pełną letnich pałacyków, cienistych ogrodów, a pośród jednych i drugich

hacznej wesołości acztających magnatów i raź* nej wrzawy kwaterującego ta wojska...

„Bitna" liczyła się do najmniejszych w tej grapie aliczek—stąd tylko ważna, że przy niej stały „Koszary Królewskie", albo inaczej „Ko* szary Gwardyi Królewskiej", które po roka 1815 przemianowano na „Koszary Aleksan~ dryjskie" (Casernes dJAlexandre).

„Bitna" biegła prostopadle do Wisły, od Faworów do alicy Gwardyi. Przy końca wie* ka XVIII zapisywano przy niej, oprócz „wjaz« da do Koszar", tylko „dwa dworki i kamieni* cę marowaną z placem" niejakiego Otto; zresztą znajdowały się przy niej same place, na składy drzewa obrócone.

Brama Krakowska. Nie tylko brała nazwę od głównej z bram miejskich (rozebranej w r. 1817), lecz była z nią prawie równozna* czna.

Brama Krakowska, której widok ze* wnętrzny dochował się na jednym z rzadkich sztychów Anny Tyszkiewiczówny (siostrzenicy ks. Józefa Poniatowskiego, z pierwszych śla* bów Potockiej, z dragich Wąsowiczowej), wznosiła się pomiędzy rogiem Podwala i Pla* ca Zamkowego, zachodząc wzdłaż poza alicę Ślepą. Tworzyły ją dwa badynki czworogra* niaste, odległe od siebie o 25 łokci. Wedłag Wilhelma Kolberga („Kilka badań Starożytno* ści warszawskich"), wszystkie główniejsze bra* my w dawnych miastach stawiano podwójne, to jest składające się z dwóch badynków, je* den za drogim (w mniejszej lab większej odległości) połączonych ze sobą oddzielnymi marami i różnemi wzmocnieniami, często na* przód wysaniętemi. Aiejsce pomiędzy budyń* kami nazywało się „W bramie¹¹.

Pozostawiając do innej sposobności szcze* gółowy opis „Bramy Krakowskiej⁴⁴, ta zazna* czyć masimy, że do niej, jak do wszystkich większych bram miejskich, taliły się małe domki, niby pisklęta pod skrzydła kokoszy, szukając pewnej obrony na wypadek oblęże* nia. Tych domków, w początkach wieka XVII i wcześniej, było tak wiele, że tworzyły ro* dzaj uliczki czy placyku; usunął je wszakże niemal doszczętnie Władysław IV, oczyszcza* jąc miejsce pod kolumnę swego ojca. I tylko do ostatnich niemal czasów dotrwała niewiel* ka, jakby do starej bramy przyrosła kamie* niczka, której właścicielem za Stanisława Au* gusta był Aerlini.

Cokolwiekbądż, w najstarszych taryfach Warszawy, „Brama Krakowska⁴⁴ jest zapisy* wana jako ulica, o której w najdokładniejszej z nich Taryfie Łokciowego czytamy:

„Brama Krakowska" nr. 118. Kamienica Aerliniego. Bok kamienicy ad nr. 563 (ulica Grodzka). Po drugiej stronie: Schodki, nad Bramą idące, należące do miasta. Bok ka* mienicy ad nr. 534 (Podwale). Bok kamienicy ad nr. 297 (ul. Ślepa). Szerokość aliczki Ślepa, między kamienicami Łazarewiczowej i Ró* żańskiego (2 łokcie kor.). Bok kamienicy Ro* żańskiego".

Merlini, jako właściciel jedynej posesyi, przy tej ulicy zapisywanej, występuje we wszystkich taryfach z początku zeszłego stu-lecia, aż do r. 1817 wyłącznie, w tym bowiem roku pod nr. 118, przy „Bramie Krakowskiej" jest zapisana „Kamienica Minasowicza". Na* stępnie i brama i ulica i dom bezpowrotnie znikają, a przy nr. 118 czytamy stale: „Plac pusty" albo „Plac przed Zamkiem Jego Ces. Królewskiej Mości".

Chińska. Nie ulica właściwie, lecz droga czy aleja w okolicach Łazienek. Wymieniona w „Obwieszczeniu Komisyi Województwa Ma* zowieckiego" z r. 1823.

Cicha. Biegła równolegle do uliczki Bo* leść (opisanej w pierwszej części tej pracy) od Rybaków ku Wiśle, z lewej strony „Starej Pro* chowni". Dawniej dochodziła do rzeki, od której odgradzał ją tylko plac pusty, należący do dworu Sołtyka, biskupa Krakowskiego (nr. 2565), później ten plac zabudowano i przej* ście zamknięto. Najdawniejsze taryfy nie za* pisują przy ulicy Cichej ani jednej posesyi, wymieniają tylko „dwa dworki ad nr. 2565“ będące zapewne zabudowaniami gospodar skiemi przy wspomnianym przed chwilą dworze Sołtyka.

Czujna. Zajęta pod Cytadelę. (Porównaj: Bitna, Dominikańska, Fawory, Fraszki, Głęboka, Gzoardyi, Klimowa, Kręta i t. d.). Two-rżąc jakby jedno z rozgałęzień większej ulicy Fawory, biegła poza Koszarami Gwardyi, kończąc się przy samej Wiśle.

Tu, pod nr. 2000, wznosił się wspaniały pałac bankiera Łyszkiewicza (później Solden* hoffa). Wiodła doń nadzwyczaj szeroka aleja* drzewami wysadzana, z tyłu zaś znajdował się piękny, duży staw.

Ogółem ulica Czujna posiadała siedem posesyi (N° 1994—2000) i tylko krótką uliczką Polkowską była przedzielona od okopów.

Cały prawy bok tej ulicy (idąc ku Wiśle) wypełniały boki zabudowań koszarowych, ogro* dy oraz wielki „plac musztry". Minąwszy wylot ulicy Pólkowskiej, stał „pod górą, nad wą* wozem" dworek drewniany Kozickiego (N° 2523). Z lewego boku, prócz pałacu Łyszkiewicza, ogrodów, „placu z altaną Sierakowskiego" i parkanów, wznosiły się „dwory": Borysław-skiego oraz „pruskiego podsędka" Rawskiego.

Dawna. Przechodzący ulicą Jezuicką za* uważyć mogą na niej, w pobliżu Kanonii, pe~ wną, zawsze zamkniętą, na kolor brudno*czer-wony pomalowaną, bramę.

Ta brama zamyka starą uliczkę, od wielu

już lat skasowaną, która w najpierwszych ta-rytach zowie się Dawna, co dowodzi jej bar* dzo starożytnego pochodzenia.

Jeszcze przed kilkunasto laty, wszedłszy na podwórze domo nr. 81 na Kanonii, można było z pustego, znajdującego się przy niem placyku, widzieć tę uliczkę, jako długi wąski przesmyk, zupełnie pusty, zarosły trawą i zasypany gruzami. Dziś właściciele przyległych domów na Kanonii (nr. 75 do 89), włączyli częściowo tę pustkę (czy nie jurę caduco?) do swych podwórek i poprzegradzali ją parkanami.

Uliczka „Dawna“ jest niezawodnie dawniejsza od Kanonii, posiadać też musiała ongi znaczenie strategiczne, ze starych bowiem planów miasta widać, że wiodła od Jezuickiej, (która jeszcze wówczas Jezuicką nie była), do muru obronnego i przy nim się kończyła, Jakkolwiek W. Kolberg, na odtworzonym pracowicie planie starych murów miejskich, nie oznaczył w tym punkcie baszty, napewno twierdzić można, że ona tam istniała. Pilniejsze poszukiwania, nie ograniczające się wszakże na powierzchni ziemi, lecz w głąb jej sięgające, odkryłyby z pewnością ślad tej baszty. Ha nieszczęście, o tego rodzaju poszukiwaniach, niesłychanie ważnych, nikt dotąd w Warszawie nie pomyślał.

Kamienica, zagradzająca uliczkę Dawną

od strony Jezuickiej, stoi tam już od trzech wieków blisko, choć była kilkakrotnie prze* budowywana i jak się zdaje, rozszerzona, przez łączenie z posesyami sąsiedniemi. Ta* ryfy z w. XVIII wymieniają po tej stronie ciii* cy Jezciickiej tylko 4 kamienice, a w „Rewi* zyi Gospód" z r. 1669 zapisano ich tam 6.

Cokolwiekbądź, uliczka Dawna, jaż w epo* ce wzniesienia kamienicy, nie była od Jezaic* kiej odcięta: wejście na nią prowadziło przez bramę, zawsze stojącą otworem. W „Taryfie Łokciowego" (r. 1784), w opisie alicy Jezaic* kiej, bezpośrednio po namerze 75 („Szkoły po*Jezaickiej“) dodano: „Szerokość alicy Da* wnej, nad którą mieszkanie Proboszcza".

Dominikańska. Zwano ją także prościej: „droga Dominikańska". Kreśliła nieforemny zygzak na spadzistości Powiśla, między Przy* rynkiem a Rybakami. Zajęta wraz z innemi pod Cytadelę.

O tej alicy „Taryfa Łokciowego" mówi: „Ulica czyli droga przez plac XX. Dominika* nów, początek swój od alicy Przyrynek ma* jąca, w ciąga swoim, aż do al. Rybaki idąca, jest jak Klimowa, prywatna".

Przy alicy Dominikańskiej stały same tylko drewniane dworki i to rzadko, więcej było placów pastych, na składy drzewa obró* conych. Najokazalszy był dwór obszerny XX. Dominikanów, po którym jednak jaż w po* czątkach w. XIX tylko pastę miejsce pozostało. Zapewne zgorzał.

Dziekanka. Pamiątką po tej aliey jest stojący dotąd, choć skazany jaż na rozrzucę* nie, dom na Przedmieścia Krakowskiem. blisko kościoła po*Karmelickiego, gdzie przed kilka laty jeszcze mieścił się hotel drugorzę* dny, czyli „zajazd" pod nazwą „Dziekanka“, w swoim czasie nader popularny.

Sama alica istniała, dopóki istniało Wąz* kie Przedmieście Krakowskie, a więc do roku 1865. Poziom jej był znacznie niższy, niż Przedmieścia Krakowskiego, co jeszcze dziś przy wspomnianym domu jest widoczne. Od strony Towarzystwa Dobroczynności zjeżdżało się na tę ulicę po dość stromej pochyłości, jak do wąwozu. Przy zakładania na gruzach „Wąz* kiego Przedmieścia Krakowskiego" skweru, musiano to miejsce niwelować za pomocą nasypu.

Ulica „Dziekanka", tak samo, jak wspo* mniana w pierwszej części tej pracy „Dzie* kańska", (dziś Trębacka), a także istniejąca dotąd przy Kanoniach „Dziekania" — nazwę swą wzięły od Dziekana przy kościele Ś. Jana, którego (oraz całej Kollegiaty), własność stanowiły. Istniała nawet oddzielna jurydyka tego nazwiska, od tego właśnie miejsca zaczyna* jąca się, która jeszcze za Książąt Gazowiec* kich, nadanie swe otrzymała (w r. 1402 od księcia Jana Starszego).

W r. 1830 na Dziekance zapisywano tylko trzy namery hipoteczne, 2667A, 2667B, (kam. XX. Karmelitów, Prokaratorya Jeneralna, Ar* chiwcim Jeneralne krajowe) i 2668 (kamienica Kapitały Warszawskiej). Dragą połać stano* wiły tyły kamienic przy Wązkiem Przedmie* ścia Krakowskiem (od nr. 373 do 383).

