m

Ijgjgjg

;^ill

::

ssR

¹

m

- ,r .2- -

M

-

A:

i

.

I

®Ć

'

;

m

**555«=?

y

s»

; - j

*-v"i

m

>

%

llllfffli

•-TÜâSiiü i:; tûv ir.

. r;

iss;

ffi?

::'V

v.

:

■

:

:

-----

,V

-:

m

iiii

M

yr'

m

‘m

.

m-

\ •

>,

Sü

k‘.

if

:ÿ'ï:

Ï|

y ft;

■

:

a-

m

■

j

• 'I

;ft.

Hi

s

V*

V.,

ÜgjjOë

;

M

!

/

- :

-■

-

/

&

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220335

**.

t

.

.

<■’

. ■ * * *

-

tfc.

*

I'

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

f

■

T

■i

v .

.    *- i '

■

T»

\

WIELKA

ILUSTROWANA.

TOM IX.

Ś=3g=JŁJŁ-3S3r

-,

*9-

•«»'Łr-aagBi

WARSZAWA :

Nakład i Druk S. Sikorskiego,

ulica Chmielna Nr 9

In

ÜLaÀ-

Qfi[

f? 'y\

BIBLIOTEKA J f GŁÓWNA J

=£i '

a. ■

W#'

, 380

4O3B0JIEH0 HEHyyPOF). BapmaBa. — 8 MapTa 1893 ro^a.

Äks, Hr.

K5

‘-V*

ÎJ ..

Bog /. & wierze Chrześciańskiej jest w Trójcy św. Jedynym (ob. Trójca św.), Stworzycielem nieba, ziemi i człowieka, Istotą najwyższą, najdoskonalszą, przedwieczną, nieśmiertelną i nieskończoną, Mocnym, Wszechmocnym i Wszechmogącym, Panem nieba i ziemi, Mocą naszą, Mocarzem świata, Królem, Wielkim, Wszędzieobecnym, Mądrością i Słowem przedwiecznem, Najmędrszym, Światłością przedwieczną, Niepojętym i Niezbadanym, Duchem, Świętym, Przenajświętszym, Prawdziwym, Sprawiedliwym, Dobrym, Dobrotliwym, w dobroci Nieprzebranym, Cierpliwym, Ojcem ludzkości, Łaskawym, Mścicielem krzywd ludzkich, Ucieczką grzesznych, Pocieszycielem strapionych, Sędzią sprawiedliwym i miłosiernym. (O Bogu w starym Zakonie: ob. Jehowa). Ważniejsze miejsca Nowego Zakonu, mówiące o istocie i przymiotach B-a, są następne: Mat. XIX, 17 (dobry); Marek XII, 32 (jeden); Łuk. I, 37 (wszechmocny); Jan IV, 24 (duch); Jan. VIII, 41 (ojciec); Jan I, 1 (słowo); Rzym. III,

4    (prawdziwy); tamże VIII, 31 (mocny); tamże IX,

5    (najwyższy); tamże XV, 5 (cierpliwy i pocieszyciel); tamże XV, 13 (nadzieja); tamże XIV, 33 i XVI, 20 (pokój); 1 Kor. I, 9 (wierny); tamże XIII,

6    (jedyny, ojciec); 2 Kor. I, 3 (ojciec miłosierdzia); 1 Tymot. I, 17 (król wieków, nieśmiertelny, niewidzialny, mądry); 1 Piotr. V, 10 (łaskawy); list św. Jana IV, 16 (miłość); tamże V, 20 (prawdziwy, żywot wieczny) i t. dDowody istnienia B-a. Pomimo że sama wiara w B-a i w Jego objawienia (ob. Objawienie) wystarczaóby powinna do przekonania o istnieniu Jego, jednakże przez ciąg wieków, szczególnie w okresie po Nar. Chr., teologowie i filozofowie usiłowali złożyć i rozumowe dowody istno-ści B-a. Są one następne: a) kosmologiczno-teleologiczny(ze wszechświata i celowości), polegający na tem, że wobec istnienia wszech rzeczy i zjawisk, zostających z sobą w pewnym związku logicznym, koniecznością się staje stwierdzenie najpierwszej przyczyny, więc siły pierwotnej i myślącej, która wszem rzeczom i zjawiskom dała początek, ład i przeznaczenie; b) ontologiczny, zasadzający się na rozumowaniu: ponieważ jesteśmy zdolni wyobrazić sobie doskonałość i istność doskonałą, więc to samo dowodzi jej rzeczywistego istnienia, gdyż doskonałość nieistniejąca niższąby była od nieistniejącej, bo nie miała by przymiotu istnienia, czyli, mówiąc słowami Kartezyusza: myślę, więc jestem; a ponieważ myślę o B-u, więc B. jest, bo inaczej i jabym nie istniał; c) moralny, wychodzący z etycznego poczucia człowieka, z rozwoju moralności w jednostkach i ogóle, ze stopniowego urzeczywistniania się ideałów ludzkości i z tego, że jedyne tylko poczucie obowiązku ma charakter przedmiotowy, a stanowi podstawę świadomości ludzkiej; istnienie B-a jest przeto koniecznym postulatem, gdyż inaczej poczucie i rozwój moralny nie miałyby racyi bytu. Przeciwko tym dowodom czyniono liczne zarzuty, szczególnie ze strony kierunku agno-stycznego, utrzymującego, że rozum ludzki, ograniczony skończonością poznania, nie jest w stauie pojąć istności nieograniczonej i nieskończonej. Już Eleaci greccy przyznanie to wyraźnie sformułowali. Chłopski rozum po swojemu myśl tę wyraził w przysłowiach: „Najlepiej o Bogu mówi, kto nie mówi, lecz podziwieniem dokłada“; albo: „O Bogu bezpieczniejsza wierzyć, niżeli się badać“. W Nowym Zakonie znajdujemy potwierdzenie tych wskazówek, np. w I liście do Koryntów (II, 11): „Któż z ludzi wie, co jest w człowieku? Tylko duch człowieczy, który w nim jest. Także też i tego, co jest w Bogu, nikt nie wie, tylko duch Boży“; w liście do Rzymian (XI, 33 i 34): „Jako są niewyba-dane sądy Jego! Bo któż poznał umysł Pański?“; „Znam takiego człowieka (czytamy w II liście do Koryntów, XII, 3—4) iż był zachwycony do raju i słyszał niewypowiedziane słowa, których się człowiekowi nie godzi mówić“. — III. W filozofii, od samego jej zarania, gdy rozprawiano o początku, stosunku i przeznaczeniu wszech rzeczy, pojęcie B. samo przez się nasuwało się, jako pierwsza, twórcza i myśląca przyczyna wszech rzeczy. Szczegóły o tem ob. pod odpowiedniemi imionami filozofów i systemów filozoficznych, Stosownie do zapa-

trywań różnych czasów, plemion i myślicieli, poję- to jego własna, uosobiona dola (dosłownie udział, cie B. przybierało różne postacie, o czem ob. arty- cząstka, od dzielić): od jej zabiegliwości i czuj-kuły: Ateizm, Deizm, Henoteizm, Mono- ności zawisło powodzenie lub niepowodzenie jedno-teizm, Panteizm, Politeizm, Teizm, Teo- stki; kryła się ona albo w jakimś, czasem martwym, zofia. — IV. W antropologii, nauce, opartej nie na drobnym przedmiocie (fetysz osobisty), albo też wyo-spekulacyi, lecz na faktach ludoznawczych, pojęcie braźano ją jako istotę na podobieństwo ludzkiej o B-u bywa rozpatrywane nie apriorystycznie, lecz (grecka Tyche, rzymska Fortuna, słowiańska Dola w stopniowym jego rozwoju. Najnowsze badania i t. d.). Gdy powstawały związki rodzinne, rodowe, mitologiczne i etnograficzne zaprzeczyły dwom hi- plemienne i społeczne, pojęcia o duchach lokalnych potezom dawniejszym, że 1, były lub są szczepy, i o owych dolach osobistych łączyły się i plątały; skłonniejsze od początku do monoteizmu od innych rodziny, rody i plemiona spajały w jedną postać (Renan o Semitach) i 2, że wielobóstwo rozwinęło różne odrębne postacie opiekuńcze: nieraz pamięć się z pierwiastkowego jedynobóstwa. Zaprzeczyły o groźnym jakim wodzu-patryarsze przetrwała dłu-one także twierdzeniu, jakoby istnieć miały ple- gie czasy i świeciła potomkom, jak duch opieknńczy miona, nie mające żadnych pojęć religijnych. Wy- a srogi; powstawały tą drogą pojęcia o bóstwach kryto również, że rozwój pojęć mitologicznych od- rodowych i szczepowych, z których koleją wieków bywał się u wszystkich szczepów mniej więcej jedno- wytwarzały się bóstwa narodowe. Otóż pojęcie bo-stajuie, na zasadzie jednostajności warunków i praw gów, jak je z mitologii klasycznej znamy, jest sto-myśli ludzkiej. Główną troską człowieka pierwot- sunkowo bardzo późnem w rozwoju mitologii; po-nego było zabezpieczenie siebie i swoich najbliższych trzeba było nader długiej pracy umysłu i mnó-od klęsk zewnętrznych i zapewnienie sobie i swoim stwa wpływów uspołeczniających i jednoczących, środków do życia. Umysł pierwotny nie przewidy- zanim ludzkość zdobyła się na ideę bóstwa, wła-wał, skąd i kiedy grozić mu może niebezpieczeń- dającego całym np. żywiołem, lub całym np. stwo, lecz zostawał pod ciągłą jego obawą. Z dru- odłamem wszechświata. Poprzedziły ją tysiączne giej strony, siląc się bezustannie na sposoby utrzy- drobne uosobienia pojedyńczycli, konkretnych czą-mania się przy zdrowiu i życiu, nie miał jasnego stek pewnego żywiołu lub świata. Uogólnienia pojęcia o związku przyczyn ze skutkami i większe mitologiczne tak powoli odbywały się, jak uogól-lub mniejsze powodzenie zabiegów swoich przypisy- nienia społeczne, przyrodnicze i wogóle nauko-wał działaniu sił niewidomych, które do dziś dnia we. Wiele wieków upłynęło, zanim tysiące ho-nazywamy szczęściem, dolą, po prostu szansą, lub gów osobistych, miejscowych, rodowych i okoliczno-nieszczęściem, niedolą, brakiem szansy. Otóż strach ściowych sprowadziło się do kilkunastu lub kilku, ustawiczny i wiara w przypadkową dolę wyrodziły zanim rozwinął się politeizm ograniczony. Również w ludzkości pierwotnej przekonanie o istnieniu pe- długich trzeba było stuleci, dopóki myślenie zmu-wnych sił nieznanych, od których powodzenie lub siło człowieka do uznania jedności sił, rządzących niepowodzenie zawisło. Bardzo niedokładna obser- światem i jego losami, dopóki wyłoniło się jedno-wacya pierwotna łączyła pojęcie sił tych niewido- bóstwo. I ono nie odrazu stało się bezwzględnem. mych z przeróźnemi widomemi wypadkami i przed- Pierwszym stopniem ku niemu było przyznanie je-miotami, na zasadzie kojarzenia cech najmniej isto- dnemu z bóstw starszeństwa (np. Zeusowi, Pioruno-tnych i najbardziej powierzchownych. Że zaś czło- wi). Drugim było uznanie tego bóstwa za jedyne wiek, i to nie tylko pierwotny, wszystko, co nim dla całej ludzkości; dopóki bowiem jeden naród nie jest, mierzy własną swą istotą, przeto czując wierzył w to tylko, że jego bóg jest silniejszym lub się jednostką myślącą i działającą, przypisywał myśl lepszym od cudzego lub cudzych, dopóty jedynobó-i wolę całemu swemu otoczeniu, całej przyrodzie, stwa nie osiągał. Jak powyżej nakreślony rozwój Tym sposobem tłómaczy się fetyszyzm (ob.), czyli mitologii odbywał się u różnych ludów i w różnych wiara we wpływ pewnych przedmiotów na losy czasach, o tern ob. odpowiednie artykuły przy ka-ludzkie, a n i m i z m (ob.), czyli przypisywanie przy- żdym narodzie.—Porówn. Ty lor „Primitive Cul-miotów ludzkich takim przedmiotom i istotom, któ- turę“, 2 tomy, 3-cie wyd. 1891.—Schultze „Der reich nie posiadają, oraz antropomorfizm bóstw Fetischismus“, 1871. — Schwartz „Der Ursprung (ob.), czyli przypisywanie postaci ludzkiej istotom der Mythologie“, 1860. — Lip pert „Die Religio-nadludzkim. Wszystkie te przedmioty i istoty, we- nen der europ. CulturVölker“, 1881. — Tiele „Ma-dług pojęć pierwotnych, wpływały mniej lub wię- nuel de l’histoire des religions“, 1880.—M. Müller cej na dolę człowieka, skąd wynikło, że potrzeba „Einleitung in die vergl. Religionswissenschaft“, było działać na ich wolę, aby naprzód nie szkodzi- 1874. — Seydel „Die Religion un die Religio-ły, a powtóre dopomagały człowiekowi. W tym nen“, 1880. — Tenże „Religion und Wissenschaft“, celu należało coś czynić, lub od czegoś się powstrzy- 1887. — Hartmann „Das religiöse Bewusstsein mywać i to było źródłem przeróżnych praktyk i po- der Menschheit“ 1882.    /. W języku. Nazwy B.

wstrzymywań się codziennych, które z biegiem cza- i bóstw poszczególnych ob. w odpowiednich arty-su przedzierzgnęły się w kulty. Lecz wśród mnó- kułach o religii i mitologii plemion i narodów, stwa sił niewidomych, wcielonych przez myśl czło- Tutaj podajemy tylko wiadomość o imieniu B. wieka pierwotnego w przedmioty nieżyjące i żyjące, u słowian. Wszyscy oni B-a nazywają wyrazem, u wszystkich prawie plemion odznaczała się jedna, utworzonym od osnowy b o g; ta zaś wiąże się najbliższa osobnika, niby opiekunka jego, niby so- z pniem sanskryckim b h a d ż = podzielić, udzielić, bowtór, stanowiący o szczęściu i nieszczęściu: była I zendzkim b a d ź = dać, ofiarować, skąd sanskr.

b h a k t a=(wy dzielony ) pokarm, zend. baghobak-h t a = (dosłownie od bogów udzielony) los, dola; sanskr. bhaga= 1) pomyślność, szczęście; 2) pan, oraz pewne bóstwo w Wedach; zend. bagha=

1) część, udział, kawał; 2) bóg. U słowian od osnowy bog pochodzą: bogaty, bożyć się, zboże, zbożny, nabożny, a z przeczeniem: ubogi, niebożę, staropols. ubożę, nieboszczyk (właściwie nieboż-czyk), nieborak; dalej bogini, boginka; u słowień-ców bożić znaczy Boże narodzenie (dosłownie syn Boży). Z powyższego zestawienia wynika, że osnowa bog znaczyła pierwotnie u słowian (jak w sanskrycie i zendzie) to samo co dola (oddzielić), podobnież jak zdarzenie od zdarzyć (w znaczeniu staropolskiem) i jak po grecku dai-món oznacza: 1) udział, los; 2) bóstwo. W starej polszczyźnie używano form: bogowi, w bodze, w bo-dzech. W gwarach polskich znajdujemy spieszczenia: bożyczek, oraz w liczbie mn. bodzięta (Kolberg „Kielec.“ II, 139) i w rodzaju żeńsk. bozia, boźenka („Prace filol.“ III, 364); boźak, inaczej boży pieniądz, znaczy na Mazurach pieniądz zadatkowy; pan Bóg wymawia się pambóg i ma zdrobnienie pambóczek (jak czeski pânbicek); boskie słowo znaczy „Niech będzie pochwalony...“; boży ogień=piorun; boży prątek=piorun, strzałka piorunowa (kamień); boży obiad=stypa; boże ro-baki=pszczoły; boże ptaki=bocian, skowronek, jaskółka i słowik; boguwola=wy wilga; boża wola= kaduk; boża męka, męczka=krzyż przy drodze; boża rola=cmentarz; boże rany=bicie rózgą w wielki piątek; wykrzyknik: „Boże, Przeboże!“ („Zbiór wiadom. do antrop.“ IX, 175). Pewne istoty mityczne lud nazywa Boginki, Bogienki, Bogunki, Bogieniak, Boginiarz. Wyrażenie „na te bogi“ znaczy szczęściem, na szczęście. Bogulichy znaczy słaby, nędzny; bogulichnie=słabo, licho. Wyraz bohater nie ma nic wspólnego z osnową bog i jest wschodniego pochodzenia. W skład nazwisk niektórych herbów wchodzi wyraz B., np. Pobóg, Boża-wola, Bogoryja. Liczne imiona mają też imię

B. w sobie: Bogusław, Bogumił, Boguchwał, Bogdan, Boguta, Boży dar, Chwalibóg, Dadźbóg, skrócone Bogusz i t. d.; toż w nazwach miejscowych: Bodzentyn (dziś brzmiałoby Bożęcin, a pochodzi «d Bodzęta=Bożęta, dzieci jakiegoś Chwaliboga, Dadź-boga, Poboga i t. p.), Bożacin (zamiast Boźancin), Borzęcin (zapewne zamiast Bożęcin), Boża - Wola, Bogoryja (może zamiast Czartoryja, jak Beneven-tum zam. Maleventum), Bogucice, Boże (stąd rod. Boski), Bogusze, Boguty, Chwalibogowo, Daćbogi (właściwie Dadźbogi, porówn. imię bóstwa słowiańskiego Daźbóg) i wiele in. VI. W utworach ludowych. W bajkach B. często wędruje po ziemi; niektóre baśni poczynają się od słów: „Było to za czasów, kiedy pan B. chodził po ziemi“, albo „kiedy B. ojciec rządził światem“. Przybiera najczęściej postać staruszka, lub żebraka i prawie zawsze nie bywa na razie poznany. Towarzyszy mu często św. Piotr, lub św. Mikołaj. Pojęcia ludowe o B-u, wyrażające się w wierzeniach, pieśniach, podaniach i przysłowiach, są przeważnie zgodne z nauką kościoła i świadozące o głębokiej pobożności ludu. Skutkiem jednak niskiego stopnia ukształcenia jego, tak religijnego, jak ogólnego, wyrażają się one czasami nieco trywialnie i poufale. Przypuszczając, że zgodne z zasadami wiary chrześciańskiej, zwroty mowy ludowej są powszechnie znane, podajemy tutaj te tylko, które rażą materyalizmem i zbytnią poufałością, jako mało znane, pośpieszając dodać, że liczebnie stanowią one znaczną mniejszość. „Jeżeli pan. B. da ciepło, deszcz, zdrowie“, albo „dał pan B. dzień, południe“, są to pospolite zwroty mowy ludowej. „Jak Bóg zagrzmi, to chłop do pacierza“, mówi przysłowie. „Ostawiam cię Bogu, co świeci na niebie“ (Kolberg „Łęczyc.” 140). W kolędzie „święte dziecię... na sianeczku leży, A tu mróz! Stwórca płacze, a stworzenie skacze“ (Kolberg „Kalis.“ I, 64). O ciepłem mieszkaniu lud mówi, że „tu pan B. mieszka“; powiada też, iż komuś jest tak dobrze, „jak u pana B-a za piecem“. Piosnka dożynkowa głosi, iż „Zjeżdżają się goście, jak do pana B-a“ (Woycicki „Pieśni“ II, 380). O zdechłem bydlęciu lud pod Krakowem powiada, że je „pan

B. miotłą zabił“ (Kolberg „Krak.“ IV, 308). Znane jest znaczenie epitetu nawiedzony; o nieszczęściu mówią pobożni, iż kogoś „pan B. nawiedził“. Lud okolicy Jazłowca mniema, że gdy skowronek wznosi się do góry bez śpiewu, to idzie spowiadać się B-u, albo że rozmawia z panem B-m i przynosi od niego ziarna w dzióbku („Zbiór wiadom. do antrop.“ V, 163). Wilkom pan B. wskazuje, które bydlę zjeść mają (tamże, 177). Kłosy żytnie były niegdyś tak długie, jak źdźbło całe; za nieprawości ludzkie pan B. własnoręcznie je skrócił (tamże, VI, 321). Znane też są wyrażenia ludowe, że pan B. „mieszka wysoko“, albo groźba: „pobije cię pan B.“ (Zejszner „Pieśni“, 73). W piosence dożynkowej śpiewają: „U naszego pana zielona podłoga, Stolik malowany, jak u pana B-a“ („Zbiór wiadom.“ XIV, 78). W jednej bajce pan B. „staje koło progu i zaczyna się żegnać“ (tamże, IX, 73); to samo i wiele innych szczegółów w Kolberga „Krak.“ III, od str. 3, jak np. (str. 21) opis pałacu niebieskiego i wiadomość, że „B. ojciec trzyma na kolanach Najświętszą Panienkę“. VU. Literatura o B-u jest niezmiernie obfita. Z ogromu jej podajemy godniejszą uwagi cząstkę. W „En-cyklopedyi kościelnej“ t. II, str. 418—438. W „Encyclopaedia Britannica“ wyd. 9 (1888), t. XXIII, art. Flinta „Theism“; — Abbot „Scientific Theism“ 1885; — Baring Gould „The Origin and Deoclop-ment of religious Belief“ 2 tomy, 1870;—Bertling „Die Erkennbarkeit Gottes“ 1885;—Browne „Studies in Theism“;—Bunsen „Gott in der Geschichte“; — Delitsch „Kritische Darstellung der Gotteslehre des Thomas Aquinas“;—Ehrenhaus „Hegels Gottesbegriff“; — P. d’Ercole „II teismo filosofico Cristiano“;—Fichte „Speculative Theologie“ 1846— 47;—Fiske „Idea of God as affected by Modern Knowledge“ 1885; — Fischer „Charakteristik der Theosophie Baader’s“; — Gillet „God in Human Thougt“ 2 tomy, 1874;—Hanne „Idee der absoluten Persönlichkeit“ 1867; — Hartmann „Das religiöse Bewusstsein der Menschheit“ 1882;—Leibnitz

„Essai de Théodicée“, 2 tomy, wyd. Jaucourt chicznych jest niawłaściwa, gdyż zjawiska te są 1847;—Lotze „Mikrokosmos“ (szczególnie w tomie całkiem i bezwarunkowo różne od wszelkich innych. III);—Opzoomer „Leer van God bij Krause“;—Pesch W rękopiśmie ma opracowaną rzecz o „Roli głup-„Der Gottesbegriff in den heidnischen Religionen“ stwa w zjawiskach życia społecznego“.

F. Cbm.

Bogactwo, pojęcie ekonomiczne, oznaczające taki stan majątkowy, jednostki lub społeczeństwa, w którym posiadane mienie, nietylko wystarcza na zaspokojenie wszystkich, choćby najwybredniejszych potrzeb własnych, ale i na dysponowanie częścią dochodów po-za tern. Nieodzowną podstawę stanowi tu: istnienie u danej jednostki lub społeczeństwa nagromadzonych już kapitałów lub posiadłości. Dochód, choćby najwyższy z pracy, jaki np. bywa udziałem niektórych artystów, przedsiębiorców lub mężów stanu, nie jest jeszcze bogactwem. Tak jak za bogatą ta dopiero jednostka poczytać się może, której dochody z posiadanego majątku rzeczowego w pełni pokrywają wszelkie jej, choćby najwyszukańsze potrzeby i dobre uczynki, tak i społeczeństwo, jako całość, wówczas dopiero za bogate uważane być może, gdy dochody jego zapewniają nietylko dostatnie utrzymanie jego klasom pracującym, ale pozwalają mu kapitałami swemi zasilać potrzeby i przedsiębiorstwa obcych społeczeństw. Istnienie pewnej liczby bogaczów w jakim narodzie, obok nędzę cierpiącego proletaryatu roboczego, narodu takiego bogatym nazwać niepozwala. Zkąd inąd B., pojęcie to względne: bogaty wieśniak będzie niezamożnym, gdy się do miasta przeniesie; bogaty afrykanin nędzarzem będzie, gdy mu wypadnie przemieszkiwać wpośród zbytkownego życia Europy lub Ameryki północnej. Tak samo państwo każde, tak długo będzie bogatem, pokąd wojny, nieurodzaje, lub inne klęski materyalne albo polityczne nie zatamują regularnego przyrostu jego oszczędności, obfitej podaży pracy i zapłaty za nią jego mieszkańcom. Hiszpania w dziejach, przedstawia właśnie taki okaz niegdyś bogatego, a dziś zubożałego na-

D-r. 3. li-r.

1886;—Ritschl „Geschichtliche Studien zur christl.

Lehre von Gott“ (w t. X „Jakob, f. deutsche Theologie“); — Rothe „Theologische Ethik“; — Saisset „Le panthéisme moderne“; — Schramm „Die Erkennbarkeit Gottes“; — Sengler „Die Idee Gottes“

1845—47;—Smith „Man’s Knowledge of Man and of God“ 1886;—Ulrici „Gott und die Natur“ 1875;

J. K.

Weisse „Idee der Gottheit“ 1845;—Wirth „Speculative Idee Gottes“ 1845.

Bogaert. Dwaj lekarze belgijscy, ojciec i syn. Pierwszy Jakób (* w Luwanium 1440), praktykował naprzód w Antwerpii i w r. 1480 został (po J. de Juchym) powołany na katedrę medycyny. Jego „Collectorium ln Avicennae practicum“, tomów 5, folio, znajduje się w rękopisie w bibliotece antwerpskiej. Owdowiawszy, wstąpił do klasztoru i zmarł 1520 r.—Syn jego Adam, ur. 1486 w Luwanium i tamże (1512) promowany, otrzymał (1522) profesurę medycyny w tamtejszym uniwersytecie. Zmarł 1550, pozostawiwszy tylko pracę jedną: „Dissertations sur la goutte“ w postaci listu do P. van Bruesena czyli Bruhesiusa

Bogacki Feliks (* 22 lutego 1847), publicysta i adwokat, urodzony w Zasławiu na Wołyniu, nauki gimnazyalne kończył w Równem, uniwersyteckie na wydziale prawnym w Odesie, gdzie też otrzymał stopień kandydata, poczem oddał się adwokaturze; obecnie jest doradcą prawnym zarządu miejskiego w Odesie. W ruchu postępowym, propagowanym w Warszawie przez t. z. młodą prasę, wziął B. bardzo żywy udział, umieszczając od r. 1870 liczne i z werwą pisane artykuły w „Przeglądzie Tygodniowym“. Wychodził on ze stanowiska filozofii pozytywnej Comte’a, zmodyfikowanej wszakże wskutek prac psychologicznych filozofów angielskich Baina, Spencera i in. Odznaczał się niepospolitem i różnostronnem oczytaniem, walczył zawzięcie przeciw zacofaniu, przesądom, sentymentalizmowi, roz-poetyzowaniu, a zwłaszcza rozwierszowaniu we spół-czesnem piśmiennictwie polskiem. Do najdawniejszych i najznamienniejszych z tej doby artykułów jego należy wystąpienie przeciw tłómaczeniu historyi filozofii Laforefa, podjętem przez Wł. Miłkowskiego, dalej surowa ocena ówczesnej krytyki („Istota, znaczenie i cel krytyki“), i ówczesnego powieściopisarstwa („Powieściopisarstwo wobec społeczeństwa“ „Tło w powieści wobec tła życia“), w którem domagał się uwzlędnienia realnych potrzeb i niższych, bie- rodu. dnych warstw społecznych. Przez lat kilka ta cecha wojownicza znamionowała rozprawki B-go ; ale skłonność do gruntownego traktowania obranych przedmiotów rosła w nim i wprowadziła zmianę tonu.

Pierwszą osobno wydaną książką było tłómaczenie „Utylitaryzmu“ J. S. Milla (1873), następnie praca oryginalna: „Mnemonika“ (1874); w artykułach pomieszczonych w „Przeglądzie tygodniowym“, w „Przyrodzie i przemyśle“, w „Prawdzie“, spokojne, naukowe obrobienie zaczęło stanowczo przemagać, pozbawiając jednak autora dawniejszej werwy i dobitności wyrażenia („O pamięci“ 1878, „Rodowód liczb i cyfr“ 1880, „Tajemnice życia duszy“ 1881,

F-n.

Bogard (Sar B.), miasto okręgowe w węgierskim komitacie belehradzkim, (Stuhlweissenburg), przy drodze żelaz. Budapeszt - Pięciokośeioły (Fiinf-

And. S.

„Źródła prawa; Ihering, Main i Fustel de Coulan- (ob.) w Gandawie, ges“). W ostatniej wreszcie drukowanej pracy:

„Istota zjawisk psychicznych“ (Warsz., 1883) znajdujemy, prawdopodobnie pod wpływem rozmyślań

Bogardus James, wynalazca amerykański (* w Catskill, w stanie New-York 14 maja 1800 roku—f w New-Yorku 13 kwiet. 1874 r.). Jest on typem legendowego amerykańskiego człowieka: nie otrzymał systematycznego wykształcenia i bez wy-! raźnie określonego fachu, zawsze w poszukiwaniu

bolesnych nad przedwczesnym zgonem synów, zwrot kirchen), 3,873 m-ców. wielki poglądów filozoficznych, potępienie materya-lizmu i pozytywizmu, jak niemniej etyki utylitarnej;

B. utrzymuje nie tylko, jak przeważna część psychologów dzisiejszych, że zjawiska psychiczne nie dają się sprowadzić do zjawisk fizyologicznych, lecz nadto, że sama metoda dzisiejsza w badaniu zjawisk psy-jakiegoś wynalazku lub nowego aparatu, zastoso- z dwóch pieśni wielkanocnych: o zmartwychwstaniu wywal stopniowo swój geniusz wynalazczy do wszystkich gałęzi przemysłu. Naprzód, jako uczeń zegarmistrzowski, występuje z nowym chronometrem o 3 kołach i dzwonkach. W 1828 r. przedstawił warsztat do przędzenia bawełny, a w 1829 młyn, którego dwa kamienie obracają się w jednym kierunku z prędkością prawie jednakową, zaś w 1831 r. maszynę do rytowania, służącą tak do przygotowania matrycy, jako też i medali. Następnie znowu wykonał gazometr bez wody, maszynę do nadawania kształtu wyrobom ze szkła, maszynę do rozcinania kauczuku, nowy dynamometr, pyrometr i przyrząd do mierzenia wielkich głębokości morskich.

Pańskiem i o umęczeniu, gdzie wypowiedziane są motywy tych faktów i ich następstwa, mianowicie, że położyły one kres „trudom przezmiernym“, które „Adam, boży kmieć“ cierpiał i które dowiodły go do szczęśliwości wiecznej. Po tych dwóch częściach idzie z kolei część 3-cia B-cy, chronologicznie późniejsza, na którą składają się zwrotki, przydawane do tamtych różnemi czasy, począwszy od środka w. XV-go. W treści swej są to modlitwy okolicznościowe, krótkie pieśni kościelne na różne święta i do różnych świętych; a m. do św. Wojciecha, św. Stanisława, do wszystkich świętych, modlitwy za króla i jego rodzinę i t. d. Nie stanowiły one stale jednego tekstu z dwiema poprzed-niemi częściami B-cy i nie zamieszczano ich nawet we wszystkich późniejszych odpisach tej pieśni, ale miały one znaczenie modlitw dodatkowych, stosowanych w miarę potrzeby do miejsca i okoliczności. Wiadomości historyczne o tej pieśni sięgają początku wieku XV. Najstarszą wzmiankę o niej, dotąd znaną, zawiera „Kronika walki króla polskiego Władysława z krzyżakami r. 1410“, podług której całe wojsko do boju uszykowane pieśń tę ze łzami śpiewało: „His completis omnes unanimiter cum fletu „Bogarodzycza“ cantare eeperunt“ (Mo-num. Pol. hist. ap. Bielowski, II, 901). Dotąd jeszcze pieśń tę słyszeć można u grobu św. Wojciecha w katedrze gnieźnieńskiej. Podanie, przypisujące autorstwo pieśni B. św. Wojciechowi, biskupowi praskiemu i apostołowi polskiemu (f 997), nie ma żadnej słusznej podstawy. Jeszcze Długosz (f 1480) B-cę zowie tylko śpiewem ojczystym, pieśnią narodową „patrium carmen“ i nie wspomina wcale o św. Wojciechu, jako o jej autorze. Wiadomość tę po raz pierwszy spotykamy u Jana Łaskiego, kanclerza, w statucie r. 1506, przez niego wydanym; ale i ta za wiarogodną uchodzić nie może, naprzód ze względu na zbyt wielką odległość tej daty od wieku X, a powtóre nieprawdopodobnem jest nawet w owym czasie samo podjęcie przez św. Wojciecha myśli zaprowadzenia narodowego śpiewu kościelnego w kraju, gdzie chrześcijaństwo zaledwie krzewić się zaczynało, wobec tego, że w całym kościele zachodnim, z ugruntowanym już od wieków chrześcijaństwem, o śpiewach w języku narodowym wcale jeszcze nie myślano. W Polsce śpiew kościelny w jęz. narodowym zastosowano dopiero w wieku XV i wprowadzono go w 4 doroczne święta uroczyste. Po za kościołem, mianowicie w klasztorach, pieśni niełacińskie śpiewano nierównie wcześniej. Podanie o św. Wojciechu, jako autorze pieśni B., jest wynikiem ścisłych stosunków politycznych, religijnych i umysłowych, jakie od wieków łączyły naród polski z Czechami. Świadomość tej łączności w wieku ‘ XV i XVI wśród społeczeństwa polskiego była powodem, wskutek którego autorstwo pieśni nieznanego początku a głośnego znaczenia przypisano osobistości wybitnej w dziejach kościoła, tem bardziej, że podobieństwo istotne niektórych części B-cy do wzorów czeskich (zwrotki: 2, 8, 9 i 19) domysł ten popierać się zdawało. — Najstarszych, z wieku XV tekstów B-cy mamy 4. Z tych

F. R.

W 1839 r. przybył do Angli i otrzymał pierwszeństwo z pomiędzy 2,600 współzawodników na konkursie, ogłoszonym na projekt wprowadzenia w wykonanie nowowynalezionego systemu marki pocztowej przez Rowland-Hill. Roku 1847 wybudował w New-Yorku pierwszy dom o 5-iu piętrach całkowity z żelaza lanego. Wprowadził z Włoch nowy styl architektoniczny, który nazwał „rzymskim“, a który odznacza się stawianiem kolumn nad kolumnami, i zastosował go do budowy wielu domów i fabryk, tak w New-Yorku, jako też i w innych stanach Ameryki i wyspach Antylskich. Oprócz wyszczególnionych, wynalazł on jeszcze wiele innych maszyn i narzędzi, które są w powszechnem użyciu w Stanach Zjednoczonych. W końcu złożony chorobą, przestał produkować.

Bogarodzica, najstarsza pieśń kościelna, a zarazem najdawniejszy zabytek poezyi i muzyki polskiej. Kiedy i przez kogo była ułożona, dokładnie nie wiadomo. Najdawniejsze jej odpisy, dotąd znane, pochodzą ze środka lub z drugiej połowy wieku XV-go. Wszelako stary język w kilku zwrotkach tych zabytków wskazuje na czas ułożenia pieśni znacznie wcześniejszy, mianowicie na połowę wieku XIV. Całość pieśni B., znana z późniejszych odpisów i druków, złożona z 20-u zwrotek, nie powstała odrazu, lecz urabiała się częściowo, w różnych czasach i stopniowo rosła. W najstarszej swej postaci obejmowała dwie pierwsze zwrotki, z których każda zakończona jest odśpiewem „Kyrie elejsou“. Pierwsza zwrotka z 5 wierszy ośmiozgłoskowych zawiera krótką prośbę do Maryi P. o wyjednanie nam u Syna odpuszczenia grzechów; druga, złożona z 6 wierszy (z których dwa 10-ozgłos-kowe, a cztery 8-ozgłosk.), jest modlitwą do Syna Bożego („Bożyca“), aby tenże dla swej śmierci krzyżowej — „swego dzieła krzyżowa dla“—wysłuchał głosu ludu i dał szczęśliwość na ziemi i raj po śmierci—„na świecie zbożny pobyt, a po żywocie rajski przebyt “. Poczem następuje , jak i w końcu zwrotki 1-szej, odśpiew „Kyrie elejson“.

Zwrotka ta przypomina bardzo pieśń staroczeską „Hospodine pomiluj ny“, lecz bynajmniej przekładem jej nie jest. Obydwie te zwrotki zwykle uważane są za część 1-szą B-cy; wyróżniają się bowiem od pozostałych odśpiewem Kyrie elejson, oraz odrębnością toku myśli i samej formy. Jest to część pieśni liryczna. Po niej następuje część 2-ga, opisowa, od zwr. 3 do 15 włącznie, składająca się

îacyklopedya Powmeshn» Iluitr. T. IX

on

nM t

öjjv V2>§£ia;tf S^noiqcJ Sdąv.yH çëx

. - v — ~_~~ V-----—-%--(---------

—v----

S—%

sa

wcna    .

?'=!=

■'.ë

5«

•^ZEcy tw*ayo ^/ui <^ptt>o9^nKi mdfcfca |\\x>-fe

c rff^-----------------------------v—.------------—------------'

ß-rjyveßzjjpyn

wj»    tffyr

MrÆ

un yHi

wj jywcyi

Trüm.

n w»

mi ma*™

%£

v->

>1    nu

rru3

^-------

mnzn^z

:Lł^ nr'

i»

vujJThh

Al

^4f

si

Ot?

Podobizna najstarszego rękopisu

muzycznego „Bogarodzicy”, zi

jdującego się w kodeksie Macieja de

Grochowo, z 1407 r„ w bibliotece Jagiellońskiej

I?

Ś

Bo-gn ro-dzi

5

S_

.    ? f

ca d2ie-wi

ca Bo-giem si a-wie

na Ma

ry -

O <ś

U twe-go

Ma —

sy

i .....-

d i ©

ry

a

£5

s§

¥

na go-spo-dzi - na

•ma - tko

zwo

le ~ na.

zi • ści

!°....^-.J J J gi    [

nam.spu sci nam Ky - rl - ę — lei

son

E" #

—*—/y

t_^4

^-*—+

+ O

" ai J gl J J ^

Twe

go

dzieła krzci-cie-la Bo

zy

cze U-słysz gło

sy

i

* 5

W"'

©

t

t

f

-fr

Z?

.

g——H

5t

5=£

3=

ne pfen my sli czlo wie -cze Słysz mo ■ dli

twę

jaz

no - si * my

-*l

■& J— J .... J J—d. —:zst -T

_g-_-._-.g_-5—«—«r

❖

n.

•&

Q

A dac

ra

czy. je

goz

pro - si • my.

a

na Swie - cie

JE.