„Taryfa Łokciowego" podaje taki opis tej

alicy:

„Ulica Dziekanka, zaczynając od alicy Bednarskiej. Bok kamienicy i podwórza ad nr. 2672 (al. Bednarska). Tył kamienicy ad nr. 377 (Przed. Krak.). Tył stajen i kamieni* cy z wjazdem ad nr. 385 (Przed. Krak.). Sze* rokość Przedmieścia Krakowskiego (38 łokci). Draga strona al. Dziekanka, zaczynając od Przedm. Krakowskiego. Bok cmentarza XX. Karmelitów Bosych. Bok kościoła XX. Kar* melitów. Wjazd do klasztora. Kamienica z wjazdem, podwórzem i oficynami, do Scho* lasteryi Warszawskiej należąca (ta właśnie stoi dziś brzydkie, żółte domisko, zwane „Dzie* kanka“). Bok stajen i kamienicy z podwó* rzem ad nr. 2675 (dziś dom narożny od Be* dnarskiej). Szerokość al. Bednarskiej (10 łok* ci kor.)“.

Fawory. W grapie alic, zajętych pod ba* dowę Cytadeli, jedna z największych i naj* piękniejszych. Biegła równolegle do Wisły, łącząc się z alicą „Gwardyi", przy kościele

Świętokrzyskim, (Świętego Krzyża w Pola, inaczej „Gwardyackimu).

Te wszystkie daże, piękne alice, połączone ze sobą mniejszemi i mniej pięknemi przecznicami, przedstawiały widok niezwykły, którema podobnego napróżnobyśmy szakali w obrębie dzisiejszej Warszawy.

Były to jakby arystokratyczne gościńce, w małej tylko części brakowane, o wyglądzie bardziej wiejskim, niż stołecznym. Wzdłaż tych alic ciągną się wille bogate, między kępami drzew schowane, za willami dworki o prastarych ganeczkach, dzikiem winem obrosłych. Dalej wielkim kwadratem zieleni wykreśla się łąka, lab srebrno-błękitnym okręgiem błyska staw z parą melancholijnych łabędzi...

Gdzieniegdzie widać ta wieżyczkę małego kościółka, krzyże cmentarne, z poza niskiego ogrodzenia wychylające się, wreszcie dła-gie, parterowe badynki a przy nich prostokątne place, na których pojedynczo i platona-mi snają się—żołnierze.

„Fawory" odznaczały się pozorem zapełnię sielskim, przypominały owe na krańcach Paryża leżące, napół wiejskie dzielnice Antcuil, Batignolles... których Warszawa nie posiada, choć są jej tak bardzo potrzebne. Ta znajdowały się najpiękniejsze na całe miasto ogrody: „Fraszkaw, „Sansgene", „Th?oli“ i inne,

będące własnością arystokracyi rodowej i pieniężnej.

Ha „Faworach", mimo ich znacznej dłu-gości, liczono tylko dwanaście posesyj, (nr. 1972 do 1993). Należały do Rautenstraucha, Białobrzeskiego, szpitala Ś. Dacha i innych. Dzieje posesyi pod nr. 1983 są dość cie-kawę.

Do roka 1788 znajdowała się ta karczma oraz młyn wodny, opłacające miasta (którego własnością był ten namer i przyległy) dość niski czynsz dzierżawny. Ale w wymienionym roka zjawił się jakiś przedsiębiorczy baron Szefler, który, wydzierżawiwszy na lat dwa* dzieścia, na korzystniejszych dla miasla wa-rankach, owo miejsce, dawne badynki rozrzu-cił i wzniósł na oczyszczonym płaca fabrykę stali, hamernię i szlifiernię. Niebawem jednak po otwarcia fabryki, masiał ją zamknąć, zban-kratowawszy doszczętnie, podobno dla braka potrzebnej ilości wody. Zbankrutowawszy, nie zapłacił miasta nawet pierwszej raty dzierżawnej. Badynki i grant wziął następnie od miasta szpital Ś. Dacha, a gdy w r. 1802 badynki zgorzały, grant nabył Raatensztraach i w prześliczny ogród zamienił.

W drogiej połowie w. XVIII, zapisywano przy tej alicy „dworki" następujących właścicieli, przeważnie oficerów wojska polskiego: pułkownika Królikiewicza, majora de Pyrch, regimentarza Szymanowskiego a także: Na-kwaskiego, podkomorzego wyszogrodzkiego i Łąckiego kasztelana sandomirskiego. Właścicielem „pałacyku z czterema wjazdami, ofi-cyną i karczmą" (?) byt wówczas Białobrzeski.

Fraszki. CJlica również pod Cytadelę zajęta. Leżała na samym krańca miasta, biegnąc od Czajnej do okopów.

Niewielka, po jednej stronie mająca same ogrody, obejmowała zaledwie trzy posesye (nr. 2322—2324). Bezpośrednio przed rozrza-ceniem, znajdował si£ ta jaż tylko jeden dwór drewniany (Wardyńskiego sukcesorów) i jedna kamienica (Bockhan-Dietricha) — numer zaś 2523 był pustym placem (Różyckiego).

Opis ulicy „Fraszki" z końca w. XVIII tak ją przedstawia:

„Ulica Fraszki, zaczynając od Okopów. Bok browaru ad nr. 2004 (ul. Polkowska). Szerokość ul. Polkowskiej (16 łokci). Bok dworku, stajen i ogrodu ad nr. 2003. Bok góry pustej, Cmentarza luterańskiego dotykającej, ad nr. 2901. Bok ogrodu ad nr. 1995 (ul. Czujna). Dworek z podwórkiem szpitala św. Ducha. Szerokość ul. Czujnej (251.). Dworek pod górą stojący Kozickiego. Druga strona tejże ulicy, od muru Polkowskiego zaczynając. Aur od ogrodu i podwórza z wjazdem do dworka „Pólków" zwanego. Reszta tej ulicy lądy nadwiślane, bez żadnego zabudowania".

Pozostała taką i później. Aleksan-

Jaż z opisa powyższego widać: jakiem Cichem, romantycznem, drzew, cienia i samotności pełnem ustroniem, była wówczas ta ulica.

der Weinert, pisząc w jednym ze starych kalendarzy Jaworskiego „O lasach w obrębie Warszawy", zamieszcza tam epizodycznie następne wspomnienie osobiste, sięgające pierwszych lat w. XIX:

... „Przebiegając ogrody najpiękniejsze, niegdyś posiadane przez bankierów Kabryta, Blanka, Łyszkiewicza, Rafałowicza, przy ulicach Fawory, Żytniej, Śmiałej, Bitnej, widziałem jeszcze wówczas w ich obrębie kilkowie-kowe dęby, sosny, modrzewie i tym podobne drzewa wysokopienne. Nigdy nie zapomnę owej chwili, gdy, ubiegając się za motylem przy końcu ulicy Fraszki, gdzie przy samym okopie stał pałacyk murowany, opuszczony, przy ujściu rzeczki Drzasny do Wisły, wpadłem pewnego poranku do ogrodu dzikiego, mającego w kwadrat przeszło 30 łokci obszaru i gęsto zarosłego. Pałacyk ten był niegdyś dworem wsi Pólków — oznaczony jeszcze na planikach przy taryfie Glucksberga z r. 1829. Bezludny dom dwupiętrowy, gęstość wysokich drzew wysokopiennych, żadnego głosu ludzkiego ani osoby na ulicy pustej, grobowa cisza w gęstym laska tak silnie na mnie od-działały, że, sądząc, iż wpadłem do jakiegoś ostępa rozbójniczego, drżąc z przestracha, szeptać zacząłem: Kto się w opiekę... Wrażenie było tak silne, że na całe życie atkwiło w mej pamięci! I te szczątki łasa dawnego w obrębie okopowym miasta wycięte zostały, kiedy to całe terytoryam od roka 1833, na Cytadelę stopniowo zajmowano".

Głęboka. Należała do tejże grapy, co dwie poprzednie. Biegła prostopadle do Wisły, od Przyrynka. Obejmowała, prócz placów pa-stych, trzy posesye (nr. 1933 do 1935); między niemi jeden dom marowany, będący własnością Łapińskiego, później Makowieckiego.

Na roga Głębokiej i Przyrynka wznosił się obszerny gmach, należący niegdyś do Potockich (później do Szalborskiego), w którym mieściła się loża wolnomalarska. Lad warszawski nazywał ów gmach: „pałac Lacype-ra“. Przeniesiono doń później (w roka 1817) szpital św. Dacha, najstarszy ze szpitali warszawskich (nie trzeba go łączyć z dzisiejszym szpitalem Ś. Dacha przy alicy Elektoralnej). Całkowita nazwa tej instytacyi, raczej filantropijnej, niż leczniczej, brzmiała: „Szpital Sióstr Miłosierdzia św. Dacha, Panien Mar-cinkanek".

□lica Głęboka pozyskała literacką, jeśli nie nieśmiertelność, to przynajmniej popalar-

ność, dzięki Włodzimierzowi Wolskiema, któ-ry napisał powieść p. t. „Domek przy alicy Głębokiej".

Grodzka. Ta alica, jakkolwiek tułająca się jeszcze po taryfach, oddawna jaż w rze-czywistości nie istnieje. Dwa namery przy niej wymienione (jeden z nich słaży dawnema pałacowi „pod Blachą) możnaby łatwo przenieść na inne alice, lab też do innych name-rów przyłączyć.

Olicę Grodzką można było nazywać „ali-cą“ w wieka XVI, nawet jeszcze w XVII, gdyż wówczas była z oba stron zabadowana dworami i dworkami, których część astąpiła później miejsca pawilonom rozszerzającego się Zamka, a część została zajęta na ażytek dwóch żeńskich klasztorów.- „Wdów i Sierot" oraz „Bernardynek".

hż do roka 1643, w którym Władysław IV otworzył przejazd z Zamka królewskiego na Przedmieście Krakowskie, oczyściwszy plac dokoła kolamny swego ojca, alica Grodzka stanowiła jedyną wewnątrz marów komanika-cyę pomiędzy Zamkiem i Wisłą.

Jeszcze w r. 1669 wymieniano przy tej alicy kilkanaście domów, nazywając ją także: Zamkowa, choć nazwa ostatnia oznaczała zarazem jednę połać (prawą, idąc od Zamka w stronę Starego miasta) Świętojańskiej.

Z latami i rozmiar i znaczenie tilicy Grodzkiej malały. W końca w. XVIII zapisywano przy niej joż tylko trzy posesye: nr. 363 (kam. Rafałowicza), 364 (pałac „pod Blachą") i 365 (kam. króla Stanisława Poniatowskiego).

W taryfach późniejszych te trzy namery są określone inaczej: nr. 363 — plac, na którym stoi kolamna Zygmanta, nr. 664 — pałac „pod Blachą" (w r. 1844: „pałac rządowy, Dy-żorstwo Główne, Kancelarya Dyplomatyczna"), nr. 365—kamienica „Banka Polskiego".

Gwardyi. Piękna, dłaga i szeroka alica, zajęta pod Cytadelę. Biegła w pobliża Wisły, równolegle do niej, załamając się w je-dnem tylko miejsca pod kątem rozwartym. Wychodziła z Zakroczymskiej, kończyła się przy Bitnej.

Glica Gwardyi, wysadzona po oba stronach drzewami, posiadała wyjątkowo brak, którego potrzebę usprawiedliwiał wielki panujący ta ruch pieszy i kołowy. Tędy szło się i jechało do koszar Gwardyjskich, do kościoła i cmentarza Świętokrzyskiego i do rozgłośnego Konwiktu księży Pijarów.

Wspomniany kościół, zwany „Świętego Krzyża w Pola“, albo „Gwardyacki" był zapisany pod nr. 1975. Otaczał go cmentarz grzebalny, na którym od czasów bardzo dawnych chowano zmarłych na cholerę i powietrze morowe. Zakład wychowawczy Pijarów, zwany „Żoliborz“ (Joli bord) posiadał wspaniałe czoło od alicy, obejmając zarazem całe zbocze płaskowzgórza, wiodącego ku Wiśle a także piękne i rozległe ogrody.

Do tej posiadłości olbrzymiej, liczącej 657 łokci kor. długości od ulicy, dotykał duży również pałac „z oficynami i dwoma wjazdami" pułkownika Geraulta.

Karpia. Aała uliczka, która, zgodnie ze swem rybiem mianem, leżała przy samej rzece, stanowiąc przejście z Solca do Wisły. Znajdował się przy niej tylko jeden numer hipoteczny 2960. Ten numer rozdzielony później został na dwa: AiB, z których pierwszy tylko dotrwał do naszych czasów i jest zapisywany przy ulicy Solec.

Z „Taryfy Łokciowego" dowiadujemy się, że uliczka Karpia miała szerokości 15 łokci kor. Pod nr. 2969 stały wówczas dwa dworki Ożarowskiego, kasztelana wojnickiego; drugą zaś jej stronę stanowił bok nr. 2961 („dworek z ogrodem i parkanem") na Solcu.

Około r. 1850, pod nr. 2960 znajdują się „Koszary wojskowe", a pod 2961 — plac pusty. W roku 1844 jest zabudowany tylko nr. 2960 A („kamienica braci Eichmullerów"), a tenże numer z literą B oraz nr. 2961 są puste. Pozostało tak dotąd.

Taryfy z końca w. XVIII mówią o niej: „Ulica czyli droga Klimowa, kosztem dzie* dziea utworzona, zatem prywatna". W roku 1784 stały przy niej dworki Kopczyńskiej, Kacperskiego, Witkowskiego, Siennickiego, Kaczkowskiego, Kruchowskiego, Nowakow* skiego i Czwarowskiego. Bezpośrednio przed skasowaniem, nie tylko nie posiadała ani je* dnego murowanego domu, lecz nawet liczba zapisywanych przy niej posesyj zmniejszyła się do pięciu.

Klimowa. Przecznica, która przed r. 1832 łączyła Przyrynek z Rybakami. Dziś na jej miejsca plac pasty, oddzielający miasto od Cytadeli. Klimowa biegła równolegle do Głę* bokiej, Zakątnej, Dominikańskiej. Pozbawio* na braka, zabudowana rzadko, wyłącznie ma* łymi, drewnianymi domkami, mało przedsta* wiała podobieństwa do właściwej miejskiej ulicy.

Nazwisko tej ulicy pochodziło od wójta jurydyki Radziwiłłowskiej Klima, który ongi miał tu swą rezydencyę.

Kokoszą. Niezwykłe jej dzieje autor ni* niejszego opisał kiedyś przy innej sposobno* ści. Ten opis powtarza tu w skróceniu.

Oliczka Kokoszą, całkowicie dziś przez warszawian zapomniana, leżała pomiędzy Rynkiem Nowego Aiasta i Wisłą. Nie była ani długa, ani szeroka. Początek jej znaj* dował się między posesyami nr. 1881 i 1877„ koniec-przy posesyach nr. 2578 i 2579. Tworzyła linię łamaną, przecinała „Rybitwę" (dzisiejsze Rybaki), biegła następnie w kieranka równoległym do Wisły.

Losy tej aliczki były dziwne, prawie fantastyczne. Pewnego raza (daty dokładnej nikt nie zna; jak się zdaje stało się to w w. XVIII) uliczka Kokoszą zginęła. Clliczka rzeczywista, miasta całema znana, dokładnie wymierzona, ni stąd, ni zowąd, przepadła, alotniła się—przez czas dłagi nawet ślad jej odszukać się nie dawał...

W lat kilkadziesiąt po tym wypadka, wykryto rzecz dziwniejszą jeszcze: część aliczki Kokoszej, obejmująca przestrzeni 134 łokci kwadratowych, została... skradziona.

Zdawałoby się, że po tych dwóch dziwach nie będzie już miejsca na trzeci, tymczasem on się znalazł i przewyższył jeszcze dwa poprzednie.

Kiedy w r. 1829 generał wojsk polskich, Koriot, wydał swój wielki, piękny plan Warszawy, zagubiona uliczka Kokoszą znalazła się na nim, ale... w odległości dwóch wiorst blisko od miejsca, gdzie poprzednio się znajdowała. Nazywa się tam Kokosia i mieści się pomiędzy Browarną i Dobrą, tworząc linię prawie prostopadłą do każdej z nich a zarazem i do Wisły. Ta strona miasta była wówczas słabo zabudowana, kierunek uliczki wytknięto pomiędzy pastymi placami: nr. 2735, 2737, 2734 A i 2735 B.

Co było powodem tych osobliwych prze* nosin? Weinert przypuszcza, że podstęp i zła wola osób interesowanych, które rozmyślnie wprowadziły w błąd Koriota. Tym osobom chodziło o zatarcie śladów nadużycia, którego się dopuściły podczas zamieszek, panujących w kraju i w jego stolicy. ¥ istocie, sprawa przypominała podrzucenie skradzionego wo-reczka, w którym pozostawiono bezużyteczne papiery, zabrawszy wpierw gotówkę.

Trudny jest do pojęcia błąd Koriota, ale trudniejsze jeszcze: zachowanie się wobec nie-go miasta. Nietylko nie znalazł się nikt, kto-by przeciw fałszowi założył opozycyę, ale, co dziwniejsze: fałsz, dzięki niezaprzeczonemu przez długie lata istnieniu, nabrał powagi i znaczenia prawdy. ¥ r. 1852 inżynier miasta Świątkowski, wydając obszerną taryfę miasta z planami, wymiar każdej posesyi okazującymi, uliczkę Kokoszą na tern samem miejscu, co i Koriot, oznaczył...

¥obec dwojga takich świadectw publicznych, miasto, obdarowane nową ulicą, przyjęło fakt spełniony, bliższej krytyce go nie poddając.

Nie mogła jednak postąpić tak samo strona przeciwna, której kosztem darowizny dokonano...

Traf zdarzył (a może nie traf, lecz bardzo dowcipne wyrachowanie?), że uliczka Kokoszą, odbywając podróż fantastyczną z północnych krańców miasta do jego środka, upadła na grunta, należące do Panien Wizytek. Panny Wizytki ani zaprotestowały przeciw nadużyciu, ani go nawet dostrzegły. Na planach istniała uliczka „Kokosia", należąca do miasta; w przekonaniu zakonnic był to plac pusty, należący do nich. Byłoby to trwało Bóg wie dokąd, gdyby nie zaszła okoliczność, przy której interesy obu stron starły się ze sobą.

Około r. 1856, Panny Kanoniczki postanawiają swe place nad Wisłą sprzedać na prawie emfiteutycznem, czyli w wieczystą dzierżawę wypuścić. 7\kt dochodzi do skutku, nie spotkawszy się z niczyją opozycyą. Ale gdy w r. 1855 nowonabywcy otaczają nabytą własność parkanem, zagradzając i ową mniemaną uliczkę, będącą właściwie ich własnym, prywatnym przejazdem do Wisły, komisarz administracyjny, opierając się na powadze Ko-riota i Świątkowskiego, podnosi gwałt i występuje przeciw „zaborowi". Pachołkowie miejscy rozrzucają parkan a właściciele placów ciągnieni są przed forum sądowe. Zko-lei, ci ostatni zwracają się z użaleniem do zakonnic.

Ze swej strony i magistrat nie ma spo~ koją. Zaprzeczać dobrej wierze Panien Vi« żytek nie śmie... Są wprawdzie dowody czar« no na białem przeciw nim, ale są też czarno na białem za niemi. Prócz tego słyszeć się dają głosy sędziwych mieszczan, słuszność klasztorowi przyznające. Jak z tego wy« brnąć?

Położenie było rzeczywiście kłopotliwe. Z jednej trudności rodziła się droga. Jeżeli uliczka Kokoszą nie jest oliczką Kokoszą, to, gdzie znajduje się oliczka Kokoszą? Byłażby to posta nazwa bez treści?..

Jęła przeto jedna strona i droga werto* wać stare akty, oczyć się na gwałt historyi swego miasta. Jakoż ta historya przybyła im wkrótce na pomoc, a przedstawicielem jej i rzecznikiem stał się: Aleksander Weinert, konserwator aktów dawnych i dziejopis War* szawy. On to, odsuwając na stronę wszyst~ kie taryfy drukowane oraz wszystkie orzędo« we i nieurzędowe plany miasta z w. XIX, sięn gnął do rękopiśmiennej „Taryfy Łokciowego" z r. 1784, której oryginał znajduje się w ar« chiwum magistrackiem (w pracy niniejszej często się na tę taryfę powołujemy), i tam, przy opisie posesyi2577, znalazł co następuje:

„Po zakończeniu ulicy Rybaki, urząd zjazdowy, znajdując na boku tejże ulicy ścian* ki czyli uliczkę teraz nazwaną Kokoszą, a przy niej domy niektóre, do innych alic publicz* nyeh nie dotykające, przez wzgląd ciasności tejże uliczki, do przejazdu przez żaden spo* sób niezdatnej, do przemiaru tylko frontów posesyi, tejże uliczki Kokoszej dotykających, jako to nr. 2378 i t. d. przystępuje".

Dowód był jasny i wystarczający. (Ilicz* kę Kokoszą przeniesiono na miejsce właściwe, i oddano klasztorowi, co było klasztornego.

Dodajmy na zakończenie, że uliczka Ko* kosza otrzymała swą nazwę nie od kur, lecz Od zamożnego rybaka nazwiskiem Kokosz, który grunty swe tak bardzo rozszerzył i za* budował, że utworzyła się stąd uliczka.

Koszary. Inaczej: Przejazd przez Kosza* ry, lub poprostu: Przejazd, iTała uliczka po* za Koszarami Gwardyi, rodzaj wąwozu, brze* giem Wisły biegnącego od Czujnej do Okopów.

Przy tej uliczce były zapisywane tylko dwa numery: 2006 i 2007.

„Taryfa Łokciowego", prócz placów pu* stych, tyłów i boków przyległych posesyj oraz ogrodów i oficyn, wymienia tu: dwa „place na musztrę" i „siedem pawilonów dla Gwardyi Koronnej ad nr. 2009“.

We wszystkich taryfach, drukowanych od roku 1832 włącznie, uliczka „Koszary" jest wymieniana jako posiadająca dwa numery hi* poteczne, będące w posiadaniu prywatnych wła* ścicieli, W taryfie z roku 1844 spotykamy ją również, zapisano wszakże przyniej aż trzydzieści cztery namery: od 2006 do 2031 (kilka podwój-nyeh). Przy pierwszych dwóch numerach, w połą-czenia z trzema następnymi (2008, 2009a i 2009Ó) są wskazane „Koszary Aleksandrowskie, da* wniej Koszary Gwardyi zwane“. Reszta nu-merów ohejmaje „Place Aiasta Warszawy, zajęte na Cytadelę Aleksandrowska".