■tà

3 j

t:

E-f—à=.-j=7ïr-j—rF=}

zbo zny -

* po

— byt po zy • wo • cie raj • ski

prze — byt.

Sf==e

~J " ■ r ■—-r

&    -g- a

&

»

Ky - ri ■ e - lei -

son

Melodya „Bogarodzicy“, przełożona przez A. Polińskiego na dzisiejszą pisownię muzyczną, z rękopisu z 1407 r., podanego obok w^podobiźnie.

£chn/*n

's

£L

A. A. K.

dwa znajdują się w bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie: jeden („krakowski I-szy“), zawierający 13 zwrotek, mieści się w rękopisie łacińskim ćwiartkowym (N. 408), na ostatniej jego stronie, noszącym datę 1408 r., która jednak nie ma nic wspólnego z samym odpisem pieśni; pismo tekstu B-cy pochodzi ze środka lub z drugiej połowy wieku XV-go. Tekst ten ogłoszony był po raz pierwszy przez Rzesińskiego r. 1836 w „Kwartalniku naukowym“ (III, 329 ns.) w Krakowie, skąd następnie kilkakroć go przedrukowywano. Drugi odpis ( „ krakowski Il-gi“), odszukany przez Wł. Wisłockiego, nalepiony na okładce rękopisu łacińskiego in folio, zawierającego kazania „Sermones de tempore et de sanc-tis“ i opatrzonego datą 1407 r., składa się z dwóch pierwszych zwrotek pieśni wraz z nutami; pismo jednak tych zwrotek jest innej ręki, późniejszej od tej, która pisała rękopis łaciński, i odnieść je należy do tegoż czasu, co i rękopis 1-szy, najdalej do połowy w. XV-go. Odpis ten wraz z podobizną ogłosił drukiem naprzód J. Rymarkiewicz r. 1878 w „Rocznikach To w. Przyj, Nauk. Pozn.“ w t. X, 331—407 ¹), następnie R. Piłat, 1879, w swojej rozprawie „Pieśń B.“ wraz z innemi tekstami tej pieśni i Wł. Wisłocki oba odpisy, r. 1881, w Katalogu rękopisów bibl. Jag. str. 133 i 392. Trzeci rękopis B-cy z w. XV „warszawski“, obecnie znajdujący się w bibl. publ. w Petersburgu, wydany został przez Maciejowskiego 1839 r. w „Pamiętnikach o słów.“ II, 363. Czwarty tekst „częstochowski“ z nutami, odszukany i wydany przez Al. Przezdzieckiego 1866 r. w Warszawie. Inne teksty B-cy pochodzą z w. XVI i następnych, a jest ich do r. 1816 przeszło 30. Drukiem po raz pierwszy ogłosił B-cę Jan Łaski 1506 r. na czele statutu swego, wydanego w Krakowie i dał jej nagłówek „Prima omnium devotissima et tanquam vates regni Polonie cancio seu canticum Bogarodzycza manibus et oraculo sanc-ti Adalberti scripta etc.“ (ob. „Prace filolog.“ I, 61). Oprócz tego B. była drukowana za panowania Zygmunta Starego jeszcze dwa razy: r. 1532 w statutach Taszyckiego, i 1543 przez Mateusza z Kościana w dziełku „Cohortatio sarmaticarum ecclesia-rum etc.“, następnie r. 1567 i t. d. (ob. przegląd tekstów w pracy Piłata). Do tekstów B-cy rękopiśmiennych, wymienionych w pracy R. Piłata, dodamy dwa jeszcze, dotąd nieznane, z w. XVII-go; a m. jeden z r. 1668, znaleziony w Warszawie

przez Al. Polińskiego, w rękopisie, pisanym przez Tomasza Baczyńskiego, sekretarza królewskiego, p. t. „Staropolskie nabożeństwo ku Matce Bożej“; są to dwa osobne teksty pieśni: łaciński i polski, każdy z melodyą. Drugi tekst z r. 1672 znajdujący się w bibliotece ordynacyi Zamoyskich w rękopisie „Życie św. Wojciecha“ przez Stefana Damalewicza, kanonika z Trzemeszna. Nuty w tym rękopisie sięgają do zwrotki 4-ej włącznie. B-cy melodyę przełożył na nuty dzisiejsze naprzód Frań. Lessel z rękopisu, t. z. „autentyku“, znajdującego się w katedrze gnieźnieńskiej i dołączył do wydania B-cy przy „Śpiewach historycznych“ Niemcewicza, r. 1816. Wykonanie to jednak jest bardzo błędne, gdyż pieśń została zrytmizowana dowolnie i podzielona na takty, co jest zasadniczo sprzeczne z charakterem dawnych pieśni kościelnych. To samo wydał Wojciech Sowiński w „Revue musicale“ Fetisa (IV, 202), a potem w dziele własnem „Les musiciens polonais et slaves etc.“, w Paryżu, 1857, str. 64 ns. z tłómaczeniem francuskiem. To samo też powtórzył w dziele „Słownik muzyków polskich“, Paryż, 1874. (Oba te dzieła licznemi przepełnione są błędami). Podobiznę oryginału gnieźnieńskiego podał w roku 1838 „Przyjaciel ludu“ w Lesznie (str. 364 ns.). „Chorał“ zaś Nachbara, wydany r. 1856 w Berlinie zawiera dwie melodye: jedną z autentyku i drugą nowszą, teraz śpiewaną w katedrze gnieźnieńskiej. Następnie ks. J. Surzyński dokonał przekładu nut z oryginału rękopisu z wieku XV (krak. 2-go) na nuty dzisiejsze, w r. 1884. Melodyę tę po raz pierwszy ogłosił „Przegląd bibliograficzny“ 1884, str. 58, a potem ks. Surzyński w swojem dziele „Polskie pieśni kościoła katolickiego od najdawniej. czasów do końca XVI stulecia“. Poznań 1891. — Studya o pieśni B-cy najważniejsze: Wł. Nehring, „Ueber den Einfluss der altcechischen Literatur auf die altpolnische. Einleitung und das polnische Marienlied“ (w „Archiv für slav. Philol.“ 1875, I, 60—81). Tenże: „Bogarodzica“ w „Stu-dyach literackich“, Poznań, 1884. R. Piłat, „Pieśń Bogarodzica“: Teksty. Podział i ugrupowanie. Re-stytucya tekstu pieśni. Objaśnienia gramatyczne. („Pamiętnik Akad. Umiejęt. Wydział filolog...“ t. IV, w Krak., 1880). A. Kalina, „Rozbiór krytyczny pieśni B.“ Lwów, 1880 (gdzie i rozbiór melody i tej pieśni, str. 102 — 122, nie mający, zdaniem p. Polińskiego, żadnej głębszej wartości). M. Bobowski, „Die polnische Dichtung des XV Jahrhunderts. I. Mariengedichte. (Wrocław, 1883). Tenże, „Polska poe-zyą kościelna od najdawniejszych czasów aż do w.XVI. “ Warszawa, 1885. (o Bogarodzicy str. 29—51). Wiadomości bibliograficzno-krytyczne o tym przedmiocie ob. w „Pracach filolog,“ I, 609—613.

Bogatko Makary, adjunkt przy profesorze mineralogii w b. uniwersytecie wileńskim, później inspektor szkoły powiatowej w Poczajowie, ogłosił „Nomenklaturę minerałów, według układu Wernera, przez Szymanowicza używaną“ (Wilno, 1825). „Enc. S. Orgelbr.“).

Bogatzky Karol Henryk (¹ 1690 w Jankowie na Szląsku—f 1774 w Halli), pisarz religijny niemiecki, zwolennik pietyzmu Frankego. Po ukoń-

■4

(str. 842).

J. E.

czeniu studyów w Halli, trudnił się czas jakiś nauczycielstwem prywatnem na Szląsku, później był doradcą duchownym księcia sasko-saalfeldzkiego, wreszcie osiadł (1746 r.) w Halli przy domu sierot Frankęgo. Z pism jego najwięcej miały poczytności: „Gueldene Schatzkaestlein der Kinder Gottes“ (Hal-la, 1718; w r. 1880 wyszło 56-te wydanie),—„Der vertraute Umgang einer gläubigen Seele mit Gott“ (druk. ostatnio w Stuttgardzie, 1853) i t. d. Jego pieśni religijne wyszły p. t. „Uebung der Gottseligkeit in geistlichen Liedern“ (Halla, 1749).

Bogdan Marcin (* 1621), kształcił się pod Th. Bartholinem (ob.) w Kopenhadze, pisał o wykrytych przez tegoż naczyniach chłonnych (Kopenhaga, 1654), doktoryzował się wszakże dopiero 1659 r. w Bazylei. Później ogłosił jeszcze „Tractatus de récidiva morborum ex Hippocrate“ (1660), oraz „Observationes medicae ad Th. Bartholinim“. F n-

Bogdan Jan (f 1882 w Warszawie), kaznodzieja katolicki i pedagog, dał się poznać głównie w początkach r. 1848 mową, wygłoszoną na nabożeń

.    w!!

ÜH

ń.

r,-'

WÿgËà

Fig. 1. Bogdan Jan ks.

stwie żałobnem za duszę Jakóba Kazimierza Enocha, następnie mowami na pogrzebie Feliksa Łubieńskiego, ks. Jakóba Falkowskiego, F. H. Sadkowskiego, Jana Betleja (1853). Ułożył „Gorzkie żale“, to jest rozmyślania nad męką Chrystusa w czasie czterdziestodniowego postu (1853), oraz dwie książki do nabożeństwa: „Chrześcianin wobec Boga“ (1852), „Pielgrzym ziemski duszą w niebiosach“ (1864), wydał „Naukę czytania polskiego“ (1855), która wyszła następnie w drugiem bardzo powiększonem wydaniu r. 1871 (str. 288). W roku 1861 wyszły w Warszawie jego „Kazania i mowy pogrzebowe“

P. Chm.

Bogdanów Anatolj Piotrowic z, naturalista russki (* 1834 r. w guberuii Woroneskiej); stu-dya uniwersyteckie ukończył w Moskwie, następnie, wysłany za granicę dla dalszego kształcenia się w zakresie zoologii, przez pewien czas pracował w Paryżu pod kierunkiem Geoffroy - Saint - Hilair’a

i Claude Bernard’a. Po powrocie do Rossyi, naprzód • został professorem zoologii w wyższej szkole rolniczej, później mianowany profesorem uniwersytetu Moskiewskiego. B. już od lat młodzieńczych z zapałem oddawał się badaniom w dziedzinie antropologii, etnografii i archeologii; na tern polu oddał wielkie usługi russkiej nauce, a że prócz tego żywo interesował się pamiątkami słowiańszczyzny, sięgającemi czasów przedhistorycznych, słusznie więc uważany jest, jako twórca szkoły russkich antropologów. — Będąc członkiem licznych towarzystw naukowych russkich i zagranicznych, przytem mając wielkie stosunki i ciesząc się ogólnem w Rossyi uznaniem, B. położył niespożyte zasługi, jako organizator zjazdów naukowych, szeregu wystaw międzynarodowych w Moskwie, wreszcie jako prezes wielu stowarzyszeń oraz inicyator różnych naukowych wydawnictw. Między innemi B-owi mianowicie zawdzięczają przyjście do skutku urządzane w swoim czasie w Moskwie następujące wystawy i zjazdy: wystawa etnograficzna 1867 r., politechniczna 1872 r., antropologiczna podczas zjazdu archeologów 1890 r., wreszcie międzynarodowy zjazd zoologów w 1892 r.—B. jest autorem licznych prac z zakresu antropologii i etnografii, ogłoszonych po części w języku russkim, po części we francuskim, prócz tego ogłosił mnóstwo drobnych broszur i rozpraw, drukowanych w różnych russkich czasopismach, a głównie w dzienniku towarzystwa miłośników przyrodoznawstwa, antropologii i etnografii w Moskwie, w pamiętniku Moskiewskiego towarzystwa aklimatyzacyi i innych. Z prac etnogra -licznych B-a nadewszystko cenioną jest rozprawa o rozmieszczeniu pierwotnych szczepów słowiańskich w Rossyi i o pierwotnych mieszkańcach współczesnej gubernii Moskiewskiej.

Bogdanów Modest Mikołajewicz, zoolog i podróżnik russki, (* 1841 r. we wsi Bekszance w gub. Symbirskiej—f zmarł 1887 r. w Petersburgu). Po odebraniu gimnazyalnego wykształcenia w Symbirsku, wstąpił do uniwersytetu Kazańskiego na wydział przyrodniczy. Po ukońozeniu studyów (1867 r.) B. pozostał przy uniwersytecie w charakterze prosektora i w r. 1871 już ogłosił był większą pracę: „Ptaki i zwierzęta pasu czarnoziemne-go okręgów Nadwołżańskich, oraz równin środkowej i dolnej Wołgi“ (Pamiętniki kazańskiego towarzystwa przyrodników). Za powyższą pracę B. otrzymał od Petersburskiego uniwersytetu stopień magistra zoologii i niebawem został delegowany przez towarzystwo kazańskie na Kaukaz, gdzie przedsiębrał liczne wyprawy i zebrał obfite materyały do studyów nad fauną tamtejszą. Po powrocie z Kaukazu, B. został docentem Petersburskiego uniwersytetu, a nieco później powierzono mu kustoszowstwo zoologicznego muzeum Akademii Nauk. W 1873

r. B., przyłączywszy się do ekspedycyi wojennej, zwiedził i pierwszy zbadał pod względem naukowym obszary Środkowej Azyi, oraz oazę chiwańską i następnie w podobny sposób wnet przedsięwziął dru-gą wyprawę do miejscowości, położonych nad morzami: Aralskiem i Kaspijskiem. Rezultaty, osiągnięte w powyższych wyprawach, ogłoszone zostały

w „Zarysach przyrody chiwańskiej oazy i pustyni Kizył-Kum“. Po powrocie do Petersburga, B. oddał się studyom nad ornitologią i w tymże czasie zwiedził zbiory zoologicznych muzeów Paryża, Berlina i Wiednia; w r. 1879 ogłosił obszerną pracę: „Ptaki Kaukazu“; w parę lat później udał się jeszcze w podróż na Morze Białe i Ocean Północny, wreszcie od r. 1885, mianowany po śmierci Kesslera profesorem zwyczajnym, rozpoczął wydawnictwo obszernego dzieła: „Ornitologia russka“, której jednak nie dokończył, gdyż wkrótce z powodu silnie nadwątlonego zdrowia zmuszony był nawet zupełnie przerwać wykłady. Niepospolity znawca zoo-geografii russkiej, B. między innemi wielce zasłużył się przez częste zabieranie głosu w sprawach, tyczących się racyonalnego eksploatowania rybnych bogactw Ros-syi, zarówno jak iw nader ważnej kwesty i ulepszania ras bydła stepowego. Po za tą działalnością B., szczerze oddany nauce, ogłaszał mnóstwo popularnie napisanych dzieł i artykułów, odznaczających się zawsze jasnością wykładu i nader obra-zowemi opisami.

Bogdanów Mikołaj Grigoriewicz, malarz russki scen potocznych (* 1850 r. w Petersburgu), tam wstąpił do akademii szt. piękn. Podróżował kosztem rządu po Niemczech i Francyi 1882 r., niemniej po Włoszech. Prace B-a najlepsze: „Napomnienie“, „Po walce“, „Z życia petersburskiego“.

P. Chm.

P. Chm.

J. E.

W. G.

Bogdanowicz Bernard (f 1708), doktor teologii, z zakonu cystersów, w klasztorze Jędrzejowskim, wydał dzieło: „Corona virginalis de laudibus Dei-parae“. Od r. 1672, bawiąc w Rzymie w sprawach swego klasztoru, jako „procuratoris generalis substitute“, ogłosił tu pracę, opartą na zdaniach św. Bernarda, p. t. „Thesaurus divitiarum oaelestium mi-sero generi humano in Annuntiatione B. M. V. et Incarnatione Filii Dei misericorditer elargitus“ (str. 455 i 62). Na początku mieści się krótka wiadomość o cudach św. domku loretańskiego, a w końcu 24 pochwały (e logi a) Matki Boskiej.

Bogdanowicz Hipolit (* 1730—t 1803), poeta russki, był tłómaczem przy ministeryum spraw zagranicznych w Petersburgu, potem sekretarzem poselstwa w Dreźnie, wreszcie (do r. 1795) prezesem archiwum państwowego. Ostatnie lata życia spędził na Małorusi. B. napisał między innemi: „^yineHEKa“ (1775), poemat romantyczny (z Lafontaine^), bardzo poczytny dla lekkiej i dźwięcznej wersyfikacyi. Oprócz tego B. jest autorem kilku sztuk teatralnych, między któremi ważniejsze są: „Pa^ocTL ÆymeHLKH“ komedya i „CjaBaHe“, dramat, odegrany podczas obchodu jubileuszowego 25-letniego panowania Katarzyny II. Na żądanie cesarzowej B. opracował wierszem „CoópaHie pyc-ckhxb nocJiOBHn.'b“ (1785).

Bogdanowicz Modest (* 1805—f 1882), generał i historyk russki. Po ukończeniu akademii wojskowej w stopniu kapitana (1836), wykładał w niej strategię i historyę sztuki wojennej, a obok tego od r. 1846 do 1847 był nauczycielem w. ks. Konstantego Mikołaje wieża. W r. 1863 otrzymał stopień generała - lejtenanta. Oprócz kilku dzieł specyalnych, opracował: „McTopin OTeiecTBeHHOÖ boShh 1812 ro,a;a“ (I860), za którą otrzymał premium Demidowa, i „McTopia papcTBOBäHin ÜMne-paTopa AjieKcaH^pa I n Poccin bł ero BpeMn“ (1871), za którą przyznano mu premium Uwarowa. Większość jego prac historycznych została przełożona na jęz. niemiecki.

Bogdanowicz Edmund (* 1859 r.), spółczesny poeta i publicysta, urodził się w Warszawie, gdzie też pobierał nauki gimnazyalne, następnie kształcił się w szkole politechnicznej drezdeńskiej, w uniwersytecie warszawskimi petersburskim, study ująć umiejętności fizyczno-matematyczne. Pierwsze wiersze jego, pisane pod pseudonimem Bożydar, drukował „Kraj“ petersburski, potem „Kłosy”. Od 1884 został stałym współpracownikiem „Kuryera Warszawskiego“, gdzie prócz robót bieżących pomieszcza artykuły Gastronomiczne (z podpisem Deodat), i — podobnie jak w „Tygodniku Ilustrowanym“, „Wędrowcu“ i innych pismach,—wiersze, odznaczające się poprawnością formy, uczuciowością ■ lub dowcipem. Prócz pracy dziennikarskiej zajmuje się pedagogią.

Bogdanowioz, ob. Bohdanowicz.

Bogdański Gabryel, pseudonim Janusza ks. Wiśniowieckiego.

Bogdc-Lama, ob. Lama.

Bogdo-001a=święta góra, tak zwykle nazywają plemiona mongolskie większe wyniosłości, zwłaszcza samotnie stojące bez łączności z sąsie-dniemi. B. w gubernii Astrachańskiej, na połu-dniowem wybrzeżu jeziora Baskunczackiego (ob.), wznosi się z pośród obszernej płaszczyzny do wysokości 176 m. i nazywaną jest przez kałmuków „cudem świata“; według podania miał na niej przenocować Dalai Lama, stąd też wierzchołek jej poczytywany jest za ołtarz ofiarny i święte miejsce; w okolicy wiele starożytności z czasów panowania mongolskiego. W Turkestanie wschodnim na wschodzie rozległego pasma Thian-Shan wznosi się obszerny pień B., między Turfanem a Urum-tsi, do wysokości 4,000 m.;, naokoło liczne solfa-tary.    And- s'

Bogedain Bernard, (* 1810 — f 17 września

1860), syn włościanina z okolic Gross - Glogau, ukończył kurs nauk w uniwersytecie wrocławskim i tam już się szczerze zajął językiem i literaturą polską. Kierunek ten jeszcze więcej się w nim rozwinął w Poznaniu, gdzie się sposobił do stanu duchownego i gdzie na kapłana wyświęcony został, następnie w Bydgoszczy, a potem w Paradyzie, gdzie był dyrektorem seminaryum nauczycielskiego. B. przejął się myślą oświecania ludu górno-szląskiego w najlepiej mu zrozumiałym rodzinnym języku, i przez całe swe, tak niedługie, życie, stale się nią kierował. Działalność w tym kierunku rozpoczął B. od wydawania polskich elementarzy, katechizmów i „Śpiewów nabożnych“ (1841, sześć wydań, ostatnie 1868 w Berlinie), następnie zaczął redagować „Gazetę wiejską dla górnego Szląs-ka“ w Opolu (w r. 1849—1850). Pismo to niedługo trwało, położyło jednak duże zasługi w sprawie oświaty ludu. Stanowisko wybitniejsze, jakie

B. K.

waryi.

Bogenhausen, osada w Bawaryi, na prawym brzegu Izary, naprzeciwko Monachium, posiada uniwersyteckie obserwatoryum astronomiczne, z wielkim refraktorem Fraunhofera. W pobliżu lecznicza osada Brunnthal, oraz wspaniałe, przez króla Maksymiliana założone parki i pałacyki z rozległym

And. S.

And. S

And. S.

cieśnina Bosforu.

dów.

B. zajmował w hierarchii nauczycielskiej, dawało mu możność wybierania współpracowników i wyszukiwania młodych zdolności. Jednym z takich był Miarka (ob.)

Bogen, miasteczko w Bawaryi niższej, na lewym brzegu Dunaju u stóp góry t. im. (432 m.), słynie z odpustów; 1,395 m-ców. Był tu niegdyś obronny zamek możnej rodziny B., po której wygaśnięciu w 1242, całe dziedzictwo przeszło do Ba-

And. S.

widokiem na Alpy.

Bogense, miasto portowe w Danii, na północ-nem wybrzeżu wyspy Fionii, połączone drogą żelazną z głównem miastem wyspy Odense, stacya okrętów, urząd celny, znaczny handel zbożem do Anglii i Holandyi, 1,917 m-ców.

Boggio Piotr Karol, prawnik i publicysta włoski (* 1827 w Turynie—f 1866). Był profesorem prawa w Turynie, przyjacielem Cavoura i współpracownikiem w jego czasopiśmie „Risorgimento“. R. 1858 był członkiem parlamentu, w którym się odznaczał wymową, W r. 1865 udał się do Rzymu, dla zbadania tamecznych stosunków i napisał: „La questione romana, studiata a Roma“. Brał udział, jako wolontaryusz, w wojnie r. 1866 i poległ w boju pod Viso. Z dzieł jego zasługują jeszcze na wzmiankę: „Chiesa e stato“, z hasłem: „wolny kościół w wolnem państwie“, (1850 r.). „Da Montevideo a Palermo“, (żywot Garibaldego); „Storia della guerra del’ independenza italiana“; „Trattato di diritto constitutionale“, nieskończony. *

Boghar, miasto w Algierze, na lewym brzegu Szelifu, na południe od miasta Algieru, założone przez Abdul-Kadera w 1839 r., na stoku wyniosłości 905 m. nad p. m., zdobyte w r. 1841 przez francuzów, którzy, oceniwszy strategiczną ważność miejsca, umocnili je i uczynili punktem oporu dla wypraw przeciw arabom. Dziś B. ma do 3,000 m-ców, warownię, szkołę muzułmańską i jest ważnym pośrednikiem w handlu między oazami Sahary, a nadbrzeżną, urodzajną niziną Tellu.

Boghas, Bugas, Buhas, turecka nazwa na oznaczenie cieśniny morskiej, jak np. B. Hissari, azyatycka część cieśniny Dardanelskiej, B. Its chi

And. S.

Boghasköi, wioska w Azyi Mniejszej, wilaje-eie Angory, o 8 godzin drogi od okręgowego miasta Jozgad, z ciekawemi ruinami i rzeźbami wy-kutemi w skale, przypominaj ącemi assyryjskie posągi; szczególniej godne są uwagi zwaliska świątyni 66 m. długiej, 43 m. szerokiej, którą Texier i Barth uważają za jeden ze szczątków miasta kappadockiego, zburzonego przez Krezusa, podczas pochodu jego przeciw Cyrusowi. W pobliżu pomniki z rzeźbami, sięgające epoki panowania me-

And. S-

Boghead, Bitumin! t, Torbanit (mi-

ner.). Ciało to kopalne, znane oddawna z kopalni węglowych w Torbanehill pod Bathgate w Szkocyi, uważano dawniej za pewną odmianę węgla kamiennego. Wszelako Bennet już wykazał, że budową swoją mikroskopową różni się ono całkowicie od wszelkich jego gatunków. Bóść dalej wodoru większa w niem od ilości tlenu, a zależna od niezwykłej zawartości materyi smolistych, jest powodem, że wypada je raczej, idąc za przykładem Kengotta, zaliczać do żywic kopalnych. Stanowi ono materyę bezkształtną, występującą w warstwach do 2 stóp grubości, o rozłamie w jednym kierunku grubo-łupkowym, w innym mu-szlowym, miękką, krajalną, zwięzłą i truduo łu-pliwą; c. wł. 1.284; barwy eiemno-brunatnej, bez blasku, w cienkich krawędziach przeświecającą czerwonawo. Szczególny ten minerał, tworzący coś pośredniego między łupkiem palnym i asfaltem, składa się z 60—65 węgla, przeszło 9 wodoru, 4—5.5 tlenu i 18—24°/₀ popiołu. Zapala się bardzo łatwo, płonie białym płomieniem z obfitym dymem i daje wyborny gaz oświetlający. Czysty olejek terpentynowy wyciąga z niego materyę żywiczną z zapachem kopalu. Oprócz powyżej wymienionej szkockiej miejscowości, dobywa się pod Pilznem w Czechach, pod wsią Kurakina w Tulskiej gubernii, a szczególniej w wielkich ilościach pod wsią Murajewna, w gub. Riazańskiej. Używany bywą nader korzystnie na wyrób gazu oświetlającego; B. bowiem z Murajewny zawiera około 72°/o materyi smolistych.    K> J-

Boginki, Bogin y, Bogienki, występujące w różnych okolicach również pod nazwami: Płaczka, Wieszczyca, Paniuńcia, Odmieńka, Mamuna lub Mamona, mieszane w podaniach z Czarownicami, Zmorami, Dziwożonami, Sibielą lub Południcą, są w wierzeniach ludu, szczególnie małopolskiego, istotami nadprzyrodzonemi, których postać rozmaicie bywa wystawianą; przeważnie słyną one, jako istoty brzydkie, o oczach jak talerze, o zębach jak kły świńskie, dużego wzrostu, o bardzo długich rękach i tylnych częściach, jak kopa siana; od pasa mają ciało zwierzęce, nogi psie; ubrane bywają brudno i ubogo; w niektórych znowu okolicach powiadają, że B. są drobne, brzydkie i podobne do cyganek; gdzieindziej wreszcie, że są piękne, że tylko plecy mają czarne i że się biało ubierają. Według jednych podań zamieszkują na dnie wód i mają pałace kryształowe; według innych przebywają na polach, albo na bagnach, pod mostami, wreszcie w głębi lasów i borów. Prawią o B-ach, że ich jest trzy, że są siostrami, a pod Krakowem i w Kieleckiem lud umie nawet wymienić ich imiona (Kolberg „Krak.“ III, 45; „Zbiór wiadom. do autrop.“ IX, 53); przebywając na bagnach, piorą sobie bieliznę, tańczą; napastują i mężczyzn, i kobiety, chodzące po polaeh, szczególnie matki dzieci nowonarodzonych, które nie odbyły jeszcze „wywodu“; czasami kładną się zamiast nich do łóżka i „wydziwiają“ (grymaszą) nieznośnie; udają swachy i poją zatrutą wódką gości weselnych; zamieniają dzieci nowonarodzone, podsuwając zamiast nich własne, które odznaczają się potwornością ciała, żarłocznością, złośliwością i głu-

potą; stąd to do niezdarnych dzieci lud mawia; „Mu- i z duchem i zwyczajami, przez wieki uświęeonemi, siały cię Boginki odmienić“; istoty, podrzucone przez J ludności czarnogórskiej. O tym kodeksie pisali: Diii., gmin nazywa Odmieńcami, Odmiankami, Odmie- ekel: „Ueber das neue bürgerliche Gesetzbuch für niakami, Podciepami, Podrzutkami, Zamiennikami; Montenegro und die Bedeutung seiner Grundsätze około Tarnobrzega złośliwe kobiety, szczególnie für die Codification im Algemeinen“ (Magdeburg, dziewczyny, nazywają Boginkami. B. mają mężów, 1889) i Dareste: „Le nouveau code civil du Mon-których lud gdzieniegdzie nazywa Boginiarzami; ténégro“ (Paryż, 1888); wreszcie Spasowicz: „Hep-miewają z nimi dzieci i często porywają kobiety Horopia h 3aK0HHHKT. E-au („Bècthiikt, Eßpoirn“, wiejskie na mamki. Istoty nadprzyrodzone, żarnie- N. 2, 1889 r.).    N-

niające dzieci, znają wszystkie plemiona świata.

Wiara w ich istnienie rozwinęła się z dostrzegania glii, nad kanałem La-Manche, niedaleko Brightonu, tak cielesnych, jak umysłowych nienormalności kąpielisko morskie, letnia stacya klimatyczna, u dzieci i z tłómaczenia ich drogą ludom pierwotnym właściwego rozumowania.—Poro w. Kolberg „Radom.“ 7, II, 146 —47; III, 45—49; „Przem.“

232; „Kielec.“ II, 162; „Zbiór wiadom. do antrop.“

II, 210; VI, 264; VIII, 291—92; IX, 53—55; X,

III; XI, 4—5; XIV, 186. „Wisła“ I, 71—72; IV,

110: tamże V, 572—587 (artykuł M. Sumcowa).

„Rozprawy wydz. filolog. Akad. krak.“ VIII, 170;

IX, 203. „Kłosy“ II, 376 (z rysunkiem W. Gersona).

Bogoduchow, miasto powiatowe, w gubernii Charkowskiej, nad rz. Merłą, lewym dopływem Worskły (systemat Dniepru) i przy drodze żelaznej Charków-Kijów, założone w r. 1667 przez cara Aleksego Michajłowicza i umocnione dla zabezpieczenia Ukrainy małoruskiej od napadów Polski, tatarów i kozaków, w r. 1780 do stopnia miasta powiatowego pobniesione. Od Charkowa odległe 61 w., liczy mieszkańców 11,150, trudniących się sadownictwem, garbarstwem i szewctwem, oraz handlem. Bogoduchowskipowiat, liczy 2,695 w. □ i 132,600 m-ców; gleba czarnoziemna, lasy większe tylko koło B-a, przemysł polega głównie na gorzelnictwie, godne także uwagi pszczelnictwo

And. S.

J. K.

Bogisław, ród książąt pomorskich, ob. Bog u-s ł a w.

Bogiszycz(Bogiśić) Baltazar (* 1840),uczony badacz praw słowiańskich, rodem Chorwat; po ukończeniu studyów uniwersyt. w Wiedniu kształcił się dalej w Monachium, Berlinie i Paryżu, i za rozprawę, p. t.: „Ueber die Ursachen der Niederlagen des deutschen Heeres im hussitischen Kriege“ otrzymał w r. 1862 stopień doktora filozofii i historyi, a wkrótce potem stopień doktora prawa, udzielony mu przez uniwersytet wiedeński. Najpierw B. otrzymał posadę bibliotekarza w bibliotece publicznej w Wiedniu, potem zamianowany był inspektorem szkół Pogranicza Wojskowego, gdzie brał udział czynny w reorganizacji szkolnictwa tej prowincyi, następnie od roku 1869 wykładał historyę prawo-dawstw słowiańskich w uniwersytecie odeskim. Od

r. 1874 stale mieszka w Paryżu. B. odrazu zajął wybitne miejsce w szeregu uczonych badaczy pra-wodawstw słowiańskich przez wydanie znakomitej swej pracy, p. t.: „Pravni obicaji u Slovena“ (Prawo zwyczajowe u słowian, Zagrzeb, 1867); poczem ukazały się kolejno inne niemniej ważne dzieła, jako to: „Zbiór zwyczajów prawnych u dzisiejszych słowian południowych“ (Zagrzeb, 1874); „Prawo pisane na południu słowiańskiem“ (Zagrzeb, 1872); „Sur la forme dite inokosna de la famille rurale chez les Serbes, et les Croates“ (Paryż, 1884). Obok tych prac, również ważnem jest jego wydanie „Ludowych pieśni“ serbo-chorwackich, ze starych rękopisów (XVII i XVIII w.), z dołączeniem studyum o nich. Atoli najgłośniejszą pracą B-a, która mu zapewniła sławę europejską, było ułożenie kodeksu cywilnego dla Czarnogórza (Opśti imoviuski Zakonnik za Crnu Goru“), który zaraz po ogłoszeniu w roku 1888 stał się obowiązującym w księstwie. W nim B., co stanowi niewątpliwie wielką zasługę autora, miał przedewszystkiem na względzie zwyczajowe prawo słowian południowych i usiłował, wprowadzając nowe pierwiastki prawne wedle dzisiejszych pojęć europejskich, pogodzić je

Bognor, miasto na południowym brzegu An-

Dr A. P.

i hodowla bydła.

Bogolubow Aleksy Petrowicz, malarz rus-ski (* 1824 we wsi Pomeranie). Wstąpił do akademii 1849 r., jako oficer marynarki, zaczął też malarstwo od widoków morskich. Udał się zagranicę r. 1854, zamówieniami zarzucony, pracował w Düsseldorfs pod kierunkiem Achenbacha. W 1861 został profesorem Petersburskiej akademii sztuk pięk. Stał się jednym z najpierwszych malarzy morskich w Rossyi, a i za granicą też się odznaczał.

Bogomilowie,—sekta religijna, która odegrała poważną rolę we wschodniej Europie; powstała ona w Bulgaryi, a otrzymała nazwę swoją od powtarzanego często wykrzyknika: „Bog miłuj“, lub od przezwanego Bogumiłem duchownego Jeremiasza, który żył za panowania cara Piotra (627—968). W gruncie rzeczy pop Bogumił (imię to odpowiada greckiemu Teofilowi) wskrzesił jedynie doktryny paulicyanów, co do dwóch zasad rządzących światem. Te dwie zasady są: dobro i zło. Bóstwo dobre i bóstwo złe posiadają równą siłę i potęgę; bóstwo dobre stworzyło wszystkie rzeczy doskonałe, bóstwo złe (Sata-nael czyli szatan),—wszystkie rzeczy niedokładne,

t. j. świat i jego stworzenia, skazane na zagładę. Są dwa światy: jeden niewidzialny, w którym żyją stworzenia bezcielesne, drugi widzialny, zamieszkały przez ludzi. B. tłómaczą w następujący sposób powstanie człowieka: Szatan ulepił Adama z ziemi, ale nie był mocen obdarzyć go życiem, udał się więc do Boga Ojca z prośbą o zesłanie swojego ducha; w ten sposób poczęty człowiek miał służyć jednocześnie Bogu i szatanowi. Pan zgodził się. Powstanie Ewy było takież samo. Szatan miał sto-tunki z Ewą, z czego zrodzili się Kain i jego siostra Kolomea. Adam ze swej strony spłodził Abla. Po zbrodni Kainowej szatan utracił moc tworzenia, ale pozostał królem świata i jego stworzeń; człowiek od niego zależy i niema swojej wolnej woli; on to zesłał potop i pomieszał języki. B. nie uznawali ksiąg Mojżesza i proroków; podłng nich Chrystus przybrał ciało pozorne, gdyż każde ciało jest dziełem szatana, to też Zbawiciel odbył Mękę Pańską również tylko pozornie, a po zmartwychwstaniu ujarzmił ostatecznie szatana. Dusza, uwięziona w ciele przez szatana, stawała się wolną po śmierci i wracała do nieba. Chrystus przekazał swoim uczniom jedynie swoją naukę, ale nie ustanowił sakramentów, które, posiadając charakter materyalny, są rzeczą demoniczną. Takie były ogólne zasady Bogumiła i jego adherentów. Sekta rozszerzyła się z Bulgaryi na Bośnię i Kroacyę, przedostała się do południowych Włoch, a następnie do Francyi, gdzie pozostały po niej ślady w herezyach Albi-gensów i Waldensów. Albigensów przezywano niekiedy bulgarami (Bougres), a kościół Waldensów, kościołem słowiańskim (esclavonne). (Jan Benoît, „Histoire des Albigeois et des Vaudois“, Paryż 1691). B. nazywali się chrzęścianami, odrzucali hierarchię kościelną i uważali się za niedostępnych dla grzechu; do sekty przyjmowali jedynie pełnoletnich; każdy nowieyusz musiał przejść przez posty i otrzymywał nowe imię, przy której to ceremonii przykładano mu do czoła ewangelię S-go Jana. Pospólstwo, pospolici członkowie sekty, nazywali się „wierzącymi“ (credentes), po nad nimi stali „chrześcianie“, dobrzy bośniacy, „doskonali“. Każdy „chrześcianin“, mężczyzna czy kobieta, miał prawo wygłaszać kazania; „doskonały“ zrzekał się większej części dóbr swoich na rzecz kościoła, żył ubogo, nie wolno mu było wchodzić w związki małżeńskie i służyć wojskowo, spożywać mięsa i mleczywa, jako tworów szatana. „Doskonali“ nosili ubiór czarny, klasztorny, i jeżeli się odzywali do innowierców, to tylko w celu nawracania ich. „Wierzący“ mogli zawierać związki małżeńskie. Odrzucając wszelką hierarchię kościelną, B. jednak uznawali władzę naczelników duchownych, którą sprawowali wybierani biskupi, starsi, mistrze i dyakoni, w Bulgaryi: djed i 12 strojników. Naczelnicy ci znani są jedynie z pism ich przeciwników, sami bowiem nie zostawili nic po sobie. Mimo „odium theologicum“, żyli oni zdaje się w czystości ciała i uczciwości. Nabożeństwa odprawiali chętnie na otwartem powietrzu i za pacierz uznawali jedynie Ojcze Nasz; w ich świątyniach znajdował się tylko stół, nakryty białym obrusem, na którym rozkładano otwartą ewangelię. Spowiedź i pokuta były publiczne; nie wierzyli w czyściec i zmartwychwstanie ciała, bo to ostatnie pochodziło od szatana. Każdą duszę czekało zbawienie, jeżeli nie zaraz po śmierci pierwszego ciała, to po odbytej pokucie w drugiem ciele. B. rozczytywali się w Piśmie Sw. a zwłaszcza w apokryficznych księgach Starego i Nowego Testamentu; stworzyli oni nawet swoją obszerną literaturę apokryficzną, która dostała się i na Ruś. W czasach pierwotnych były u nich dwa kościoły: jeden czysto bułgarski, drugi zwany Drago-wickim (w Macedonii). Do wiary swojej byli silnie przywiązani; prześladowani przez królów węgierskich i inkwizycyę, woleli w końcu przejść na wiarę mahometańską, niźli wrócić na łono kościoła izym-

Encyklopedia Powaiachna Illuitr. T IX

skiego. Dzisiejsi bośniacy muzułmańscy są prawdopodobnie potomkami B-ów. W wiekach średnich, z powodu wzgardy, jaką wzbudzała każda herezya, nazwa bulgar była synonimem obrazy. B-ów z półwyspu bałkańskiego zalał najazd ottomański, fran-cuzcy zaś i włoscy roztopili się w innych sektach, lub też wytępiły ich wojny religijne i inkwizycya. Jedna wioska macedońska, zwana Bogumili, stwierdza dzisiaj jeszcze, że Macedonia była ogniskiem sekty na półwyspie bałkańskim.—Racki „Bogumili i Pa-teni“ (po kroacku, w „Pamiętnikach Akademii Zagrzebskiej: „Rad jugoslav. Ak.“ tom VU, VIII, X; wykład skończony podało: „Revu des questions historiques“, 1869); —Bożidar Petranowicz, „Bogo-mili crkva bosanska i krstjani“ Zara 1867;— Gołubinskij. „Omart HCTopiH npaBOCJiaBHbiKi. n,ep-KBeä bk Byjirapin, Cepöin, PyMyHm“ Moskwa, 1871;—Smiciklas, „Historya Kroacyi“ (po kroacku) Zagrzeb, 1882, 2 tomy;—Jireczek, „Geschichte der Bulgaren“. Praga, 1874;—Rajco Korolev: „O bogumil-stwie“, Period. Spis. księgi VII—VIII, Braiła 1878; Euthymius Zygadenńs, „Narratio de Bogomilis“ Getynga, 1842, wyd. Geislera;—Petrus Siculus, Getynga 1846 wyd. Geislera;—„Mowa księdza Kośmy“, wydana w „Archiv za Jugoslavensku Projestnicu“ t. IV

L. Léger w „Gr. Enc. franc. Lamirault’a“ i „Ottûv Naue. Slovnik.    r-

Bogorodsk, miasto powiatowe w gubernii Mos-kiewsldej, o 79 wiorst na wschód od Moskwy, nad Klaźmą i w pobliżu drogi żelaznej Niższonowgorodz-kiej; fabryki wyrobów jedwabnych i bawełnianych, drukarnie perkalików, obszerny handel miejseowemi fabrykatami, a także drzewem i skórami, do 7,500 miesz.—Bogorodski powiat zajmuje wschodnią część gubernii, na granicy z Włodzimierską, grunt przeważnie piaszczysty, lub gliniasty, mało urodzajny, nie odpowiedni ani dla rolnictwa, ani dla hodowli bydła, stąd mieszkańcy szukają źródła dochodu w przemyśle, który rozwinął się dosyć szybko pod względem wyrobów jedwabnych i bawełnianych, oraz mosiężnych i miedzianych, i dosięgną! poważnej cyfry produkcyi rocznej. Powierzchnia powiatu wynosi 3,497 km. kwadr., ludność około 182,000 głów.    And-s-

Bogorodzick, miasto powiatowe w gub. Tulskiej, w dorzeczu górnej Upy, przy drodze żelaznej Tuła-Jelec, 7,956 mieszk., trudniących się rolnictwem, uprawą chmielu i handlem.—Bo go rodzic ki powiat, zajmuje dość urodzajną część gubernii, na 2,824 km. □ liczy do 160,000 mieszk-, t. j. 58.2 na 1 km. □. Oprócz rolnictwa ludność trudni się wyrobem szczotek, zbieraniem szczeciny i ogrodnictwem.    And- S-

Bogorya, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem dwa srebrne żeleźce, osadami zwrócone ku sobie. W koronie szlacheckiej nad hełmem paw’ z rozpostartym ogonem, głową zwrócony w prawo i trzymający w dziobie srebrną złamaną strzałę, żeleźcem zwróconą w górę. Herb to wielce starożytny, wedle Pieko8ińskiego, zaliczający się do 8 dy-nastyi linii starszej. Znany już 1185 r. Herbem tym pieczętują się: Bogoryowie ze Skotnik (Comes 1185 i 1359), Buczkowscy, osiedli na Rusi 1632,

Fi

TPi

Fig. 2

And. S.