Koszary Mirowskie. Wymienione jako oddzielna ulica jedynie w rękopiśmiennej taryfie z końca wieka XVIII. Posiadają jeden tylko namer hipoteczny 934 (dziś Halle Targowe). Szczegółowy opis tej aliczki brzmi:

„Cllica Koszary Mirowskie, nr. 934. Koszary. Pawilonów, po prawej ręce od Woli, osiem. Zawierają łokci 8loy₄. Odtrąciwszy na ulicę Ciepła zwaną, przy najbliższym pawilonie 15 ł. 3 c., reszty rozległości Koszar zostaje 794 ł. 2 c. Szerokość ulicy Koszary Mirowskie 38 ł. 1 c. Z drugiej strony pawilonów sześć obejmują 810 ł. 1 c. W tyle koszar uliczka ma się zwać ZatyłkC.

Kręta. iAały, krzywy przesmyk, biorący początek z ulicy Zakroczymskiej, następnie niknący między zabudowaniami przy „drodze" Dominikańskiej.

Zapisywano przy tej uliczce osiem po-sesyj (nr. 1951 do 1958), O. O. Paulini warszawscy mieli tu dwa dworki oraz cegielnię.

W Taryfie Łokciowego zaznaczono.- „Cllicz-ka Kręta, tak jak Klimowa i Dominikańska, prywatną jestw.

Krótka. Jedną z najpiękniejszych rzeczy w Warszawie jest ta strona Przedmieścia Krakowskiego, która pomiędzy Trębacką aPla-cem Zamkowym zakreśla wspaniały, szeroko i łagodnie wyginający się łak, zabudowany wązkimi, różnej wysokości i różnego wygląda domami. Ten łuk tworzy dziś linię jednolitą, nie tworzył jej wszakże dawniej. Prawie w samym środku przerywała tę linię mała uliczka „Krótka".

Właściwie było to tylko przejście między dwiema kamienicami (nr. 459 i 440), prowa-dzące na ulicę Kozią. Około roku 1870 apte-karz Sztejner, nabywszy posesyę nr. 439, wraz z należną do niej uliczką (była zatem prywatna, i jako taka, nie posiadała oświetlenia gazowego oraz innych miejskich porządków), na całej przestrzeni wybudował istniejącą tam dziś kamienicę. Przyczyniło się to zarówno do piękności, jak do hygieny i porządku miasta, uliczka bowiem Krótka była stekiem wszelkiego rodzaju nieczystości. Nazywano ją też w gwarze warszawskiej mianem, które w druku powtórzyć się nie da.

O ulicy Krótkiej znaleźliśmy nader znamienny artykulik W Kurjerze Warszawskim z r. 1824 (nr. 254 z dn. 25 października).

„Tliędzy Przedmieściem Krakowskiem

a alicą Kozią jest uliczka zwana Krótka, mię* dzy ścianami dwóch domów, zwykle w czasie słoty błotnista i tradna dla piechoty do prze* bycia. ¥ zeszłym tygodnia, w dnia słotnym, spotkali się na niej Elegant modnie abrany i jakiś Chudy pachoł, Aby jeden z nich sacho przeszedł, trzeba było koniecznie, żeby dragi wstąpił w błoto. — No, któż koma ustąpi? — zawołał Elegant.—Zważając na pański piękny obiór—rzecze Chudy pachoł— mniemań można, że pan jesteś panem, a zatem ja astąpić ma po-winienem, lecz pan masz bezwątpienia słażące-go, który ma baty wychędoży, a ja, przyznam się szczerze, nie mam za co nawet kopić szu* waksu, a chciałbym się teraz pokazać czysto w miejsca, gdzie spodziewam się zjeść od-dawna oczekiwany obiadek .—Elegant aznał tę racyę za zapełnię przekonywającą i wlazł w błoto, aby astąpić głodnema biedakowi".

Krzywokolna. Nie wymienia tej alicy ża-dna z taryf drukowanych. ¥ taryfie, wydanej przez J. Gldcksberga w r. 1832, w wydrako-wanej na okładce „¥iadomości o dawnych uli-cach, wypisanej z Akt Grzęda iAanicypalnego S. ¥. (Aiasta Starej ¥arszawy), zamieszczono „Krzywokolną" z tern krótkiem objaśnieniem: „gdzie teraz są namery 941, 942 i 943".

¥ najpierwszej z drukowanych taryf („Taryfa i^iasta ¥arszawy do składki na koszary

i t. d. w r. 1784 ułożona"), która, dodajmy, jest w rzeczywistości o dziesięć lat od daty na tytcile wskazanej, późniejsza—trzy wymienione namery zapisano przy alicy „Zatyłki". Był to błąd, którego źródła szakać należy w powszeehnem a nas niedbalstwie i w prywatnej złej woli. Na nieszczęście, ten błąd przedostał się do taryf następnych i powtarzano go bezkrytycznie przez czas dłagi. Co gorsza, wniesiono ten błąd i na plany miasta— nie bacząc, że najlepszy z nich, w r. 1762 przez pułkownika Ricaad de Tirregaille wykonany, dokładnie wskazywał i nazwisko i położenie ulicy „Krzywokolnej", istniejącej niezależnie od ulicy „Zatyłki".

Podług Weinerta, Krzywokolna miała początek przy dzisiejszej Zimnej, między pose-syami nr. 946 i 947, gdzie znajdował się wówczas plac trójkątny (z podstawą 108 a wysokością 120 łokci koronnych). Biegła od wschodu na zachód, równolegle do Koszar Mirowskich. Tworząc w drugiej połowie łuk, wyginający się ku północy, kończyła się w kierunku ukośnym przy Elektoralnej, między pose-syami nr. 786 i 787. Miała szerokości około 12 łokci dzisiejszych, długości 352 łokci koronnych, czyli dzisiejszych 363, cali 21.

Opisała tę ulicę dokładnie „Taryfa Łok-ciowego“. Oto ten opis, który wiele spornych punktów wyjaśnia i wiele powikłań rozwiązuje:

Ulica Krzywokolna. Bok płaca ad nr. 490 w kwestyi między Chołocińskim będącego, do dworka Chołocińskiego (ł. 38 c. 2). Nr. 941. Dworek Chołocińskiego z załamkiem przy alicy Krzywokolnej (ł. 69 c. 2). Bok kamie-nicy szl. (szlachetnej) Koberlej ad nr. 786 (al. Elektoralna — ł. 59 c. 1). Draga strona alicy Krzywokolnej. Bok kamienicy i dworka z dwo-ma wjazdami J. W. Górskiego, chorążego, ad nr. 787 (ł. 110). Parkan Wojnickiego wza-łamka ad 788 (ł. 8). Wjazd do dworka Jana Jerzego Hempla ad nr. 789 (ł. 8 c. 2). Nr. 942. Dworek drewniany Gabryela Petza, rzeźnika, (ł. 22 c. 5). Nr. 843. Dworek drewniany Pa-wła Andrzejewskiego (ł. 21). Lazaret Gwar* dyi Konnej Koronnej ad nr. 934 (Koszary Mi-rowskie—ł. 32 c. 3).

Glica Krzywokolna należała do jarydyki „Wielopole", otworzonej w r. 1693 (bliższa o niej wiadomość w pierwszej części tej pra-cy). Na własność miasta przeszła dopiero w połowie w. XVIII, wraz z całą jarydyką.

Na wspomnianym planie Tirregaille^ do-chowała się pamiątka dażego, osobliwego ba-dynka, niby wieży lab bramy obronnej, który wznosił się w pierwszej połowie w. XVIII po* między pierwszym pawilonem Koszar Mirowskich (po prawej ręce, idąc od ogroda Saskiego) a alicą Krzywokolną.

Badynek był marowany, miał kształt kwa-

dratu, z bokami na 50 łokci koronnych dłu* gimi. Na każdym z jego rogów wznosiła się wystająca, również kwadratowa wieża, której boki liczyły po 25 łokci kor.

Cały wygląd badynka wskazywał wyraźnie jego znaczenie fortyfikacyjne.

Z jakich czasów ten budynek pochodził? czy był współczesny Koszarom, czy też sięgał epoki dawniejszej? — pytania dotąd nie roz* wiązane.

W historyi Warszawy pytań takich nie

braknie.

Mała. Przejście pomiędzy domami z Przed* mieścia Krakowskiego na Bednarską—istnie* jące tylko do drogiej połowy w. XVIII.

Uliczkę „Aałą" wspomina tylko taryfa rękopiśmienna, z której możemy wyrobić so* bie dokładne o jej położenia pojęcie. Czyta* my tam co następuje:

„Ulica Mała, zaczynając od Przedmie* ścia Krakowskiego. Bok kamienicy ad nr. 371 (Przedm. Krakowskie, kamienica pani Lulie). Szerokość ul. Bednarskiej (ł. 10 c. 3). Druga strona ul. Aałej, zaczynając od Bednarskiej. Bok klasztoru Panien Karmelitek ad nr. 370

(ł. 58)“.

W tejże taryfie zapisano, że szerokość uliczki Aałej wynosiła 8 łokci koronnych.

liniej świadomym dziejów naszego mia* sta przypominamy, że na miejsca klasztoru

PP. Karmelitek wznosi się dziś gmach War* szawskiego Towarzystwa Dobroczynności.

Myślenicka. Jedna z alic, a właściwie „dróg“ przy Łazienkach Królewskich, czy też w ich obrębie.

Wymieniona razem z „Pałacowąu i „Chiń* ską" w Obwieszczenia Komisyi Wojewódz* kiej z r. 1828.

Mysia Myszą. Łączyła Nowy h Świat z Bracką, mniej więcej w tern miejsca, gdzie dziś gmach rządowy, zajmowany przez Za* rząd komanikacyi.

Jeden tylko namer hipoteczny: 1609 znaj* dował się przy tej aliczce, która biegła po* między dwiema posesyami: nr. 1269 i 1270 na Nowym Świecie. Owym jedynym posesyona* tern, przy alicy łysiej wymienianym, był przez dłagie lata niejaki Hasselbek.

Dzieje tej aliczki są ściśle związane z dziejami posesyi nr. 1269, do której ona przylegała. Był to „pałac", najpierw Anisz* ków, następnie Opalińskich, wreszcie Piasków* skich. W początkach wieka zeszłego, ten pa* łac, przez ostatniego właściciela zaniedbany, znajdował się prawie w rainie. W r. 1818 na* był go i do pewnego porządka doprowadził Aateasz Zrazowski. Odnowiony gmach w rę* ka jego dłago nie pozostawał: kapił go rząd, rozrzacił i wzniósł na tern miejsca gmach, mieszczący dziś w sobie Zarząd komanikacyi lądowych i wodnych. We dwa lata później, przeszły na własność rząda: i aliczka i sto« jący przy niej dworek. Dworek rozebrano, aliczkę zamknięto. Stanęła ta jedna z oficyn gmacha rządowego.

Clliczka r\ysia miała zaledwie 9 łokci kor. szerokości.

Naprawa. r\ała aliczka na krańcach Sol* ca, biegnąca od tej alicy do Wisły. „Taryfa Łokciowego"—-jedyna, która „Naprawę" z na* zwiska wymienia—pisze o niej:

„Ulica Naprawa, zaczynając od alicy So* lec. Bok magazyna ad nr. 1655 (na Solca, „magazyn z wjazdem księcia de Nassaa“). Draga strona al. Naprawa, zaczynając od Wi« sły. Bok i^agazyna ad nr. 2936 (Solec, „ma* gazyn ze stajnią i wozownią Ossolińskiego, wojewody Podlaskiego")- Szerokość alicy So« lec (ł. 48 c. 2).

Szerokość aliczki „Naprawa" wynosiła ł. 11 c. 2.

Ostrożna. Niewielka aliczka w okolicy Pawiej, w sąsiedztwie więzienia zwanego „Pa* wiak".

Wymieniona dopiero w taryfie z r. 1844, z objaśnieniem, że na nią wychodzą boki po« sesyj nr. 2351, 2360 i 2361.