A.

And. S.

Bogorya Jarosław ze Skotnik, arc. gnieźnieński, ob. Skotnicki.

Bogoryd.es, więcej znany pod imieniem A lek o- w Pietropawłowsku, Nikołaje-Pawdińsku i Turyń-

And. S.

Gniazdowscy, Górscy z Wielkiej Gory, Kolanowscy, Kwaśkowscy, Maciejowicze, Magnuscy, Mokrauow-scy vel Mokronowscy, Podłęscy, Porębnowie z Brześ-ciańskiego używają B-i odmiennej, Porębscy z Chełmskiego, Skotniccy ze Skotnik, Staszkowscy, Tarnowscy, wywodzący się od Gniazdowskich, Turo wie, Wisiginy, Wołło-wicze, hrabiowie pruscy w moc nadania z d. 5 czerwca 1789 r., Zakrzewscy vel Zakrzowscy z Zakrzewa. — (Paprocki — Długosz , Lib. in»,, mi u Benef.“ I, 328 — Łaski „Lib. Benef“ !§!jjli!|,! II, 241 —Niesiecki— Kojałowicz— M lilii Warszycki — Borkowski — Akta JMlil gród. i ziems. Bernar — Vol. Leg.

— „Herb. rod. szl. kr. Pols.“). vv- K- z-Bogorya, przedtem miasteczko, Bogorya (herbj dziś osada w guhernii Radomskiej, powiecie Sandomierskim, na trakcie bitym z Opatowa do Staszowa, należy do gminy Wiśniowa; kościół parafialny murowany (dekanat sandomierski), szkoła początkowa, 1,346 mieszk., trudniących się głównie uprawą roli. Jest to osada wielce starożytna, która oddawna należała do rodziny Bogorya-Skotnickich. Kościół tutejszy zawia-dywany był przez kanoników regularnych, de poe-nitentia Beatorum Martyrum, zwanych powszechnie Markami.

Pasza (* 1810), dyplomata turecki, pochodził z zamożnej rodziny greckiej, wywodzącej się podobno od przodków bułgarskich. Ojciec, wyższy urzędnik turecki, staranne dał mu wychowanie, i wyprawił na edukacyę do Paryża. Po powrocie B. pracował w Konstantynopolu w wydziale spr. zagr.; później wysłany do Londynu, gdzie urzędował w tamecznej ambasadzie tureckiej; 1876 mianowany posłem sułtańskim w Wiedniu, gdzie podczas ciężkich przejść wojny turecko-rossyjskiej wielce był czynny w obronie interesów W. Porty i przyczynił się niepomału do późniejszej iuterwencyi dyplomatycznej gabinetów europejskich. Odwołany z powodu stosunków, jakich nie przestał utrzymywać z Midhatem baszą, będącym w niełasce sułtańskiej, jednak już w marcu 1879 miał sobie powierzony zarząd naczelny w Rumelii Wschodniej, który sprawował do 1884 r., poczem cofnął się do życia prywatnego.

Bogorys, Ob. Borys I, król bułgarski.

Bogos, górzysta kraina w Afryce, na północy wyżyny Abissyńskiej, zniżająca się stopniowo ku północy z biegiem rzeki Anseba (prawy dopływ Chor-Baraka), na zachodzie przechodząca w krainę lesistą i opadająca nagle ku wschodowi do wybrzeży m. Czerwonego. Zamieszkuje ją lud B., w liczbie około 10,000 głów, należący do grupy plemion ha-mickich i mówiący narzeczem bel en. Dzieli się na pojedyńcze szczepy, a te na pokolenia, których głową po śmierci ojca jest syn pierworodny. Małżeństwa zawierają się tylko w obrębie tego samego szczepu, kobiety praw żadnych nie mają, cudzoziemcy uważają się za nieprzyjaciół, zemsta za zabójstwo członka rodziny jest obowiązkiem każdego jej uczestnika. B-wie mają płeć żółtawą, wzrok bystry, włosy kędzierzawe, twarz składną, rysy regularne, religię wyznają poczęści mahometańską, poczęści monofizytyczną, którą przyjęli od zwierz-chniczych abisyńczyków; w ostatnich czasach rozszerza się powoli katolicyzm. Część B-ów prowadzi życie koczujące, część zaś osiadła w nędznych wioskach, złożonych z półokrągłych, słomą pokrytych lepianek. Pierwotnie zostawali pod protektoratem francuskim, następnie egipskim, obecnie zaś od r. 1883 podlegają władzy Abissynii. Krainę i jej mieszkańców badał lazarysta Sapeto („Viaggio e missione cattolica fra i Mensa, i Bogos e gli Habab“, Rzym, 1857), a następnie Munzinger („Die Sitten und das Recht der B.“, Winterthur, 1859), oraz Issel („Viag-gio nel mar Rosso e tra i B.“, Medyolan. 1885 roku).

Bogosłowsk, miasto w gubernii Permskiej, na wschodnim stoku Uralu, na lewym brzegu Turyi (dopływ Soswy, z systematu Tawda-Tobol-Irtysz-Ob), o 126 w. na północo-wschód od Wierchoturja, w okolicy dzikiej i pustej, ale bogatej pod względem mineralnym, skutkiem czego B. stał się siedliskiem okręgu górniczego. Głównym produktem jest miedź, której rocznie wydobywa się około 20,000 pudów, oraz złoto w ilości do 35 pudów. Kopalnie tutejsze odkrył w 1757 kupiec Pochotin, od którego zakupił je rząd za cenę 2*/₂ mil. rubli. B-skie-mu zarządowi górniczemu podlegają także zakłady

sku. Miasto B. liczy do 6,000 mieszk.

Bogota (Santa Fe de B.), stolica rzeczypospo-litej Kolumbijskiej, w Ameryce Południowej i departamentu Cundinamarca. Miasto leży przy zbiegu strumieni górskich San Francisco i San Augustin, (należących do systematu rzeki S. Magdaleny przez d pływ Funza, noszący w dolnym biegu nazwę Bogoty), pośród wyżyny, utworzonej przez poprzeczne jarzma Kordylery Wschodniej (Cordillera Oriental), na wysokości 2,610 m. nad p. m. Wyżyna ta będąca dnem dawnego jeziora, którego wody odpłynęły wyłomem rzeki Fanzy, jest urodzajna i zdrowym obdarzona klimatem, często wszakże wraz z całą okolicą ulega trzęsieniom ziemi, co i na rozwój miasta nie było bez wpływu. Położenie B y u stóp dwóch gór, uwieńczonych klasztorami, i na krawędzi wyniosłej żyznej płaszczyzny, jest bardzo malownicze, — zewsząd otacza ją mnóstwo sadów i ogrodów, tonących w wiecznej zieloności. —Ulice są proste i szerokie i przecinają się pod kątem prostym, — domy przeważnie parterowe i jednopiętrowe, (ze względu na obawę trzęsienia ziemi), co przy stutysięcznej blizko ludności nadaje miastu pozór daleko większej osady, niż nią jest w istocie. Środkowym punktem jest plac Boli wara z posągiem tego, w historyi kraju zasłużonego męża. Wszystkie ulice, wychodzące z placu ku północy i południowi, noszą nazwę Carrera i oznaczają się numerami ko-lejnemi jak np. Carrera 1-a al Norte, Carrera 1-a al Sur i t. d.—ulice zaś, wychodzące ku wschodowi i zachodowi noszą nazwę Calle, z porządkową nu-,

meracyą: Calle 1-a al    Oriente, Calle 1-a al    Occiden-    |    drogą lądową,    a po części    wodną (przez rz. św.

te i t. d. Kilka tylko    ulic    od prawidła tego odstę-    ;    Magdaleny), do    zewnętrznych przystani; dla braku

puje, a z nich Calle Real, łącząca plac    Boliwara    jednak dobrych    dróg bitych    i żelaznych, handel ten

z placem Santander    jest    najpiękniejsza.    Wogóle    doznaje pewnej    mitręgi. —    Przemysłowość miasta

jednak wnętrze miasta nie zaleca się szczególniejszą polega głównie na wyrobie przedmiotów złotych czystością i «porządkiem, mimo to B. zalicza się do i srebrnych, oraz na wydobywaniu kruszców w gó-n aj piękniej szych miast w Ameryce południowej, rach okolicznych. B-ę założył Gonzalo Ximenez de Z pomiędzy licznych gmachów, tak publicznych, jak Quesada w 1537 r., stała się ona wkrótce siedliskiem prywatnych, wyróżnia się: wspaniała katedra, sto- arcybiskupa, a następnie rezydencyą hiszpańskiego jąca przy placu Boliwara, kapitol, czyli pałac par- wice-króla Nowej Granady. W 1811 r. zgromadził lamentu i ministrów (tamże), kolegium św. Bartło- się tu kongres i w d. 12 listopada proklamował mieja czyli uniwersytet z kościołem św. Karola, niezależność kraju od metropolii—w 1816 r. miasto muzeum i biblioteką (tamże,), ratusz miejski (tam- zdobyły wojska hiszpańskie, wszakże w 1819 r. że)—do 30 kościołów i klasztorów, pałac prezyden- oswobodził je Boliwar. Wielkie trzęsienie ziemi ta rzeczypospolitej, teatr, mennica, pałac arcybisku- z 1827 r. zniszczyło B-ę prawie doszczętnie, lecz pa, t. p. Jako stolica państwa jest B. siedliskiem | wkrótce jeszcze wspanialej odbudowała się z gru-

===~_

«■Ib

ÎB

mm

ÇÂÉÜS

gggj^lgjf

-,

im

■v,    '

■ W-*.:

mm

mm

• r*

ii

in i

SS

:•

„jKKpÄjPfS

Fig. 3. Bogota.

And. S.

Bogowicz Mirzo (f 1816), poeta liryczny i dramaturg chorwacki, po ukończeniu nauk, najpierw służył wojskowo, później piastował urząd komisa-

najwyższych władz prawodawczych i wykonawczych, > zów.—Rzeka B., będąca dalszym ciągiem wspo-katolickiego arcybiskupa i wyższych zakładów nau- ! mnianej już Funzy, tworzy poniżej miasta wodospad kowych, między któremi szkoła wyższa żeńska jest j Tequendama, jeden z najwspanialszych w Amery-najpierwszą w Ameryce południowej; posiada obser- i ce: szeroka przedtem na 50 m. zwęża się nagle watoryum astronomiczne, ogród botaniczny, cztery ¹ przez zbliżone do siebie skały do 25 m. i w tym szpitale, gabinet przyrodniczy i t. p. Z pomiędzy stanie rzuca się słupem do 10 m. grubym, w prze-12 klasztorów, jakie przedtem znajdowały się w mie- paść dwieście metrów głęboką. Wpada z prawej ście, wiele jest opuszczonych lub na inne cele za- i strony do rz. Magdaleny, pod osadą Jirardot. jętych, rak np. w dawnym klasztorze dominikanów ! jest dziś urząd pocztowy i telegraficzny, po franciszkanach obrócono klasztor na zarząd departamentu Cundinamarca, w b. klasztorze San Diego mieści rza bana w Warażdynie, a w r. 1850 uchylił się się dziś dom obłąkanych i t. p. Pod względem całkowicie od spraw publicznych, by spokojnie módz handlowym zajmuje B. dość poważne stanowisko, ■ się poświęcić literaturze. Redagując kolejno rozmai-skupiając w sobie przedmioty miejscowej produkcyi I te czasopisma chorwackie, wydawał stopniowo swoje tak rolniczej jak górniczej, i wysyłając je poczęści I poezye liryczne i nowelki, których najważniejszą

».

Bohiniec Piotr (* 1864), pedagog i nowelista słowe

6.).—B-owie zresztą nie stanowili żadnej korporacy

W',

H

zu

*1t

mm

„Polifemo“ dla Berlina, gdzie do 1705 r. pełnił ob

liii

Mts,,

«lilii

W pojęciu o dawnej literaturze polskiej różnił się

Bosch Joannes Lonaeus \ran den (zwany inaczej Bosc

„Pięknaż to filozofia, która podaje tak czyste ide

Æï

Bouillon, miasto belgijskie, położone w prowin-cy

M®

odkrycie ważnego prawa aerostatycznego. Aby do- Bo

Brack Antoni Fortunat de (* w Paryżu 8 kwietnia 17

Paryż, 1873) i liczne artykuły w „Münzstudien“, w

polski, zarówno jak i muzyk, wszystkich serca zje-

Braun Aleksander, botanik niemiecki (* w Ra-tyzbo

jim

illlip

Kj

ills

Bridgend, górnicze miasto w ks. Wallijskiem (Ang

Brizio (B r i c c i o) Franciszek, malarz i mie-d

Brodziszewski Wojciech Anzelm (* 17 kwietnia 1779

WL

chińskie dzwonki tak zwane tam-tam, albo g o ng’i,

ml

kön. Preussischen Akad. der Wissensch. zu Berlin; 

„Spongia Franco Gallicae liturae a Wilhelmo Rodol

Brunstein, herb polski z nadania. Na tarczy w polu

Kncyklopadya Powszechna Iluatar. 1. X.

Brzesko - litewskie województwo, utworzone zosta

. S. E. „UeTMaHCTBO EpioxoBeu,Karo“ w „KieBC. Orap

Buckau, miasto pruskie, w prowincyi Saskiej, w pow

BHHCKM H3BIK B pH,2I,y JtpyrHX OĆHU,HX A3BIK0B Ape

, „Każdy mężczyzna, kobieta, dziecko (pisze Parish

roi

II

..A';,

92

"’lllllll

Burgau, miasto w Szwabii bawarskiej, nad rz. Minde

sa były zaniedbywane.  

Dr. J. P.

: JSlc

CH

And. S.

Byrlat, B y r 1 a d, ob. B e r 1 a d.

c.

IT (28 października). C. przv pomocy biskupa z Alb

i,

Jp.

■w

Calosoma, ob. Tęcznik.

Camarus lub Cammarus, jedna z nazw gwiazdozbioru

ta

And. S.

iHS

¹

P. Aleksander Poliński, zbadawszy tekst rzeczony w oryginale, przekonał się, że część jego muzyczna w odpisie wiele błędów zawiera. Poopuszczane są w- nim, lub poprzekręcane klucze, nuty i t. p. W pierwszym zaraz wierszu brak pierwszej linii systemu nutowego (choć ślady widać na oryginale). Pierwsza nuta jest fantazyjną; jest to bowiem cząstka ozdoby litery B(ogu rodzicza), nie zaś nuta. Kartka rękopisu jest już zniszczona, podziurawioną przez mole. W takim stanie musiała znajdować się oddawna, bo wr wyjedzone dziurki, w niektórych miejscach wpisano brakujące (zjedzone) nuty, późniejszą ręką, może jednak nie tą, która naklejała tę pieśń na okładkę rękopisu. Uprosił więc malarza Wolskiego wT Krakowie, aby według jego wskazówek wykonał kopię poprawną, której podobiznę tu podajemy; obok tego zaś tę samą melodyę przepijaną przez p. A. Polińskiego na nuty dzisiejsze.

cechą, jak wogóle wszystkich wybitniejszych pisarzy tharinae ... exhibitus ..w drugiej zaś bronił chorwackich z XIX w., jest struna patryotyczna wy- tez z teologii moralnej według zasad Tomasza łącznie, dźwięcząca rozmaitemi tonami. Liryczne z Akwinu („Conclusiones theologicae ex cursu mo-utwory jego wychodziły kolejno w osobnych wyda- rali“). Nie poprzestając na zdobytych już naukach, niach: „Ljubice“ (1844).—„Smilje i kovilje“ (1847).

— „Domorodni glasi“ (1848). Nowelle wyszły pod ogólnym tytułem „Pripowiesti“ (1859). Słabszym jest znacznie B. jako pisarz dramatyczny; dramata jego („Frankopan“, „Stefan, ostatni król Bośni“ i „Maciej Grubec, król chłopów“), jakkolwiek nie pozbawione są sytuacyj iście dramatycznych,, grzeszą brakiem większego pogłębienia psychologicznego postaci, a obok tego brakiem ruchu, akcyi, co czyni wrażenie dyalogicznych opowiadań, nie zaś dramatu. Obok tego B. w czasopiśmie „Croatia“ umieścił szereg przekładów w języku niemieckim ludowych pieśni serbo-chorwackich i wydał kilka dzieł politycznych w tymże języku, jak np. „Zur Bosnischen Frage“ (1880) i in.

Bogra (Bagura), jeden z najurodzajniejszych i najlepiej zaludnionych okręgów w indostańskiej pro-wincyi Dolnego Bengalu, w dywizyi Rajshahi, między Brahmaputrą a Gangesem, 3,880 km. kwad. at.,

734,368 mieszk., uprawa ryżu, trzciny cukrowej, opium, bawełny, indygo. — Miasto główne tegoż imienia.

F-n.

And. S.

And. S.

».

And. S.

Bogros Ann et Jean, anatom i prosektor wydziału lekarskiego w Paryżu (* w Bogros (Owernia) 1786—f w Paryżu 1823). Ż prac jego zasługują na nwagę: „Mémoire sur la structure des nerfs“ (przypuszcza w tej pracy, że nerwy posiadają przewody).—„Essai sur l’anatomie chirurgicale de la région iliaque“ etc. (1823). Oprócz tego kilka tech-niczno-anatomicznych prac.

Bcgsan, miasto powiatowe, w węgierskim komitacie Krassö-Szöreny, w malowniczej, górzystej okolicy nad Berzawą, stacya kolei żelaznej Temesvar-Vojtek-Resicza; składa się z dwóch części: Roman-B., to jest rumuński B., 2,496 mieszk., rumunów, i Nemet-B., to jest niemiecki B., 2,803 mieszk., przeważnie niemców; kopalnie żelaza, hamernie, odlewnie, młyn parowy, sąd okręgowy, kilka kościołów katolickich i prawosławnych.

Boguchwał, kronikarz, ob. Bogufał II, biskup poznański.

Bogucice, wieś donacyjna i kościelna (dekanat pińczowski), w gubernii Kieleckiej, powiecie Pińczo-wskim, gminie Zagość, ze starożytnym kościołem, którego budowę rozpoczął w XII wieku Kazimierz Sprawiedliwy, lecz który dopiero w 1633 r. poświęcony został.

Bogucicki Józef Kanty Nepomucen (* rv" 1747 _ i 26 grudnia 1798), profesor akademii krakowskiej, był synem Lewka Berkowicza z Bogucic (w okolicach Buska), ochrzczony w 1758, w roku następnym oddany do szkół krakowskich, już w 1764 otrzymał stopień bakałarza nauk wyzwolonych i miał sobie powierzony zarząd szkoły św. Szczepana, w 1767 został magistrem nauk wyzwolonych i doktorem filozofii; w tym też roku odprawił dwie teologiczne dysputy: w jednej popierał naukę o czci świętych i modleniu się do nich („Cul-tus Duliae B. Isaiae Bonerio ... ad aedes S. Ca-uczęszczał na wykłady prawa i w r. 1771, jako bakałarz nauk prawnych, bronił ośmiu kwestyj, dotyczących przysięgi („Continuatio controversarum qnaestionum juris ad disputandum expositarum“). Został seniorem bursy prawnej i otrzymał probostwo w Mucharzu. Dla nauczenia się języka greckiego wyjechał w 1773 do Rzymu, a po dwu latach osiągnął tu stopień doktora teologii. Wróciwszy do kraju, został profesorem zwyczajnym akademii krakowskiej i członkiem towarzystwa do ksiąg elementarnych. Równocześnie otrzymał probostwo wlgo-łomii. Reforma akademii, dokonana w r. 1780, wywiodła B-go na rozleglejsze pole działalności. Powierzono mu wtedy ster szkół wydziałowych krakowskich, w Szkole Głównej zaś katedrę historyi kościelnej i sekretarstwo; tego ostatniego jednak zrzekł się w dwa lata potem, ażeby innym obowiązkom mógł tern lepiej zadość uczynić. W 1783 komisya edukacyjna mianowała B-go wizytatorem prowincyi wielkopolskiej, a w 1785 i małopolskiej. Prócz tego wykładał w Szkole Głównej krakowskiej dodatkowo logikę. Rok 1787 najwięcej rozgłosił imię B-go, ale zarazem był początkiem jego cierpień. W tym roku Stanisław August zwiedzał Szkołę Główną i 19-go czerwca B. wobec licznego zebrania dostojników duchownych i świeckich odczytał swoje „Uwagi nad niektóremi znakomitsze-mi dziejami trzeciej epoki religii chrześciańskiej w wieku XV kościoła przypadłemi“, gdzie z wiel-kiemi pochwałami mówił o Husie i Hieronimie z Pragi, a sobór konstancyeński ganił i potępiał za to, że się nie poznał na wartości zdań reformatorów czeskich. Wywołał ten odczyt wielkie wśród duchowieństwa oburzenie; przesłało ono do prymasa skargę, domagając się wydalenia B-go ze zgromadzenia profesorów. „Zabraniają prawa — pisano tu między innemi — neofitów do duchowieństwa i katedr profesorskich teologicznych przyjmować; wszelako w duchowieństwie i akademii mieści się JX. B-ki, który mając ze krwi przodków swoich niewierności ducha, skutkiem okazuje, jak srogiem a przyszłości smutnem i okropnem grozi niebezpieczeństwem wzywać neofitów do stanu duchownego i nauczycielskiego teologicznego.“ Wprawdzie zwierzchność akademicka, z ludzi wolnomyśl-nych złożona, nie podzielała opinii duchowieństwa i B-u zarzucała tylko brak taktu, lecz musiała uledz naciskowi żarliwców, mianowicie biskupa Szembe-ka, i pozbawić B-go katedry przezeń zajmowanej. B., może lękając się sroższego jeszcze losu, napisał wtedy testament, w którym jego szlachetne odbiło się serce; bardzo wiele przeznaczył legatów na cele dobroczynne. Miał jeszcze jednak żyć lat 11 z nadwątlonem zdrowiem, a w ostatnich latach stał się pożytecznym raz jeszcze Szkole Głównej, kiedy Kraków przeszedł pod panowanie austryac-kie. Wybrany wraz z Janem Śniadeckim na delegata èo Wiednia w r. 1796, odbył tę podróż, której rezultatem było przywiezione zapewnienie mo-

zrzódłach niezbożności trzy księgi“

narsze, iż los dawnych profesorów przy nowej re- filozofom wieku XVIII: Montesquieu’mu, Helwecyu-formie akademii zapewnionym będzie. Na prośbę szowi, Wolterowi, Roussowi i in. Dzieło to ma na-spółkolegów wykładał jeszcze swój przedmiot do pis: „O gruncie religii, czyli czci, lub wierności 27 kwietnia 1797. B. dobrze znał literaturę łacin- prawdziwej ską, grecką, francuską, niemiecką, angielską, wło- (Berdyczów, 1777—78, 2 ogromne tomy, każdy z 3 ską. Językiem łacińskim pisał bardzo pięknie. Prócz części się składający). B. nie tłómaczył z oryginału owych studenckich prac, które poprzednio były wy- włoskiego, lecz z przekładu łacińskiego, mienione, wydał:

chaelis Marciszewski“;, „Kazania o chrzęściańskiej religii prawdach“ (1779);' „Oratio cum in Regni schola Universitate cracoviensi studiorum reformatio introduceretur“ (1780); „Assertiones ex histo-riae ecclesiasticae saeculo primo selectae“. W rę-kopiśmie miał obszerne dzieło powstałe z wykładów: „Historia ecclesiastica“, doprowadzone do w.

XVII. Kołłątaj bardzo pochlebnie się wyrażał o pre-lekcyach B-go i spodziewał się, że dzieło jego, gdy skończonem zostanie, będzie bardzo pożytecznem dla tych wszystkich, co gruntowną znajomość hi-storyi kościelnej posiadać pragną; uważał go za „jednego z najlepszych pisarzów w języku łacińskim“, którym się wiek XVIII mógł poszczycić.

Rękopism atoli do naszych czasów nie doszedł; była pogłoska, jakoby go fanatycy po śmierci B-go w Igołomii spalili. Jako przedstawiciel krytyki XVIII wieku, zastosowanej do dziejów kościoła, B. ważne w historyi oświaty naszej zajmuje miejsce. Obszerniej o B-im pisał Józef Muczkowski w „Dwutygodniku literackim“ 1844. Toż znajduje się i w jego „Rozmaitościach historycznych i bibliograficznych“

P. Chm

P. Chm

Laudatio funebris Jacobi Mi-

1845.

Bogucki Józef (* 9 stycznia 1693 — f 24 stycz. 1737), profesor i pisarz, rodem z Małopolski, wstąpił do zakonu jezuitów 1708, profesyę 4 ślubów złożył w Krakowie 1725. W szkołach niższych uczył w Piotrkowie, Toruniu i Poznaniu, potem tamże przez lat 9 wykładał humaniora. filozofię i matematykę, był kaznodzieją w Krakowie, Lwowie, Poznaniu Jarosławiu i Rawie. Wysławiał wierszami łacińskiemi Stanisława Kostkę, Franciszka Regisa i Bellarmina („Sanctiores Triarii S. J., diaboli, carnis et mundi heroici victores ... poësi adorati“, Poznań, 1720), opiewał również wierszami, oraz prozą niepokalane poczęcie N. Maryi Panny („Conceptus mirabilis votivis epigrammatibus in-sertus“, tże 1721; „Festum innocentiae... concio-natorio eultu celebratum“. Lublin, 1724). W języku polskim stylem górnym i niesmacznie kwiecistym wygłosił i drukował kazania z powodu kano-nizacyi Stanisława Kostki (Kraków, 1727); na pogrzebie Teresy Stradomskiej („Górny splendor“ . .. Poznań, 1729); na cześć św. Bernarda („Słodycz miodopłynnego doktora“ . . . tże, 1730); z okoliczności reasumpcyi trybunału („Wzrost nieustający św. Sprawiedliwości“. . . Kalisz, 1732).

P. Chm.

Bogucki Józef Symeon (* 1816—f 23 kwietnia 1855 w Warszawie, wskutek nieuleczalnej choroby piersiowej), powieściopisarz czerpiący mate-ryał do swych utworów z życia warszawskiego, ale obrabiający go na wzór autorów francuskich, po części Kocka, po części Sue’go. Pierwszym jego większym utworem była powieść: „Zalotna, czyli jeden rok tajemnicy“, drukowana najprzód w „Magazynie Mód“, a zaraz potem osobno r. 1838. Osnuta jest raczej na szeregu wypadków niezwykłych (bigamia), niż na rozwoju charakterów, lubo i te, mianowicie 3 główne: namiętnego szulera Rudolfa, zalotnej Melanii i szlachetnej, choć słabej, panny Leontyny, są nakreślone sylwetko wo wprawdzie, ale poprawnie. Nigdzie niema sytuacyj powszednich, a sceny nawet ze stosunków zwykłych życia podniesione są obrobieniem. Obrobienie to zazwyczaj jest przesadne i prócz rozmów, które zwykle są naturalne, nieraz dowcipne, opowiadanie a zwłaszcza refleksye są wygłaszane pretensyonal-nie, jakby wyrocznie. Styl, niezwykle kwiecisty, razi mimo to zbytkiem wyrazów abstrakcyjnych, lub nielicujących z sobą porównań, język zaś wygląda jak liche tłómaczenie z francuskiego. W dalszych pracach ujemności stylu i języka malały, lecz zawsze nosiły cechę francuszczyzny. Umieszczone w „Gazecie Warszawskiej“ r. 1843 artykuły: „Milionery w perspektywie“, „Pantominy kobiet“, „Historye zielonych stolików“, zwróciły uwagę na młodego autora, który pragnął zobrazować stosunki warszawskie i pokazać, że mogą one zająć, lubo nie przedstawiają takiej rozmaitości, jak paryskie. Z tej dążności powstały jego „Wizerunki społeczeństwa warszawskiego“ (Warsz., 1844). B. sam określa dobrze treść ich w przeciwstawieniu do dzieła Kocka: „Kock, kreśląc swoje La grande ville, nouveau tableau de Paris, comique, critique et philosophique, więcej może miał na. celu miejscowość miasta, samo miasto, chociaż bez jego historyi; my raczej zajęliśmy się ludźmi. W i-zerunki są to szkice tego zawiązku półtorasta tysiąca mieszkańców Warszawy w pojedyńczych odcieniach, ubarwione o tyle tylko, o ile potrzebowały rysu do wybicia się jaśniejszego, do przeka zania się lepszego naszemu pojęciu“. Czternaście szkiców wypełnia tę książkę, a są pomiędzy niemi prawdziwie piękne i nadzwyczaj trafne. W dziesięć lat potem przedrukowując „Wizerunki“ te, do-Bogucki Henryk, dominikan, autor dzieł tre- dał B. tom drugi, gdzie w 7 grupach (Ludzie i lu-ści religijnej w połowie XVIII w., wykształcony dziska, Quod licet Jovi non licet bovi, Czem się w Rzymie, gdzie też wydał pierwsze swe dzieło ludzie różnią od zwierząt, Bohaterowie żelaznej po łacinie: „De incarnatione theses et de romano woli, Rzeczpospolita małżeństw, Galerya kawalerów pontifice“ 1754. Wróciwszy do kraju, ogłosił „The- do wzięcia, Niewolnicy towarzyskiego poloru) zobra-ses theologicae“ (Lwów, 1759). Najważniejszą atoli ! zował stosunki poprzednio pominięte, lub rozwinął pracą jego jest przekład obszernej polemicznej pra- i szerzej to, o czem dawniej napomykał tylko. To cy ks. Antoniego Valseochi, wymierzonej przeciwko ' drugie wydanie „Wizerunków“ z r. 1853, doczeka-

P Chm.

And. S.

And. S.

W. S.

ło się w 1855 ponownej edycyi z dodaniem „Ga-leryi panien na wydaniu“ przez Aleksandra Niewiarowskiego. Uważamy to dzieło za najlepsze i najoryginalniejsze ze wszystkich, jakie B. napisał. Obszerne bowiem jego powieści, jak „Klementyna, czyli życie sieroty“ (Warsz., 6 tomów, 1846), „Ro-din, czyli duch na drodze pokuty“ (t-że, 8 tomów, 1846), „Kapitaliści“ (t-że, 4 tomy, 1853), lubo dotykają spraw ważnych i żywotnych: położenia kobiety w społeczeństwie, wynagrodzenia krzywd, zrządzonych przez człowieka przewrotnego, stosunku kapitału do pracy; lubo w obrobieniu bardzo dużo znajdujemy zalet: umiejętność zaciekawiania, dowcipne rozmowy, talent rozwijania jednej sytua-cyi z drugiej; ale w gruncie rzeczy, co do zasadniczych pomysłów, zależnym w nich jest autor nasz od pisarzy francuskich, szczególniej Sue’go, którego romanse cenił bardzo wysoko. „Rodin“ to dopełnienie „Żyda wiecznego tułacza“, z rozwinięciem myśli o uszczęśliwieniu chłopów i rzemieślników: dla pierwszych ciągła zapomoga na wydatki rolne, dla drugich fabryka, której właściciel dzieli się równo z robotnikami dochodem, a po pewnym czasie zakłada fabryki na własne ich imię, ażeby ci nowi właściciele ze swymi pracownikami w tenże sam sposób postępowali. Artystycznie najlepszą postacią w „Rodinie“ jest Thoms, urwis skończony, ale w gruncie poczciwy. Gdy w „Kapitalistach“ chciał przedstawić ulicznika warszawskiego, powiedział, że jest on „tak prozaicznego stylu, źe choćbyś miał imaginacyę najsławniejszych poetów i cały pęk piór Malczewskiego, dowcip i wesoły humor Krasickiego, nic a nic nie zrobisz“. Główną kwestyą, rozbieraną w „Kapitalistach“, jest nędza warstw niższych. Jakkolwiek ironicznie odzywa się o dziele Thiers’a: „O własności“, sądzi przecie/, że ani socyalizm, ani komunizm, ani organizacya pracy (warsztatów narodowych we Francyi) nie dają środków zapobieżenia nędzy. Dla tych, co dzisiaj cierpią ubóstwo, należy się od nas tylko ulga. Z innych spostrzeżeń B-go zanotować wypada zdanie, że uśmiech i łza to pierwiastki zwierzęce: „istota prawdziwie ludzka poi się rozkoszą, lub rozpacza na dnie ducha, który jest dla wszystkich niewidzialny“ (Kapitaliści, IV, 220).

Bogucki Adolf, propagator jedwabnictwa u nas (* d. 21 lipca 1835). Ukończywszy szkoły w Warszawie, poświęcił się zrazu studyom muzycznym pod kierunkiem Freyera i wkrótce sam został nauczycielem tego kunsztu w Warszawie, oddając się zarazem kompozycyi. Następnie, na własnym zagonie w Ostrowi, zaczął obok pszczelnictwa od r. 1867 uprawiać jedwabnictwo, a chcąc je rozpowszechnić w kraju, dawał o niem (w 60 miejscowościach) odczyty/kupował kokony, rozwijał jedwab i sprzedawał go nawet za granicę. W 1885 założył u siebie w Sielcach (w Bogucinie) pod Warszawą znaczne szkółki i plantacyę morw, hodowlę jedwabników na ulepszonych przez siebie przyrządach, rozwijalnię większą surowego jedwabiu polskiego, następnie tkalnię ręczną systemu Jacquard’a, jednocześnie zaś otworzył w Bogucinie bezpłatną szkołę jedwabnictwa podczas hodowli. Z licznych prac jego, traktujących o tym przedmiocie, wymieniamy: „Jedwabnictwo nasze i obce” (2 wydania); „Regulamin hodowli jedwabników”; „Zasiew i hodowla morwy”, „Jedwabnik” (w Encyklop. rolniczych) i w. in. Założone niedawno Towarzystwo je-dwabnicze obrało B-go swoim wice-prezesem. *

Boguczar, Bohuczar, miasto powiatowe w gu-bernii Woroneskiej, niedaleko od uścia rzeki t. im., z prawej strony do Donu, 116 m. nad p. m., założone za cara Aleksego Michajłowicza, a 1797 do godności miasta powiatowego podniesione, ma trzy cerkwie i 4,234 mieszk., którzy trudnią się rolnictwem, hodowlą bydła, ogrodnictwem i handlem.— B-ski powiat, zajmuje południowo-wschodnią część gubernii, ma 9,654 km. □ i 316,874 mieszk., małorusów. Jest to obszar przejściowy między północnym pasem czarnoziemnym, a południowym stepowym, lasy znikają powoli i klimat stosunkowo suchy; wszakże ziemia urodzajna, zroszona przez Don i jego dopływy, hojnie rodzi zboża wszelkiego rodzaju. Słynna jest uprawa słonecznika na olej, oraz melonów i arbuzów; hodowla bydła również rozwinięta.