O tej aliczce pisze Sobieszczański: „(Ilica Ostrożna, w r. 1835 otworzona,

od sąsiedztwa doma więźniów, których strzedz się wypada, nazwisko swoje otrzymała".

Owcza. Rozrzucona przy budowie Cyta-dęli. Była jedną z przecznic, łączących Za-kroczymską z Przyrynkiem. Prócz ogrodów, znajdowała się przy niej w wieku XVIII tylko jedna kamienica (Onufrego Fontany).

Opis jej w „Taryfie Łokciowego" następ

pujący:

„ Ulica Owcza, zaczynając od Zakroczym* skiej. Bok kamienicy, stajen i parkanu ad nr. 1831 (ulica Zakroczymska dom Krauza. Nr. 1868. Dworek z wjazdem Smolińskiego. Szerokość ulicy Przyrynek (ł. 18 c. 2). Druga strona Owczej. Bok dworku ad nr. 1907 (Przy-rynek, dworek Marcinkiewiczowej). Nr. 1869 Wjazd do dworu Raczkowskiego. Wjazd do dworu ad nr. 1832. Bok dworu i parkan od ogrodu ad nr. 1832. Szerokość ulicy Zakroczymskiej (ł. 26 c. 2)“.

Ulica Owcza miała szerokości ł. 12 c. 2.

Pałacowa. (Porównaj „Myślenicka").

Plac Marywilski. Część dzisiejszego placu Teatralnego, bliższa ulicy Bielańskiej.'

W początkach w. XIX należał do placów targowych.

Już po rozebraniu Marywilu i wzniesieniu gmachu teatralnego, nazwa: „plac Mary-wilski" utrzymywała się nie tylko w języku potocznym, lecz i w aktach urzędowych i w dra*

ku. Wymienia ją między innymi „Kalendarzyk Informacyjny" na rok 1838.

Plac pod Lwem. Nieistniejący dziś przy ulicy Chłodnej (róg Żelaznej). Z nazwą mo* żna było jeszcze spotykać się w ostatnich latach wieku zeszłego.

Plac Oranżerji. W obrębie Łazienek Kró* lewskich. Wspominany w aktach i obwieszczeniach magistrackich z pierwszej połowy wie* ku XIX.

Podgórze. Wzmiankę o tej ulicy znajdo* jemy w „Rewizyi Gospód" z r. 1669. Po opi* sie szpitala Ś. Łazarza (przy ulicy tostowej) czytamy tam:

„Poczyna się ulica Rybiłwia (Rybaki) y Podgórze, począwszy od Przewozu, gdzie antę Spiklerze bywały".

Zapewne było to wązkie, spadziste i zy* gzakowate przejście w rodzaju „Kamiennych Schodków" i „Kościelnej", biorące początek przy ulicy Freta, lub też w Rynku Nowego Aiasta. A może oznaczano tern mianem całe zbocze płaskowzgórza warszawskiego, pełne w tern miejscu małych domków i ogrodów.

Polkowska. Pisano ją zwykle „Pułków* ska“. Była bardziej wysunięta na północ i najbliższa wałów podmiejskich. Po roku 1832 zajęta pod Cytadelę.

Nazwisko brała od wsi Pólków, leżącej zaraz za wałami,

W pobliża tej ulicy, nad samą Wisłą, znajdowała się „Góra ^Polkowska", albo inaczej „Góra Szabieniczna", na której w dawnych wiekach stała szubienica marowana.

Przy alicy Polkowskiej istniał pierwszy w naszem mieście cmentarz Ewangelicki, oznaczony jeszcze na planie Bacha z r. 1808.

Aało ta było domów mieszkalnych. Z pięcia, zapisywanych przy tej alicy posesyj, dwie były około r. 1784 dworkami drewnianymi (Wiśniewskiego i Wagnera) jedna „kamieniczką" (Klimkiewicza). Pod nr. 2004 stał „browar murowany i suszarnia Wagnera“, a pod nr. 2001 była zapisana: „Góra z dworkiem Sztetnera i kierkut (tak) Ewangelicki oparkaniony".

Jaż przy końca w. XVIII cmentarz przy alicy Polkowskiej został zamknięty. W taryfach następnych nr. 2001 rozdzielono na dwa: a i b, i pod pierwszym zapisywano (aż do r. 1832) „plac pasty", a pod dragim „dawny Cmentarz Ewangelicki.

W chwili zajmowania ulicy Polkowskiej pod Cytadelę, wznosiła się przy niej tylko jedna kamienica (Bockhan-Dietricha) i jeden dom drewniany (Feliksa Wagnera).

Taryfa z r. 1844, zamieszczając na liście ulic warszawskich ulicę Polkowską, choć już de facto nieistniejącą, wymienia przy niej, oprócz „placów m. Warszawy, zajętych na Cy-

tadelę Aleksandrowską" jedną „kamienicę rzą* dową" (Nr. hip. 2003).

Glica Polkowska liczyła 54 łokci koron* nych szerokości.

Przeczna. Wymieniona w lastracyi z ro* ka 1364 jako leżąca „poza marami", w bliz* kości kościoła i klasztora 00. Bernardynów.

Przedzamkowa. (Zob. „Grodzka").

Przejazd albo Przejazd przez Koszary. (Zob. „Koszary").

Przypawia. Biegła równolegle do Pawiej, biorąc początek przy Dzielnej. Znajdowały się przy niej posesye nr. 2356 i 2357. Zamy* kała ją stojąca poprzecznie posesya nr. 2355.

Glica Przypawia jest oznaczona na pla* nikach przy dziełka: „Plan i Obraz Warsza* wy" (b. r., około r. 1830).

Przypust. Jedno z przejść, łączących So* lec z pobrzeżem Wisły.

Ta mała aliczka znajdowała się w bez* pośredniem sąsiedztwie Karpiej i biegła ró* wnolegle do niej. Tak samo jak Karpia nie miała ani jednej własnej posesyi; wychodziły na nią tylko boki domów sąsiednich: nr. 2957 i 2958. „Taryfa Łokciowego" podaje szero* kość aliczki Przypast na ł. ll c. 3.

Taryfy drakowane wcale tej aliczki nie wymieniają.

Pusta, ała aliczka w tyłach Zamka Królewskiego. Znajdował się przy niej tylko

namer hipoteczny 2621, dziś zapisywany przy alicy Garbarskiej.

„Taryfa Łokciowego" tak tę aliczkę opi«

saje:

„Ulica Pusta, zaczynając od Garbarskiej. Bok dworka ad nr. 2612. Nr. 2621: Dworek ze stajniami Najjaśniejszego Pana dla Eskorty. Draga strona al. Pastej, zaczynając od Wisły. Szopa ad nr. 2621. Bok dworka ad nr. 2613. Szerokość al Garbarskiej (ł. 9)“.

W taryfach późniejszych pod nr. 2621 znajdajemy „plac pasty", a od r. 1832 „Staj« nie należące do Zamka".

Rzeźnicza.—Istniała w w. XVII w okoli-cach Przedmieścia Krakowskiego i Bednar* skiej. Wspomina o niej Adam Jarzębski w swym „Gościńca" (r. 1643), opisając dwór Leśniowolskich. Oto jego słowa:

Dwór Ich MM. PP. Leśniowolskich na Rzeźniczej ulicy.

Przeciw tam, za Rzeźnikami, Różnymi rzemieślnikami,

Przedtym domeczek miewano,

A teraz Dwór zbudowano,

Piękny, przestronny, szeroki, Udatny, z gankiem, wysoki.

Do niego wejście uliczką Z Przedmieścia, małą przeCzniczką. Przeciw tejże wrota właśnie Wydają się oczom jaśnie.

„Ulica Saska. Bok kamienicy z parka* nem i wjazdem ad nr. 971 (ul. Graniczna, dom narożny Zbrodowskiego). Parkan od ogrodu nr. 1077 (ulica Królewska, „wjazd do dworku Pacienburg“). Druga strona ulicy Saskiej, za* wracając od Królewskiej. Aur i oficyna od ogrodu ad nr. 413 (ogród Saski)“.

Saska—Znajdowała się w tyłach ogroda Saskiego, pomiędzy Graniczną i Królewską. Ponieważ nie posiadała żadnego numeru hi* potecznego, więc jej w taryfach drukowanych nie wymieniano. „Taryfa Łokciowego" tak ją opisuje:

(Ilica Saska miała 33 łokci kor. szero*

kości.

Schodki.—Wychodziła z Bocznej ku Wiśle, stanowiąc niejako przedłużenie Grodzkiej.

Nie wymieniano jej w taryfach, gdyż wła* ściwie była tylko przejściem, ułatwiającem przedostanie się (w tyłach pałacu „pod Bla* chą“, obok stajen czerkieskich) z placu Zam* kowego nad Wisłę.

Jeszcze około r. 1880 to przejście istniało i było rzeczywistymi schodkami o bardzo sze* rokich, brukowanych stopniach.

Skąpa.—Na miejscu tej ulicy rozkłada się dziś plac pusty przed Cytadelą.

Początek swój brała ulica Skąpa tam, gdzie kończyła się Zakroczymska (ówczesna Zakroczymska, przeszło dwukrotnie od dzi* siejszej dłaższa); następnie, wyginając się ka północy, przecinała Przyrynek i dochodziła do Rybaków. Ale w drogiej połowie była pastą, zgoła niezabadowaną drogą.

Sześć namerów przy tej alicy zapisywać no. Były to same domki drewniane. Jeden z nich (nr. 1962) należał do rzeżnika Siera-kowskiego, przyjaciela i współtowarzysza Ki-lińskiego. Ten to Sierakowski, na bała wydanym (w r. 1791) dla mieszczaństwa warszawskiego, miał odezwać się do „pani Krakowskiej podającej ma do pocałowania rękę w rękawiczce: — „Kiliński szewc, niech więc całaje skórę; ja rzeżnik, dobrać się maszę do mięsa..." I żądał, żeby rękawiczkę zdjęto.

Taryfa z r. 1844 jaż alicy Skąpej nie wymienia, a znajdające się przy niej przedtem namery zapisaje przy alicy Krętej.

Śmiała.—Biegła równolegle do Wisły, między Tanią a Żyzną, w blizkości Faworów i Koszar Gwardyjskich. Zapewne sąsiedztwo tych ostatnich było powodem nadawania leżącym tam alicom takich nazw jak „Śmiała", „Bitna", „Czajna" i t. p.

Na alicy Śmiałej było zaledwie siedem posesyj (nr. 2021 do 2027) — same dworki i ogrody. Szerokość jej wynosiła 25 łokci koronnych.

Spadek.—Zaczynała się zaraz za „Zdrojem Królewskim" (dotąd istniejącym, w małej kotlince, pod samą Cytadelą) i biegła pranie prostopadle do Wisły, obok „Żoliborza".

Znajdowały się przy tej ulicy tylko cztery numery hipoteczne.

Ulica Spadek tern głównie w dziejach Warszawy pamiętna, że z powoda najłago-dniejszej w tem miejsca spadzistości pobrze-ża, zbudowano wprost niej w r. 1828 most pływający, na planach współczesnych ozna-czany jako „most Nowy". Ten most dłago nie trwał. Rozebrano go jaż w pięć lat po wy* stawienia, w r. 1833.

Z „Taryfy Łokciowego" dowiadujemy się o jednym jeszcze mniej ważnym, ale ciekawym szczególe. Przy ulicy Spadek, na wyniosłości panującej nad Wisłą, znajdowało się przy końcu wieku XVIII (może i później jeszcze) miejsce przechadzek publicznych. Zwało się: „Góra do spaceru".