Boguczyce, (niem. Bogutschiitz), wielka wieś fabryczno-górnicza na Szląsku pruskim, w regencyi Opolskiej, po w. Katowickim, huty cynkowe, kopalnie węgla, 6,835 m-ców, głównie polaków i katol.

Bogudes, brat Bocchusa młodszego (ob.), panował nad 'zachodnią częścią Maurytanii-Tingita-na (f 31 r. przed Chr.). W wojnie Cezara ze stronnikami Pompejusza i ich sprzymierzeńcem, królem Numidyi, Jubą, pomagał razem z bratem Cezarowi i wpłynął na ostateczne rozstrzygnięcie krwawej bitwy pod Mundą w Hiszpanii r. 45 przed Chr., w której szczątki stronnictwa Pompejusza zostały rozbite. Następnie stał przy Antoniuszu przeciwko Oktawianowi i w r. 38 przed Chr., niosąc pomoc stronnikom pierwszego, przedsięwziął wyprawę do Hiszpanii; tymczasem w kraju jego własnym wybuchły zamieszki, a Bocchus, korzystając z nich, zagarnął posiadłości B-a, i, jako sprzymierzeniec Oktawiana, uznany został przez tegoż ich władcą. B. walczył i później po stronie Antoniusza i zginął, broniąc Methony (na południowo-zachodniem wybrzeżu Peloponezu), oblężonej przez Agrypę.—Por. Dio Cass.“ 48, 45 i 50, 11; „Caes. Bell. Alex.“ 2. :Em-K-

Bogufał I (f 1150), herbu Poraj, biskup poznański. Z kustosza katedralnego został biskupem w r. 1147, nie bez przeszkód ze strony Mieszka Starego. Był pierwszym polakiem na katedrze poznańskiej; konsekrowany w Żninie, zmarł w Poznaniu, po dwóch latach i sześciu miesiącach rządów.

Bogufał II (f 9 lutego 1253), biskup poznański. Najprzód kantor przy kościele poznańskim i kanonik krakowski, na stolicę biskupią poznańską wstąpił w r. 1242 po Pawle; zmarł w Solcu, wiosce biskupiej. „Dzień i noc — głosi kronika współczesna — zagłębiał się namiętnie w czytaniu książek treści religijnej, których niemałą posiadał liczbę, lubiał je zaś, jakby coś droższego nad skarby kosztowne. Umierając, zapisał je wszystkie kościołowi poznańskiemu“. Sommersberg wystąpił ze mniemaniem, że trzecia z kolei po Gallusie i Kadłubku

w. s.

w. s.

w. s.

And. S.

kronika, powstała w wieku XIII, a uwzględniająca głównie przeszłość Wielkopolski, w pierwszej swej części jest utworem B-a, w drugiej Baszkona. Opinię swoją oparł on na następującym ustępie kroniki: „W tymże czasie, o godzinie pierwszej w nocy, nazajutrz po uroczystości św. Jana Chrzciciela, ja, Bogufał, biskup poznański, acz grzeszny człowiek, słyszałem we śnie mnicha mówiącego“... etc. Przeciwko poglądowi Sommersberga wystąpił w roku 1822 Kownacki, oświadczając się za wyłączuem autorstwem kroniki Baszkona; w r. 1867 za takąż opinią oświadczył się August Mosbach. Wbrew rzeczonym uczonym, Bielowski i Caro twierdzą, że praca B-a nie dochowała się w kształcie pierwotnym, lecz że w osnowie swojej mieści się w dziele Baszkona, który był podskarbim biskupa. Rezultaty badań nad tą kwestyą zsumował Zeissberg w dziele: „ Dziejopisarstwo polskie wieków średnich“ (Warszawa, 1879/

Bogufał III (f w lutym 1264), herbu Poraj, biskup poznański. Z proboszcza gnieźnieńskiego i kanonika poznańskiego został biskupem po Piotrze I, herbu Prawdzie, w r. 1254, nie bez przeszkód ze strony Rzymu. Stawiał przeszkody legat papieski, kapituła jednak obiór przeprowadziła, arcybiskup. Pełka elekcyę zatwierdził, poczem odbyła się konsekracya B-a w r. 1255 w klasztorze lędz-kim. Nie dobrą po sobie biskup zostawił pamięć. Umarł we wsi Czerniny, pochowany w katedrze poznańskiej. (Bartoszewicz w ,.Enc. Org.“ III, 881. Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieźnieńskiej“, t. I, str. 54).

Bogumił (Deogratus f 6 czerwca 1182), arcybiskup gnieźnieński. Według podań kronikarskich, pochodził z rodu Poraitów i był w prostej linii prawnukiem św. Wojciecha, którego brat, Poraj, osiedlił się w Polsce. Urodził się B. we wsi Koźminku, w Sieradzkiem; kształcił się w Gnieźnie pod okiem wuja, arcybiskupa Jana; później udał się dla dalszych studyów do Paryża. Po powrocie z za granicy przyjął święcenia duchowne i został administratorem kościoła w dziedzicznej Dobrowie, który własnym kosztem wystawił. Został następnie dziekanem metropolitalnym, po śmierci zaś arcybiskupa Jana w r. 1167 zajął jego miejsce. Oddawał się zarządowi archidyecezyi gorliwie, wznosił i wyposażał kościoły. Pociąg do życia kontemplacyjnego skłonił go do zrezygnowania z godności metropolitalnej. Udał się osobiście do bawiącego w Wenecyi papieża, Aleksandra III, w r. 1172 i uwolnienie otrzymał. W powrocie do kraju, wstąpił do Węgier dla przypatrzenia się życiu pustelników reguły św. Romualda, by według ich wzoru w samotności resztę życia przepędzić. Jakoż po powrocie do archidyecezyi, przywdziawszy suknię pustelniczą, osiadł w pobliżu DObrowa, gdzie przez lat dziesięć prowadził życie ascety. Najczęściej przebywał na wysepce, .uformowanej na rzece Warcie, skąd od czasu do czasu wychodził do licznie gromadzącego się ludu z błogosławieństwem i nauką. Zwłoki jego w szatach biskupich pochowano w kościele dobrowskim. Z powodu cudów, jakich za sprawą B-a miała ludność okoliczna doświadczać, arcybiskup gnieźnieński Fulko wzniósł nieboszczykowi grobowiec, a w stuleciu XVII arcybiskup Maciej Łubieński, zebrawszy odpowiednie materyały, rozpoczął sprawę beatyfikacyjną. Trwały zabiegi lat 17, nim w r. 1664 powrócił z Rzymu z pomyślnym rezultatem wysłannik kapituły metropolitalnej, ks. Mateusz Ju-dycki. Arcybiskup Wacław Leszczyński, zapragnął z powodu wylewów Warty i truduego dostępu do kościoła dobrowskiego przenieść zwłoki błogosławionego do kolegiaty uniejowskiej i w tym celu wybudował w niej wspaniały ołtarz, zamiar ten jednak doprowadził do skutku dopiero jego następca, Mikołaj Prażmowski, w r. 1668. Arcybiskup Stanisław Szembek popierał kanonizacyę bł. B-a i na cel ten 1,000 dukatów zapisał; za przykładem jego poszli: Teodor Potocki i Krzysztof Szembek, po których jednak sprawa zaniedbaną została. Długosz nic nie wspomina o arcybiskupie B-e, z powodu czego niektórzy pisarze istnienie jego poczytują za legendę. (Korytkowski: „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ I, str. 262—277).

Bogumin, Bo hu min, niem. Oderberg, miasto powiatowe na Szląsku austryackim, w okręgu Frysztackim (Freistadt), na samej granicy ze Szląs-kiem pruskim, powyżej uścia Olzy z prawej strony do Odry, ważny węzeł czterech dróg żelaznych: do Cieszyna i Węgier, do Krakowa, do Wiednia i do Wrocławia, komora celna austryacka, ratusz, piękny kościół parafialny, (dekanat Frysztacki), 1,235 m-ców, (50% polaków, 5°/₀ Czechów, 45°/0 niemców). B. wspominany jest już w połowie XIII stulecia i był głównem miastem B-skiego państwa, którego część przeszła do Prus; przez dwa blizko wieki zostawał w posiadaniu rodziny Donnersmar-cków, następnie od r. 1802 księcia Lichnowskiego, od r. 1844 należy do Rotszyldów.—Powiat B-ski zajmuje 137 km. □ i liczy do 25,000 m-ców, prawie wyłącznie katolików, a przeważnie polaków, trudniących się rolnictwem i górnictwem (węgiel kamienny); kraj pagórkowaty, dosyć urodzajny i starannie uprawny.

Boguska Jadwiga (z domu Meissner), odznaczała się na wystawie Tow. Szt. Pięk., już w roku 1876 malowauiem kwiatów aąuarellą i olejno; kształciła się w Warszawie pod kierunkiem Gersona.

Boguski Henryk (* 21 lipca 1831). autor, ur. się w Grodzisku pod Ostrołęką, oddany do gim-nazyum realnego w Warszawie, z czwartej klasy musiał pójść na drogę przemysłowo-haudlową, na której mu nie bardzo się powodziło. Ożeniwszy się, poszedł za wrodzoną skłonnością i wstąpił do szkoły sztuk pięknych, lecz musiał ją znowuż opuścić dla chleba. Pierwszym jego artykułbin literackim była obrona obrazu Franciszka Tępy, przedstawiającego „Apoteozę Mickiewicza“ (w „Gazecie Polskiej“ za redakcyi Kraszewskiego). Potem przez lat kilkanaście milczał zajęty handlem, przemysłem młynarskim i t. d. Dopiero sprawa pomnika dla Mickiewicza znów go do pisania pobudziła; on pierwszy roku 1880 w „Gazecie Polskiej“ podniósł głos w tej kwestyi i następnie pisywał w „Kraju“ petersburskim artykuły jej dotyczące pod pseudoni-

mem J. K. Chodkiewicza. Odtąd poświęcił się całkowicie objaśnieniu różnych utworów Mickiewicza, polemizując z innymi krytykami. Oto ich tytuły: „Przyczyny do studyów o idei Wallenroda“ (1888); „Farys“ (1889); „Żeglar,.“ (1891); „Dwa autografy Farysa“ (1892). Prócz tego ogłosił: „W sprawie komentarzy nad dziełami sztuki“ (1889). W ręko-piśmie wykończył studya o Dziadach Wileńskich, o Hymnie na dzień Zwiastowania N. P. Maryi, o Sonetach krymskich; pracuje zaś nad obszerniejszą rozprawą: „Adam Mickiewic i jego wielcy poprzednicy w poezyi nowożytnej“. — Mieszka w Warszawie.

P. Chm.

Boguski Józef Jerzy (* 8 września 1853 r. w Warszawie, syn poprzedź.). Ukończywszy w mieście rodzinnem b. gimnazyum realne, w 1871 r. wstąpił na Sekcyę przyrodniczą uniwersytetu warszawskiego i poświęcił się pracy nad chemią. Z ławy uniwersyteckiej w 1875 r. przeszedł, jako asystent, do pracowni prof. Mendelejewa w Petersburgu i tam pozostawał przez lat 4. Po powrocie w 1879 r. do Warszawy, zajął się nauczaniem chemii i fizyki w szkołach prywatnych, a w ciągu dwu lat, 1883 i 4, uczył także chemii w rządowej szkole realnej. Od r. 1888 zarządza pracownią fizyczną Muzeum przemysłu i rolnictwa W działalności B-go odróżnić należy trzy kierunki, poczęści równoległe i współczesne sobie: Jako rozpoczynający dopiero zawód naukowy student uniwersytetu, ulega przemożnemu podówczas wpływowi niemieckiej szkoły strukturystów i syntetyków i opracowuje (nagrodzoną złotym medalem) rozprawę „O budowie związków aromatycznych“, rzecz kompilacyjną, ale której przygotowanie pozwala mu obeznać się z literaturą źródłową w bardzo szerokim zakresie. Jednocześnie prawie prowadzi badanie doświadczalne na acetonem dwubromodwubenzylowym, którego wyniki są ogłoszone w „Zbiorze prac laboratory urn chemicznego w Warszawie“ (1876). W tej samej wszakże epoce zaznacza się już drugi zwrot jego umysłu, wyrażający się przez badanie nad szybkością reakcyi chemicznych. W szeregu komunikatów („Kosmos“ 1876, „Berichte d. deutsch, chem. Gesellschaft“, 1876 i 77), B. z nader licznych i urozmaicanych różnorodnie doświadczeń wyciąga wniosek, że przy działaniu kwasu solnego na węglan wapnia (w postaci marmuru kararyjskiego) szybkość, z jaką odbywa się działanie chemiczne, jest proporcyonalna do koncentracyi rostworów kwasu, przy działaniu na tenże węglan wapnia różnych kwasów — szybkość jest odwrotnie proporcyonalna do ich ciężarów cząsteczkowych. Do tego fizykochemicznego kierunku B. powraca raz jeszcze ubocznie, badając wpływ zmian temperatury na przewodnictwo elektryczne czter ot lenku azotu, ponieważ ciało to w bardzo niewielkich granicach temperatury ulega, jak wiadomo, dyssocyacyi i B. w sprawozdaniach z doświadczeń swoich („Kosmos“, 1889, „Comptes rendus“ akademii paryskiej, 1889) wyraża przypuszczenie, że ruchy atomów, towarzyszące dyssocyacyi, stanowią przyczynę chwilowego zwiększania się przewodnictwa cztero-tlenku azotu podczas ogrzewania. Trzeciem polem działalności naukowej B-go, są poszukiwania czysto fizyczne i tu należą badania nad nowym sposobem o znaczenia rozszerzalności cieczy (ogłoszone w „Pracach matematyczno-fizycznych“, t. I oraz w „Zeitschrift für physikalische Chemie“, 1888), w których jest obmyślona metoda usunięcia z rachunku zmian objętości naczynia. Na tem polu B. pracuje w ostatnich czasach, jeżeli nie wyłącznie, to przeważnie, i tu wymienić należy jeszcze nową konstrukcyę barometru, opisaną (w „Annalen“ Wiedemanna, 1889) wspólnie z Wł. Natansonem. Z bieżących robót, dokonywanych w pracowni, którą zarządza, daje corocznie sprawozdanie w „Pracach matematyczno-fizycznych“. Nakoniec w dziedzinie samodzielnych spostrzeżeń B-go, zaznaczyć jeszcze wypada: otrzymanie na drodze elektrolitycznej bronzu glinowego, dokonane w r. 1882 i opatentowane w Anglii. Patent na eksploatacyę tego wynalazku B. odstąpił amerykańskiej firmie Cowlesa i s-ki.— Obok wymienionych w ogólnych zarysach prac badawczych,

gagi

lis

i.

mu

Kig. 4. Boguaki Józef Jerzy.

postawić należy ożywioną działalność literacką B-go, w której, zarówno w rzeczach oryginalnych, jak i w przekładach, zaznaczają się trzy wyżej wspomniane kierunki naukowe, a nadto przybywa do nich jeszcze kierunek historyczno - naukowy i pedagogiczny. Pomijając rzeczy drobniejsze i rozrzucone po czasopismach, wymieniamy tutaj : K. Schorlemmera, „Chemia związków węgla“ (1874), przekład dokonany z udziałem Br. Znatowicza; A. Wurtza „Historya poglądów chemicznych“, przekład do wepółki z M. i J. S.;

J. D. Everetta, „Jednostki i stałe fizyczne“ (1885);

S. P. Thompsona, „Elektryczność i magnetyzm“ (1885);

A. Daniella, „Zasady fizyki„ (1887), książka, która była u nas pierwszem i do ostatnich czasów jedy-nem dziełem, przedstawiającem całość fizyki w jej współczesnej postaci; Du Bois Reymonda, „Historya cywilizacyi i nauki przyrodnicze“ (1879); P. Berta, „Pierwszy rok kształcenia naukowego“, przekład do współki z A. Dygasińskim (1891). Do oryginalnych książek i rozprawek B-go, których tytuły zebrać się nam udało, należą: „Najnowsze odkrycia w dzie-f dżinie fizyki“ (1877), „Ksiądz Hugo Kołłątaj jako

przyrodnik” (trawda, 1878); „Z dziejów nauki“, „O nowym graficznym sposobie odnajdowania położeń ognisk sprzężonych“ (Wiad. farm., .1881), i wreszcie z obszernym planem nakreślony; „Wstęp do elektrotechniki“ (1892).—We wszystkich powyższych badaniach i pracach w równym, powiedzieć można, stopniu przebijają się znamienne cechy umysłu B-go : bystrość i przenikliwość sądu, umiejętność i zamiłowanie do sięgania aż do samego rdzenia każdej kwestyi, trzeźwość i umiarkowanie we wnioskowaniu. W gorącej miłości do nauki mało, niestety, ma u nas równych sobie, toż samo w wytrwałości, z jaką stoi przy czczonym przez siebie sztandarze, pomimo trudności, z jakiemi walczyć mu wypada. Nauka, jak wiadomo, jest u nas traktowana przez ogół, jako szkodliwy prawie sport ludzi ubogich, a jej przedstawiciele, jeżeli nie są dość szczęśliwi, żeby mogli zabijać swe zdolności w biurze lub fabryce, na skąpy okruch chleba zarabiać muszą nauczaniem dzieci.    Zn-

BogU3ław, miasto, ob. Bohusław.

Bogusław (Bogislaw), imię kilku książąt pomorskich. B. I, po śmierci ojca swego, Władysława r. 1135, również jak i brat jego, Kazimierz I, zostawał jako małoletni pod opieką stryja, Ratibo-ra, aż do roku 1151; potem sam panował w Szcze cinie. R. 1168, jako wassal 'saski, pomagał duń-czykom w wojnie z Rujanami, wkrótce wszakże sam walczył z duńczykami, w roku zaś 1177 z Henrykiem Lwem, po którego upadku uznany został przez cesarza za księcia rzeszy niemieckiej 1181; w tymże czasie odziedziczył i dzielnicę po zmarłym bracie Kazimierzu. Uznawszy wr. 1185 zwierzchnictwo duńskie, zmarł r. 1187, jako gorliwy chrze-ścianin.

B. II, syn poprzedzającego. Z początku był pod opieką księcia rujańskiego, Jaromira; od r. 1217 sam został opiekunem synowca swego, Wratysława III; tym sposobem objął pod swoje panowanie całe Pomorze zachodnie.

B. III, syn poprzedniego f 1224, osoba wątpliwa.

B. IV, wnuk B-a II, syn Barnima I (ob.), od r. 1278 władał wspólnie z braćmi, Barnimem II i Ottonem I; r. 1295, po śmierci Barnima, podzielił się państwem z Ottonem. W ten sposób powstały dwie gałęzie: bolegoską (Wolgast) i szczecińska. Założyciel pierwszej, B. f 1309.

B. V, wnuk poprzedzającego, z przydomkiem Wielki, wstąpił na tron 1326, zrazu pod opieką stryja Ottona I, a potem syna jego, Barnima. Doszedłszy do pełnoletności, panował wspólnie z bratem Barnimem (ob.) do r. 1365. Córka jego, Elżbieta, była żoną cesarza Karola IV. R. 1368 umową w Stargardzie państwo znów podzielono pomiędzy członków rodziny panującej: synowie Barnima III otrzymali: Bolegost (Wolgast) i Rujanę (Rugię); na Szczecinie osiedli Swantybór (III) i Bogusław VII; resztą władał B. V (f 1374).

B. VI (1367—93) synowiec poprzedniego, panował w Bolegoście (Wolgaście); po zgonie jego bezdzietnym państwo odziedziczył Wratysław VI, ru-jański.

B. VII (1372—1404), syn Barnima III.

B. VIII (1387—98) syn B-a V-go, był biskupem w Kaminie, a od r. 1393 panował wespół z braćmi. R. 1402 podzielił się, po zgonie innych, z pozostałym Barnimem V i dostał Stargard, Treptow, Stołp i Kamin. Zmarł pod klątwą kościelną za to, że nie chciał oddać tych dóbr, które posiadł jako biskup kamiński.

B. IX (1418—46), znany z sojuszu z husytami przeciwko zakonowi krzyżackiemu (za co pozostawał pod klątwą do r. 1436) i z pokuszeń o zdobycie tronu duńskiego po krewnym swym, Eryku I (f 1439) królu duńskim. Na nim wygasła linia męska na Bolegoście.

B. X. Wielki, w dziecięcych leciech opuszczony przez rodziców, znalazł opiekuna w wieśniaku Ha-nuszu Lange, aż do czasu, kiedy wstąpił na tron ojcowski 1474 r. W r. 1478 już zawładnął całem Pomorzem i w pierwszej połowie panowania gorliwie się starał o pomyślność swojego kraju. W r. 1493 zawarł traktat z elektorem brandenburskim, Janem, który zrzekł się zwierzchnictwa lennego nad Pomorzem, poprzestawszy na zawarowaniu sobie dziedzictwa w razie wygaśnięcia rodu książęcego. Od r. 1496 do 98 przebywał w Ziemi świętej, fr. 1523. W drugiej połowie panowania warcholstwem i życiem roz-pasanem zaćmił sławną skądinąd pamięć swoją. Po jego śmierci Pomorze znów się rozpadło na dzielnice szczecińską i bolegoską.

B. XI i B. XTI, wnukowie poprzedniego, zmarli w latach dziecinnych.

B. XIII, z linii bolegoskiej (1557 — 1606) panował w Borcie i Franzburgu i rządził jako opiekun od r. 1542 dzieluieą bolegoską, a od r. 1592 i szczecińską. Był jednym z najlepszych książąt pomorskich.

B. XIV, syn poprzedniego (1620 — 37), ostatni z swego rodu po mieczu, panował najpierw w Rii-genswaldzie, pod zwierzchnictwem braci swoich: Filipa II, a potem Franciszka, od r. 1620. Po wymarciu wszystkich krewnych płci męskiej, r. 1625 sam zawładnął całem Pomorzem; lecz rządy jego były słabe i najmniej odpowiednie dla burzliwych czasów wojny trzydziestoletniej; to też Pomorze wtedy ciężkie szkody poniosło od stron walczących. — Oprócz tych B-ó\v, wspominany jest jeszcze w dziejach w. XII B., książę gdański, pod zwierzchnictwem Polski, a nareszcie dwaj B-owie (przy końcu XII i na początku XIII w.), w księstwie Schlawe (Sławnie). Rodowód u Krziżka „Dejiny narodö slovanskych“ (1871 tab. III) i u Klempm-Bulowa „Stammtafeln des Pom.-Rüg. Fürstenhauses“ (1876).

Bogusławski Józef Konstanty (* 1754 — f 1819), ksiądz ze zgromadzenia pijarów, obfity pisarz wierszem i prozą, po łacinie i po polsku, doktor teologii, kanonik katedralny wileński i in-ilancki, pleban podbrzeski, profesor teolozii i dziekan kolegium moralnego w akademii wileńskiej, odznaczał się erudycyą, miał duży zbi')r portretów historycznych, talentu pisarskiego nie posiadał; był słabym kompilatorem. Ważniejsze dzieła jego są: „O doskonałem prawodawstwie“ (Warszawa, 1786); „Życia sławnych Polaków, krótko zebrane“ (tże,

Eicyl.lopedya PowM«ehna liait». Î. U.

(1802).

go

1788, w 1 tomie, 2-e wydanie w 2 tomach, Wil-lno, 1814); „Dissertatio de necessitate studii theo-logici“ (Wilno, 1790, 2-e wyd., tże, 1814); „Mowy i wiersze moralne autorów klasycznych..., zebrane i podane do druku na fundusz ubogich‘‘ (2 tomy. Wilno, 1801; mieszczą się tu wiersze samego wydawcy, oraz jego rozprawki, np. „O chwale“); „De conjungendis cum nobilitate literis dissertatio“ (tże, 1814). Prócz tego pisywał dużo wierszy okolicznościowych: na portret cesarza Aleksandra I w sali ratusza m. Wilna, na odjazd tegoż cesarza z Wilna, do księcia Adama Czartoryskiego, do biskupa Jana Kossakowski ego i t. p. Tłómaczył a raczej „przestosował“ wiersz Gresseta „O osobności" (1802); Juwenalisa: „Wiersz o żądzach ludzkich“

P. Chm.

Bogusławski Wojciech (* 9 kwietnia 1757— f 23 lipca 1829). Twórca polskiego teatru. Mało mamy szczegółów z jego lat młodocianych. Urodzony we wsi Glinno pod Poznaniem, pobierał nauki w konwikcie pijarskim w Warszawie. Obecny przy egzaminie biskup krakowski, Sołtyk, zachwycony zdolnościami młodzieńca, zabrał go na swój dwór. Tam wśród najwykwintniejszego towarzystwa

Hi

WT:

; ,

■A

Fig. 5. Bogusławski Wojciech.

nabrał poloru i dystyngowanych manier, które też nigdy w życiu nie opuszczały. Grywanie w amatorskich teatrach, jakie na dworze urządzano, we francuskim i polskim języku, nie musiało być bez wpływu na wrażliwy umysł młodzieńca, jednak o aktorskiej karyerze nie marzył, byłoby to szaleństwem. Być komedyantem, jak ich wówczas nazywano, na którym z pańskich dworów, gdzie ich traktowano na równi z najniższą służbą, albo wędrować z garstką aktorów i grywać w budzie jarmarcznej, bo takie tylko teatra istniały, jak świadczy książę Jabłonowski w swoim pamiętnika nie miało to ponęty dla wykształconego a niebogatego młodzieńca. Nie mając powołania do stanu duchownego, ^marzył o karyerze wojskowej, jakoż wstą-

pił do gwardyi litewskiej, ale gdy go pominięto w awansie wziął dymisyę. Z dziejów teatru, które zostawił, a w których bardzo skąpo szczegółów o samym autorze, dowiadujemy się, że rozpacz pchnęła go na scenę. Tak by się zdawać mogło, gotowiśmy jednak twierdzić, że to sprawiła potęga talentu, który bezwiednie nosił w sobie. Protektor B-o, szarn-belan Wojna, odkrywszy ten talent w młodzieńcu, wprowadził go do dyrekt. francuskiego teatru Mont-bruua, który z prawdziwie ojcowską pieczołowitością zajął się ukształceniem młodego debiutanta, dając mu za nauczyciela Denvilla, którego opłacał z własnej kieszeni, mając zarazem staranie o wszystkich młodzieńca potrzebach. W rok niespełna, bo 1778, wystąpił w przełożonej przez swego protektora z francuskiego komedyi „Fałszywa niewierność“. O tym pierwszym występie nie mamy żadnych wiadomości, musiał jednak się odbyć jak wszystkie tego rodzaju występy, które przypominają nieostrzelanego rekruta na placu boju. Skład polskiej trupy, którą dyrygował Montbrun, był następujący: Truskolawscy, Hempiński, Owsiński, Sierakowska i Gronowiczowa. Za wskazówkami zacnego francuza, któremu w Dziejach daje takie chlubne świadectwo, zajął się B. tłómaczeniami i w przełożonej przez siebie komedyjce „Amant, autor i sługa“, ukazał się po raz drugi publiczności, która już tym razem przyjęła młodzieńca gorąco. Następnie tenże Montbrun skłania go do przerobienia utworu Boho-molca pod muzykę Kamińskiego, i oto powstaje pierwsza polska opera p. t. „Nędza uszczęśliwiona“. W dniu 7 września 1779 roku na placu Krasińskich otwarto pierwszy teatr w Warszawie, bo dotychczas grywano w prywatnych domach różnych właścicieli; w teatrze tym grywa B. przez półtora roku, przyswajając jednocześnie scenie z obcych języków ko-medye i dramata. Skład trupy przechodzi pod zwierzchnictwo Bizestego, a następnie stolnika Moszyńskiego; B. nie chce należeć do tego składu i wyjeżdża za Owsińskim i Truskolawskim do Lwowa. Przyczyną tego wyjazdu jest, jak powiada, brak zaufania w swoje siły, gdy mu każą grać role po Owsińskim. Po upływie roku wraca do Warszawy, zniechęcony do zawodu, i dopiero namowy i zachęty stolnika Moszyńskiego podziałały dodatnio na młodego artystę. Zabiera się z zapałem do pracy i przedsiębierze wystawić włoską operę w polskim języku, polskiemi siłami. Niesłychane to zuchwalstwo porusza całe miasto. Śmiechy, drwiny, szyderstwa sypią się nań szczodrze. Król codzień wysyła szam-belana Wojnę na próby, ten mu donosi o znakomitym ! postępie. Nadchodzi nareszcie przedstawienie, przyjęte ze zdumieniem wielkiem i niesłychanem powodzeniem. Była to chwila w życiu B-go decydująca o jego losie i o losie naszej sceny. Polski język odtąd będzie przemawiał językiem europejskiej sztuki. Król nie ma dlań dosyć pochwał, mianując go dyrektorem teatru pod zwierzchnictwem księcia Marcina Lubomirskiego. Tu się zaczynają jego kłopoty, walki i przygody, któremi przepełnione są „Dzieje“. Czytając tę odysseję, jakiej drugiej niema żadna historya nowożytnego teatru, wynosimy przekonanie, ¹ że B. był świadomy swojego wielkiego posłannictwa;

fr

już i tak tłumnie opuszcza miasto, gdy nadzieja pokoju zabłysła. W tej podróży witany; wszędzie z uwielbieniem, a żegnany z żalem. Świadectwa współczesnych, a między niemi cudzoziemców, mówią o nim z najwyższem uznaniem i oddają hołd jego zacnemu charakterowi. R. 1800 zjawia się B. z towarzystwem z powrotem w Warszawie i tu, złączywszy się z trupą Truskolawskiej, otrzymuje od ówczesnego rządu przywilej na lat trzy. Skład artystów jest następujący: Truskolawska, Jasińska, Drozdowska, Zakrzewska, Leszczyńska, Kuczmańska, Szymanowski, Żółkowski (ojciec), Swieżawski, Moszyński, Rutkowski, Kaczkowski, Podgórski, Sieliń-ski, Nacewicz, Szymański, Ryłło, Kempiński, Pe-trasch, Sienkiewicz, Rudnicki, Niewiarowski, Okoński, Krasiński, Judyczewski. Dyrektorem opery był Elsner. Publiczność przyjmuje ich z zapałem. W d. 23 kwietnia 1803 roku obchodzi Warszawa uroczyście dzień imienin B-o w salach pałacu Radziwiłło-wskiego. Teatr urządza na jego cześć widowisko, następnie dany bal, na którym rozdają jego portret. Repertuar się wzbogaca. W tymże roku wystawiono po raz pierwszy „Zbójców“ Szyllera, p. t. „Rabusie“ na benefis Szymanowskiego. Na miesiące letnie robi B. wycieczki do Poznania, Kalisza i Gdańska, wszędzie zmuszony się opłacać niemieckim przedsiębiorcom, albo dzielić się z nimi dochodem. Żeby tego uniknąć, bierze w antrepryzę teatr niemiecki i prowadzi obydwa. Rząd pruski zabrania mu się pokazywać na scenie, dopiero za staraniem ministra po półrocznej przerwie wraca. Gdy niemcy ustępują, nadciągają francuzi, a za nimi trupy aktorów, których przedstawienia ściągają publiczność. Tymczasem teatr w Warsz. popadł w opłakanyjjstan. B. zadłużony 100,000 złotych, ścigany przez wierzycieli. Śmietanka towarzystwa, zbierająca się podówczas „pod blachą“, nie chce słyszeć o polskim teatrze, protegując jedynie cudzoziemców. Te smutne czasy wybornie maluje w swoich „Dziejach“. Trwają one do r. 1810, w którym król saski, książę warszawski, przyjmuje podany sobie przez B-go projekt ustanowienia dyrekcyi rządowej i założenia szkoły dramatycznej, wyznacza również teatrowi 30,000 złotych p. subwencyi. Otwarcie szkoły dramatycznej nastąpiło d. 4 czerwca 1811 r. w obecności prezesa rady stanu, Stanisława Potockiego, po przemówieniu Niemcewicza, jako prezesa dyrekcyi teatrów. Repertuar temi czasy składa się przeważnie ze sztuk oryginalnych: „Barbary Radziwiłłówny“ Bielińskiego, „Mendoga“ E. Słowackiego, „Wirginii“ Chodkiewicza. Oper: „Pałacu Lueypera“, „Leszka Białego“, „Kopciuszka“, „Szarlatana“ z muzyką Kurpińskie-skiego. Z obcych: „Cyd“, „Cynna“, „Horacyusze“,

a z jakiem on zaparciem mu się oddaje, przezwy- j har król Guaxary“ i stwarza nowy rodzaj widowi-ciężając piętrzące się góry przeciwieństw! W Wilnie, ska, następnie daje swojego pióra operę „Ainazon-dokąd się udał, zmuszony intrygami Ryxa, kamer- ki“ z muzyką Elsnera, a wreszcie komedyę „Spa-dynera królewskiego, Piaseczyńskiego starosty, ma- zmy modne“. Cztery lata i cztery miesiące bawi jącego władzę nad królem, taż sama intryga rozprzę- B. we Lwowie z rożnem powodzeniem: raz zdaje ga mu artystów; musi kompletować inne towarzy- się być u szczytu pomyślności, to znowu szarpią stwo, w którego skład dostają mu się czesi, i tych go wierzyciele, grabią ruchomości i grożą zamknię-wyzyskuje, tworząc sztukę, gdzie dwie narodowości j ciem. Zmuszony grywać w dawnym franciszkańskim ubiegają się o palmę pierwszeństwa w dowcipie. ! kościele, gdzie pod sceną znajdują się trumny ze Powodzenie ogromne skłania go do stałego osie- j szczątkami nieboszczyków, zraża publiczność, która dlenia się w Wilnie; wraca jednak do Warszawy na rozkaz króla: na przeprawie przez Bug topi swoją garderobę i bibliotekę, szczęśliwy, że wyszedł cało wraz ze swojem towarzystwem. Z ludźmi i żywiołami walczyć musi. Największym jednak wrogiem młodego teatru i początkującego dyrektora była cudzoziemszczyzna. Cała falanga włoskich śpiewaków, francuskich i niemieckich aktorów, propagowana przez możnych, a sprowadzana przez właściciela monopolu, Ryxa, wygauiała ustawicznie nasz teatr ze stolicy i kazała mu tułać się po kraju.

Prawda, że w tej tułaczce spotykało B-go żywe współczucie, graniczące z dziecięcym naiwnym zachwytem, jak owego szlachcica, tak dobrze opisanego w pamiętnikach Andrzej owskiego, który, zros-paczonemu Owsińskiemu w postaci Beverleya rzucił na scenę worek pełen dukatów. Podobnemi scenami przepełnione są wszystkie współczesne pamiętniki. Zbliżył się wreszcie sejm czteroletni, na którym zniesiono monopol Ryxa. To najpiękniejsza chwila w życiu młodego dyrektora. Zjawia się „Powrót posła“ Niemcewicza, przyjęty z wielkim zapałem przez młode pokolenie, wysykany przez konserwatystów i potępiony przez nich na sejmie. B., uniesiony powszechnym zapałem dla króla, pisze sztukę dwu-aktową wierszem p. t. „Dowód wdzięczności narodu“ i wystawia ją w dzień imienin jego. W rok potem zjawia się na scenie jego „Henryk VI na łowach”. Mnóstwo aluzyj do ówczesnego położenia kraju daje jej powodzenie, równe koinedyi Niemcewicza, tak, że sejm po drugiem przedstawieniu jej zakazuje i wzywa autora przed swój sąd. Oczyścił się B. z uczynionych mu zarzutów, a sztuka jeszcze większem cieszyła się powodzeniem. Repertuar teatru podnosi B. na stopę europejską: prócz oryginalnych sztuk: Niemcewicza, Zabłockiego, Wybickiego, pojawiają się na scenie; Voltaire,

Molière, Sheridan, Lessing i t. d. W 1794 wystawił B. najlepsze swoje dzieło „Krakowiaków i Górali“ z muzyką Stefaniego. Sztuka miała powodzenie niesłychane. Śpiewki jej były na ustach wszystkich. Po raz pierwszy ujrzano lud na scenie, odtworzony wiernie ze swoją zamaszystą rubaszno-ścią i językiem. Po upadku kraju przenosi się B. do Lwowa, ścigany przez huzarów pruskich, zasłaniany oddziałem generała Dąbrowskiego. Komora austrya-cka zabiera mu garderobę i bibliotekę. Zmuszony grać do spółki z antrepryzą Morawskiego, później łączy się z niemcem Bullą, właścicielem przywileju.

Buduje teatr letni, jedyny w swoim rodzaju, na wzór starożytnych rzymskich, pokrywa go płótnem od słoty. Po raz pierwszy pojawia się „Hamlet“ Szekspira. Tutaj pisze i wystawia melodramat p. t. „Iska-

W. Rap.

w. s-

„Uranus“ (3 t., 1846—48).