Była to „promenada" dość rozległa. Dłuższy bok „Góry" liczył 187, krótszy 86 łokci koronnych.

Widzimy stąd, że już wówczas warszawianie zaczynali pojmować, iż częścią naszej stolicy najpiękniejszą i najbardziej „do spaceru" nadającą się, jest — Powiśle.

Stary Pociejów. „Pociejów", istniejący dziś wewnątrz olbrzymiej posesyi pomiędzy Bagnem i Zielną, jest już trzecim z rzędu targiem, noszącym to, zgoła przygodne, nazwi-

sko. Pierwszy znajdował się na Senatorskiej (róg dzisiejszego płaca Teatralnego); dragi — na Marszałkowskiej (róg dzisiejszego płaca Zielonego). „Starym Pociejowem“ nazywano właśnie ten dragi.

Wszystkie trzy „Pociejowy" były targami wyłącznie żydowskimi, przez zarząd miasta żydom oddanymi. Dzieje ich łączą się ści-śle z ogólnymi dziejami ladności żydowskiej w Warszawie i w Polsce. Niema ta miejsca na szczegółowe ich opowiadanie, przytoczymy więc tylko kilka szczegółów, bezpośrednio z przedmiotem naszym związanych.

Warszawa, okazając żydom w początkach (za książąt Mazowieckich) nadmierną gościnność, zapłaciła im za nią później nadmierną nietolerancyą. Kapcom żydowskim pobyt w mieście był wzbroniony; masieli płacić t. zw. „biletowe", to jest: kapować w urzędzie marszałkowskim pozwolenie na każdodzienny pobyt w Warszawie, przyczem byli obowiązani przed zachodem słońca wynosić się z miasta. Ociągających się (a któryż starozakonny nie ociąga się z wypełnieniem urzędowych nakazów!) słudzy marszałkowscy każdego wieczora wyrzucali siłą extra muros.

Za fiugusta III, gdy marszałkiem wielkim koronnym był słynny rygorzysta, Franciszek Bieliński, żydom stało się już tak daszno, że

za wygraną Warszawie i rozłożyli się obozem pod Warszawą. Ten ieh obóz, który był wła* ściwie kolonią handlową, nazywał się „Nowa Jerozolima", i miał z czasem udzielić swej nazwy przeprowadzonej tamtędy alei.

Warszawa, która żydom cisnącym się do niej broniła przystępu, za uciekającymi przed nią tłumnie pogoniła... Sklepy warszawskie stały pustkami, „Nowa Jerozolima", przez wszystkie dni w tygodniu, z wyjątkiem sobo* ty, bywała przepełniona.

Ten stan był jeszcze gorszy od dawnego, szkodził prawidłowemu rozwojowi miasta, gro* ził mu częściowo upadkiem. Po namyśle, po* stanowiono, już za Stanisława Augusta, otwo* rzyć bramy miasta przed Izraelem. „Nowa Jerozolima^ upadła, a właściwie przeniosła się do Warszawy. Rząd jednak, nie chcąc roz* stawać się całkowicie z systemem odosobnienia, pozwolił żydom tylko w pewnych punktach miasta mieszkać i handlować.

Wówczas to powstał pierwszy „Pocie* jów"—przy ulicy Senatorskiej.

Istna ironia losu sprawiła, że brudnemu, żydowskiemu targowisku dostało się nazwi* sko starej, magnackiej rodziny, która z han* dlem i żydami żadnych bezpośrednich związ* ków nie utrzymywała. Na tern się wszystko ograniczało, że miejsce, gdzie żydów osadzo* no, było wpierw pałacem Pocieja, który zre*

19

Opowiadania.

sztą, jeszcze przed tem wydarzeniem sprzedał swą siedzibę, silnie jaż zrajnowaną, Uraskie" ma, szambelanowi króla Stanisława Augasta. Ten ostatni z gronta ją przebadował, czyniąc z pałaca „bazar", w kształcie bardzo długie* go, jednopiętrowego budynka, mieszczącego od czoła szereg niewielkich sklepów i sklepi" ków, na obszernym zaś dziedzińca odkryte i przenośne kramy.

Pierwszy „Pociejów" zajmował dwie po* sesye, (nr. 476 i 477), na dwóch przeciwle* głych rogach Senatorskiej i Nowosenatorskiej. Pamiętać trzeba, że dzisiejszego płaca Tea* tralnego wówczas nie było, Nowosenatorska zaś dochodziła aż do pałaca Blanka.

„Taryfa Łokciowego" nazywa nr. 476 „Oficyny Pociejowskie", a nr.. 477 „Kamienica Gruskiego“. Pomiędzy temi dwiema posesya* mi zapisaje: „Szerokość alicy Nowosenator* skiej 23 łok. kor.“.

Żydzi dotrwali na tem stanowiska do po* czątka w. XIX, niewiele dłażej nad lat dwa* dzieścia. ¥ pierwszych latach zeszłego sta* lecia bazar rozrzucono, a cała wielka pose* sya nr. 276 została podzielona na pięć części (a, b, c, d, e), na których zaczęto wznosić no* we domy. Dla żydów miejsca jaż tam nie było. Próbowali przesiedlać się do sąsiedniego A a* rywilu, co jednak trwało krótko. ¥ roka 1809 przenieśli się, a raczej zostali przeniesieni, na

Marszałkowską pod nr. 1404. Nazwisko niewinnej rodziny szlacheckiej poszło za nimi.

Ten nowy Pociejów, zanim stał się z kolei „Starym", nazywano „Otwocki" albo w gwarowej przeróbce lada warszawskiego—„Hanc-wocki".

Gdy alica Marszałkowska zaczęła podnosić się i stawać pierwszorzędną, bradne, hałaśliwe targowisko nie mogło jaż być przy niej tolerowane—przeniesiono je zatem w miejsce astronniejsze, na Bagno.

Nazwa „Stary Pociejów" przylgnęła do posesyi nr. 1404 i otrzymywała się dłago — mniej dłago jednak, niż sama posesya, która dopiero około r. 1900 astąpiła miejsca wielkiej w nowoczesnym styla kamienicy Hersego.

Sucha. Niewielka aliczka, blizko okopów miejskich, zajęta pod Cytadelę. Leżała pomiędzy alicami: Kłopot i Zieloną. Znajdowało się przy niej siedem posesyi (nr. 2113 do 2119). • W r. 1784 przy alicy Sachej stały dworki: Fermińskiego, Wierzbickiego, Grabińskiego, Sznegasa, Rodziewicza, Wojciechowskiego.

Z postępem czasa ta alica, zamiast rozwijać się, apadała. Taryfa z r. 1832 wymienia przy niej jaż tylko trzy dworki, przy pozostałych zaś namerach zapisaje „place pastę".

Dziwić się trzeba: z jakiego powoda nazwano tę alicę „Sacha", jest bowiem rzeczą więcej, niż prawdpodobną, że leżała na grancie wilgotnym. W bezpośredniem jej sąsiedztwie znajdowały się liczne stawy i mokradła, będące ostatnią pozostałością po płynącej ta niegdyś rzeczce Drnie w Drzaśnie.

Szymanowska—Dłaga i szeroka olica, za-jęta pod Cytadelę. Biegła w kieranka prostopadłym do Wisły. Zaczynała się przy zbiega alic Gwardyi i Fawory, kończyła na krańcach zachodnich miasta, gdzie w w. XVIII było czyste pole, a później alica Pokorna.

Glica Szymanowska przecinała olice: Zieloną i Kłopot. Łączyła się też z nią alica Wesoła.

Na tej dażej przestrzeni nie spotykało się nic ani ważnego, ani ciekawego. Nieprzerwanym szeregiem ciągnęły się ta dworki i parkany. Dworki miały wygląd albo zgoła sielski, albo małomiasteczkowy; z ponad parkanów wychylały się niezbyt wysokie grasze, jabłonie i inne drzewa owocowe, przemieszane z czeremchą i krzakami bzowymi. W dalekiej perspektywie widziało się pole kłosiste oraz, nakształt jakiegoś Don Kichotowego hafca, liczne, obracające się wiatraki. Piały kogaty, gdakały kary, hałasowały dzieci — z otwartych, doniczkami zastawionych okien czajne gospodynie nawoływały razem: dzieci i kary. Głosów nie zagłaszał tarkot kół, alica bowiem nie była brakowana. Z żalem się myśli, że jaż dziś takich alic w Warszawie niema...

Wśród dwudziesta sześcia posesyj (nr. 2033 do 2058) zapisywanych przy ulicy Szymanow-skiej, w wieku XVIII znajdowała się tylko jedna kamienica (Cyzartowicza w Ciężartowi-cza). Niewiele zmienił się ten stan do roku 1832, w którym liczono tam kamienic—cztery.

Tania. Prostopadła do Wisły. Wychodząc z Faworów, wprost kościółka „Gwar-dyackiego" (Ś. Krzyża w Polu), kończyła się przy Zielonej, wprost Żółwiej. Doznała losu wszystkich trzech wymienionych ulic.

W „Taryfie Łokciowego" tak opisana:

„Ulica Tania. Bok dworu, stajen i parkanu ad nr. 1992 (Fawory). Szerokość ulicy Śmiałej (ł. 22 c. 1). Bok dworu z wjazdem i parkanem ad nr. 2069 (Śmiała). Szerokość ul. Zielonej (ł. 23). Druga strona ul. Taniej. Bok dworku ze stajniami i ogrodem ad nr. 2068 (Zielona). Nr. 2028 do 2523. Dworki: iTiodu* szewskiego, Wiehmana, Kornackiego, Jaro-siewicza, Fetterego. Szerokość ul. Fawory ł. 21 c. 3“.

Na planie Bacha z r. 1808, widzimy ulicę Tanią, przedłużoną od Faworów do ul. Gwar-dyi. To przedłużenie idzie obok kościółka i cmentarza Gwardyackiego. Na planach późniejszych już go nie spotykamy.

Szerokość ulicy Taniej wynosiła ł. 24 c. 2-

Tytuniowa. Szła od rogatek Stawczyń-skich, (Powązkowskich) do ulicy Pokornej, a właściwie do znajdującej się tam, pod nr. 2218, fabryki tabaeznej. Fabryka mieściła się w zabudowaniach Dorna Poprawy zwane* go „Cukhaaz" (Cachthaas).

Przez tę alicę wożono (w drogiej poło* wie w. XVIII) tytań do fabryki, i stąd poszła jej nazwa.

W zabudowaniach Cuchthauzu i Fabryki Tabacznej mieściły się później Koszary Pie* choty.

Ulica bez nazwiska (I). Wraz z niektóre* mi dawnemi ulicami Warszawy, zatarła się i bez śladu zginęła ich nazwa. Dwie z takich podwójnie zaginionych ulic wydzieramy w tern miejsca zapomnieniu, nie mogąc zaś odnaleźć ich nazwy, oznaczamy przynajmniej położenie.

„Gliczka bez nazwiska nr. 1“ znajdowała się w tyłach kamienic Krzywego*Koła (nr. 190, 191, 192 i t. d.), pomiędzy niemi a morem obronnym. Prawdopodobnie była to część „międzymorza" (intermoenia). Szerokość jej wynosiła 6 łokci koronnych.

Przy końcu w. XVII właściciele domów przyległych zajęli częściowo tę uliczkę i do posesyj swych wcielili.

Magistrat, już po upływie dłuższego cza* su po dokonanym gwałcie, upominał się o swą własność, lecz sprawa, leniwie prowadzona, poszła w odwłokę i grabieżcy przy zabranych gruntach utrzymali się.