Corneille’a, „Brytanik“ Racine’a, „Edyp“, „Brutus“, „Zaira“ Voltaire’a; z komedyj: „Samolub“ Niemcewicza. W „Dziejach“ zostawił B. ciekawy projekt trzech teatrów w Warszawie, z których w pierwszym miały być dawane dzieła poważne, jak tra-gedye, zakończone komedyą jednoaktową obyczajem francuskim, w drugim opery seryo i komiczne, w trzecim melodramatu i krotochwile. Przebywszy ciężką chorobę po powrocie z Gdańska, znękany, odstępuje w r. 1814 swoją entrepryzę zięciowi Ludwikowi Osińskiemu, zabezpieczywszy sobie po trzydziestoletniej pracy i tylu trudach sumę 13,463 złp. W umowie z Osińskim zastrzega sobie, że w ciągu lat pięciu jego przedsiębiorstwa grać jeszcze będzie, z wyjątkiem śpiewu. W r. 1816 wyjeżdża B. do Wilna i tu występuje jako gość w „Krakowiakach“, „Łgarzu“ Goldoniego, w „Haryadynie Barbarossie“, w „Nadyrze“, w operze „Axur“, w „Królu Learze“ i w „Familii Szwajcarskiej“. Na warszawskiej scenie wystąpił B. po raz ostatni w komedyi „Koszyk wiśni“ w roli Fryderyka wielkiego, dnia 20 listopada 1827 roku. Następnie usunął się do zacisznego dworku na Nowolipkach i tu zmarł 72 letnim starcem. Piękna to postać. Na jego wizerunek moralny wystarczy niesłychana energia wśród tytanicznych walk, jakie przebył, ażeby wyprowadzić z nicości swoje potężne dzieło. Wśród tej ciernistej drogi jakże świetnie błyszczy szlachetny zapał, praktyczny rozum, który go nieraz z największej toni wydobywa, a wszędzie towarzyszy mu skromność, uprzejmość i ten dystyngowany wdzięk znakomicie wykształconego człowieka, wreszcie dobroć serca, która mu jedna najzawziętszycli nieprzyjaciół. Jako aktor umiał godzić w grze swojej dwie szkoły, czyli dwa kierunki: francuski i niemiecki. Wedle świadectw współczesnych, francuzom przypominał Talmę, a Iflanda niemcom. Najlepszym portretem B-go jest biust jego z gipsu, wykonany w Wilnie, oraz sztych. Wszystkie prace, prócz „Krakowiaków“, wydał B. w Warszawie u Glücksberga w 1820 - 1823, p. t. „Dzieła dramatyczne Wojciecha Bogusławskiego“. „Krakowiacy“ wydane oddzielnie w Berlinie w 1841 roku, pod tytułem „Cud, czyli Krakowiacy i Górale“. W roku 1887 ogłoszono jego imienia konkurs na sztukę dramatyczną, gdzie głó wną nagrodę otrzymał dramat Kozłowskiego p. t. „Albert, wójt krakowski“ i gdzie także odznaczono sztukę Wincentego Rapackiego p. t. „Bogusławski i jego scena“, w której przedstawia autor walkę bohatera z monopolem Ryxa. Najlepszą dotąd biografię B-go napisał wnuk jego, Władysław, która jest dołączoną do nagrodzonej sztuki. Wyczerpujący obraz działalności B-go dają jego „Dzieje teatru narodowego w Polsce“, wyszłe przy dziełach dramatycznych i oddzielnie w Przemyślu w r. 1884, oraz życiorysy dwunastu osobistości artystów kobiet i mężczyzn przy każdym tomie. Dzieje te wraz z życiorysami stanowią bardzo cenny materyał dla przyszłego dziejopisa teatru i o ile dotyczą B-go, ale nie dają obrazu, co przez ciąg tego czasu działo się na innych scenach polskich, a między innemi na warszawskiej, podczas jego nieobecności. Prócz tego pisali o B-im: Woycicki „Warszawa i jej spo-

łeczność“; — Chmielowski „Bogusławski w Wilnie“ (w „Echu muzycznem i teatralnem“); — P*płowski „Teatr polski we Lwowie“;—Estrcjcher ,,Teatra“;— Fredro Aleksander „Pamiętniki'*.

Bogusławski Jakób (* 20 maja 1759 — f 21 lipca 1819), pułkownik, dowódzca inwalidów i weteranów polskich.

Bogusławski Ludwik, dowódzca dywizyi piechoty polskiej.    w-s-

Bogusławski Pal on, Henryk, Ludwik, astronom niemiecki (* 1789 w Magdeburgu—f 1851 we Wrocławiu). Po ukończeniu szkoły w mieście rodzinnem, wstąpił do służby wojskowej pruskiej, w r. 1811 został porucznikiem, a przebywając w Berlinie, jako uczeń tamecznej szkoły wojskowej, brał udział w obserwacyach wielkiej komety, prowadzonych przez Bodego. Ranny i wzięty do niewoli w bitwie pod Chełmnem, zdołał uciec i połączył się ze swym korpusem, a po bitwie pod Waterloo wystąpił z armii ze stopniem kapitana i oddał się rolnictwu. W r. 1831 został konserwatorem obserwatoryum; w tymże roku odkrył kometę, oznaczaną jego nazwiskiem, w r. 1832 obserwował kometę Bieli, w r. 1835 kometę En-ckego, a w r. 1836 i 1837 kometę Halleya, był też gorliwym obserwatorem gwiazd spadających. W r. 1836 został profesorem astronomii we Wrocławiu, a w r. 1843 dyrektorem obserwatoryum

tamże. Ogłosił kilka rozpraw i wydawał czasopismo

s. K.

Bogusławski Stanisław (* 1805—f 10 czerwca 1870), aktor i komedyopisarz, syn Wojciecha, urodził się w Warszawie, nauki średnie pobierał tamże wspólnie z K. Wł. Woycickim w szkołach ks. pijarów, a następnie wszedł jako prosty żołnierz do pułku grenadyerów, w r. 1827 był już podporucznikiem w tymże pułku. W r. 1833 wstąpił do teatru i po raz pierwszy ukazał się na scenie warszawskiej w roli Edgara Ravenswooda w dramacie: „Oblubienica z Lamermooru’*; nie wyrobił się jednak na wydatnego artystę, był jedynie aktorem użytecznym, nie psującym swej roli. Ale obeznanie się ze sceną wpłynęło korzystnie na zawód komedyo-pisarski B go, ucząc go umiejętnego zużjtkowy wania efektów teatralnych i ułatwiając mu owładnięcie techniką dramatyczną. Władając nadzwyczaj swobodnie wierszem, obdarzony niemałą dozą siły komicznej, poszedł B. w ślady Fredry i tworzył postacie typowe, z lekka tylko odcieniem indywidualistycznym naznaczone. Pierwszym jego diukowanym utworem była komedyo-opera „Adwokat* (1833), w tymże roku przedstawiona była jednoaktowa kro-toehwila „Dwie bramy“, potem nastąpiła trzyaktowa komedya „Urojenie“ (1834), a dalej „Stara ro-mantyczka“ (1838), ciesząca się bardzo długiem powodzeniem w teatrze, „Krewni“ (1840), „Lwy i lwice“ (1843), wymierzone przeciw fałszywie pojętej emancypacyi kobiet, „Pod strychem“, „Opieka wojskowa“ (w trzech aktach), „Serdeczna przyjaciółka“ (w trzech aktach), „Stoliki magnetyczne“ (krotochwi-la jednoaktowa), „Tak się dzieje, czyli życie nad stan“ (w 3-ch aktach), „Złoty młodzieniec“ (w pięciu aktach), „Blagier“ (monodram). Zbiorowe wyda-

nie wszystkich tych utworów wyszło w 4 tomach ofiarności, cnotę, niewinność, pracowitość warstw od r. 1849 do 1866, p. t. „Komedye oryginalne S. ubogich, lubo nie przeczył, że i wśród nich są sła-B-go“. Prócz tych komedyj, będących podstawą zna- bości i występki, twierdząc jedynie, że grunt serca czenia B-go w literaturze, napisał on szkic obycza- jest w nich dobry i zacny. Pod względem estety-jowy: „Prześladowca“ (2 tomy, 1844), dwa libretta: cznym pozostawał jeszcze B. pod wpływem dawniej-„Kontrabandzista“ do muzyki Józ. Damzego, i „Flis” szej deklamacyjnej szkoły w powieściopisarstwie, do muzyki S. Moniuszki, wiele też wierszy i arty- mianowicie w przedstawianiu uczucia; tam tylko

».

'A

jË/

P. Chm.

od niej odstępował, gdzie mówił o wypadkach komicznych, lub wybiegach rzezimieszków. Psychologia bardzo powierzchowna, styl dość poprawny, ale nie obrazowy. Ostatnią pracą B-o były „Powieści i wspomnienia historyczne w sposobie chronologicznym zastosowane do pojęcia każdego wieku“ (Warszawa, 1851, str, 179), w których jasno, przystępnie przedstawił główniejsze wypadki z historyi polskiej od przyjęcia wiary chrześciańskiej do osadzenia na tronie Stanisława Leszczyńskiego. Odtąd oddawał się B. tylko obowiązkom swego urzędu. W roku 1852 przeniósłszy się na urząd rachmistrza ubezpieczeń do m. Kalwaryi w gub. Augustowskiej, pozostawał tam aż do otrzymania emerytury w r. 1885. Obecnie mieszka w Warszawie.

Tw----

Fig. 6. Bogusławski Stanisław.

kułów prozą pomieścił w różnych czasopismach, a przez lat kilkanaście był współpracownikiem „Ku-ryera Warszaw.“, w końcu zaś na parę lat przed zgonem był jego redaktorem. W rękopiśmie pozostawił libretto do opery: „Mistrz Twardowski“ i poemacik „Córka lichwiarza“.

Bogusławski Edward (* 1823 w Warszawie), ukończywszy nauki gimnazyalne w Warszawie roku 1841, w dwa lata potem rozpoczął służbę rządową w b. Dyrekcyi Ubezpieczeń, a równocześnie próbował sił swoich na polu piśmiennictwa, pomieszczając wiersze treści religijnej („Obraz N. Panny“, „Jezus i dzieci“, „Anioł Stróż“), oraz powiastki i obrazki prozą („Pomoc i pociecha“, „Wylew Wisły“ i t. d.) w czasopiśmie młodemu wiekowi poświęconem p. n. „Zorza“ (r. 1843). W r. 1845 ogłosił powieść 2-to-mową p. n. „Michalina“ (w druk. J. Tomaszewskiego, str. 133, 149), osnutą na tle życia warszawskiego, zarówno ze sfer bogatych, jak i ubogich. Takież obrazki z życia warszawskiego, tylko na znacznie szerszą skalę i wprowadziwszy jeszcze różnorodniejsze żywioły (lwice, emancypantki, modniarki, kawiarki, pseudo-literaci, biuraliści, pozłacani młodzieńcy, parafianin wprowadzony w świat warszawski przez modnisia, t. z. milionera, szulerzy i t. d.), rozwinął B. w 6-tomowym romansie obyczajowym p. t. „Da-guerotypy Warszawy“ (Warszawa, 184/). W poglądach swoich był B. demokratą; z pewnym naciskiem przedstawiał sobkostwo, chciwość, zepsucie, a nawet zbrodniczość warstw bogatych lub noszących świetne imię, a przeciwstawił im gotowość do

F. Uhm.

Bogusławski Wilhelm Józef, historyk (f 1825) w Lachowcach, w gub. Wołyńskiej, nauki gimnazyalne pobierał w Żytomierzu, uniwersyteckie w Petersburgu na fakultecie prawa. Potem wstąpił na służbę do ministeryum wojny, które wysłało go do Kazania, gdzie przez rok jeden studyował prawo międzynarodowe. W początkach roku 1854 uczestniczył w wyprawie wojennej nad Dunaj. W r. 1858 udał się w podróż za granicę i przez czas dłuższy zatrzymał się w Łużycach, gdzie się zapoznawszy z Smolerzem i Hornikiem, zaczął zbierać materyały do dziejów serbo-łużyckich. Powróciwszy do Petersburga, wydał r. 1861: „Rys dziejów serbo-łużyckich“. Dzieło to Hórnik przetłóma-czył na język górno-łużycki, opracowawszy je obszerniej, zwłaszcza czasy najnowsze, i ogłosił roku 1884 w Budyszynie, p. t.: „Historija Serbskeho naroda“. W r. 1867, gdy poznańskie Towarzystwo przyjaciół nauk rozpisało konkurs na dzieje najdawniejsze słowian zachodnich, premium w roku 1882 otrzymał B. za swoje „Dzieje słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy w. XIII“, których tom I ukazał się w Poznaniu r. 1887, II —r. 1889, III —1892. W dziele tern autor dowodzi, że słowianie pierwotnie zamieszkiwali prawie całe Niemcy dzisiejsze i popiera teoryę swoją wywodami lin-gwinistycznemi, którym wszelakoż braknie naukowej podstawy.    *

Bogusławski Jerzy Henryk, astronom i meteorolog, syn Henryka Ludwika B-o (* 1827 pod Wrocławiem—f 1884 w Berlinie). Był nauczycielem w szkole realnej w Berlinie, następnie w gi-mnazyum w Anklam i Szczecinie, a w r. 1874 powołany został do Berlina na redaktora „Annalen der Hydrographie“ i „Nachrichten für Seefahrer“. Zajmował się gorliwie obserwacyami gwiazd spadających, ale więcej znany jest jako pisarz. Oprócz znacznej liczby mniejszych pism, ogłosił: „Die Kometen und ihre Bedeutung als Weltkörper“ (1857). Najważuiejszem jego dziełem jest „Handbuch der Océanographie“, którego wszakże wydał tylko tom

I (1884); po śmierci jego tom II tego dzieła oprą- imano wicie działalność swojego dziadka, Wojciecha co wał Krümmel (1887).    s- K B-go, przedstawił obszernie we wstępie do wydania

Bogusławski Albert, pisarz wojenny niemiec- „Alberta Wójta“ (Wueszawa, 1887, str. 61). W kry-ki (* 1834 w Berlinie). W r. 1852 wstąpił do ar- tykach literackich B. tej samej trzyma się metody mii pruskiej i uczestniczył w wojnie duńskiej, au- feljetouowej, w której niekiedy treść poświęca się stryackiej, oraz francuskiej. W r. 1883 został puł- dla pięknego zwrotu. Jedna z takich ocen, miano-kownikiem, a obecnie dowodzi IX pułkiem piecho- wicie pochwała „Bez dogmatu“ Sienkiewicza, jest ty. Z dzieł jego wymienimy: „Taktische Folgerun- arcydziełem w swoim rodzaju i słusznie doczekała gen aus dem Kriege 1870—71“ (1872 r., 2 wyd.), przełożone na języki: angielski, włoski i russki;

„Die Entwickelung der Taktik“ (1885, 3 wyd.);

„Die Hauptwaffe in Form und Wesen“ (1880);

„Die Fechtweise aller Zeiten“ (1880); „Der kleine Krieg und seine Bedeutung für die Gegenwart“

(1881); „Die Anlage, Leitung und Durchführung von Feldmanövern“ (1883) i in.    *

Bogusławski Władysław (* 1838 r.), krytyk estetyczny i belletrysta, syn Stanisława B-go, urodzony w Warszawie, wykształcenie średnie pobierał tamże, wyższe zaś w uniwersytecie moskiewskim, petersburskim, wreszcie w Paryżu i Heidelbergu.

Kilka lat spędził poza krajem. Za powrotem w r.

mm

fig. 7. Uogusławski Władysław.

się kilku przedruków w czasopismach. Tłómaczył też B. wiele utworów znakomitych, jak: „Rok 93“ Wiktora Hugo, „Islam“ Vamberego, „Historya Atylli“ Thierrego, 6 i 8 y tom „Historyi XVIII i XIX w.“ Schlossera.

neum“, gdzie pomieścił „Przegląd teatralny“ za r. 1876, potem zaś 1885 artykuł p. t. „Teatr Meinin-geński“. Od r. 1890 jest kierownikiem „Biblioteki Warszawskiej“, pisząc w dalszym ciągu feljetony teatralne do „Gazety Polskiej“.    p- Chm-

Bogusławski Edward Romuald (* 1848), historyk-publicysta. Syn Edwarda powteściopisarza (ob.), ur. się w Warszawie; od r. 1859 do 1865 kształcił się w gimnazyum suwalskiem, w 1869 r. skończył szkołę główną warszawską ze stopniem magistra nauk filologiczno-historycznych. Od roku 1870 do 1872 pełnił obowiązki nauczyciela domowego w Warszawie i na wsi, od 1873 osiadł stale w mieście rodzinnetn, w którem uczył w zakładach prywatnych męskich języków starożytnych, a na pensyach żeńskich—historyi. Zawód pisarski rozpoczął w r. 1868 ogłoszeniem w „Gazecie Polskiej“ (N. 194) artykułu, p. t.: „Uwagi nad myślami Emmersona“, który wywołał w tymże dzienniku (N. 235) polemikę z Janem Hemplem, zarzucającym autorowi racyonalizm. W roku 1869 ogłosił również w „Gazecie Polskiej“ (N. 66) artykuł: „O hipotezie wogóle i darwiniźmie, o powagach i syntezie objawienia z nauką.“ Od tego czasu nic nie publikował aż do r. 1885, w którym rozpoczął

W r. 1877 należał do redakcyi „Ate-

1869, z tradycyj rodzinnych i z upodobania zwróci! się ku teatrowi, pomieszczając swoje feljetony krytyczne o przedstawianych sztukach w „Kuryerze Warszawskim“ przedewszystkiem. W r. 1872 objął kierownictwo pisma ilustrowanego „Wieniec“, a po zwinięciu go wrócił znów do Kuryera, oraz wszedł do redakcyi „Gazety Polskiej“, gdzie, naprzemian z Litwosem (Henrykiem Sienkiewiczem), pisywał feljetony z życia bieżącego pod nazwiskiem „Bez tytułu“, oraz recenzye literackie. Próbował także sił w belletrystyce: „Historya parasola“, „Nie wierz mężczyźnie“. Najcelniejszymi najbardziej ulubionym przezeń rodzajem tworzenia była i jest do dziś dnia krytyka teatralna, w której jest pod względem stylu niewątpliwie najświetniejszym u nas przedstawicielem. Zapatrzony we wzory krytyków feljetouistów francuskich, przyswoił sobie ich lekkość, dowcip, barwność i umiejętność konsekwentnego, a jednak swobodnego całkiem rozsnuwania wątku raz powziętej myśli. Co do trafności sądów w ocenie utworów, to subtelne poczucie piękna kieruje zazwycz ij zdaniem B-go, lecz podmiotowość, a więc zamiło-nia i wstręty osobiste lub mające swe źródło w pewnych opiniach estetycznych, przyjętych przez autora, bardzo wielką gra tu rolę. W każdym razie zamiłowanie do teatru i jego znajomość widnieją wszędzie. Gdy jednakże, powołany w 1877 r. na reżysera dramatu i komedyi w teatrach warszawskich, chciał tę znajomość w praktyce zastosować celem polepszenia sceny, po ośmiu miesiącach musiał wyrzec się tego zadania. Na tem osobistem zetknięciu się z praktyką sceniczną osnuł swoje studyum, zamierzone na większą skalę p. t. „Teatr i literatura dramatyczna“, z którego jednak dotychczas pierwsza tylko część wyszła: »Siły i Jrodki naszej sceny“

(Warszawa, 1889, strr378). To co miało stanowić drugą część studyum, mianowicie rozbiór naszej literatury dramatycznej, podał w wielkiem streszczeniu, lecz bardzo zajmująco po francusku p. t. „Le théâtre en Pologne“ (1889 w czasopiśmie: „Revue d'art dramatique“, nr.^88 i 89), a jeden ze szczegółów, ¹ współpracownictwo w „Przeglądzie pedagogicznym“

w. s.

wprawdzie brandenburczyków wyparli, ale sami owła-

w. s.

T. M.

And S.

napis, r. 1626.

Boguszewski Florentyn (* 1788—f 1846 r. w Warszawie), był współredaktorem „Ćwiczeń naukowych“ 1818, redaktorem przez lat dwa „Gazety Korespondenta“, potem szefem biura wojny, członkiem towarzystwa naukowego krakowskiego, zebrał gabinet rycin, ustąpiony potem hr. S. Uruskiemu, wydał obrazek: „Pan unter-lejtnant Wojciech“. Ob. mowę pogrzebową księdza Mętlewicza (Warszawa,

P. Chm.

L. P.

jako krytyk podręczników do wykładu historyi powszechnej i polskiej: Korzona, Lewickiego, Świe-żawskiego i innych. W r. 1888 ogłosił w Krakowie tom pierwszy dzieła, p. t.: „Historya Słowian“ (8 a, str. 532); w latach następnych pomysły, wypowiedziane w głównej pracy, rozwijał w broszurach, p. t : „Szkice lito-windyjskie“ (Kraków, 1889, 1891). Autor dowodzi, że Słowianie „zajmowali kiedyś całe dzisiejsze Niemcy, część Francyi i Włoch; na całej tej przestrzeni dali rzekom, górom i jeziorom nazwy, pozakładali najstarsze osady, w których skupiała się spokojna rolnicza ludność“. Według teoryi B-go, w całej tak zwanej Germanii, od Renu do Wisły i Dźwiny, ludami, we właściwem znaczeniu tego wyrazu, byli Słowianie (Winidowie), śród których związki państwowe potworzyły na-jezdnicze drużyny niemieckie. Za dowód służy archeologia i kraniologia, głównie zaś nazwy geograficzne trzech kategoryj: 1) zakończone na awa, zmieniające się później w aha i au\ 2) na ca, będące pierwotnie imionami ródów i 3) nazwy okolicznościowe, jak Ludin, Kamen i t. p. Pomysły autora nie znalazły uznania specyalistów, z lekceważeniem rozwiódł się o nich profesor uniwersytetu berlińskiego Brückner w recenzyi, pomieszczonej w „Kwartalniku historycznym“ z r. 1889. B. podjął obronę swej sprawy w szeregu broszur: („Obrona mojej historyi Słowian“; „Historya Słowian przed sądem w Berlinie“; „Jeszcze słówko do pana Brückuera“. Kraków, 1889), zaprawnych cierpkością. Inna praca B-go, „Historya Polski“, (Kraków, r. 1889, str. 251), spotkała się również z ostrą krytyką Smoleńskiego („Ateneum“ z roku 1889), Korzona (w „Kraju“) i innych, na co autor zuowu odpowiedział szeregiem broszur, („Moja historya Polski i jej krytycy“, Kraków, 1890), z których jedna, p. t.: „Przyczyny upadku Polski i dwie szkoły we współczesnej historyografii polskiej“ (Kraków, 1892), skonfiskowaną została przez prokura-toryę austryacką. Pisma B-go zaprawione są tendency ami politycznemi, przez co, pomimo niezaprzeczonej erudycyi autora, nabierają cechy pam-fletów. Swoje zapatrywania polityczne wyłożył autor i w osobnej broszurze, p. t.: „Problemat słowiański“ (Kraków, 1889), skonfiskowanej podobnie jak „Przyczyny upadku“. Wszystkie prace tłoczył B. własnym nakładem u Korneckiego w Krakowie; zastosował zaś w druku nową grafikę, zastępując znaki złożone (cz, rz, sz i t. p.) pojedyńcze-mi, zaopatrzonemi na sposób czeski w haczyki (r). Kwestyi tej poświęcił broszurę, p. t.: „Słówko o ra-cyoualnej grafice polskiej“ (Kraków, 1888).

Bogusz, herbu Półkozic, wojewoda pomorski. Władysław Łokietek, udawszy się w 1307 na Pomorze, odebrał rządy kraju Szwencom, oddał je zaś Kazimierzowi i Przemysławowi książętom kujawskim, i obok tego ustanowił B-a wojewodą pomorskim. Szwencowie po odjeździe monarchy weszli w porozumienie z margrabią brandeburskim Waldemarem, który niebawem wkroczył na Pomorze i obiegł Gdańsk (1308). Nie mogąc doczekać się posiłków od Łokietka, B. wezwał na pomoc Krzyżaków, którzy

dnęli Pomorzem.

BogUSZ Paweł, malarz lwowski (* w r. 1613), w aktach radzieckich m. Lwowa, wzmiankowany pod r. 1600; żoną jego była E1 żbieta Aksentowi-czówna, z której miał dwóch synów: S zy mona i J a-n a, obu malarzy, i dwie córki, również malarzom poślubione; Katarzy nę wydaną za Stanisława Aleksandrowicza, i Elżbietę zaślubioną Stanisławowi Sławkowi. — (Z notât p. Żegoty Pauli).

BogUSZ Tomasz (* 20 grudnia 1723—f 1783), profesor i autor, rodem z Podlasia, wstąpiwszy do zakonu jezuitów i zostawszy magistrem nauk wyzwolonych i filozofii w akademii wileńskiej, był nauczycielem w różnych kolegiach, w końcu w Warszawie, gdzie uczył teologii moralnej. Napisał wierszem tragedyę p. t. „Eutropiusz“ (Wilno, 1754 r., kart 96).

Bogusze, wieś w gubernii Łomżyńskiej, powiecie Szczuczyńskim, na północ od Grajewa, na samej granicy pruskiej, posiadała dawniej komorę celną, która z otwarciem drogi żelaznej Brzesko-Grajewskiej przeniesioną została do Grajewa. Tu też jest siedlisko sądu i urzędu gminy B., która w d. 1 stycznia 1890 liczyła 12,353 m-ców; w tem: 6,082 mężczyzn, 6,271 kobiet, 60.4°/₀ katolików, 0.8% prawosławnych, 0.8% protestantów i 38% żydów. Pod wsią na linii granicznej stoi słup murowany, wzniesiony w 1545 r. przy rozgraniczaniu od korony tej części Prus, która w lenne posiadanie Albertowi, margrabiemu brandeburskiemu, oddaną została. Słup ten ma napis łaciński, oraz wyobrażenie herbów koronnych, mocno już, równie, jak sam słup, zniszczone.

Boguszewski, malarz polski. W kościele katedralnym poznańskim, w kaplicy Gorków, znajduje się jego piękny obraz, malowany, jak świadczy

T. M.

1846).

Boguszowie herbu Półkozic, ród szlachecki używający za Piastów tytułu „comesów“. Pisali się od pierwotnego dziedzictwa swego „z Ziemblic“ Rozdzielili się na dwie linie: łęczycko-kujawską z której pochodzili: wojewoda łęczycki (1241), kasz telau wyszogrodzki (1299) i wojewoda pomorsk (1307); małopolską, z której Jan rotmistrz i puł kownik królewski za Zygmunta III, wedle trądy cyi rodzinnej, dotarł do Nowogrodu i od mieszkań có v tego miasta okrzyknięty został księciem. Nie którzy z jego potomków używali tytułu książęcego jak np. Jan starosta dzwinogrodzki (1717).

Boh, w starożytności Hypanis, zwany także Bugiem południowym, dla różnicy od dopływu Wisły Bugu Zachodniego, rzeka zlewiska czarnomorskiego w Rossyi południowo - zachodniej. —

And. 8.

F-n.

And. S.

J. K.

Źródła B-u leżą w pobliżu granicy Galicyjskiej i na zetknięciu się guberuii Podolskiej z Wołyńską, w tak zwanej „Wierzchowinie Zbornej”—z której, jak z węzła hydrograficznego, rozchodzą się liczne strumienie w różne strony. Z niej-to spływa Bug zachodni do Wisły, Styr, Słucz, Horyń—do Dniepru przez Pry-peć, Strypa, Seret, Zbrucz, Smotrycz — do Dniestru, wreszcie B. z górnemi swemi dopływami.—Wypływa on w powiecie Płoskirowskim, gub. Podolskiej, w oko licach miasteczka Czarnego Ostrowia, z jeziora, zbie rającego wody okoliczne,—bieg ma zrazu wschodni na Płoskirów, Kopystyn, Międzybuże, do Latyczowa —przerzynając żyzną krainę lossową i rozlewając się w obszerne jeziora i stawy. Od Latyczowa przez Chmielnik, Winnicę do Woroszyłówki, B. zatacza łuk, większy od półkola, wkraczając między wyniosłości płyty podolskiej i żłobiąc w niej głębokie koryto.— Rzeka zmyła tu wierzchnią warstwę gruntu aż do podłogi granitowej i po niej toczy swe wody w ciągłych prądowinach, uniemożliwiając spław i żeglugę. — Stan taki, przy stałym p iłudniowo - wschodnim kierunku B-u, trwa bez zmiany aż do Wozniesieńska: Tywrów, Bracław, Ładyżyn i Olwiopol, leżące nad B-em nie mają i nie miały z niego żadnego pod względem komunikacyjnym pożytku. — Dopiero w okolicach Wozniesieńska, gdy granit znika, zapadając się głębiej pod trzecio i czwartorzędowe warstwy, bieg rzeki staje się równiejszym i powolniejszym;—tu też rozpoczyna się żegluga mniejszych statków i tratw,—w miarę zaś posuwania się B-u do uścia, mają dostęp i większe statki, a nawet okręty morskie.—Rzeka płynie tu obszarem stepowym przez Mikołajówkę, Kowalówkę do Mikołajowa, gdzie rozszerza się w liman i poniżej Fedorówki łączy się z limanem Dnieprowskim. — Na całej niemal przestrzeni oba brzegi są wysokie,—staczając się nieraz prawie pionowo do łożyska,—gdzieniegdzie jednak wyniosłości nadbrzeżne odsuwają się dalej, i wówczas rzeka w czasie wylewu wychodzi z brzegów i zatapia okoliczne osady.—Dopływy są wogóle nieznaczne i podobnie jak główna rzeka niespławne — pochodzi to stąd, że B. wciśnięty jest między dwie znaczne rzeki sąsiednie, Dniepr i Diiestr, które zmniejszają przestrzeń odwodnienia i dopływami swemi znaczną ilość wód sąsiednich uprowadzają. Z lewych ważniejsze: Bużek, (pod Miedzybużem), Ikwa (pod N. Sieniawą), Sniwoda (pod Janowem), Pustoła z Hni-łopiatem, Desna Bohowa, Sob (pod Ładyżynem) z Soroką i Kibliczem, Udycz z Teplikiem, Taszliczka, Sinnica, Siniucha (powstała z połączenia Uhorskiego Tykicza, Gniłego Tykicza i Wielkiej Wysi) z Jatra-niem i Czarnym Taszlikiem, Martwe Wody pod Woznesieńskiem), Inguł z Suchakleją, Sahajdakiem i Kamionką;— z prawych zaś: Mszaniec, Płoska, Wołk z Wołczkiem, Zgar, Rów, Trościaniec, Dochna (Bernardynka) z Bereżanką i Berszadką, Sawranka z Jełańcem, Kodyma i Czyczykleja.—Ogólna długość rzeki rozlicznie jest podawaną: Skalkowski oblicza ją na 600 w., Pol na 740, Stuckenberg na 750 w. Obszar dorzecza wynosi około 1,000 m:l □.—Zapas wody w rzece jest wogóle niewielki—przybór większy trafia się raz do roku na wiosnę, podczas tajania śniegów i lodów na wyżynie wołyńsko-podol-

skiej, W korycie liczne są wyspy wysokie i skaliste,—tamujące prawidłowy odpływ wody i zmieniające kierunek nurtu. — Po obu stronach Bu na grzbiecie wododziałowym ciągnęły się dawniej dwa szlaki tatarskie: był to szlak Kuczmański między % B-em i Dniestrem, i Czarny Szlak między B-em i Dnieprem; pierwszy wychodził z okolic Bałty, nad brzegim Kodymy i ciągnął się ku Tulczynowi, drugi rozpoczynał się w Taszłyku na lewym brzegu B-u i szedł na Targowicę,Humań ku Sieniawie.

Bohacz (właściwie Bohadscb), Jan Chrzciciel, doktor medycyny i profesor nauk przyrodzonych w Pradze od 1753 —1772, sławniejszy jako autor prac przyrodniczych i ekonomo-politycznych, niżeli jako lekarz, wszakże i w literaturze lekarskiej zasługuje na wspomnienie z powodu ciekawej na jego czasy rozprawy: „De utilitate electrisationis in arte medica“ (Praga, 1751); oraz „Expérimenta quibus constitit eas partes esse sensu praeditas, quibus Hallerus sentiendi facnltatem denegat“ (rok 1756); wreszcie: „Disputatio de synocha putrida epidemica hujus et elapsi anni vernubus stipata“ (1758).

Bohain, stolica kantonu t. im. w departamencie francuskim Aisne, w pobliżu granicy z depart. Nord, przy drodze żel. St. Quentin - Valenciennes, fabryki zegarków, szali, przyborów tkackich, far-biarnie, cukrownie, browary, 6,705 m-ców.

Bohater, dawniej bohatyr; wyraz ten przez język ukraiński dostał się do naszego z języków wschodnich: mongol, b .gatùr, b atùr = mężny, z perskiego behadur; przypadkowe podobieństwo wyrazu tego do bogaty dało początek gwarowemu boga tur w znaczeniu bogacz, np. w piosnce od Augustowa: „Jadą do cię bogatury, Ja biedny sierota“ (Kolberg „Maz.“ V, 219). Zdaje się, że na wyrażenie pojęcia greckiego heros używano u nas dawniej słowa gar dżina, zapewne z czeskiego hr di na (Briickner w „Archiv f. slav. Phil.“ XIV, 183 — 184); próbowano też używać heroj, ale wyraz ten nie utarł się.

Bohaterski poemat, ob. Epopeja.

Bohaterski wiersz, ob. Hegzametr.

Bohatkiewicz Aleksander Wiktor (* 1798 —f 1831 w Wilnie). Kształcił się w nniwersytecie wileńskim, spółcześnie z Mickiewiczem i wraz z nim w 1818 otrzymał za rozprawę konkursową accessit. Po ukończeniu studyów pozostawszy w Wilnie, oddał się pracy literackiej i od r. 1821 do 1824 pomieszczał rozprawy swoje w „Dziejach dobroczynności krajowej i zagranicznej“. Oto ich tytuły: „O sposobach ułatwiających wytępienie żebractwa“ (1821), „Wykazanie ogółowe urządzenia pomocy dla ubóstwa w Anglii i Francyi“ (1822), „Uwaga nad wpływem tegoczesnym osad europejskich na zachodnich brzegach Afryki, tudzież o szkole początkowej w mieście francuskiem św. Ludwika“ (1824). W r. 1829 rozpoczął w uniw. wileńskim wykład bibliografii, lecz z powodu nieuleczalnej słabości nerwowej, wkrótce przerwać go musiał. Wynikiem przy-I sposobienia się do prelekcyi była „Rzecz o bibliografii powszechnej“, ogłoszona w Wilnie, 1830 (str.

74). Śmierć przedwczesna wszelkim pracom kres

P. Chm.

położyła.

Bohdan I, pierwszy książę Mołdawii, o którym bistorya posiada mniej więcej dokładne wskazówki. On to, krótko przed r. 1349, zebrawszy mieszkających nad Marmaroszem Wołochów, wyruszył z nimi za Karpaty na Bukowinę i dolinę rz. Mołdawy, (podług Długosza: „Hist. Pol.“ III, 277), powypędzał dawnych panów i ludność dawniejszą ruską, oraz resztki Kumanów i Tatarów. Powodem było uciemiężenie przez Ludwika węgierskiego, który chciał nawracać Wołochów na katolicyzm. B. toczył wojnę z nim i z wasalem jego Dragoszem, który poprzednio już założył jakieś państewko w Mołdawii. Dyplom, datowany 13 kwietnia 1360r. wymienia liczne ziemie lenne, które pod nazwą „villae vlachales“ kroi węgierski, Ludwik I, nadał Dragoszowi, synowi Gyuli, za pomoc, otrzymaną od niego przeciw B-owi. B. był już stanowczo księciem mołdawskim przed rokiem 1360 i panował, podług kroniki Putna, cztery lata.—Czoło w ski: „Początki Mołdawii i wyprawa Kazimierza W-go r. 1359 w „Kwart. Hist.“ 1890, str. 259, sqq, uznana za najtrafniejszą z pomiędzy prac spółczesnych w tym przedmiocie przez A. D. Xenopola w „Revue Historique“ r. 1892, t. L, str. 400.    r-

Bohdan II, hospodar czyli wojewoda Mołdawii (XV wiek), syn naturalny Aleksandra I Dobrego lub Starego; podniósł on bunt przeciwko siostrzeńcowi swojemu Aleksandrowi II i zrzucił go z tronu w m. wrześniu 1449. W końcu r. 1449 i w r. 1450 Polacy urządzili dwie wyprawy do Mołdawii, by tron przywrócić sprzymierzonemu z sobą Aleksandrowi, ale, mimo odniesionego zwycięz-twa pod Krasnem, celu nie dopięli; B. utrzymał się na hospodarstwie, wszelako pod koniec roku 1451, zamordował go rywal, Piotr II i sam zasiadł na tronie Mołdawii—Monnier: w „Gr. Enc. fr.“

Lamiraulfa, podług Urechi: „Chronique de Moldavie“ Paryż, 1879.    r-

Bohdan III Jednooki lub Odraź aj ący (f 18 kwietnia 1517 r.), hospodar Mołdawii, syn Stefana Wielkiego, wstąpił na tron r. 1504; w czasie krótkiego swojego panowania dokonał niepoślednich czynów. By wzmocnić swoje stanowisko wobec sąsiadów, wysłał poselstwo do sułtana Bajazeta, oraz na dwór króla polskiego, Aleksandra Jagiellończyka, prosząc go o rękę siostry jego, Elżbiety, ale na takowe małżeństwo nie zgodziła się matka królewska; po jej śmierci B. ponowił swoje prośby, a gdy i tym razem otrzymał odmowę, gdyż budził wstręt w królewnie z powodu swej brzydoty, wtargnął w granice polskie i, zająwszy Pokucie, niszczył kraj ogniem i mieczem. Nadbiegło atoli wkrótce wojsko polskie, wypędziło najezdców i, wkroczywszy do Mołdawii, zabrało nawet sporo ludu do niewoli, przy czem kilku bojarów położyło głowę pod miecz. Za wstawiennictwem króla węgierskiego stanął pokój, po którym B. wysłał trzecie poselstwo na dwór polski, ponawiając swe prośby o rękę królewny Jagiellonki. Król Aleksander dał tym razem przychylną odpowiedź, ale pod warunkiem, że B. przyj • mie wiarę katolicką i złoży hołd należny koronie

polskiej. Układy wszakże nie doszły do skutku, gdyż Aleksander niebawem umarł, a następca jego, król Zygmunt I, o podobnym związku z hospodarem ani chciał słyszeć. W owym czasie najechał Mołdawię hospodar multański, Radu, i, paląc wszystko po drodze, zapuścił swoje zagony aż po za rzekę Seret. R. 1507 B., oddając wet za wet, wezwawszy na pomoc szeklerów, wtargnął do Multan i zrównał kraj z ziemią, aż po Retezati. Tu spotkał go wysłannik hospodara multańskiego, i pokój został zawarty pod warunkiem, że Radu zwróci wszystkie poprzednie zdobycze. Uspokoiwszy się z tej strony, a żywiąc śmiertelną urazę do króla polskiego za doznaną obrazę, B. zebrał wszystkie swoje wojsko, i mimo przedstawień ambasadora węgierskiego, Stefana Telegdi, przeprawił się przez Dniestr, 29 czerwca 1509 r., i napadł na Podole. Minąwszy Kamieniec i siejąc pożogę dokoła, dotarł aż pod Lwów, a nie mogąc go zdobyć, spalił Rohatyn, zabrał moc jeńców i łupów i wrócił bez przeszkody do domu. Wkrótce jednak hufce polskie, pod dowództwem wojewody krakowskiego i hetmana Mikołaja Kamienieckiego, wtargnęły do Mołdawii i, zburzywszy miasta Czerniowce, Dorohoiu, Botoseni i Stefanesci, stanęły nad Dniestrem, gdzie przyszło do walnej rozprawy. Zawarty został pokój. R. 1510 napadli na Mołdawię tatarzy pod wodzą Bet-Giereja i uprowadzili z sobą liczny jassyr. R. 1512 nastąpił drugi najazd i tatarzy spalili Jassy. Król polski posłał wówczas B-owi posiłki, i gdy tatarzy wtargnęli po raz trzeci, tegoż samego roku, B. ich pobił i odebrał łupy. R. 1514 wojsko węgierskie, poruszone przez Trifailę, napadło niespodzianie Mołdawię, ale B. je rozbił i wziąwszy do niewoli Trifailę, kazał go ściąć. B. umarł w mieście Husch i został pochowany w klasztorze w Putnie. (J. Monnier).    r-

Bohdan IV, Lapusneanul(*9 maja 1555 r.— f 1572 rj, hospodar Mołdawii, syn Aleksandra IV; został wyniesiony na tron po śmierci ojca, r. 1568, a rządy sprawowała w jego imieniu matka, księżna Ruksanda; po jej śmierci (1570) objął on sam władzę. Był to książę łagodnego usposobienia, nabożny, sprawiedliwy, światły i celował w ćwiczeniach rycerskich, zanadto jednak oddawał się zabawom w otoczeniu młodej szlachty polskiej, którą rad był zawsze podejmować na swoim dworze. Tymczasem sprawami kierował, kto chciał, a skarb świecił pustkami. O tym stanie rzeczy donieśli sułtanowi nieprzyjaciele B-a i sułtan zdetronizował go, oddając tron Janowi, zwanemu Armeńczykiem, lub Okrutnym; był to podobno syn naturalny Stefana Młodego, syna B-a Jednookiego, a wnuka Stefana Wielkiego. Jan, otrzymawszy sztandar od sułtana, zebrał oddział z turków, greków z Tesalii i bulgarów, i ruszył do Mołdawii. B., dowiedziawszy się o jego pochodzie, udał się do króla polskiego o pomoc, ale Zygmunt August, mimo że Jan złożył mu był r. 1569 hołd lenny, ze względu na komplikacye polityczne, odmówił zbrojnej pomocy i wysłał tylko do Konstantynopola Andrzeja Taranowskiego z misyą poparcia B-a. Misya się nie powiodła; B. widząc, że się nie oprze rywalowi, schronił się do Chocimia, a Jan wszedł bez oporu do Jass i zasiadł na tro-

Kncyklopedya P«owi*«hiu llułtr. T. )X

nie (1571), poczem kazał stracić na torturach wielu tulę można wnosić o treści i stylu mowy. Zostały ludzi. Tymczasem B., mający rozgałęzione sto- też po B-u rękopisy w bibliotece Dominikanów lwow-sunki w Polsce, zebrał tam hufiec z 3,000 ochotni- skich: „Orationes“ w różnych okazyach miane, ków i, dodawszy do niego swoją milicyę, oddał na- wiersze (nawet polskie) i „s u pp 1 i c a t o r i a“ na czelne dowództwo całego oddziału hetmanowi Mie- r. 1683, z których wyjątki podaje X. Barącz w „Ży-lęckiemu. Polacy przeprawili się przez Prut i ru- wotach sławnych Ormian“ (Lwów 1856 r. stronica szyli w dół rzeki; wojsko wołoskie szło prawym 89^9^;    L-F1‘

Bohdanowicz Bazyli (* 1740—f 1804 w Wiedniu), głośny w swoim czasie muzyk szarlatan. Według encyklopedyi muzycznej Schilinga, B. był szlachcicem polskim, urodzonym 1754, zmarłym 1819. Osiedliwszy się w Wiedniu, grywał czas jakiś na altówce w orkiestrze teatrzyku Marinellego; gdy jednak ciężkie położenie raateryalne dokuczać mu zaczęło, począł komponować przeróżne dziwaczne, bezsensowne utwory muzyczne, wyuczył czterech swych synów i cztery córki gry na skrzypcach, fortepianie, oraz różnych instrumentach muzycznych przez siebie sporządzanych, i z tak sformowanem towarzystwem, zatytułowanem: „Wielka muzyczna akademia“, dał kilka koncertów w Wiedniu. Dwie broszurki B-a :

brzegiem w tym samym kierunku, ale bitwy nie chciało przyjąć; polacy w pościgu za uiem dotarli prawie pod same Jassy i tam dopiero spostrzegli, że się dali wciągnąć w zasadzkę, czekała bowiem na nich cała siła Jana, złożona z 6,000 ludzi z Niższej Mołdawii i korpusu tureckiego z Cetatea-Ąlbą na czele. Hetman Mielęcki przez zręczny manewr złudził nieprzyjaciela i w nocy cofnął się pośpiesznie. Nazajutrz wołosi doścignęli polaków i przyszło do krwawego starcia nad Dniestrem pod muramj Chocimia. Mimo trzykrotnie przeważającej siły, nie »dołali rozbić polskiego hufca, który też, przeprawiwszy się przez Dniestr, ruszył w porządku ku domowi. Chocim wkrótce musiał kapitulować (1572).