Ulica bez nazwiska (II). Dziwią się obcy i swoi: dlaczego najwspanialsza zc świątyń warszawskich, Katedra Ś. Jana, w ciasną alicz* kę wepchnięta, dla braka dość obszernego przed nią płaca lab takiejże alicy, znikąd nie da się objąć wzrokiem w całości? Po żdzi* wienia, przychodzi kolej na projekty, mające na cela zaradzenie złema i naprawienie błę* da, przez ojców i dziadów spełnionego. Este* tycy „śmielszej natary" doradzają, żeby dla odsłonięcia widoka na kościół—zbarzyć cały szereg prastarych domów przy alicy Świętojańskiej, wprost Katedry... Niestety! zapo* mnieli o najważniejszem: że dzisiejsze czoło kościoła Ś. Jana nie liczy nawet jednego sta* lecia, i że poświęcać dla niego kilkanaście ka* mienie, z których każda po kilka staleci liczy i jest pamiątką drogocenną, byłoby nietylko zbrodnią, lecz i — głapstwem.

Co najwyżej, możnaby przywrócić da* wny stan rzeczy, który różnił się od dzisiej* szego tern, że pozwalał przyglądać się Kate* drze z odpowiedniego oddalenia. Oto bowiem pilniejsze poszukiwania dowodzą, że praojco* wie nie byli tak nieprzezorni, jak to się wy* daje praprawnakom, i że w bardzo odległych jaż czasach przeprowadzili wprost Katedry— alicę.

Ta alica (o której dotąd żaden z histo* ryografów Warszawy nie wspomniał), w poło*

„Szpitala Ś. Łazarza w Warszawie własne kamienice i domy z grantami in rem pau» perum nabyte, ab onere ferendi hospitis ex offi» cio in perpeiuum awolniono, i przywilej na teraźniejszym sejmie eo nomine dany, in toto aprobowano. Przytym aliczkę juris pub lici, kamienicy Brackiej tegoż szpitala przyległą, ex opposito kościołów Ś. Jana i Ś. Barcina do tejże kamienice wiecznie przyłączono i inkor-porowano, z tą deklaracyą, aby, pro majori commoditate, wolne we dnie przejście Jadziom do kościołów pomienionych na nabożeństwo chodzącym, sporządzone było“.

wie w. XVII, to jest w porze największych zamieszek w krają i największych nieporządków w stolicy, została częściowo załadowana. Skarżyć się na to masieli obywatele, gdyż na sejmie r. 1677 achwalono konstytacyę tej treści:

Ślad tej alicy, która z czasem, przy wielkim natłoka domów w dzielnicy Staromiejskiej, stała się „aliczką"—dochował się i w „Taryfie Łokciowego" (z r. 1784), obfitającej w ważne i cenne szczegóły.

Czytamy tam przy opisie alicy Świętojańskiej co następaje:

„Nr. 18. Kamienica do Szpitala Ś. Łazarza należąca, łokci 18 c. l. Rachając w to uliczkę, zamkniętą dla przechodu, łokci 5 i pół trzymającą, nad którą są mieszkania".

Jaż zatem w w. XVIII waranka zastrzec żonego konstytacyą sejmową nie dotrzymywać no. Uliczka została bezprawnie zamknięta, a potem zagrodzona morem i całkowicie za-hodowana.

Gdyby ją przywrócono miasto, stałoby się to z korzyścią nie tylko dla estetyki, lecz i dla słoszności.

Usilna. O olicy Usilnej wiemy tylko, że znajdowała się w pobliżo klasztoro Bernardynów na Przedmieścia Krakowskiem i była wązkim przesmykiem pomiędzy klasztorem a sąsiadojącymi z nim ogrodami.

Ważkie Przedmieście Krakowskie. Jeszcze je pamiętają starsi mieszkańcy Warszawy. Istniało tam, gdzie dziś zieleniec z pomnikiem Mickiewicza. Miało postać wysepki, ojętej w dwa rozwidlone a następnie łączące się ze sobą, ramiona właściwego Przedmieścia Krakowskiego.

Właściwie tylko jedno ramię (lewe, idąc od kolomny Zygmunta) było „Wązkiem Krakowskiem"; dragie zaliczało się do Dziekanki. Jednakże ową „wysepkę" tworzyły wyłącznie domy, do Przedmieścia Krakowskiego należące. Było ich ogółem piętnaście (nr. 371 do 385).

Awangardę tego szerega domów stanowiły dwie posesye, silnie naprzód (w stronę płaca Zamkowego) wysunięte i oddzielone od

pozostałych przedłużającą się w tem miejsca ulicą Bednarską.

Były to nomery 371 i 372—oba w dzie* jach Warszawy pamiętne.

W drugiej połowie w. XVIII, pod nr. 371 zapisywano „kamienicę pani Lulie", a pod 372: „kamienicę Wasilewskiego".

Krótką kronikę tej ostatniej podał „Ka* ryer Warszawski" w r. 1830 (nr. 200), z po* woda, że ten „obszerny dom, dotąd zwany Wasilewskich, przez nowego dziedzica został podwyższony i otrzymać ma nową postać".

Z opisa „Karyera“ bierzemy najważniej* sze szczegóły.

Dom, o którym mowa, został wybudo* wany w r. 1767 przez Józefa Seweryna Wa* silewskiego, „konsyliarza króla Stanisława Aagusta", podłag piana architekta Hiża, pod dyrekcyą konduktora Szyca (Schdtz), na gran* cie szlacheckim, do biskapa krakowskiego na* leżącym. Poprzednio stał w tem miejsca dwo* rek drewniany na podmurowania, w którym mieściła się jedyna wówczas na całą Warsza* wę „traktyernia“.

Pierwszą lokatorką nowego, ozdobnego domu była księżna Sapieżyna (z Branickich). Następnie dom został zajęty na Pocztę (prze* niesioną następnie do pałacu Brylowskiego)-Po przeniesienia Poczty, w domu Wasilew* skiego zamieszkał Rybiński, biskap ka* jarski, a po nim bankier Kabryt, płacący za pierwsze piętro 1,500 dukatów, co było czyn* szem na owe czasy niesłychanym.

Potem osiada w tym doma najznakomit* szy z jego mieszkańców: biskap Ignacy Kra* sicki. Odbywały się a niego co tydzień tak zwane „wieczory aczone“, na których ksiądz biskap „obecnym literatom, uświetniającym wiek Stanisława Augusta, odczytywał swe dzie* ła; często na takie wieczory i sam król przy* bywał".

Późniejszymi lokatorami słynnego doma są.- biskap Aassalski i Kołłątaj, podkanclerzy koronny „który, w tym doma mieszkając, wy* dał wszystkie swoje pisma, tak chlubnie przez Polaków wspominane".

W roku 1801 mieszkał ta król francuski

Ludwik XVIII, pod nazwiskiem księcia de Lille, z całym swym dworem.

Z późniejszych znakomitszych „lokato* rów" wymienić trzeba: hr. Feliksa Potockie* go, księcia Giedrojcia, generała dywizyi, i księ* cia Pawła Sapiehę.

W r. 1830 właścicielem domu Wasilew* skich został Aalcz, doktór medycyny i chi* rurgii.

Uzupełnijmy tę notatkę szczegółem, źe, jakkolwiek do ostatniej chwili warszawianie nazywali tę posesyę „dom Malcza", właści* wym jej posiadaczem, bezpośrednio przed roz* rzuceniem, był Samuel Orgelbrand, głośny księgarz i wydawca, który miał ta swą księgarnię oraz zakłady drukarskie.

Wesoła. Zajęta pod Cytadelę. Biegła równolegle do Wisły, pomiędzy Szymanowską a Żyzną. Ta ulica, pełna pustek, dołów i ka« łuż, trudno zgadnąć, od czego miano swe otrzymała. Nie czyniła jej chyba „wesołą" okoliczność, że przy niej w ostatnich latach Rzeczypospolitej, w dworku miejskim (do „Aiasta Starej Warszawy" należącym) pod nr. 2122 mieszkał „mistrz sprawiedliwości", czyli... kat.

Prócz „mistrza" mieli tam dworki i ogro* dy: Sokoliński, Tomaszewski, Gzowski, Tymiń« ski, Topczewski i Kapuściński. Prócz nich niejaki Krynicki posiadał pod nr. 2127... „budę" (tak zapisano i w rękopiśmiennej i w druko* wanej taryfie z r. 1784).

Ulica Wesoła miała szerokości 21 łokci,

3 cale.

Jeszcze w r. 1844 zapisywano przy tej ulicy 4 posesye prywatne oraz jedną „miasta Warszawy*. Ostatnią była ta, którą zamie~ szkiwał niegdyś „mistrz sprawiedliwości".

Więzienna. Zapisana w taryfie z roku 1844 z objaśnieniem: „Na tę ulicę wychodzą boki posesyj nr. 2351, 2360 i 2361". Pierwsza z tych posesyj znajduje się przy ulicy Pawiej, dwie ostatnie przy ul. Dzielnej.

Wjazd albo Wjazd do posesyi. O tej uliczce wspominają jedyuie taryfy rękopiśmienne.

Przy „Wjeździe" wymienione są tylko dwa numery hipoteczne: 1791 i 1792 — dziś złączone w jeden i zapisywane przy ulicy Ciasnej.

Taryfa z roku 1784 nazywa tę uliczkę: „Clliczka czyli Wjazd do Stajen Dulfusa", i oznacza jej szerokość na 12 łokci 2 cale.

Jak się zdaje, z „Wjazdu", rozszerzone* go i zabudowanego, utworzyła się z czasem dzisiejsza Ciasna.

Wodna. Maleńka uliczka, zaledwie warta wzmianki, a jednak na starych planach z na* zwiska wymieniana. Leżała nad samą Wisłą, biegnąc do niej prostopadle od Bugaja i sta* nowiąc jakby przedłużenie Kamiennych Schód* ków.

Żadnego oddzielnego numeru hipotecz* nego uliczka Wodna nie posiadała. Wycho* dziły na nią boki dwóch domów murowanych: nr. 2602 (oficyna „austeryi" na Bugaju) i nr. 2603 (oficyna murowana, dworek i stajnie na tejże ulicy). Szerokości miała li łokci, 2 cale.

Żadna z taryf drukowanych ulicy Wodnej nie wymienia. Natomiast zapisywana jest w nich ulica tego nazwiska na Pradze.

Wygoda. Mały, choć niezbyt wązki (20 łokci) zaułek, łączący niegdyś ulicę Chłodną z Ogrodową, w pobliżu Białej.

Taryfa rękopiśmienna tak mówi o tej

aliczce:

„Ulica Wygoda. Bok dworka ad nr. 775 (Elektoralna, dworek Hencla). Szerokość al. Chłodnej 38 ł. 2 c. Draga strona alicy Wy~ gody. Bok dworka ad nr. 891 (Chłodna, dwo-rek Horalika, mydlarza). Szerokość al. Elektoralnej 24 ł. 2 c.“

Wygon. Ostatnia z alic, które po roka 1832 istnieć przestały.

Wychodziła z Bonifraterskiej, wprost dzi-siejszej aliczki Przebieg i, biegnąc prostopa-dle do Wisły, łączyła się z Zakroczymską w samym jej końca.

Ulica Wygon obejmowała sześć posesyj (nr. 2184 do 2189), z pomiędzy których wy-różniały się: dworek Wolskiego i kamienica Sielskiego.

Znajdował się przy tej alicy jeden staw dąży i dwa mniejsze, będące ongi zbiornikami wody, dostarczanej za pomocą rar drewnianych całej dzielnicy Nowomiejskiej.