B., ścigany przez Jana i turków, schronił się naprzód jedna z 1802 r. p. t. „Neun Fragen, oder die sel-na dwór hetmana Jazłowieckiego, a następnie udał tene musikalische Familie des Bohdanowicz“, i „Das się do Wiednia. Drezna, Paryża i Kopenhagi, zkąd Andenken des Vaters an seine acht Kinder“ (rekla-przeniósł się do Moskwy; tu podobno został utopio- ma z portrecikami dzieci B-a, sztychowanemi przez

ny.—J. Monnier, podług kroniki Ur chi.

Gareisa), podają spis owych cudackich kompozycyj Bohdanecz, miasto w Czechach północo-wschod- B-a, wykonanych na koncercie 8 kwiet. 1802 r. nich, okręgu Pardubickim, o milę od prawego brze- w Wiedniu.—Oto ich tytuły: „Sonata na skrypce, gu Elby, wspomniane już w XIV w., 1,846 in-ców, zwana: Les prémices du monde“, którą na jednych czechów. — Okolica szeroko słynęła z hodowli żwyczajnych skrzypcach wykona trzy osoby, trzema

And. S.

Bohdanowicz Hipolit, ob. Bogdanowicz.

Bohdanowicz (v. Bogdanowicz) Dominik i Tomasz, obywatele lwowscy pochodzenia ormiańskiego. Rodzina B-ów pochodzi od Bogdana Dono-wakowicza (f 1615), obywatela kamienieckiego, który przybył do Lwowa w r. 1580, kupił dwie kamienice i folwark i stale osiadł w tem mieście. Jego fundacyi jest szpital ormiański we Lwowie i monaster w Soczawie. Zygmunt III pisał do B-a dwa listy w sprawach kredytowych. Wnuk B-a, Dominik, bogaty kupiec lwowski, dyrektor sądów orm. lwowskich,w r. 1694 superintendent ceł Rzplitej, dorobił się wielkiej fortuny. W r. 1704 dał na okup Szwedom 7,000 talarów bitych; zostawił prócz kamienic i sklepów 100,000 złp., które przeznaczył na rozmaite cele dobroczynne (dla kościoła katedralnego i dominikańskiego, pielgrzymom do ziemi świętej, na wykupienie więźniów z niewoli tureckiej, i t. p.). Drugi wnukB-a, Tomasz (* 1658—f 13 marca 1718), wstąpił do zakonu Dominikanów, kształcił się od r. 1678 w Rzymie, gdzie miewał kazania w kościele sopraMinerva;za powrotem wykładał młodzieży zakonnej filozofię (1682); został przeorem i definitorem kapituły (w r. 1708). Zasłynął przedewszystkiem jako kaznodzieja. W r. 1716 wydał kazania swoje p. t. „Trąba nowego testamentu przy okropnej ruiu krwawych całego świata tragedy ej słodkobrzmiącym dzieł heroicznych świętych Pańskich dźwiękiem, serce wiernych strapione różnemi ciesząca kazaniami, ogłoszona i do druku podana R. P. 1716. Część pierwsza w drukarni Jasnej Góry Częstochowskiej“ (str. 534). Po ty-

ryb.

smyczkami i dwunastu palcami; pytanie: czy oprócz Wiednia możną usłyszeć w Europie coś równie dowcipnego, jak ta kompozycya muzyczna?“. „Arya z trudnemi waryacyami i pasażami, wykonać się mająca przez Józefę (córkę B-a), któremi publiczność słuchająca zostanie wprowadzona w zdumienie«. „Najnowszy oryginał p. t. „Rareté exstraordinaire de la musique“, andantino z czterema waryacyami na jeden fortepian, ułożona dla czterech osób, to jest na 8 rąk i 40 palców, które będzie wykonane przez 4 własne córki Bohdanowicza. Pytanie: czyż gdzie, prócz Wiednia, widziano cztery siostry rodzone, grające na jednym fortepianie?“. „Nowalijka europejska, oryginalny tercet-koncert, wykonany na trzech naturalnych (?) instrumentach, znajdujących się w trzeciej naturalnej sferze muzykalnej, w której śpiew pierwsze, a gwizdauie drugiemiejscezajmuje, e t. c.“. „Symfonia wokalna bez tekstu, wykonana przez 9 osób śpiewających i tyleż używających trąbek do mówienia (Sprachrohre), różnej wielkości, ze szczególnym i odznaczającym się efektem. Symfonia składa się z alegro, które chór 18-to głosowy z wielką wykona wrzawą, z andante wykonanego przez 3 widzialne i 2 niewidzialne chóry, z których jeden będzie naśladował echo. To andante oznacza zabawnie popłoch kur przerażonych, które na widok jastrzębia, swego wroga, to się zbiegają, to znów rozpraszają; prócz tego będą dzięcioły naśladowane, jak można najlepiej, etc.“ oraz „sko-wyozenie psów, ryk niedźwiedzia, i t. p.“. Rzecz trudna do uwierzenia, że za 1-sze miejsce na taki koncert płacono 5, za 2-ie 2 floreny, a za „naj-pierwsze“ aż sto dnkatów, że popisy B-a i jego

rodziny olbrzymie wywarły wrażenie w Wiedniu, że in 8-o); „Coleoptera“ (1858—59, in-4), oraz wiele przez długi czas o nim tylko mówiono, o nim pi- drobnych rozpraw i artykułów, sano i wogóle pilnie się nim zajmowano. Oprócz tych kompozycyj, wyszły w Lipsku i Wiedniu:

J. E.

Bohemund I (M a r e k) * między r. 1052 a 1060, f 1111 r,) książę Tarentu, a następnie Antyochii, syn Roberta Gwiskarda (ob.), i Adwerardy czy Al-berady di Buon Albergo, siostry jednego z panów normandzkich; jeden z głośniejszych wodzów 1-ej wyprawy krzyżowej. R. 1081 walczył z grekami w Epirze i Tessalii pod chorągwią ojca, a gdy ten wrócił do swych posiadłości, objął sam dowództwo wyprawy i, pobiwszy cesarza Aleksego Komnena w bitwach pod Janiną i Artą, obiegł Laryssę, którą byłby zdobył, gdyby nie wybuchły między towarzyszącymi mu baronami niesnaski, podniecone przez cesarza greckiego. B. musiał odstąpić od oblężenia i wrócił do Włoch, ale poprzysiągł cesarzowi Aleksemu nienawiść na całe życie. R. 1085 Robert Gwiskard umarł, zostawiając podobno posiadłości swoje młodszemu synowi, zrodzonemu z drugiej żony, Rogerowi Borsat; fakt ten nie został stwierdzony, wszakże Roger, przy poparciu swej matki, ogłosił się księciem Apulii i Kalabryi, z czego wywiązała się między braćmi zażarta wojna czteroletnia, (1085 — 1089), która się zakończyła, dzięki wstawiennictwu

A. Pol.

„Daphnis i Phylis“ na fort. na 4 ręce; „Trzy duety na dwoje skrzypiec“; „Dwanaście polonezówna fortepian“ i kilka innych. Długo reklamowana „Bitwa Hermanna“ (do słów Klopstocka) na trzy orkiestry (bez skrzypiec), na którą składały się uwertury „wojownicze“, intermezza ze strzałami obligato pistoletowemu karabinowemi, i armatniemi (!), pozostała w rękopisie. Nad samem tylko wykończeniem tej olbrzymiej partytury trzydziestosześcio-głosowej, B. i cała jego rodzina dniem i nocą przez 6 lat pracowali, Powodzenie B-a krótko trwało, zmarł bowiem w ostatniej nędzy.

znaczące uposażenie dla ambitnego wojownika, to też marzył on ciągle o zdobyczach na Wschodzie. Na wieść o wojnie krzyżowej B. postanowił do niej należeć. Zajęty był wówczas wraz z bratem i stryjem obleganiem miasta Amalfi; tędy przepływały oddziały francuskich krzyżowców; na ich widok wśród oblegających powstała chęć udania się również do Palestyny, i całe wojsko, zagrzane wymową B-a, ogłosiło go swoim wodzem. B., uniesiony zapałem, zerwał z ramion swój płaszcz purpurowy i oddał go na krzyże. Kuzyni jego: Ryszard książę Salerno, Ranulf, Tankred, margrabia Otrantu, i Wilhelm, przyłączyli oię do wyprawy. Na jesieni r. 1096 przygotowania zostały ukończone i wojsko normandów, liczące 10,000 jezdców i 20,000 piechoty, ruszyło przez Epir i Macedonię na Konstantynopol. Cesarz Aleksy Komnenes, obawiając się słusznie gniewu dawnego swojego przeciwnika, wysłał na spotkanie jego liczne oddziały lekkiej kawaleryi. Zaledwo normaudowie wylądowali w Durazzo, gdy zostali napadnięci ze wszystkich stron, a przy przejściu przez rzekę Wardar omal że nie zostali zupełnie rozbici; lecz Tankred rozpędził napastników. Cesarz wówczas wysłał pośpiesznie dostojników swojego dworu z przeprosinami i upewnieniem, że rycerze będą dobrze przyjęci w Konstantynopolu. Rzeczywiście, B. przyjęty został przez cesarza jako sprzymierzeniec. Podejmowany wspaniale i obsypany podarkami, a nadto otrzymawszy zapewnienie, że księstwo Antyochii będzie do niego należało, zgodził się odrazu, wbrew woli reszty wodzów i ku zdziwieniu samego nawet cesarza, na złożenie mu hołdu. Opuściwszy Konstantynopol, B. połączył się z wielkiem wojskiem krzyżowem w Azyi Mniejszej i miał chwalebny udział w oblężeniu Nicei; w bitwie pod Doryleum napadł sam na dziesięćkroć liczniejsze wojsko Kilidż-Arslana, ale zawdzięczał swe ocalenie pomocy Godfryda de

Bohdanowicz Ignacy, nieznany nam ze szczegółów biograficznych, rodem z Litwy, jak wnieść można z dzieł jego, ale zamieszkały potem w Warszawie między 1840 a 1850 i lubiący właściwości jednej i drugiej przeciwstawić, napisał i wydał dwie powieści, które jakkolwiek nie posiadają zalet artystycznych, świadczą o umyśle wykształconym i zdolnym do poważnych refleksyj. Pierwsza z tych powieści: „Łucya Kalińska, czyli cztery kuligi“ (dwa ] Rogera, księcia Sycylii, i papieża Urbana II, odstą-tomy, Warszawa, 1844), osnuta na tle stosunków ; pieniem B-owi księstwa Tarentu. Było to nic nie-z końca XVIII i początków XIX wieku, przedstawia prawie wyłącznie rysy obyczajowe, nie zaś historyczne, i zdaje się wzięta była ze zdarzenia rzeczywistego. Ciekawym jest rys charakteru Julii, która, jako uwiedziona podstępnie, nie czując się godną miłości zacnego młodziana, udaje przejęcie się zasadami wolteryanizmu i tern chwilowo odstręcza kochanka. Druga powieść: „Rudolf Czekanowski, czyli dwie Tatarki“ (trzy tomy, Warszawa 1845/6), wprowadza po raz pierwszy do belletrystyki naszej postacie tatarów litewskich i maluje krajobrazy Żmudzi. Rrzecz się dzieje za najścia Szwedów w początkach XVIII stulecia. Autor jest religijnym, a więc przeciwnikiem oświaty francuskiej z zeszłego wieku i daje to poznać w długich, nieraz wprost od siebie wypowiedzianych ustępach. Styl jego nie odznacza się poprawnością, a język obfituje w pro-

wincyonalizmy.

P. Chin.

Boheman Karol Henryk, entomolog szwedzki, (* 1796 r. w Ioenkoeping—f 1868 r.). Początkowo służył w wojsku i nawet doszedł do rangi kapitana (1837—1844), zamiłowany jednak w nauce, porzucił zawód wojskowy i poświęcił się badaniom na polu entomologii; wobec wielkiego uzdolnienia w tym kierunku oraz znajomości rzeczy,

B. wkrótce został dyrektorem sekcyi entomologicznej królewskiego muzeum w Stockholmie; dzięki jego działalności, wspomniana sekcya znakomicie została zorganizowaną i wzbogaconą licznemi kol-lekcyami owadów, zebranych w obrębie Szwecyi.

W r. 1838 B. wybrany został na członka akademii nauk w Stockholmie i niebawem otrzymał godność profesora. Oprócz sprawozdań rocznych (1840—1856) o postępach historyi naturalnej owadów, wijów i pająków, B. ogłosił następujące dzieła: „Insecta Caffrariae“ (1848—1857, 2 vol. in 8-o);

„Monographia cassididarum“ (1850—1862, 4 vol.

Bouillon; potem poszedł oddzielnie przez Cylicyę, złączył się znowu z towarzyszami pod Mamistra i stanął pierwszy pod murami Antyochii. Miasto dostało się do rąk chrześcian dzięki jego waleczności i podstępowi. Korzystając z kilkodniowego zawieszenia broni, B. wszedł do Antyochii i przekupił renegata armeńskiego, który miał straż nad trzema bramami miasta, Wojsko chrześciańskie odstąpiło pozornie od oblężenia, idąc jakoby na spotkanie wojska emira Kerbogi, lecz po dwóch dniach wróciło niespodziewanie; B. podszedł nocą pod mury i armeńczyk otworzył mu bramy. Rycerze chrze-ściańscy opanowali miasto prawie bez oporu (3 czerwca 1098). Z kolei obiegł ich zaraz emir Kerboga, ale B., obrany przez towarzyszów naczelnym wodzem, zadał mu klęskę i zmusił do odwrotu (28 czerwca 1098). Rycerze okrzyknęli jednogłośnie B-a panem Antyochii; jeden tylko Raymund hr. Tuluzy, który był zajął ze swoimi ludźmi cytadelę, nie chciał go uznać, wszelako, gdy nie znalazł u innych poparcia, cofnął swój protest; B. więc otrzymał legalną inwestyturę na księstwo (w lipcu 1098 r.) Przez resztę roku B. zajęty był zdobywaniem ziem niższej Cylicyi, mianowicie miast: Tarsu, Adany, Mamistry i Anazorbe. Po zdobyciu Jerozolimy, B. odbył pielgrzymkę do Grobu Świętego (Boże Narodzenie 1099) i tam otrzymał od patryarchy Daimberta, w imieniu papieża, potwierdzenie inwestytury na księstwo Antyochii. W r. 1100, podczas wyprawy do Mezopotamii, dostał się B. do niewoli emira Kamszet-gina. Cesarz Aleksy, żywiący ciągle nienawiść do księcia, ofiarował emirowi za jeńca 260,000 bezan-tów, ale sam B. wykupił się po dwóch latach niewoli za 130,000 bezantów. Wróciwszy do Antyochii, otrzymał B. wezwanie od cesarza Aleksego, aby opuścił natychmiast wszystkie ziemie, które niegdyś stanowiły własność cesarstwa greckiego. B. odmówił: wywiązała się ztąd wojna dwuletnia, z rozmaiłem szczęściem prowadzona, tak na lądzie, jak i na morzu (1102—1104). B. widząc, że nie podoła potężniejszemu nieprzyjacielowi, powierzył re-gencyę księstwa Tankredowi, a sam się udał po posiłki na Zachód. Z Włoch pojechał książę do Fran-cyi i tam ożenił się (1105) z księżniczką Konstan-cyą, córką króla francuskiego, rozwiedzioną z Hugonem księciem Szampanii, dla Tankreda zaś otrzymał rękę Cecylii, córki nieprawej króla, która się natychmiast udała do Antyochii. Objechawszy jeszcze Hiszpanię, B. wrócił do Włoch i przez dwa lata szykował się do nowej wyprawy. Zebrawszy nareszcie 12,000 jeźdźców i 60,000 piechoty, francuzów, włochów, niemców, anglików, wtargnął do Epiru i odniósł kilka świetnych zwycięstw nad wojskami cesarskiemi, wszelako stracił następnie całe swoje wojsko, przy obleganiu Durazzo, i był zmuszony podpisać pokój na zgubnych dla siebie warunkach (1108). Wróciwszy do Włoch, B. krzątał się, przez całe trzy lata około nowych zaciągów i już był gotów do odpłynięcia do Syryi, gdy go śmierć zabrała w Kanossie, w końcn lutego czy na początku marca 1111 r. Z małżeństwa z Konstan-cyą pozostawił dwóch synów: Jana, który umarł przed ojcem i Bohemnnda II.—(Gr. Enc. franę.

Lamirault’a. Porówn. Sybel: „Geschichte des ersten Kreuzzuges. 2-te Aufl. 1881 Lipsk.). r-Bohemund II (* 1107 — f 1129), książę Antyo-chii, syn poprzedniego. Do roku 20 przebywał we Włoszech, a rządy w księstwie sprawowali w jego imieniu Tankred (1112), Roger z Salerno, (1112 — 1119) i Baldwin II król Jerozolimski (1119—1126). B. odpłynął r. 1126 do Syryi na czele znacznej floty, i we wrześniu tegoż roku odbył wjazd uroczysty do Antyochii. Król Baldwin przyjął go z wielką wspaniałością i oddał mu księstwo, ale zniewolił jednocześnie do zaślubienia drugiej swojej córki, Aliksy. Ożywiony duchem wojowniczym ojca, B. wyruszył natychmiast przeciwko niewiernym; z początku sprzyjało mu szczęście, ale później spotykały go same klęski. Gdy szedł na Damaszek (1129) z hrabiami Trypolisu, Edessy i Pułkiem Andegaweńskim, przeciął mu drogę Togtikin i pobił go na głowę (7 września). W grudniu tegoż roku Emad-ed-din Zengi I, książę Alepu i Mossulu, wtargnął do jego posiadłości i rozbił go w bitwie pod Pratum Palliorum. B. legł na placu boju. Z małżeństwa swojego z Aliksą pozostawił córkę Konstancyę, która po nim panowała pod regencyą królów jerozolimskich Baidwina II i Fulka Andegaweńskiego, a następnie wraz z mężem, Raymundem z Poitiers, który ją był zaślubił dzieckiem, w r. 1136.    r-

Bohemund III (* około r. 1145 — + 1201) książę Antyochii, zwany Jąkałą, syn Raymunda z Poitiers i Konstancyi księżniczki Antyocheńskiej. Ponieważ był za młody do panowania po śmierci ojca (1149), matka rządziła za niego księstwem, najprzód sama, a następnie w asystencyi drugiego swojego męża, Renaud’a de Chatillon. Gdy ten ostatni dostał się do niewoli saraceńskiej (1159), Kon-stancya objęła napowrót samodzielne rządy księstwa, ale B. upomniał się o swoje prawa i zmusił matkę do opuszczenia Antyochii; wszelako dopiero po śmierci Konstancyi (1162) uznany został legalnym księciem. Historya B-a nie jest dokładnie znaną; aż do r. 1173 był w ciągłych wojnach z sułtanem Nur-ed-dynem. R. 1164, gdy sułtan oblegał zamek Härene, B., mając przy boku swoim hrabiego Trypolisu, Thorosa barona Armenii i greckiego stratega Cylicyi, wyruszył na wyprawę, ale został wzięty do niewoli i zamknięty w więzieniach Alepu. Po roku wykupił się, powrócił do Antyochii i odbył podróż do Konstantynopola na dwór cesarza Manuela, swojego szwagra, który mu pożyczył pieniędzy potrzebnych na okup. R. 1186 wojsko Saladyna wtargnęło do księstwa i w przeciągu trzech miesięcy zajęło 35 warowni. R. 1191 B. jeździł na Cypr, zdobyty przez króla angielskiego, a wróciwszy do księstwa, dostał się powtórnie do niewoli Leona czy Livona, barona Armenii, który go był wciągnął w zasadzkę i dopiero za usilnem wstawiennictwem króla Jerozolimskiego wypuścił na wolność, ale B. musiał go zwolnić od przysięgi lennej, jaką baronowie Armenii składali książętom Antyochii.    r-

Bohemund IV, przezwany Jednookim (* około r. 1175—f 1233) książę Antyochii i hrabia Trypolisu, syn poprzedniego; uzurpował dziedzictwo po

N.

Böhm Amadeusz Wacław, miedziorytnik,

ojcu ze szkodą Raymunda - Rupina, syna starszego swojego brata, zmarłego jeszcze za życia Bohemun* da III. Leon II król Armenii, noszący się z sekretną myślą zawładnięcia księstwem Antyochii, stanął po stronie Raymunda-Rupina i wezwał B-a do uznania praw synowca. B, odmówił i wywiązała się stąd wojna, trwająca blizko lat 20, mimo usiłowań pojednawczych Innocentego III. R. 1203 powiodło się Raymundowi zająć kilka dzielnic Antyochii, ale na trzeci dzień wyparował go B. z zajmowanych stanowisk i był samowładnym panem miasta do r. 1205, w którym znów Raymund zdobył An-tyochię i trzymał ją do r. 1208; B. wziął znów górę nad synowcem i przez lat ośm odpierał zwycięsko napady jego. R. 1216 B. musiał uchodzić przed sprzysiężeniem, uknutem przez króla Armenii, i schronił się do Trypolisu, ale po trzech latach wtargnął podstępem do Antyochii, wypędził z miasta Raymunda-Rupina i rządził już księstwem bez przeszkód aż do śmierci. W ostatnich latach panowania B. miał zatargi z braćmi Szpitalnymi i brał udział w tak zwanej wojnie Lombardów, stając już to po stronie cesarza Fryderyka II, już jego przeciwnika. Miał dwie żony: Plezancyę de Gibelet i Me li send ę, córkę Amalaryka II de Lusignan, króla Cypru i Jerozolimy; z tej pozostawił dwie córki: Heloizę, zmarłą w latach dziecinnych, i Maryę, znaną w historyi z ustępstwa praw swoich do królestwa Jerozolimskiego na rzecz Karola I Andegaweńskiego, króla Neapolitańskiego.    r-

Bohemund V (f 1251) książę Antyochii i hrabia Trypolisu, syn poprzedniego i Plezancyl de Gibelet. Nastąpił po ojcu r. 1233. Historya mało o nim podaje. Wiadomo tylko, że od r. 1243 do 1248 prowadził ciężką bardzo wojnę z królem Armenii, Hetumem I; r. 1244 brał udział w bitwie pod Gazą, w której sułtan Egiptu pobił na głowę chrześciau; wreszcie że prowadził nieustanne walki z sułtanami Chowarezmu, którzy, będąc już w roku 1244 panami Jerozolimy, zajęli ostatecznie całe księstwo antyocheńskie i zmusili B-a do płacenia haraczu.    r-

Bohemund VI (* 1237 — f 1274) książę Antyochii i hrabia Trypolisu. Od 1251 panował z początku nad księstwem pod regencyą matki swojej, Łucyi, ale gdy rządy jej okazały się wadliwemi, król francuski Ludwik święty, znajdujący się wówczas w Jaffie (1252), zmusił Łucyę, po wysłuchaniu stron obu, do oddania władzy w ręce syna.

R. 1259 B. zawarł przymierze przeciwko arabom z mongołem Hulagu, bratem i naczelnym wodzem Mangu-Hana. R. 1262 nieubłagany wróg chrześcian, sułtan Bibars, wtargnął do posiadłości B-a, zdobył Seleucyę i obiegł Antyochię; zmuszony do odwrotu przez nowy najazd mongołów, wrócił z wiosną r. 1268, mając już w swoich rękach Arsur, Cezareę, Kaifas, Jaffę i Beaufort, zamek Templaryuszów; gdy nie mógł zdobyć Trypolisu, począł niszczyć ogniem i mieczem księstwo, zdobył szturmem Antyochię w maju, wyciął w pień 17,000 mieszkańców, uprowadził w niewolę 100,000, a samo miasto zrównał z ziemią. B., posiadając już tylko w księstwie jedno miasto Laodyceę, cofnął się do Trypolisu

i, otrzymawszy po czteroletniej jeszcze wojnie z Bi-barsem zawieszenie broni (1271), dokończył już w Trypolisie spokojnie żywota.    r-

Bohemund VII (f 19 października 1287), tytularny książę Antyochii i hrabia Trypolisu, syn poprzedniego i Sybilli Armeńskiej. Nie będąc jeszcze pełnoletnim, zostawał pod opieką matki, która powierzyła regencyę hrabstwa Trypolisu biskupowi z Tortozy, Barthélemiemu. R. 1280 B., doszedłszy do pełnoletności, pokusił się o odebranie sułtanowi księstwa Antyochii i w tym celu zawarł przymierze z Johannitami, mongołami i armeńczy-kami. Pierwsza wyprawa, doprowadzona do Ale-pu, nie powiodła się; taki sam los spotkał i drugą wyprawę (1281), która się zakończyła bitwą pod Emesą, lub Homs, opodal Orontu, gdzie sułtan Kelaun pobił na głowę wojsko chrześcian i mongołów. W następnych latach B. walczył jeszcze kilkakrotnie o Antyochię, ale również bezskutecznie; wreszcie r. 1287 Kelaun odebrał mu Laodiceę, ostatnie miasto, jakie jeszcze posiadał w księstwie. Po śmierci bezpotomnej B-a przyszło między jego matką Sybillą a siostrą Łucyą do gwałtownego starcia o posiadanie Trypolisu. Strony zwaśnione pogodził sułtan Kelaun, zabierając hrabstwo dla siebie (1289). Po śmierci Łucyi, syn jej, Filip de Toucy, pan na Terza, przybrał tytuł księcia Antyochii.    r-

Bohiniec Piotr (* 1864), pedagog i nowelista słoweński, piszący pod pseud. Pod g o riez an albo Velimir, po ukończeniu nauk wstąpił do stanu duchownego i szybko zyskał w ojczyźnie rozgłos jednego ze zdolniejszych pisarzy; obok artykułów pedagogicznych, lub powiastek dla młodzieży, ukazujących się często w wychowawczem czasopiśmie „Vrtce”, pisuje nowele i opowiadania, albo na tle dziejowem osnute, albo czerpane ze współczesnego życia Słoweńców. Prace te, dotychczas niewydane jeszcze razem, ukazują się przeważnie w czasop. „Dzwon lublański•* i w „Dom i świat“.

Bohl Edward, teolog ewangielicki (* 1836 w Hamburgu), profesor teologii w uniwersytecie wiedeńskim. Dzieła jego są następujące: „Vatici-nium Jesajae“ (1861), „Zwelf messian. Psalmen“ (1862), „Forschungen nach einer Volksbibel zur Zeit Jesu“ (1873), „Die alttestamentlichen Citate im N. Testament“ (1878), „Christologie des A. Testaments“ (1884), „Dogmatik, Darstellung d. Christi. Glaubenslehre auf reformirtkirchl. Grund-

läge“ (1887). W siódmem dziesięcioleciu, wspólnie z Czerwenkiem wydawał czasopismo kościelne „Der Sonntagsbote“.    *

Böhl de Faber, ob. Caballero Ferdynand.

Bohlen Piotr (* 1796—f 1840), oryentalista niemiecki, syn ubogiego wyrobnika, od r. 1825 profesor języków wschodnich na uniwersytecie królewieckim, zasłużył się głównie opublikowaniem kilku zabytków sanskryckich. Napisał oprócz tego: „Das alte Indien“ (2 tomy, Królew., 1830—31) i wiele rozpraw lingwistycznych, jak np. „Vergleichung des Litauischen mit dem Sanskrit“ (1830) i t. d.

(* 1769 w Pradze—-f 1823 w Lipska), uczył się w Wiedniu pod kierunkiem Kohla, doszedł do wielkiej zręczności w rysunku i rytowaniu. Zostawił około 200 prac. Do najlepszych należą: „św. Paweł“, „portret Klopstocka”, „portrety królestwa Duńskich“, „Madonna“ podług Carlo Dolce i inne.

Wi G.

A. Pol.

A. Pol.

S. K.

E. D.

F-n.

innych.

Böhm Józef Edgar, rzeźbiarz niemiecki, syn Józefa Daniela rytownika, (* 1834 w Wiedniu), wykształcił się w Anglii, osiadł w Londynie 1862 r., gdzie popiersiami różnych osobistości i posążkami konnemi zjednał sobie tak rozgłośne imię, że dwór i rząd powierzali mu wykonanie dzieł pomnikowych. W tej liczbie są wielkie posągi Królowej Wiktoryi, Lorda Napiera, filozofa Kar-

W. G.

za-

F-n.

W. G.

Böhm Józef Daniel, rytownik na metalach i rzeźbiarz (* 1794 we Wlachach na Spiżu —f 1865 w Wiedniu). Zwrócił na siebie uwagę małemi pracami rzeźbiarskiemi, następnie bawił rok prawie we Florencyi i Rzymie, gdzie był uczniem Thorwaldsena, po powrocie został rytownikiem nadwornym, a następnie dyrektorem szkoły rytowni-czej w Wiedniu. Utworzył dużo rzeźb zakresu idealnego, jakoteż modeli na pieczęcie.

Böhm Teobald (* 9 kwiet. 1794 w Monachium—f tamże 25 listop. 1881), znakomity wirtuoz na flecie. B. ulepszył mechanikę fletu i napisał wiele kompozycyj na flet z towarzyszeniem fortepianu, lub orkiestry; z liczby tych utworów „32 etud we wszystkich tonacyach“ zostały przyjęte przez wszystkie szkoły muzyczne.

Böhm Józef (* 4 marca 1795 w Peszcie — t w Wiedniu 23 marca 1876), znakomity skrzypek, uczeń Rodego. W 1815 wystąpił po raz pierwszy publicznie w Wiedniu, potem podróżował po różnych krajach Europy południowej. Wróciwszy do Wiednia 1819, objął klasę skrzypiec w konser-watoryum tamtejszem. Ze szkoły B-a wyszło wielu sławnych skrzypków, jak Joachim, Ernst, Singer, Hellme8berger (starszy), L. Strauss, Rappoldi i w. in.

Böhm Józef Jerzy, astronom (* 1807 w Roz-dałowicach w Czechach—f 1868 w Pradze). W r. 1833 został asystentem w obserwatoryum wiedeń-skiem, następnie w berlińskiem, w r. 1839 prof, matematyki i geometryi praktycznej w Inspruku. Ogłosił: „Beobachtungen von Sonnenflecken 1833 — 1836 und Bestimmung der Rotationselemente der Sonne“; „Methode geogr. Breite und Azimuth zugleich zu bestimmen“, oraz zbudował przyrząd do ułatwienia znajomości nieba, który nazwał urauo-skopem. Poza obrębem astronomii zajmował się i innemi sprawami, o czem świadczą jego prace: „Ueber Düugungsversuche“ (1843) „Ballistische Versuche und Studien“; „Beschreibung der alterthümli-chen Prager Rathausuhr.

Böhm Józef von (* d. 21 stycznia 1818 r. w Wiedniu—f 21 czerwca 1880 r. tamże). Nauki pobierał w mieście rodzinnem i w r. 1839 wstąpił na służbę rządową do zarządu pocztowego. W r. 1851 był powołany do c. k. inspekcyi generalnej komunikacyi kolejowej, w 1854 jako sekretarz do dyrekcyi włoskich kolei rządowych, a w r. 1857, jako c. k. inspektor dróg rządowych południowych. W 1866 r. został dyrektorem sieci linii dróg południowych, a w r. 1870 wstąpił do dyrekcyi generalnej kolejowej w Wiedniu, jako dyrektor austryackich kolei południowych.

Böhm Karol (* w Horzowicach (Czechy), 1827 roku), uczył się w Wiedniu pod Schneiderem, Skodą, Rokitanskym, Schuhem i Pithą,

promowany 1851. Przez czas jakiś prof, chirurgii w akademii Józefa, potem chirurg naczelny, wreszcie (1870) dyrektor c. kr. ogólnego szpitala „Rudolfstiftung“. Zasłużony wielce około hygieny publicznej Wiednia, jest też autorem pracy o szpitalach: „Abhandlung ueber Krankenhäuser“, a także chirurgicznych: „Allgemeine Therapie der Knochen-brüche“ (1868); „Ueber Erkrankung der Gartner-schen Gaenge.

Böhm Józef Kamil, rzeźbiarz czeski (* 1828 w Patku—f 1862 w Pradze czeskiej). Zaczął naukę w Wiedniu, a wydoskonalił się w Pradze pod kierunkiem Maxa. W 1860 r. wyjechał do Rzymu, zkąd wróciwszy do Pragi, umarł młodo. Dzieła świadczące o szczególnych zdolnościach B-a są: „Zabój“, „Śmierć króla Jana ślepego“, „Torquato Tasso“, „Posąg cesarza Franciszka Józefa“, „św. Wacław“, „popiersie Lamoriciera“ i wiele

W. G.

lyla, Tyudalla, Beaconsfielda i in.

Böhm Rudolf, jeden z celniejszych farmakologów niemieckich (* w Nördlingen 1844), uczył się w Monachium, Wiirzburgu i Lipsku, głównie pod Bezoldem, Fickem i Ludwigiem, promowany 1867, asystent psychiatrycznej kliniki w Wiirzburgu (1868 — 1870), potem prywatny docent i asystent instytutu fizyologicznego tamże (1870 —1872), został (1872) profesorem zwyczajnym w Dorpacie, skąd (1882) przeniósł się do Marburga. Z licznych prac jego, oprócz podręcznika toksykologii (nauki o truciznach), oraz poszukiwań farmakologicznych, umieszczanych przedewszystkiem w „Archiv f. experimentelle Pathologie und Pharmacologie“ sługują na wymienienie: „Studien ueber Herzgifte“ (1871), oraz „Beitraege zur Physiologie des Kohlehydratstoffwechsels“, a także „Beitraege zur normalen und pathologischen Anatomie der Gelenke“ (1868).

Böhme Jakób (* 1575—f 1624), szewc, filozof z Gorlic, jeden z pierwszych przedstawicieli kierunku mistycznego nowszej filozofii, w epoce budzenia się badań samodzielnych, w przeciwstawieniu do powag starożytnych, dogmatyzmu i scholastyki. Poglądy jego są mglistem fantazyowa-niem na temat zagadnień teozofii, teoryi poznania i filozofii natury, ożywionem tu i owdzie śmiałemi pomysłami metafizycznemi, które rozwinęli później Baader, Schelling i Hegel. Jest w nim także w zawiązku psychologiczna teorya względności czucia i woli. Zło jest równie koniecznem jak dobro, gdyż jedno warunkuje drugie; bez złego nie byłoby pożądania, nie wiedzielibyśmy bowiem, że jest coś lepszego, co pożądać warto. Dobro tylko w złem może być odczutem, pożądanem i czyn-nem. Bez zła nie byłoby życia i ruchu, nie by-

j, o.

kie.