Ślad owego wodociąga zachował się w la-stracyi z roka 1660, gdzie czytamy:

„ Wygon mieyski a na nim rząpie (tyleż co rezerwoary), z których woda do miasta Nowey Warszawy idzie y bydło wyganiaią".

Ostatnia wzmianka wskazaje nam początek tej alicy, oraz żródłosłów jej nazwy.

W wieka XVII i wcześniej był ta w samej rze-czy „wygon" albo „Stegno" (expulsorinm civile), z którego użytkowali obywatele Nowej War-szawy, na mocy przywileju króla Jana Kazi-mierzą.

Cllica Wygon miała szerokości 27 łokci.

Wyjazd. Nazwa tej uliczki zaginęła w pamięci warszawian wcześniej, niż ona sama. Gdy przed kilkunastu laty rozrzucano na rogu Długiej i Nalewek tak zwane „Warstaty artyleryjskie", mieszczące się w marach dawnego kościoła i klasztoru PP. Brygidek, dotykający do tych murów zaułek od strony uli-

cy Długiej oznaczano w dziennikach i aktach urzędowych—mianem: „uliczka bez nazwy".

w mowie potocznej,

W istocie „Wyjazd" nie występuje na liście ulic w żadnej z taryf drukowanych, czyni tylko o niej krótką wzmiankę taryfa Glćicks-berga z roku 1832. W zamieszczonej na końcu tej taryfy „Wiadomości o dawnych ulicach, teraźniejszym spisem nie objętych, z akt urzędu municypalnego wypisanych", czytamy między innemi:

„Wyjazd za posesyami 561, 562 i t. d.“ W swej ostatniej postaci, częściowo do dnia dzisiejszego dochowanej, dawna uliczka była już tylko zaułkiem ślepym, to znaczy bez wyjścia, które zagrodzono w połowie wieku

XVIII przez wzniesienie poprzecznej oficyny pałacu Ogińskich. Przedtem aliczka docho* dziła do dzisiejszego ogroda Krasińskiego, a gdy nie było tam jeszcze ogroda, szła da* lej, łącząc się z alicą Wałową. Gdy otoczono ogród marem, kierunek jej zmienił się i miała wyjście na Nalewki.

Opis alicy Wyjazd w Taryfie Łokciowe* go jest następujący:

„Glica Wyjazd, zaczynając od ul. Dłu* giej na prawo. Bok dworku ad nr. 552 (ul. Długa, dwór. Aateckiego). Dworek PP. Bry* gidek ad nr. 561 (pod tym numerem przy ul. Długiej zapisano: I\ur PP. Brygidek od „Ogiń* skiego“ do ul. Długiej; mur klasztoru; cmen* tarz z wejściem do kościoła z załamkiem). r\ur od ogrodu z wyjazdem ad nr. 561. Dra* ga strona ulicy Wyjazd, zaczynając od ulicy Długiej na lewo. Bok Arsenału *ad nr. 563. Tył stajen i wozowni. Szerokość ulicy Prze* jazd (zapewne Nalewek) 30 łokci. Bok ogro* du z załamkiem ad nr. 2235 (na Nalewkach: „Magazyn Karowy z wyjazdem i oficyną)".

Glica Wyjazd miała szerokości 28 ł. 2 ę.

Głównym a po części i jedynym gma* chem, w tern miejscu stojącym, był wspo* , mniany już pałac Ogińskich. Pozostawał kolejno w posiadaniu Łyszkiewicza, Czacz* kowskiego, Hallmana, Aloy i Karolego — je* dnak pamięć pierwszego przetrwała nadłużej.

Jeszcze w dragiej połowie zeszłego wieka na« zywano to miejsce „Ogińskie“.

Zatyłki. Część tej alicy nosi dziś nazwę „Mirowska"; dawniej oznaczano tą nazwą całą przestrzeń, leżącą poza Koszarami iTirow« skiemi. Urzędownie „Zatyłki" obejmowały w r. 1784 posesyi siedem (935—941), a w ro« ka 1844 o trzy posesye więcej (do 944).

Taryfa Łokciowego wymienia przy tej alicy tylko sześć namerów hipotecznych, z któ* rych ostatni jest „placem pastym w kwestyi z Dekertem". Zresztą są tam same dworki: Rajtego kowala, Szalca paszkarza, Franza (dwa) i Dekerta.

Zatyłki, dotykające alicy Krzywokolnej, należały do jarydyki Wielopole. W począt* kach ani kieranek ani granice oba tych alic nie były ściśle oznaczone i dawały powód do sporów pnlicyjnych i sądowych. Gwydatnia się to nawet w Taryfie Łokciowego, która, odznaczając się zwykle wielką ścisłością wy-słowienia, mówi o Zatyłkach niejasno: „W tyle Koszar aliczka ma sią zwać Zatyłki".

Zawrót. W czasach, gdy jeszcze Starą Warszawę otaczał mar obronny (właściwie dwa mary: zewnętrzny i wewnętrzny), dzisiejszy Zapiecek leżał jaż extra muros i był ra« czej aliczką, niż placem. Po lewej ręce, idąc od Podwala, wznosił się tam wówczas wielki budynek, zajmujący więcej, niż dwie trzecie

dzisiejszego płaca. Niezabudowana przestrzeń tworzyła rodzaj uliczki, która, wyginając się zygzakowato, prowadziła do ulicy Piekarskiej. Ta uliczka (zapewne z powodu, że na niej wozy kilkakrotnie „zawracać" musiały) nazy-wała się „Zawrót". Jeździły tą uliczką głównie wozy, dostawiające zboże do młynów, tuż przy murze stojących, oraz rozwożące mąkę piekarzom, osiadłym przy ulicy Piekarskiej.

Niejaki ślad ulicy „Zawrót" dochował się jedynie w Taryfie Łokciowego, gdzie czytamy :

„Uliczka Zawrót, od ulicy Ślepej zaczynając. Bok kamienicy ad nr. 323. Bok placu ad nr. 324".

Tamże szerokość jej oznaczono na 10 łokci 3 cale.

Zazdrość. Tak się nazywał za Stanisława Augusta plac w okolicy Belwederu, nieopodal Wisły. Wał, sypany za rządów tego króla a mający na celu obronę miasta przed epidemią dżumy, zataczał olbrzymi łuk, którego jeden koniec opierał się o Wisłę, przy tej właśnie „Zazdrości", drugi zaś dosięgał rzeki przy folwarku Pólków.

Zdrojowa. Leżała przy samym końcu ulicy Zakroczymskiej (niegdyś przeszło dwukrotnie dłuższej, niż obecnie), pomiędzy ulicami: Gwardyi, Spadkiem i Skąpą.

Nie było przy tej aliey ani jednego na* mera hipotecznego. Wychodziły na nią boki dworków i kamienic: nr. 1964,1963, 1969 i 1844, Taryfa Łokciowego zapisała przy alicy Zdrojowej szczegół ciekawy: „Plac pasty, lipami wysadzany do spacera, aż po Kanapę kamienną". To miejsce przechadzki obejmo* wało 78 łokci fronta.

Nazwę swą brała od zdroja, dotąd istnie* jącego (z nadmarowaniem w styla maarytań* skim, wzniesionem przez króla Stanisława /lagasta).

Zdrowa. Istniała w okolicy dzisiejszego szpitala, niegdyś „pałaca" i „zamka" — CIjaz* dowskiego. Prowadziła od alicy Pięknej do „Kanała Łazienkowskiego".

Badynków żadnych przy tej alicy nie było—właściwie zatem miała prawo tylko do tytała „drogi", czy też „alei".

Z jednej strony alicy Zdrowej ciągnął się „bok ogroda oparkanionego ad nr. 1755“ (al. Piękna, pałac z oficynami i wjazdem księcia St. Poniatowskiego), oraz „doły i góry do CIjazdowa należące". Dragą stronę wypełniał „bok Łazienek i płaca pastego aż do cegielni", oraz „bok płaca i cegielni Najjaśniejszego Pana" (króla Stanisława Aagasta).

Zielona. W grapie alic, ^które zniesiono przy badowie Cytadeli, Zielona należała do największych. Biegnąc w kieranka mniej wię*

cej równoległym do Wisły, brała początek przy olicy Inflanckiej i docierała niemal do samych okopów. Przecinały ją lab zbiegały się z nią olice: Gwardyjska, Szymanowska, Tania, Żół-wia, Socha i Żyzna.

W drogiej połowie wieko XVIII, przy oli-cy Zielonej zapisywano 27posesyj. W ich licz* bie był jeden pałac (Ossolińskich) i jedna kamienica (Tomaszewskiego) — zresztą same „dworki".

W roko 1832 liczba posesyj wzrosła o je-dną. Miejsce pałaco Ossolińskich (później Bo-rysławskiego) zajął „Szpital wyznania Mojżeszowego", a zamiast jednej kamienicy widzimy ich pięć.

W roko 1844 ilość posesyj przy tej olicy maleje do trzynasto; reszta jest zapisywana jako „place miasta Warszawy, zajęte na Cytadelę Aleksandrowską".

Taryfa Łokciowego podaje o olicy Zielonej ten tylko ciekawy szczegół, że jeden ze stojących przy niej dworków (nr. 2083) należał do „Ledoa (Ledoox), murzyna

Szerokość olicy Zielonej wynosiła 28 łokci.

Zjawienie. (Ilica tego nazwiska istniała w wieko XVII. Mówi o niej Jarzębski w swym „Gościńca":

Zjawienie, ulica naprzeciw Folwarków. A Zjawienie w drugą stronę Od Folwarków ma obronę;

Tam są domy w przestronności Na górze i w osobności.

Ponieważ jest ta mowa o „Folwarkach miejskich", które leżały przy zbiega dzisiej-szej Świętokrzyskiej z Nowym Światem, więc „Zjawienie" znajdować się musiało mniej wię-cej w tern miejsca, gdzie dzisiejsza Aleksan-drya.

Żółwia. Ta mała uliczka, pod Cytadelę zajęta, zaciekawiała jedynie nazwą, której żró-dłosłowu dojść trudno. Poza tern nie było na niej nic ciekawego.

Cztery dworki i jedna kamieniczka stanowiły ogół zabudowań ulicy Żółwiej.

Taryfa Łokciowego, wymieniwszy te kilka posesyj, dodaje wymownie: „Reszta tej ulicy wprost aż do ulicy Kłopot — doły głębokie, wodą zalane¹¹.

Żydowska (zob. ,,/\brahamowska“).

Żyzna. Wychodziła z „Faworów", wprost Koszar Gwardyjskich i biegła w kierunku prawie prostopadłym do Wisły. Kończyła się przy ulicy Wesołej. Zbiegały się z nią ulice: Zielona i Śmiała.

W drugiej połowie wieku XVIII, ulicę Żyzną można było nazwać ulicą pałaców, tak wiele ich przy niej zbudowano.

Aieli tu pałace (wszystkie z ogrodami i stawami): Aostowski (później Rautenstrauch),

Skopowski, Sapieha (później Chartron), ban« kier Blank (później Korytowski), bankier Ka« bryt (później Roman) i inni.

Aimo swej barwy wielkopańskiej, alica Żyzna nie należała do szerokich. Liczyła za~ ledwie 20 łokci koronnych szerokości.

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

V>i\^

Z KS!EQ0ZBi0^a

Kazim.^olach ouiskiago

&_

Ci>

i cTCasimiezz §ofacfiowyhi

i% eKoicius&h i i. u// p.

dpot. - -

01 ov.uj Sc^

TREŚĆ TOMU I-go.

Str.

O Warszawie jako stolicy kraju.......

67

213

f

a

\

3

*

i

gps

-V •

BIBLIC

1-301694

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296996