F. J.

łoby nawet czucia bez tych przeciwieństw; wszystko stałoby się niczem. Dokładne przedstawienie nauki B-go jest niemożliwem ze względu ua chaotyczną terminologię i pomieszanie najsprzeczniejszych pojęć, objawienia biblijnego, teoryj Para-celsa i własnych natchnień. B. był samoukiem i wizyonerem; właściwie studyował tylko biblię, która mu dostarczyła niewyczerpanego tematu do widzeń, nader obszernie w licznych pismach komentowanych. Nie uznawał też wartości studyów książkowych, opierając wszystko na własnem we-wnętrznem doświadczeniu; to ostatnie zaś pojmował uczuciowo i mistycznie: poznanie, skierowane ku przyrodzie, nie doprowadza do niczego, tylko poznanie duchowe wewnętrzne daje wiedzę; potrzeba zaś do tego pewnego specyalnego stanu (ekstaza), gdyż w stanie normalnym nic poznać nie możemy. Wogóle w jego teoryi poznania, uczucie zastępuje rozum, a wizye—dochodzenia naukowe. Tylko uczucie, łącząc nas z Bogiem, da-

1> •

VU

w?

Fig. 8. Böhme Jakób.

ję nam wiedzę. Ażeby jednak połączyć się z Bogiem, trzeba go mieć w sobie. Mając go w sobie, przejmujemy uczuciem jego światło, czyli całą prawdę. Owe stare indyjskie pojęcia były czemś nowem i śmiałem w ówczesnej Europie, podobnie jak nowem było lekceważenie książek i powag; wywarły też wielki wpływ na późniejszych myślicieli, nietylko mistycznych (Jacobi, Baader), ale racyonalistycznych, którzy (Fichte, Schel-ling, Hegel), przetłómaczyli uczuciowo-allegoryczne pomysły B-go na język pojęć oderwanych, ścisłych i bardziej świeckich. (Hegel streszcza B-go obszernie w swojej „Historyi filozofii“, t. III, str. 296—327). Przez protestantów uznany za bezbożnika, mimo ascetycznego życia, był wielokrotnie prześladowany, pisma jego palone i sam z kraju wygnany. Główne pisma B-a: „Aurora oder Morgenröth im Aufgang“ 1612; „Von dem dreifachen Leben d. Menschen“ 1620 i „Vierzig Fragen von der Seele“ 1623. Pierwsze wydanie zbiorowe H. Beets’a w Amsterdamie 1675, ostatnie K. W. Schieblera w Lipsku 1861. Pisali o nim: Wullen, Sillig, Hamber-ger i in.—U nas H. Struve w swojej „Logice“, 1870, str. 84, 85, streszcza teoryę poznania B a.

Böhme Franz Magnus (* 11 marca 1827 r. w Willerstedt pod Wejmarem), pedagog i pisarz muzyczny, uczeń G. Töpfera, następnie Hauptman-na i Rietza w Lipsku. Przeszło 20 lat przemieszkiwał w Dreźnie, gdzie zajmował się udzielaniem lekcyj prywatnych; w 1878 r. objął klasę historyi muzyki i kontrapunktu w konserwatoryum frank-furckiem (nad Menem). Od 1886 r. osiadł znowu w Dreźnie. B. wydał: „Altdeutsches Liederbuch“ (1877); „Aufgabenbuch zum Studium der Harmonie“ (1880); „Kursus der Harmonie“ (Moguncya, 1882); „Geschichte des Tanzes in Deutschland“ (Lipsk, 1886); oraz wiele pieśni na chóry męs-

A. Pol.

Böhmer JustusHenning, uczony prawnik niemiecki (* r. 1674 w Hanowerze), został w r. 1701 nadzwyczajnym profesorem prawa w Halli, w 1712 prof, zwyczajnym, w 1719 tajnym radcą, w 1731 dyrektorem uniwersytetu, w roku 1744 kanclerzem i pierwszym profesorem prawa (f r. 1749). Dotychczas w użyciu będące jego liczne pisma są: „Tractatus de jure parochiali“ Halla, 1701, 5 wyd., 1738; „Jus ecclesiasticura protestauticum“, tamże, 1714—37, 5 tom., nowe wyd. 1732 i nast.; „Con-sultationes et decisiones“, tamże, 1733 — 1754; „Exercitationes in pandectas“, Getynga, 1745 — 1751,4 t.; „Corpus juris Canonici“ Halla, 1748. F-J-

Böhmer Johan Fry dery k, najstarszy syn poprzedniego; także uczony prawnik (* 1704 w Halli), po odbyciu studyów na uniwersytecie tamtejszym, został w roku 1725 doktorem prawa i profesorem tamże, wkrótce potem radcą nadwornym, w r. 1739 „Comes palatinus“, 1744 radcą tajnym, po śmierci swego ojca w r. 1750 pierwszym profesorem i dyrektorem uniwersytetu we Frankfurcie nad Odrą, w r. 1770 zaliczony w poczet szlachty, (f 20 maja 1772 r.). Napisał: „Criminal Compendium“ 1732; „Observationes ad Carpzovii praxin rerum criminalium“ Frank, nad Odr., 1759; „Me-ditationes ad Constitutionem Criminalem Caroli-nam“ Halla, 1770 r.

Boehmer Georg Ludwig, prawoznawca, brat powyższego (* 18-go lutego roku 1719). Po odbyciu studyów w swojem rodzinnem mieście w roku 1738, otrzymał stopień doktora i miewał odczyty, został w 1740 nadzwyczajnym, w r. 1714 zwyczajnym profesorem prawa w Getyndze, w 1744 radcą, w 1746 radcą nadwornym, w 1770 tajnym radcą sądowym, w r. 1764 prymaryuszem i ordynaryuszem wydziału prawnego. B. odznacza! się szczególnie jako znawca prawa rzymskiego i lennego.—Napisał: „Principia juris canonici“, Getyn., 1762; „Principia juris feudalis“ 1765, 8 wyd., r. 1819; „Observationes juris feudalis“ 1765; „Observationes juris canonici“ 1767; „Electa juris civilis“ 1767 — 1778, 3 t.; „Electa juris feudalis“ Lemgo, 1795, 2 t.; „Auserlesene Rechtsfälle aus allen Theilen des Rechtsgelehrsamkeit“ Gott., 1799 —1801, 3 tomy, wydane przez Hoppenstedta i „Sy-

K. .7.

stematis juris civilis fragmenta“ Getynga, 1799, wydane przez Meistern.

Böhmer Jan Fryderyk, dziejopis niemiecki (* 1795 we Frankfurcie nad M. — f 1863 tamże), studyował prawo, oddał się wszakże całkowicie pracy dziejopisarskiej. Odbywszy w r. 1818 podróż naukową do Włoch, w r. 1823 został sekretarzem towarzystwa badaczy dawnych dziejów niemieckich, a w 1830 dyrektorem biblioteki w mieście rodzin-nem. Za pobytu swego we Włoszech rozmiłowawszy się w średniowiecznym romantyźmie, skutkiem czego wrogiem był protestantyzmu, uważając go za przyczynę rozerwania jedności Niemiec, jął zbierać dokumenta do historyi średniowiecznej swojej ojczyzny, i uwolniwszy się od wszystkich obowiązków, z wyjątkiem bibliotekarskiego, co rok prawie podróżował po Niemczech, Włoszech, Francyi i Ho-landyi, poszukując materyałów historycznych po archiwach i bibliotekach. Owocem tych skrzętnych badań było dzieło, mające znaczenie epokowe p. t. „Regesta imperii“. Z innych licznych prac jego wspomnieć należy: „Urkunden der römischen Könige und Kaiser von Konrad 1 bis Heinrich VII 911— 1313 in kurzen Auszügen“ (Frankfurt, 1831); „Die Reichsgesetze von 900 bis 1400“ (tamże, 1832); „Urkunden sämtlicher Karolinger“ (tamże, 1833) „Urkunden der Reichsstadt Frankfurt“ (t., 1836); „Urkunden Ludwigs des Bayern, König Friedrichs des Schönen und König Johann von Böhmen“ (t., 1839), „Regesten der Kaiserreichs unter Heinrich Raspe, Wilhelm, Richard, Rudolf, Adolf, Albrecht u. Heinrich VII, 1226 — 1313“ (Stutgart 1844); „Die Regesten des Kaiserreichs unter Philipp, Otto IV, Friedrich II, Heinrich VI und Konrad IV, 1198—1254“ (t., 1847—49); „Wittelsbachsche Regesten“ (t.1854). Oprócz tego, według Pertza „Monumentów“, rozpoczął wydawnictwo „Fontes rerum germanicarum“ (Stutgart 1843—68 4 t.) i ogłosił w niem niektóre źródła historyczne z XII i XIII w. Z literackiej po nim spuścizny, której wydanie zabezpieczył zapisanym na to własnym funduszem, wyszły: „Acta imperii selecta“ (Inszpruk, 1866—68), dzieło bardzo szacowne, wydane przez Fickera; „Die Regesten des Kaiserreichs unter Karl IV“ (1874), opracowane przez Hubera; „Die Regesten der Erzbischöfe V. Mainz“ (t., 1878 i nastp.), które wydaje Will. Przejrzane i uzupełnione wydanie „Regestów“ böhmerowych wychodzi pod opieką Mühlbachera, Fickera i Hubera (Inszpruk od r. 1879). Pomniejsze pisma jego wraz z życiorysem ogłosił Janssen we Freiburgu 1865 r. w 3 tomach.    *

Böhmer Edward, teolog i romanista niemiecki (* 1827 w Szczecinie), wykładał w uniwersytetach w Halli i Strasburgu filologię romańską, lecz w r. 1879 dobrowolnie z katedry profesorskiej ustąpił, aby się całkowicie poświęcić studyom swym ulubionym. Jego system transkrypcyi w językach romańskich był ogólnie przyjęty. Najpierwszem z ogłoszonych dzieł jego było wydanie „Tractatus de Deo et homine” Spinozy, który on znalazł w Holandyi, (Halla, 1852); potem się ukazały: „Ueber die Apokalipsę des Johannis“ (1855); „Das erste Buch der Thora“ (1862). Z pism jego najgodniejszem uwagi jest: „Ueber die proveucalische Poesie der Gegenwart“ (Halla, 1870 r.); nadto jeszcze zasługują na wzmiankę: „Jahrbuch der deut. Dante-Gesellschaft“ (Lipsk, 1867—71) i „Spanisch reformers of 2 centuries from 1520“ (Strassburg, 1874—1883, 2 t.). Prócz tego z Giesebrechtem wydawał czasopismo „Damaris“ (Szczecin, 1860 -65), a sam od 1871 wydaje „Romanische Studien“ (Halla-Strassburg). *

Böhmoria, Ob. B o e m e r i a.

Böhmsrt Karol Wiktor znany pisarz ekonomiczny niem., * 1829 w Quesitz pod Lipskiem. W r. 1855, będąc adwokatem w Meissen pod Dreznem, odznaczony został nagrodą za rozprawę: o podniesieniu stanu rękodzielniczego przez magazyny, spółki i t. p. i odtąd oddał się wyłącznie pracom ekonomicznym. Przedewszystkiem w Meissen założył stowarzyszenie zaliczko wo-kredytowe, typu Schultza-Delitscha (ob.)—a w r. 1856 odbywszy długą podróż po Europie środkowej, osiedlił się w Hejdel-bergu, jako docent tamtejszego uniwersytetu i współredaktor „Tygodnika ekonomicznego“, wydawanego przez Raua i Roschera. W rok później powołano go do Bremy na redaktora tamtejszego „pisma han-

ii?

iisi

Fig. 9. Böhmert Karol.

dlowego“, które redagował też od r. 1857 — 60. Od r. 1861 — 66, jako syndyk bremeńskiej izby handlowej, odznaczył się usiłowaniami wprowadzenia swobody przemysłowej w urządzeniach tego wolnego miasta, a jednocześnie brał udział w zorganizowaniu kongresu niemieckich ekonomistów. W jesieni 1866 powołano go na profesora ekonomii i statystyki w politechnice w Zurychu, skąd w r. 1875 na toż samo stanowisko przeniósł się do politechniki w Dreźnie. Tu jednocześnie oddano B-owi dyrek-cyę rządowego biura statystycznego, i od r. 1875 wydaje on „Zeitschrift des königl. sächs. statistischen Bureau“. Z prac jego naukowych po-za tem na uwagę zasługują: „Freiheit der Arbeit“ (Brema,

1858), „Beiträge zur Geschichte des Zunftwesens“ (Lipsk, 1861) — uwieńczone nagrodą przez lipskie Towarzystwo księcia Jabłonowskiego. „Untersu-

chuugeu über die Lage der Arbeiter in der Schweiz“

ca u, kiedy Borelli twierdził, że klatka piersiowa przy zamkniętej nagłośni uciska płuca; dowiódł dalej, że zastawki same przez się są dostateczne do powstrzymania wstecznego odpływu krwi z komórek serca do przedsionków. Z grubo - chemicznym poglądem o kwaśuości i alkaliczności, jako przyczynie chorób wogóle, z fermentacyą (fantastyczną) w żołądku, załatwił się krótko, przy pomocy doświadczeń, którym zresztą sam nie przyznawał dowo-dności bezwzględnej, twierdząc słusznie, że omyłka jest zawsze możliwą (w piśmie: „De experientia fallaci“), opisanych w rozprawie: „De alcali et aci-di insufficientia pro principiorum seu elementorum corporum naturalium munere gerendo“. Wykazał on („de chylificatione“) że niema fermentacyi w żołądku w znaczeniu chemiatrów, że żółć nie burzy się za dodaniem kwasów, ani sok trzustkowy za dodaniem alkalii. Natomiast umiał doskonale oce

(Zurych, 1872), „Arbeiter Verhältnisse und Fabrikeinrichtungen der Schweiz“ (Zurych, 1873). Od czasu wydania tych dzieł o kwestyi robotniczej,

B. redaguje wspólnie z Gneistem (ob.) w Berlinie wydawany „Arbeiterfreund“, pismo centralnego stowarzyszenia dla dobra klas pracujących. B. w pracach swoich stanowczo przyznaje się do wolnohan-dlowych zasad Adama Smitha, Cobdena i Bastia-ta, w walce szkoły manchesterskiej i socyalno-po-litycznej partyi stara się wszakże utorować nowy socyalno-statystyczny kierunek. Nadto podniósł B. myśl międzynarodowej ankiety nad dokonanemi próbami dopuszczenia robotników do udziału w zyskach i rezultaty jej ogłosił pod tytuł.: „Die Gewinnbetheiligung, Untersuchungen über Arbeitslohn und Unternehmergewinn“ (Lipsk, 1878). Bardzo cenną jest jego praca: „Das Armenwesen in 77 deutschen Städten und Landarinenvarbäuden“ (2 tomy, Drezno, niać wartość nowszych środków lekarskich chemi-1886). Filantropijno - ekonomiczne poglądy swoje cznych. („De modicamentorum chymicorum et ga-naukowe stara się B. spożytkować w praktyce tak- lenicorum praepollentia dubia“). Charakterystycznem że, jako przewodniczący drezdeńskich stowarzyszeń: dla jasności poglądu B-a jest to, że uznaje donio-przeciw ubóstwu i żebraninie, przeciw nadużyciu słość oględzin pośmiertnych i rozbioru zwłok, lecz trunków, jakoteż dla dobra ludu.    Dr' J- Br-    przestrzega zarazem, aby nie w samym tylko wy-

Böhmerwald, ob. Las Czeski.    niku sekcyi przyczyn choroby szukać: „Concédera

Fu.

Bohn (von) German, malarz historyczny (* 1812 w Heilbronn), zamieszkał w Paryżu, w 1877 został malarzem nadwornym w Stutgarcie i szlachcicem. Odznaczył się już w Paryżu; najlepsze obra-

„Hagar i Izma-„Sw. Elżbieta“, w. o.

Bohîl J au, lekarz, syn bogatego kupca (* w Lip- jubet nos lustrationibus his aliquando mortis cau-sku 1640), korzystał z bardzo starannego wychowa- sam experm non tarnen equidem sana ratio morbi nia, uczył się medycyny w Jenie i Lipsku. W 1663 causam“. Oprócz licznych mniejszych prac, odno-przedsięwziął podróż naukową po Niemczech, Da- szących się do medycyny praktycznej, napisał dwa nii, Holaudyi, Anglii i Francyi; po powrocie (1665) obszerne, podstawowe dzieła o medycynie sądowej, promowany w Lipsku na doktora, został (1668) dziś jeszcze cenione. Główne jego prace (całkowi-profesorem anatomii, fizykiem miasta (1690), profe- ty spis u Hallera) są: „Circulus anatomico-phy-sorem medycyny praktycznej (1691), piastował (od siologicus seu oeconomia corporis animalis, hoc est 1699) godność dziekana „decanus perpetuus“ i f cogitata functionum animalium potissimarum forma-1718.—B. należy do znakomitszych lekarzy wszyst- i litatem et causam concernentia; accesserunt disser-kich czasów; odznaczał się zarówno wielostronną tationes physiologicae“ Lipsk, 1680). — „Dissertatio-wiedzą, trafnym sądem i ujmującem obejściem, nes chymico-physicae“ (1685). — „De renunciatione Nie był to jeden z owych genialnych umysłów, co vulnerum seu vuluerum lethalium examen“ (1689 odkryciami nowe stwarzają epoki, ale spokojny, i później aż do 1711. Haller zwie tę księgę dzielny pracownik, budujący wytrwale i przebuio- „egregium opus“). — „Dissertatio de officio mediei wujący niejedno. Pospolicie poczytują mu za naj- duplici, clinico nimirum et forensi“ (1704, podług większą zasługę że jakoby pismami swemi, jako Hallera „über eximius“). główny przeciwnik, zwalił był chemiatryą. Tak nie jest — taki czyn dziejowy znaczeniu B-a nie odpowiada. Prawda, że prace jego zadały nauce de le Boë Sylviusa (ob.), a raczej małych jego

uczniów, cios zabójczy, lecz nie taki był cel pism zy jego są: „Śmierć Kleopatry“,

Bohu Emil (* 14 stycznia r. 1839 w Bielau), kompozytor i pisarz muzyczny niemiecki. Po ukończeniu uniwersytetu wrocławskiego, poświęcił się wyłącznie muzyce. Teoryę muzyczną studyował pod kierunkiem J. Sehäffera, grę zaś na organach u Baumgarta. W 1868 został organistą przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu, założył pod swo-jem imieniem towarzystwo muzyczne, które wkrótce powszechnego dostąpiło uznania. W r. 1884 B. został mianowany przez uniwersytet wrocławski

B-a. Główna chwała należy mu się za to, że uznał el“, „Romeo i Julia“, „Hamlet“, wielką doniosłość doświadczenia — ekspery- „Walkirya“. mentu — zarówno w fizycznym, chemicznym i neurologicznym względzie (a więc prześcigając tu Harvey a i Borellego), oraz że zainaugurował fi-zyologią doświadczalną. Jego fizyclogiczne badania, oparte na doskonałych wiadomościach z fizyki i chemii, musiały go koniecznie uczynić gorącym zwolennikiem Harveya i nauczyły go jasno pojmować błędy ówczesnej chemiatryi, a zwłaszcza jej nieuzasadnionych urojeń. Lecz z drugiej strony, oceniał on w całej pełni to, co oua dobrego zdziałała, i, pomimo swego zamiłowania w jatrofizyce, i doktorem filozofii (honoris causa). Z jego kompo-często sprzeciwiał się naukom Borellego (ob.), zycyj najwięcej podobają się pieśni na chór i gło-Tak np., wbrew temu ostatniemu zaznacza, że pro- sy pojedyńeze. B. wydał: „Bibliographie der Mu-ste rozszerzenie klatki piersiowej wystarcza dla wde- ¹ sikdruckwerke bis 1700, welche auf Universitäts-

*

Encyklopedya Powszechna lluntr. T IX

bibliothek, Stadtbibliothek etc. zu’ Breslau aufbewahrt werden" (1883); kompozycye Mendelsohna i Chopina; ostatnią z jego prac jest dzieło pomnikowe: „Zbiór dawnych wielogłosowych pieśni świeckich, począwszy od reku 1550—1630, w partyturach“.

S. K.

And. S.

A. Pol.

Bohnenberger Jan Bogumił E’ryderyk, fizyk i astronom (* 1765 w Simmozheim w Wirtembergii—f 1831 w Tubindze). Syn pastora Bogumiła Krysztofa B-a (* 1732 — f 1807), autora dzieła „Beiträge zur theoretischen und praktischen Electricitätslehre“ (1793—5), sam również był z początku wikaryuszem, następnie jednak oddał się-astronomii, a po studyach w Gotha i Getyndze zo stał w r. 1796 asystentem obserwatoryum w Tubindze, gozie w roku 1803 otrzymał katedrę astronomii. Jest on wynalazcą elektrometru, oznaczanego jego nazwiskiem (ob. Elektrometr), oraz przyrządu rotacyjnego, służącego do demonstracyi objawów obrotu ziemi. Przyrząd ten, zbudowany wr. 1817, składał się z kuli wirującej w dwu pierścieniach ruchomych, umieszczonych w zawieszeniu Cardana, i służył do uwidocznieuia, że tak zwana oś wolna ciała obracającego się dąży do zachowania niezmiennego położenia w przestrzeni; udoskonalony został następuie przez Foucaulfa, który mu nadał nazwę gyroskopu (ob.). Znaną jest również metoda B-a oznaczania natężenia siły ciężkości za pomocą wahadła rewersyjnego (ob. Wahadło). Z dzieł jego ważniejsze są: „Anleitung zur geographischen Orts-bestimung“ (1795) „Astronomie“ (1811); „Anfangsgründe der höheren Analysis“. Wraz z Linde-nauem wydawał „Zeitschrift für Astronomie und verwandte Wissenschaften“ (1816 — 1818), z An-thenriethem „ Tübinger Blätter für Naturwissenschaft und Arzneikunde“ (1815—1818). Bohoduchow, ob. Bogoduchow.

Bohol, jedna z wysp Filipińskich, na północo-wschód od Mindanao (10° bz. pn., 124° dł. wd. Gr.) górzysta, urodzajna, dobrze nawodniona, otoczona mnóstwem skał i skalistych wysepek, 3,249 km. □ , 235,754 m-ców (1887); połów pereł na wybrzeżu, —główne miasto Jagna.

Bohomolec Franciszek (* 29 stycznia 1720— f 1784), jezuita, który, pod wpływem oświaty wieku XVIII i za przykładem Konarskiego, przyczynił się znacznie do wzrostu piśmiennictwa, do udoskonalenia edukacyi, do wytępienia przesądów, zabobonów i uprzedzeń, jakie wskutek fanatycznego i bezkrytycznego nastroju doby poprzedniej zagnieździły się w kraju. Urodził się w woj. Witebskiem, z ojca Pawła Józefa i matki Franciszki z CedroW8kich. Wykształcenie odebrał prawdopodobnie u jezuitów, których zakon pociągnął go ku sobie w 1737. Wysłany dla uzupełnienia nauk za granicę, przebył lat 4 w Rzymie, pod kierunkiem głównym Contuccego. Powróciwszy do kraju, wykładał około r. 1750 retorykę w akademii wileńskiej i ^tedy wydał nieraz przedrukowywany podręcznik do nauki łaciny, napisany przez Franciszka Wagnera („Supellex latinitatis et Phraseolo-gia“, Wilno, 1751). W r. 1752 przeniesiony do Warszawy, do t. zw. „gymnasium Zaluscianum“,

miał tu po łacinie mowę w obronie uzdolnień polaków przeciw zarzutom włocha Ubalda Mignoniu-sa, a następnie występował w tej kwestyi powtórnie, kiedy przeciwnik napisał odpowiedz („Pro ingeniis polonorum oratio“ 1752, „Ubaldo Migno-nio, Praeceptori suo suavissimo, Varmius extati-cus“). W r. 1753 był profesorem retoryki w kolegium szlacheckiem jezuitów, założonem na wzór konwiktu Konarskiego, i bardzo gorliwie zajmował się kształceniem młodzieży w stylu polskim prozą i wierszem, jak o tern świadczą zbiory wypraco-wań, dokonywanych pod jego okiem i wydanych p. t. „Zabawki oratorskie niektórych konwiktorów akademii szlacheckiej warszawskiej” (1755, w 2 tomach, przedrukowywane parokrotnie), oraz „Zabawki poetyckie niektórych kawalerów” i t. d. (1758). Mieści się tu także praca samego B-a, pierwotnie po łacinie napisana, o języku polskim, wymierzona przeciw makaronizmom łacińskim i francuskim, przetłómaczona i przy pomocy profesora rozszerzona przez Ksawerego Leskiego. Dla szkoły pisał B. komedye, przerabiane zazwyczaj z francuskiego, najwięcej z Moliera, z opuszczeniem ról kobiecych („Figlacki”, „Nieroztropność”, „Pan do czasu”, „Junak” i t. d.); są jednakże między niemi i oryginalne, skierowane przeciw rozmaitym śmiesznościom ówczesnym, np. przeciw nierozumnemu naśladownictwu francuszczyzny („Paryża -nin polski”, „Urażający się”). Ogółem jest ich 25; wyszły w 5 tomach (1755—1760) i miały później trzy jeszcze wydania (ostatnie 1772—1775). Kiedy założono w Warszawie teatr publiczny r. 1765, zaczął B. pisać komedye już z rolami ko-biecemi i utworzył ich 10: „Małżeństwo z kalendarza“, „Marnotrawca”, „Staruszkiewicz“, „Staruszka młoda“ (wszystkie 4 z roku 1766), „Nad-groda cnoty“, „Ceremoniant“, „Monitor“, „Pan dobry“, „Pijacy“ (wszystkie 5 z r. 1767), „Czary“ (1775). B. dał także początek operze naszej, pisząc „komedyjkę do śpiewania na wzór włoskich intermezzi“ p. n. „Nędza uszczęśliwiona“ (1770). Ułożył również popularne w swoim czasie powiastki p. t. „Rozrywki ucieszne i dowcipne“ (1763, wyd. 5-te r. 1780). Wierszem władał także gładko. Znane są w tym względzie następne utwory: „Suplika do ks. Czartoryskiego względem wydania komedyi Panna na wydaniu“, „Wieczory do państwa Czempińskich“, „Pochwała wesołości“, „Odpis Krasickiemu“, „Kurdesz nad Kurdeszami“. Wielce wpływową była działalność B-a wydawnicza i redaktorska. Chcąc dać spółczesnym sobie wzory pięknej polszczyzny, przedrukował znakomitsze dzieła z epoki Zygmuntowskiej. Rozpoczął od „Zbioru dziejopisów polskich“ w czterech dużych tomach (1764—68), mieszcząc tu kronikę Bielskich, kronikę Stryjkowskiego, z dodatkiem historyi Ros-syi, pisanej przez La Combe’a, a tłómaczonej przez Grzegorza Kniaziewicza, kronikę Kromera w przekładzie Błażowskiego, kronikę Sarmacyi Gwagnina w przekładzie Paszkowskiego. Potem przypomniał poezye Jana Kochanowskiego (1767), następnie poe-ezye Sarbiewskiego, z wielu przekładami polskie-mi, między któremi są też tłómaczenia samego

(Warsz. 1886, str. 291—330).

B-a (1769), dalej przedrukował Przysłowia A. M. Fredry (1769), tłómaczenie „Jerozolimy Wyzwolonej“ przez Piotra Kochanowskiego (1772), oraz „Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego“ przez Orzechowskiego (1773). Jako redaktor, wydawał B. „Wiadomości Warszawskie“ od 1765 do 1774 i „Monitora“ od 1765 do 1784. Szczególniej wydawnictwo „Monitora“ jest ważae, jako pierwszego u nas czasopisma, które postawiło sobie za cel wyraźny wpływanie na opinię czytelników i szerzenie wśród nich idei umiarkowanego postępu, który korzysta ze wszystkich zdobyczy, jakie cy-wilizacya z sobą przynosi, ale] korzysta rozważnie, starając się unikać przesady i krańcowości. Ze wszystkich głośnych pisarzy francuskich XVIII wieku brał „Monitor“ karm' duchową, łagodnie i spokojnie odsuwając to, co z zasadniczemi kwe-styami religii i obyczaju było sprzeczne. „Monitor“ brał sobie za wzór „Spectatora“ angielskiego i zdrowy rozsądek cenił nadewszystko. We wszystkich

„Uwagi z doświadczenia, czyli opisanie dokładne torfu“ (1771), „Historya o podróżach przez p. de la Harpe“ (1783). Majątek swój (3 tyBiące dukatów) zapisał testamentem dla ubogich w Warszawie, 5 ze szlachty i 10 mieszczan corocznie (z procentu); do dziś dnia ubodzy z tego funduszu korzystają. O B-u pisali szczegółowiej: H. Biegelei-sen: „Żywot ks. jezuity F. B-a“ (1879), F. Łagowski w „Encykl. wychowawczej“ t. II, 199—220, A. Bełcikowski: „Ze studyów nad literaturą polską”

P. Chm.

!>

'âÜÉ

Fig. 10. Bohomolec Franciszek.

probostwo Skaryszewskie i Praskie i na tem stanowisku zyskał sobie szacunek i przywiązanie parafian. Podobnie jak brat jego, poczynił i on znaczne zapisy na rzecz ubogich. Umarł w szpitalu bonifratrów.—Z ob. Wł. Smoleński: „Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII“.

Bohorić Adam, reformator religijny i pisarz słoweński w XVI w., znany ze swej gorliwości w szerzeniu protestantyzmu wśród Słoweńców. Do prac jego piśmienniczych należy gramatyka dla Słoweńców, napisana po łacinie p. t. „Arcticae horulae*' (Wittemberg, 1584), niesłusznie uważana za pierwszą

P. Chm.

Bohomolec Jan (* 27 stycznia 1724—f 17 lutego 1795), brat Franciszka, również w sprawie tępienia przesądów i zabobonów zasłużony, urodzony w woj. Witebskiem, r. 1739 wstąpił do zakonu jezuitów, kształcił się w akademii wileńskiej, gdzie został magistrem nauk wyzwolonych i filozofii; poczem uczył w niższych szkołach lat 4, wykładał filozofię lat 6 i tyleż lat był prefektem szkół. Otrzymawszy stopień doktora teologii, pełnił obowiązki cenzora w kolegium warszawskiem do r. 1771, a wreszcie był profesorem prawa kanonicznego. Pierwszem jego dziełkiem była „Odpowiedź na zarzuty względem przeznaczenia boskiego“ (Warsz., 1766); potem w książce „Prognostyk zły czy dobry komety roku 1769 i 1770, albo natura i koniec komet“ (tamże, 1770), uspakajał umysły ze stanowiska naukowego i teologicznego. Najważniejszem atoli, najbardziej wpływowem było jego dzieło p. t. „Dyabeł w swojej postaci z oka-zyi pytania, jeśli są upiory“ (Warsz., 1772, później kilkakrotnie przedrukowywane). B. pozostaje oczywiście w rozwinięciu tej kwestyi na stanowisku religijnem, ale z całą mocą napada na zakorzenioną wiarę w upiory i odrzuca wszelkie czarodziejstwo, a więc potępia pławienie czarownic. Zasadniczy swój punkt widzenia określa w słowach: „Nie jestem ani z liczby tych, którzy wszystkim, ani z tych, którzy żadnej rzeczy nie wierzą. Owszem, oba te gatunki ludzi sądzę być godne politowania. Wierzyć bowiem we wszystko — znak jest słabego, nic nie wierzyć—skażonego umysłu“. Nie zdołał jednak B. uniknąć zarzutów ze strony teologów; bronił się przeciwko nim w broszurze zagadnieniach owoczesnych: wychowawczych, spo- łacińskiej: „Responsio ad censuram libri de natura łecznych, politycznych, naukowych i literackich, et potestate daemonis“ (Warsz., 1775), a po polsku szedł zawsze naprzód i bardzo żywo zwalczał ogłosił jeszcze: „Przydatek do książki: dyabeł wszelkie zastarzałe a bezzasadne uprzedzenia. Do w swojej postaci, o objawieniu się duchów“ (tam-„Monitora“ pisywały najlepsze ówczesne pióra: Na- że, 177). Po zniesieniu zakonu jezuitów wezwany ruszewicza, Krasickiego i t. d. Co w tern czaso- I został B. przez Fr. Bielińskiego, pisarza w k., na piśmie wyszło od samego B-a, dziś oczywiście ( nauczyciela syna jego. Około r. 1775 otrzymał oznaczyć niepodobna, lecz zasługa wytrwałego przez lat 20 prowadzenia go w tym samym kierunku, wobec zmieniających się spółpracowników, słusznie należy się redaktorowi. W końcu wspomnieć wypada o pracach biograficznych B-a, będących przeróbkami, lub kompilacyami. Są to: „Opisanie krótkie państwa tureckiego“ (1770), „Życie Jana Zamoyskiego“ (z Heidensteina), „Życie Jerzego Ossolińskiego“ (według pamiętnika tegoż). Z prostych przekładów przytoczymy: „Listy różne ku chwalebnej ciekawości i chrześciańskiemu zbudowaniu służące“ (1767), „Rozmowy duszy z Bogiem“ (1770),

w tamtejszej szkole niemieckiej św. Piotra i Pawła, następnie w gimnazyum w Dorpacie, po ukończeniu którego wstąpił do uniwersytetu petersburskiego 1833 r. i tu na wydziale języków wschodnich, w ciągu dwóch lat studyował języki arabski i perski, potem zaś, wskutek znajomości z Bollensenem, uczniem Jerzego Ewalda, sławnego oryentalisty niemieckiego, odął się pracy nad nauką sanskrytu. Dla dalszego Bohorcdczany, miasto powiatowe w öalicyi kształcenia się w tym przedmiocie udał się na wiosnę 1835 r. do Berlina, gdzie słuchał wykładów Fr. Boppa, w jesieni zaś tegoż roku do Bonn i tu uczył się sanskrytu pod kierunkiem Aug. Schlegla i Lassena. W r. 1838 otrzymał stopień doktora filoz. w uniwersytecie gisseńskim (Giessen) po napisaniu rozprawy o Paninim, znakomitym gramatyku indyjskim z w. IV przed Chr. Rozprawa ta (niedrukowana) była pracą wstępną do obszerniejszego dzieła, wydanego w 1.1839—40 w Bonn p. t. „Pänini’s acht Bücher grammaticher Regeln“ w 2-ch tomach, zawierającego tekst gramatyki Pâniniego ze wstępem, objaśnieniami i vtfybornemi w końcu wykazami. W r. 1842 B. powrócił do Petersburga jako adjunkt tamtejszej akademii nauk. W r. 1856 został członkiem zwyczajnym tejże akademii; lecz z powodu słabości zdrowia opuścił Petersburg w r. 1868 i przeniósł się do Jeny, a następnie osiadł w Lipsku, gdzie dotąd zamieszkuje. W r. 1875 otrzymał rangę radcy tajnego. Długoletnią i roz-Bohowitynowa Zofia z ks. Czartoryskich ległą działalność naukową B. skierował głównie ku

gramatykę słoweńską. Obok tego napisał kilka podręczników szkolnych dla nowootworzouych szkół protestanckich w Krainie, Sztyryi i Karyntyi. Pisownia i formy językowe, ustalone przez B-a w jego gramatyce, przetrwały bez zmiany do r. 1843, t. j. do czasu, gdy wskrzesiciele literatury słoweńskiej zapragnęli uprościć ortografię swego języka na wzór innych narodów słowiańskich.

N.

wschodniej, u podnóża Karpat Lesistych, w pobliżu prawego brzegu Bystrzycy (prawy dopływ Dniestru) i przy gościńcu bitym, który ze Stanisławowa, na B., Delatyn, wiedzie przez przełęcz Delatyńską do Węgier, około 5,400 m-ców,—w tern blizko połowa żydów, reszta unici w ²/₃ i katolicy w ¹f₃ części.— Siedlisko starostwa, rady powiatowej, urzędu podatkowego i pocztowego, sądu powiatowego;—parafia katolicka (dekanat stanisławowski, archidyecezya lwowska) w miejscu, z kościołem murowanym, wystawionym w 1742 r., a poświęconym 1775 r. — Klasztor dominikanów, osadzonych 1691 r. przez Konstancyę Potocką; parafia i dekanat unicki w miejscu (archidyecezya lwowska). — Powiat B - s k i zajmuje 893 km. □ i przeszło 60,000 m-ców; powierzchnia kraju pagórkowata, od południa górzysta, — urodzajne grunta znajdują się przeważnie w dolinach rzecznych, i na północy, ku granicy z powiatem stanisławowskim.

And. S.

chorążyna wołyńska, autorka ruska z w. XVI. Słynęła z nauki, cnót i pobożności. O jej pracach piśmiennych pierwszą wiadomość winniśmy Siar-czyńskiemu, który przy tem zaznacza, że Cyryl Sta-wrowieki w książce swej nauk obyczajnych wyznaje, jako z jej pism rzecz swoją zbierał, głównie zaś z homilij ewangielicznych, a po części i apostolskich, które ona z języka greckiego na słowiański przełożyła własnym swym pomysłem, kosztem i staraniem. Gdzie i kiedy ten przekład był wydany — niewiadomo. B. f między 1616 — 1619.—(„Encyklo-pedya S. Orgelbranda“).    *

temu celowi, ażeby dostarczyć środków do gruntownego i dokładnego poznania sanskrytu, a przez to stworzyć trwałą i pewną podstawę do wszelkich dalszych studyów nad literaturą sanskrycką i badań kultury indyjskiej. Pierwszą w tym kierunku pracą było wydanie znakomitej gramatyki indyjskiej Pâniniego w 1. 1839 — 40, którą potem w 47 lat wydał powtórnie, dając, obok tekstu oryginalnego, jego przekład niemiecki („Pänini’s Grammatik herausgegeben, übersetzt, erläutert und mit verschiedenen Indices versehen“. Lipsk. 1886—87.) Podczas pobytu swojego w Bonn i Lipsku B. przygotował i ogło-Bohowitynowicz vel Lacki, herb polski. Na sił cały szereg prac lingwistycznyuh, a m. rozpraw

tarczy w polu czerwonem złoty smok z jednem skrzydłem, ptasiemi łapami, podniesionemi w górę i ogonem zawiniętym, zwrócony w lewo. W koronie szlacheckiej nad hełmem pół takiegoż smoka, zwróconego w lewo. Herbem tym pochodzenia litewskiego pieczętują się: Bohowitynowicze, Miszko-wie i Laccy. (Niesiecki i Borkowski).

W. K. Z

gramatycznych, wydań tekstów sanskryckich, oraz uwag krytycznych nad tekstami, wydanemi przez innych uczonych. Prace te charakteryzują w ogólności gruntowność i sumienność. Przy wydawaniu tekstów B. gorliwym jest zwolennikiem zasad gramatyki sanskryckiej klasycznej, w przeciwstawieniu do tych uczonych, którzy w tak zwanych „niepra-Bohwitynowie (v. Bohowityno' icze), ród widłowościach“ tekstu często widzą nie błędy, lecz litewski. Protoplastą rodu był Bohowityn, wymię- pewne właściwości historyczne i dyalektyczne języ-niany pomiędzy bojarami na dokumentach za Wła- ka. Do ważniejszych dzieł B-a należą: Wydanie dysława Jagiełły. Pełnili B-wie różne posługi pu- dramatu „Sakuntala“ Kalidasy, zawierające tekst bliczne. Najwybitniejszy z nich Bohusz Michał wraz z przekładem niemieckim i uwagami, Bonn, (f 1530), od 1500 był pisarzem litewskim, w 1511    1842;—„Sanskrit Chrestomathie“, Petersburg, 1845

został marszałkiem królewskim, w 1519 podskar- i tejże Chrestomatii wydanie zupełnie przerobione, bim ziemskim. Ożeniony był najprzód z Ostrogską, Petersburg, 1877, wyborny podręcznik; Gramatyka powtórnie z kniażną Sanguszkówną. (Boniecki: „Po- Wopadewy: „Vopadeva’s Mugdhabodha“ Petersburg

czet rodów“), str. 11.

w. s.

1847, tekst z objaśnieniami; Słownik do Hemacząn-Bołltlingk Otton, jeden z najznakomitszych dry: ,,Hemakandra’s Abhidhânakintâmani“, opraco-spółezesnych sanskrytologów, ur. 11 czerw. (30 maja) wany łącznie z S. Rienem, Petersb. 1847; „Über 1815 r. w Petersburgu, dokąd przodkowie jego przy- die Sprache der Jakuten“ Petersb. 1851 (w t. III-m byli z Lubeki w r. 1713. Początkowo kształcił się Middendorfa: „Reise in den äussersten Norden und

A. A. K.

w. s.

cznie Szwecyi.

str. 288).

Bohusławskie starostwo w województwie ki-jowskiem. Obecnie prywatne dobra w gubernii kijowskiej, powiecie bohusławskim.

w. s.

Bohusz vel Widły, h. p. Na tarczy w polu Bołltz August Wilhelm, estetyk niemiecki czerwonem widły żelazne bez widliska, zębami ku (* 1799 w Szczecinie — f 1880 w Getyndze), wy- górze. W korouie szlacheckiej nad hełmem takież kładał w uniwersytecie w Getyndze estetykę i hi- widły. Herb ten, jak i ród używający go, pocho-storyę literatury niemieckiej, wydał bardzo szaco- dzą z Czech, skąd przyniesiony był do Polski oko-wne dzieła: „De Aristophani ranis“ (Hamburg, ło 1296. Herbem tym pieczętują się B-wie vel 1828); „Vorlesungen über die Geschichte d. neueren I Bohusowiez Ocieszyna. („Otti'ivSIov. nauć“.—„Metr, deut. Poesie“ (Getynga, 1832); „Die Idee des Tra- ' Koron.“.—„Zapis. Lubels.“).

Osten Sibiriens“); wstęp do tego dzieła wyszedł i po russku p. t. „O języku jakutów“, w ,,y<ieHhie 3a-nwctcn“, r. 1853 w t. I, 377—446. N«?dto:„Zur jakutischen Grammatik“, 1859, w ,,Bullet. His. Phil.“ XVI. ».Indische Sprüche, Sanskrit und deutsch herausgegeben“, Petersb. 1863—65, 3 tomy. Tegoż dzieła wydanie 2-e pomnożone, tamże, 1870—73. Jest to zbiór przysłów i sentencyj, zebranych z zabytków indyjskich; książka niepowszedniej wartości dla każdego sanskrytologa. W związku z tern dziełem pozostają: „Einige Bemerkungen...“ 1873i,.Zweiter Nachtrag zu meinen Indischen Sprüchen“, 1876, w „Bull. XXIII“. W r. 1877 wydał w Petersb. przekład dramatu ,,Mriczakatika, czyli ważka gliniana“, przypisywanego królowi Sudrace (Çûdraka). Z rozpraw: „Ein erster Versuch über den Accent im Sanskrit" w Pamiętnikach Ak. petersb. (Mémoires VI, 1843); ,,Die Declination im Sanskrit“, tamże VII, 115—212. „Beiträge zur russischen Grammatik“ Petersb. 1851, w „Bull. His. Phil.“ IX. Toż samo po russku w 1852 w „yqembia 3anucKM“ I, 58—124; są to spostrzeżenia nad różnicą wymawiania tych samych samogłosek w jęz. russkim zależnie od następującej spółgł. twardej lub miękkiej.—(Por. o tym J. Grota, ,,<J>nJiojiorn'i. pa3bicKaBia“ I, 296 ns.). „Ueber die Sprache der Zigeuner in Russland“ w „Bull. His. Phil.“ X, 1—26 i „Nachtrag“ tamże X, 261—67; i w. in. Wykaz szczegółowy wszystkich prac B-a podaje Słownik krytycz.-biograficzny pisarzy i uczonych russkich, 1892, t. III, 217 ns. Główną jednak epokową pracą B-a jest wielki słownik san-skrycki „Sanskrit Wörterbuch herausgegeben von der Kais. Akademie der Wissenschaften“, opracowany wspólnie z Rud. Rothem w Tybindze i wydany w ciągu lat 23 w 7-u tomach w wielkiej 4-ce, Petersb. 1852 — 1875. Przedstawia on z możliwą dokładnością cały skarbiec językowy literatury staro-indyjskiej. Do słownika tego zebrał autor mate-ryały na podstawie samodzielnego badania i rozczytywania się we wszystkich dostępnych zabytkach staroindyjskich, pisanych tak zwanym klasycznym sanskrytem, i część ta pracy słownikowej do dziś nie straciła na wartości; druga część, oparta na języku Wed i opracowaua przeważnie przez Rotha, w wielu razach wymagała zmian i uzupełnień. W 4 lata po wydanin tego słownika, B. zajął się jego przerobieniem: po opuszczeniu licznych cytat i wprowadzeniu zmian i koniecznych poprawek, wydał w ciągu lat 10-u Słownik sanskrycki mniejszy p. t. „Sanskrit-Wörterbuch in Kürzerer Fassung bearbeitet“ St.-Petersburg, 1879 —1889, w dwu tomach (złożonych z 7-u części) w 4-ce wielkiej. Po ukończeniu tego słownika B. przedsięwziął wydawnictwo najdawniejszych zabytków filozofii indyjskiej—Upani-szad, wraz z ich przekładem i komentarzami, i nad tem obecnie pracuje.

gischen“ (t., 1836); „Das Komische und d. Komödie“ (t., 1844); „Lessings Protestantismus und Nathan der Weise“ (t., 1854).    *

Bohuczar, ob. Boguczar.

Bohun Iwan, pułkownik Winnicki. Walczył w r. 1651 z hetmanem Kalinowskim pod Winnicą; w 1653 z Czarnieckim pod Monasterzyskami. Przywodził stronnictwu, które wbrew Bohdanowi Chmielnickiemu, nie chciało poddać się Aleksiejowi Michaj-łowiczowi; przeszedł nawet w r. 1658 z Wyhowskim na stronę Polski. Od tego czasu brał udział w pochodach Jana Kazimierza i Czarnieckiego, w listopadzie r. 1663 uczestniczył w bitwie pod Pereja-8ławiem. Śród starszyzny kozackiej za Chmielnickiego Bohunów było kilku, pomiędzy nimi B. Iwan, pułkownik powołocki, najprzód stronnik Wyhowskiego, później Jerzego Chmielnickiego.

BołlUS, historyczna nazwa, jaką nosiło wybrzeże Szwecyi nad Skagerrakiem, poczynając od uścia rzeki Göta-Elf, aż do granicy norweskiej, na długości 150 km —Dziś leży tu prowincya Göteborg (ob.). Nad rz. Göta-Elf leżą zwaliska zamku i twierdzy B., założonej w 1308 r na skalistem wzgórzu przez króla Hakona przeciw Szwedom, gdyż cała ta kraina należała przedtem do Norwegii (Danii) i dopiero po długich walkach w r. 1788 dostała się ostate-

Ani- S.

Bohusław (Bogusław), miasto w gubernii Kijowskiej, przedtem powiatowe, a od r. 1846, gdy powiat do Kaniowa przeniesiono, nadetatowe, na lewym brzegu Rosi, przy uściu do niej Bohusławki, stacya pocztowa, zarząd gminy i policyjny, parafia katolicka, należąca do dekanatu humańskiego, jedyna w całym powiecie, dwie cerkwie, kościół katolicki, 8,923 m-ców, w tem przeszło ²/₃ żydów. — Od Kijowa odległe o 160 w. na południo-zachód. Założenie miasta przypisują Jarosławowi, który miał je polskiemi jeńcami zasiedlić. Pierwsza wzmianka sięga 1195 r, następnie wieści o niem milkną; widocznie ulegało częstym napadom i zniszczeniom w epoce tatarskiej, i dojść do znaczenia nie mogło. —Zamek tutejszy nie był należycie opatrzony, —i dla tego wraz z miastem łatwo ulegał klęskom wojny, jak np. w czasie wojen kozackich 1678 r. i następnych.—W r. 1712 wszyscy mieszkańcy zostali przesiedleni za Dniepr., skutkiem czego B. opustoszał,— z powrotem jednak czasów spokojnych dźwigać się począł z upadku. (Bliższe szczegóły dotyczące historyi miasta znajdują się w artykule Edwarda Rudkowskiego w „Słowniku geograficznym“ T. I,

And. S.

W. K. Z.

Bohusz Litomierzycki, uważany za malarza biblii Jaromirskiej, podpisanej imieniem jego i pisarza z datą 1259. Obrazki te wykonane pod wpływem szkoły bizantyjskiej, zręcznie kreślone piórem i lekko zabarwiane, mają dużo życia. Wszakże obecnie zaprzeczają Woltmau i Baum autentyczności zarówno autorstwa, jak i istnienia B.

Bohusz - Siestrzeńoewiozowie, herbu Strzała, ród szląski Ko-twiczów.

Strzała, szwagier Konrada, ks.

Kozielskiego na Szląsku, ubiegał się po nim o tron, z powodu czego został z kraju wygnany. Syn Piotra,

Mikołaj Kotwicz (f 1478), przezwany Siestrz eûcern, wtargnął na Szląsk, zdobył zamek i rezy-dencyę książęcą Koźle i tytułował się księciem Kozielskim. Sąd polubowny r. 1434 w Będzinie nie uznał zasadności jego pretensyi. Osiadł-szy w Polsce, zakończył życie w mogilskim klasztorze Cystersów.

— Syn Mikołaja Jan B.-S-iec osiadł na Litwie, nabył dobra Obryn, i tytułował się księciem.—Piotr B.-Siestrzeń-eewicz ks. na Obryniu, marszałek w. ks. Litewskiego, posłował 1518 r. razem z Erazmem Ciołkiem biskupem Płockim i Rafałem Leszczyńskim kasztelanem Lędzkim do papieża.—Stanisław B.

S., ob. Siestrzeńc ewicz.

Bohusz Ignacy, głośny jurysta i statysta za Augusta III i Stanisława Augusta. W walce, jaka toczyła się za Augusta III pomiędzy stronnictwem „familii“ a hetmańskiem, B. czynny przyjmował udział, niosąc usługi ostatniemu. Jako palestrant trybunalski wysługiwał się księciu Karolowi Radziwiłłowi „Panie kochanku“, na którego wpływ miał wielki. Stawał w najbardziej drażliwych i zawi-kłanych sprawach, któremi kierował, nie przebierając w środkach. Narażał się przez to stronnictwu J. K.

Czartoryskich i niemało od nich znosił przykrości.

Z miecznika wileńskiego został za sprawą Radziwiłła podwojewodzym (14 kwietnia 1763), zaco wy-wysługiwał się księciu z podwójną energią. Na trybunale litewskim r. 1763 był wice marszałkiem i trząsł nim w zastępstwie swego mecenasa. Cokolwiek stało się w Nieświeżu, wszystko to przypisywano B-owi, jego jednego bowiem miano tam za człowieka z rozumem. W r. 1769 podczas zjazdu magnatów w Białej, na granicy Szląska, powołany został na sekretarza konfederacyi barskiej.

Typową tę postać charakteryzuje w „Pamiętnikach“ swoich Matuszewicz, z którego korzystał Bartoszewicz („Szkice z czasów saskich“, Kraków, 1880). Zostawił B. obfity materyał do historyi konfederacyi barskiej, na którego podstawie brat jego, jezuita Ksawery, napisał dzieło trzytomowe, niewydane jednak i zaginione.    'v- s.

Bohusz Franciszek Ksawery Michał (* 1 stycz. 1746—f 1823 w Warszawie), urodzony w pow. wiłkomierskim, wstąpił do zakonu jezuitów

W. G.

Piotr Kotwicz

'SI

Fig, 11.

Bohusz (herb).

L. F.

ślał.

r. 1761 i odbywszy nauki niższe, uczył się w kolegium grodzieńskiem teologii, a równocześnie wykładał tu język francuski. Po zniesieniu zakonu odbył podróż za granicę, potem został prałatem katedry wileńskiej, członkiem warszawskiego towarzystwa przyjaciół nauk. Cały swój majątek zapisał dla ubogich. Działalność literacką rozpoczął od przekładu dzieła francuskiego: „Filozof bez religii uważany w towarzystwie“ (2 tomy, Wilno, 1786). Po bardzo długiej przerwie w pisarskim zawodzie, ogłosił „Dodatek do książki p. t. Poprawa błędów w ustnej i pisanej mowie, przez ks. Onufrego Kopczyńskiego“ (Warsz,, 1808). Dalsze prace podejmowane były przez B-a w charakterze członka tow. przyjaciół nauk i drukowane w Rocznikach tegoż. Są to: „O początkach narodu i języka litewskiego“ (1808), „O budowli włościańskiej do kraju naszego przystosowanej“ (1811), „Zdanie sprawy o próbie uczynionej w Wilanowie co do nowego sposobu budowania“ (t. r.), „Życie literackie ks. Marcina Poczobuta“ (1812), „Pochwała pogrzebowa Joachima Chreptowicza“ (1815), „Spo-minka o Antonim Tyzenhauzie“ (1820). W walkach obskurantów z liberałami pomiędzy r. 1815 a 1823 występował B. w obozie pierwszych, pisując pod przybranem nazwiskiem przeciwko Stanisławowi Potockiemu. B. przetłómaczył na polski Kodeks Napoleona. W rękopiśmie pozostawił kilko-tomową „Podróż za granicę“ i przekład Georgik Wergiliusza. Życiorys B-a napisał Józef Kossakowski w „Rocznikach Tow. Przyj. Nauk“ 1824. Ocenę zaś obszerną, a bardzo surową głównej pracy B-a „O początkach nar. i jęz. lit.” podał Jan Karłowicz w rozprawie „O języku litewskim“ drukowanej r. 1875, dowodnie wykazując, że B. „bardzo niedokładnie, po wierzchu tylko znał język, o którym szeroce wobec uczonych mężów Warszawy się rozwodził“, a wiele rzeczy poprostu zmy-

P. Chin.

Bohusz Maryan, pseudonim, ob. Potocki

Bohuszewicz Stanisław (* 1751—f 27 sierpnia. 1819), Syn Mikołaja Minkowskiego-Bohuszewieża i Felicyanny z Byków skich, urodził się w dobrach Litwa, w okolicy Uzdy i Mobilnej (powiat Ihumeński). Ojciec jego zginął w Mińsku podczas burzliwego sejmiku, na którym operowała frakeya księcia Karola Radziwiłła „Panie kochanku“ i awanturniczych Wołodkowiczów. Wcześnie osierocony B. kształcił się w konwikcie jezuickim w Wilnie; zaledwie skończył nauki, w 21 roku życia jako strażnik połocki i rotmistrz województwa mińskiego, wybrany został wraz z Tadeuszem Wołodkowiczem posłem Mińskim na sejm r. 1773, Nie mogąc zniweczyć dążności Ponińskiego, wrócił B. do swego województwa i w dniu 13-ym maja 1773 r. napisał manifest, w którym zdawał sprawę z czynności sejmowych i protesto 'ał przeciwko gwałtom. W r. 1783 zasiada B. jako deputat na trybunale litewskim; w tymże roku został sędzią grodzkim mińskim. W roku 1790, gdy pomnażano liczbę posłów na sejm wielki, B. obrany został wraz z Prószyńskim

jednakże partya przeciwna, fory tuj ąca Putkamera i Wańkowicza, sprowadziła do Mińska liczny tłum szlachty zaściankowej z poblizkiego hrabstwa Koj-danowskiego i przeprowadziła własnych kandydatów. Z Teresą z Iwanowskich, starościanką mińską, którą poślubił w r. 1779, miał siedmioro dzieci, wszystkie jednak pomarły. Pochowany został w Iwieńcu (pow. miński), w sklepach kościoła po-franciszkańskiego, obecnie cerkwi.

Boidae. Rodzina wężów niejadowitych, przeważnie zamieszkujących Amerykę zwrotnikową; przedstawiciele tej rodziny mają ciało wielkich rozmiarów, lekko z boków ścieśnione, pokryte łuską gładką lub opatrzoną wręgą; ogon mają chwytny, przy odbycie ślady zmarniałych kończyn tylnych; tarczki wargowe z dołkami lub bez nich,—tarcze podogo-nowe ułożone w jeden szereg. Kości między szczękowe bez zębów. Do tej rodziny należą 4-y rodzaje: Boa, Eunectes (Anakonda), Xiphosoma

A. S»

II

wam

A. J.

i Enygrus.

Boie Henryk Chrystyan, pisarz niemiecki (* 1744 w Meldorfie w Holsztynii, f 1806 tamże). Kształcił się na wydziale prawa w Getyndze, ale przytem posiadał gruntowne ukształcenie estetyczne. W r. 1770 założywszy wespół z Gotterem i Käst-nerem czasopismo „Musenalmanach“, zjednał sobie współpracownictwo poetów z całych Niemiec i w ten sposób wytworzył w wydawnictwie swojem jakby ognisko, w którem się ześrodkowywały najważniejsze objawy ówczesnego ruchu literackiego. W r. 1772 młodzi współpracownicy tego Almanachu, którzy stu-dyowali prawo w Getyndze: Voss, Bürger, Cramer, Hölty i inni, zawiązali kółko literackie. (Göttinger Dichterbund, czyli Hainhund), na którego posiedzeniach odczytywali i wzajem oceniali swoje utwory. B. był głównym organizatorem tych zebrań, a jego sąd wytrawny członkowie kółka przyjmowali z uznaniem. Sam talentu poetyckiego wcale nie posiadał, tłómaczył tylko na niemiecki język dzieła angielskie.    *

Boieldieil, François Adrien (* 16 grud. 1775 r. w Rouen, f 8 paźdz. 1834 w Jarcy), sławny kompozytor francuski oper komicznych. Pierwszych zasad muzyki udzielał mu Broche, organista katedry w Rouen. W 18-m roku życia napisał pierwszą swą operę „La fille coupable“ (1793), którą wystawiono w Rouen z wielkiem powodzeniem. Gdy zaś i druga: „Rosalie et Myrza“ niemniej przychylnie przez ogół przyjętą została, B., kierując się radą swego nauczyciela i przyjaciół domu rodzicielskiego, udał się do Paryża, aby tu szukać szczęścia. Nadzieje go nie zawiodły; cała bowiem karyera artystyczna B-go była odtąd jednym ciągiem powodzeń niezmiennych, które mu ostatecznie zapewniły pierwszorzędne stanowisko w rzędzie kompozytorów francuskich wszystkich czasów. Pierwszą operę, jaką B. wystawił w Paryżu, była „Les deux lettres“. Wślad za nią poszły: „La famille suisse“ (przedstawiona z powodzeniem zupełnem), „Zoraïme et Zul-nare“ (1798), „Le calife de Bagdad (1800), „Jean de Paris“ (1812), „La dame blanche“ (1825),—najlepsza ze wszystkich jego oper; „Ma tante Aurora“, „Beniowski“, i kilkanaście innych. Oprócz oper, napisał B. wiele pieśni, sonat fortepianowych i t. p. Od 1803 — 10 pełnił obowiązki kapelmistrza dworu petersburskiego. W stolicy Rossyi napisał B. opery „Aline reine de Golconde“, ,,La jeune femme colère“, „Abderkan“ i „Calypso“ („Telemak“). W r. 1817 objął po Méhulu posadę profesora kompozycyi w kon-serwatoryum paryskiem, którą piastował do 1829 r. B. po dwakroć był żonaty: pierwszy raz w 1802 ożenił się z tancerką, Klotyldą Augustą Mafleuroy,

-O

.... _

mm

Fig. 12. Boieldieu.

a po jej śmierci (1825) ze śpiewaczką Philis. B. nie-posiadał gruntownego wykształcenia muzycznego, o kontrapunkcie i fudze słabe miał wyobrażenie. Pracą jednak wytrwałą i przez studyowanie arcydzieł muzycznych nabrał wiele doświadczenia, które, dobremi wsparte radami, otrzymanemi od Méhula i Cherubiniego, pozwalały mu tworzyć dzieła znakomite, bogate w piękne i świeże melodye, opracowane starannie i dobrze instrumentowane. A- Po1-Boileau Stefa n, z w. XIII (f 1248). W r. 1248 towarzyszył Ludwikowi IX w wyprawie krzyżowej i wpadł był do niewoli, z której wykupiony (r. 1250) za powrotem do kraju został burmistrzem (prévôt) Paryża. Obowiązek swój sprawował bardzo sumiennie i gorliwie, jak sądzić można z jego księgi p. t. „Livre de métiers“, będącej ustawą cechową, w której prawa, powinności i przywileje każdego cechu jasno są wyłożone. Księga ta ma wartość bardzo wielką pod względem języka francuskiego, obyczajów oraz przemysłu w. XIII. Wydał ją Bon-nardot w „Histoire générale de Paris“ (1879 r.). * Boileau — Despréaux Mikołaj (*    1636

w Paryżu—f 1711 tamże), wpływowy poeta i krytyk francuski. Po ukończeniu nauk szkolnych słuchał w Sorbonnie najprzód teologii, następnie prawa i w r. 1656 został adwokatem. Zawód ten je-

4;

Ê8F®â

.'-;Ą

tu

;,:4:

Ogólnie biorąc, nie wzniósł się on nigdzie

E. O.

w. o.

dnak wprędce porzucił dla literatury, do której czuł pociąg i w szkołach studyował już klasyków, zwłaszcza rzymskich. Działalność poetycką rozpoczął od satyr, w których między innemi ostro smagał modne podówczas miernoty poetyc ie (Pradona, Hai-nault’a, Chapelaina i t. d.), dając w teu sposób folgę swojemu niezadowoleniu z panującego smaku literackiego t. z. wykwintnisió v („précieux“). Jakkolwiek były to utwory słabe, zjednały przecież autorowi rozgłos i przyjaźń młodszej generacyi (Moliè-re’a, Lafontaine’a, Racine’a), a nawet uznanie Ludwika XIV, który w r. 1666 wyznaczył mu pen-syę, a później (1677) mianował go swoim historyo-grafem. Z tej racyi musiał B. towarzyszyć królowi w wyprawie do Holaudyi (1678) i Alzacyi (1681). W tych czasach B. stał u szczytu swojej twórczości poetyckiej: oprócz listów (Epltres), w których okazał więcej dojrzałości talentu, niż w satyrach, ogłosił najważniejszy swój utwór wierszowany „De l’art poétique“ (1674) i poemat komiczny „Le lu-

mB km

V?

Jim

Hr

Vf

Fig. 13. Boileau-Despéraux Mikołaj.

triu“ (1674). Kilka satyr i listów, oraz pomniejszych poezyj okolicznościowych — oto wszystko, co stworzył B. po napisaniu „Sztuki poetyckiej„ i „Pulpitu“.

na wyżyny twórczości poetyckiej dla braku odpowiednich uzdolnień; posiadał przecież wiele smaku i dla tego mógł celować tylko w niższych rodzajach poezyi, dla których poprawna dykcya, lekkość wysłowienia, jasność i przejrzystość układu wystarczały. Mimo tak skromnego talentu, B. zdobył wielką powagę i wywarł wpływ potężny nie tylko na poezyę współczesną, ale i późniejszą, i przez cały prawie wiek XVIII uchodził za wyrocznię w kwestyach poezyi, nietylko w kraju, ale i w całej Europie. Zawdzięczał to swojej „Sztuce poetyckiej“, w której wyłożył systematycznie zasady poetyki, uwzględniając prawie wyłącznie utwory starożytnych klasyków. Nie wdając się w głębsze dociekanie istoty poezyi, rozwinął tu szereg praktycznych wskazówek, wysnuwając je z zasady, że tylko prawda może być piękną. Stąd poszło, że z jednej strony

potępił wszelką afektacyę i nieuaturalność, z drugiej wszakże, zalecając logiczność i trzeźwość, ograniczył obszar poezyi wymaganiami „zdrowego rozsądku“ i wykształcenia, a więc wyłączył z niej wszelką fantastyczność, jako niedorzeczną, a pierwiastki ludowe — jako gminne, prostacze. W ten sposób B. stał się prawodawcą smaku francusko-klasyi znego, inaczej akademickim, albo nawet pseudo-klasycznym zwanego, a jego „Sztuka poetycka” — kodeksem obowiązującym. Powierzchowność i ciasnota niektórych jej twierdzeń przyczyniła się niemało do tego, że w w. XVIII poezya wy rodziła się w oschłą sztukę rymotwórczą; w swoim jednak czasie miała tę zasługę, że sformułowała wyraźnie i usankcyonowała niejako dążenia pisarzów Ludwika XIV do podźwignięcia literatury pięknej na wyższy stopień doskonałości, zgodnej z duchem czasu i charakterem narodowym. Z pomiędzy bardzo licznych wydań utworów B-a celniejsze są: „Oeuvres complètes” par Gidel (4 tomy, Par., 1873), Oeuvres poétiques et fragments des oeuvres en prose” par Aubertin (ostatnio Paryż, 1890).    „L’art poétique,

commenté par B. et ses contemporains” par Delaporte (3 tomy, Bruges, 1888).—Satyry i listy spolszczył J. Gorczyczewski (2 tomy, Warsz., 1805 i uzupełnione wydanie 1818). „Sztukę rymotwór-czą” przełożył Maciuński (Warsz., 1826).

Boilly Ludwik Leopold, malarz i litograf francuski (* 1761 — f 1845). Brał przedmioty do potocznych obrazków z miasta i ulic Paryża, dużo w nich wyrazistości i humoru. Najlepsze: „Przyjazd dyliżansu“ (1804) w Luwrze; „Młoda matka“, wiele jest w muzeum w Lille. Syn jegoAlfonsB-(* 1801—f 1867) był znakomitym rytownikiem.

Boimowie, mieszczańska rodzina lwowsxa. Pochodziła z Węgier i była pierwotnie protestancką; pierwszym, który w 2-ej połowie XVI w, przybył do Lwowa i stale w nim zamieszkał, był Jerzy Dziurdzi Bo im (Boym, Boiem) (f 22 września 1617), „natione Hungarus“, jak sam w aktach mówi o sobie; „e Panonia“, jak brzmi napis nagrobkowy w kaplicy ogrójcowej. Sprowadził go zapewne król Stefan Batory, którego był sekretarzem. Przeszedł on na katolicyzm i łokciem dorobił się we Lwowie znacznego majątku. Z zięciem swoim, Zygmuntem Bresslerem, prowadził Jerzy wielki handel suknami i cieszył się klientelą arystokracyi i krezusów lwowskich; zbywał nawet towary en gros kupcom pomniejszym. Pierwsze rodziny mieszczańskie wchodziły z bogatym „Węgrem“, jak go do końca życia nazywano, w związki pokrewieństwa i przyjaźni. W latach 1611 i 1613 był konsulem miejskim i jako taki, „dobrze zasłużony około miasta“, umarł w 81 roku życia. Pamięć jego zachowała się we wspaniałym pomniku budownictwa, którego on jest fundatorem, mianowicie w kaplicy ogrójcowej albo Boimów, która stanęła obok kościoła katedralnego na dawnym cmentarzu, dziś nieistniejącym. Kaplica ta o kwadratowej podstawie jest dziełem późnego renensansu; twórcą jej miał być budowniczy krakowski, Janusz Głuski h. Ciołek; prace rzeźbiarskie zaś wykonał Mina, kamieniarz krakowski. Data wystawienia kaplicy przy-

F. B-l.

F-n.

zanny.

pada prawdopodobnie na r. 1609. Wspólnie z żoną swoją, Jadwigą Niżniowską, wystawił ją Jerzy na pamiątkę męki Pańskiej, na cześć św. Trójcy, Matki Boskiej, oraz świętych patronów fundatora, żony, dzieci i zięciów; przed samą śmiercią wyposażył ją (1 sierpnia 1617) paru tysiącami złp. Pozostawił Jerzy trzy córki, które wydał za patrycyuszów lwowskich, i syna Pawła B. (f 20 grudnia 1645), dra medycyny. Podobnie jak ojciec, otrzymał Paweł tytuł sekretarza król., i przeniósł się do Wilna, gdzie doszedł do godności wójta. Rychło przecież do Lwowa powrócił, zamknął ojcu powieki, ożenił się z Dorotą Barszczówną. W r. 1618 jest już ławnikiem, w kilka lat później rajcą (1627), a w latach 1632—5 wójtem lwowskim. W rynku posiadał kamienicę, a majątek swój znaczny powiększał ciągle nie tylko sztuką Eskulapa, ale i handlem potaszu. W testamencie swoim z r. 1642 zaleca dr. Paweł, aby wnuki jego poświęcali się nauce lekarskiej, „bo nam ludziom plebeiae conditionis jest honorifica et utilis i gloriosa, a co większa, że per successionem od rodziców per traditionem sécréta medica jeden drugiemu podawać ma“. To też jeden z synów został także lekarzem, inny natomiast, Jerzy, sprzeniewierzył się tradycyi rodzinnej i poświęcił się złotnictwu.—Trzeci syn, Michał B. (f 1659) oddał się stanowi duchownemu; wstąpił do Towarzystwa Jezusowego i jako misyonarz szerzył wiarę katol. w Chinach, gdzie umarł. Badał on przyrodę Chin i rezultaty dociekań złożył w kilku dziełach, które mu zjednały rozgłos jednego z pierwszych uczonych badaczy państwa niebieskiego. Główne jego dzieła są: 1) „Flora Sinensis“, (Wiedeń, 1656), — 2) „Specimen medicinae Sinnicae“, (Frankfurt, 1682),—3) „Clavis medica“, (Norymbergia, 1686).—PawełBenedyktB. (* we Lwowie około 1630, a f w Wilnie 1670) jezuita. Odznaczył się jako teolog. Wydał: 1) „Teologia chrze-ściańska“, (Wilno, 1670),—2) „Wóz do nieba“, (Wilno, 1670, Warsz. 1727).—M ik oł a j B. żyjący w 2-ej poł. XVII w., należał do najbogatszych mieszczan lwowskich. Ruchomy majątek jego otaksowano w r. 1656 na 20,000 złp.; prócz tego miał w mieście kamienicę, za miastem willę. W r. 1658 był ławnikiem, w następnym mianował go król Jan Kazimierz dzierżawcą ceł ruskich i wołyńskich na przeciąg dwóch lat od 1 lipca 1659 roku. Prawdopodobnie córka jego, Katarzyna, wyszła za szlachcica Mikołaja Gizę, pułkownika wojsk król. W XVIII w. jeszcze spotykamy konsulem we Lwowie Rafała B-a w r. 1708.—O B-ch i kaplicy ogrójcowej pisali: „Lwowianin“ 1840. — Gąsiorowski: „Wiadom. lekar.“, II, 253. —M. hr. Dzieduszycki: „Kościół katedr, lwów.“, Lwów, 1872. — „Strzecha“, 1868.—„Tygod. ilustr.“, 1868. —Łoziński Wł.: „Patryc, i mieszcz. lwów.“, wyd. 2, Lwów, 1892, gdzie znajduje się najlepszy rysunek kaplicy, portrety fundatorów i dra Pawła, oraz herbiki rodziny. Archiwalny materyał: „Acta Castr. Leop.“ t. 101, 356, 358, 365, 367, 378, 380, 386, 402, 406, 407, 408, 630.—„Acta Consul. Leop.“ t. 28.

Boindin Mikołaj (* 1676 w Paryżu—f 1751 tamże), dramaturg i erudyt francuski, w młodości

Encyklopedya Powszechna ilustr. T. IX

muszkieter, w r. 1702 napisał komedyę „Le bal d’Auteuil”, która po dziesięciu przedstawieniach została zakazana dla zbyt jaskrawej treści. Trady-cya mówi, że dało to początek cenzurze teatralnej. Inne komedye B-a są: „La matrone d’Ephèse” (1702), „Le port de mer” (1704) i „Le petit maître de robe” (druk. dopiero w 1752), oraz najwcześniejsza „Les trois Gascons” (1701), napisana do współki z Lamotte-Houdard’em. W r. 1706 B. został cenzorem królewskim i członkiem akademii napisów; w publikacyach tej instytucyi naukowej ogłosił wiele rozpraw, traktujących o dziejach i teatrze starożytnych Greków i Rzymian.

Boineburg, ob. B o r n e b u r g.

Boinet Alfons Aleksander, lekarz paryski (* 1808), promowany 1838, napisał następujące prace, głównie dotyczące chirurgii i leczenia jodem: „De l’inamovibilité dans le traitement des affections chirurgicales“ (Paryż, 1844)—„Du traitement de l’ascite par les injections iodées (1851)— „Iodothera-pie, ou de l’emploi de l'iode et de ses composés“ (1855) — „De l’alimentation iodée comme moyen préventif et curatif“ (I860) — „Traité pratique de maladies de l’ovaire et leur traitement“ (1867). F n-

Boirel Piotr był synem Antoniego B-a, chirurga przybocznego królewskiego. Jest on autorem nader ciekawej na jego czasy (1707) pracy o chorobach wenerycznych: „Nouvelles observation sur les maladies vénériennes où l’on apprend en quoy consiste et d’où procèdent la grosse vérole et tous les accidents, qui l’accompaguent et qui la suivent avec les moyens de la guérir“. Rzecz pełna rozlicznych zarzutów, czynionych ciemnocie i nieuctwu współczesnych mu lekarzy, zawiera też zalecenie wewnętrzne terpentyny przy rzerzącce.

Boisard Jan Jakób Franciszek Ma-ryusz (* 1744 w Caen—f 1833 w Paryżu), płodny bajkopisarz francuski; przed wybuchem rewo-lucyi był sekretarzem hr. Prowancyi (późniejszego Ludwika XVIII); ostatnie lata życia spędził w zapomnieniu. Ogłosił drukiem: „Fables“ (1773), „Fables nouvelles“ (1777), „Fables en deux livres“ (1803), „Fables et oeuvres diverses“ (1804), „Nouveau recueil de fables“ (1805) i najcelniejsze „Mille et une fables“ (1806). Jakkolwiek bajki B-a przypominają bardzo bajki Lafontaine’a, nie są bynajmniej ich naśladowaniem. Nie należy mieszać B-a z jego bratankiem, Jakóbem Franciszkiem B-em (* 1762 w Caen), który był malarzem, ale pisał także „Fahles“ (2 tomy, Paryż, 1817—22), zresztą miernej wartości.

Bois do Cery, osada w Szwajcaryi, w kantonie Waadt; zakład leczniczy i schronisko dla obłąkanych, pod kierunkiem dra Pachoud i prof, uniwers. z Lozanny dra Rabów. Pół godziny drogi od Lo-

Dr A. P.

Bois de Montpereux Fryderyk, ob. Mont-p e r e u x.

3oisduval Jan Baptysta Alfons Déchauf-four de, w swoim czasie wysoko ceniony lekarz i zarazem naturalista francuski (* 1801 — f 1879). Początkowo odbywał studya w „collège de Visinou-tiers“, następnie kształcił się w zakresie farmacyi

J. E.

And. S.

E. G.

w Rouen i w r. 1827 w Paryżu otrzymał stopień doktora medycyny; po upływie roku B. został doktorem nauk przyrodniczych (docteur ès sciences naturelles) i od tego czasu dzielił czas pomiędzy praktyką lekarską a studyami faunistyczno-zoologicznemi; ogłaszając mnóstwo pracspecyalnycb, nadewszystko, z zakresu entomologii. Pomimo tak różnorodne zajęcia, B. żywo interesował się i botaniką. Wczasie epidemii, która grasowała w Paryżu w r. 1832, B. położył wielkie zasługi, jako lekarz, za co też odznaczony został orderem legii honorowej. — Liczba prac B-a, uważanych za klasyczne, jest dość znaczną; niektóre z nich wykonane zostały przy współ-pracownictwie innych osób, które bądź to nadsyłały B-owi materyały, zebrane w czasie podróży po obcych krajach, bądź też bezpośrednio przyjmowały udział w opracowaniu podjętych dzieł. Współczesna entomologia nadewszystko zawdzięcza B owi opracowanie fauny łuskoskrzydłych (Lepidoptera), nie tylko Europy lecz i innych krajów, przeważnie Ameryki i Afryki. Niektórych prac B. nie zdołał doprowadzić do końca; wyłączywszy parę z nich, uależy wyszczególnić następujące: — „Manuel complet de Botanique“, 1828, 2 vol. in-12;—„Essai sur une monographie des Zygénides, suivi de tableau méthodique des Lépidoptères d’Europe“ (1829); — „Iconographie et histoire naturelle des Coléoptères d’Europe, en collaboration avec le général Dejeau“ (1829—1836); praca ta pozostała nieukończoną; — „Iconographie des Lépidoptères et des chenilles de l’Amérique du Nord“ (1830—1842); —„Faune ento-mologique de Madagascar, de Bourbon et de Maurice“ (1834); — „Faune entomologique de l’océan Pacifique, d’après les documents recueillis par Dumont d’Urville“ (1835); — „Icônes historiques des Lépidoptères nouveaux un peu connus“ (1832— 1841); — „Fauue entomologique des environs de Paris (Coléoptères), en collaboration avec Lacor-daire“, (1825), praca nieukończoną; — „Species général des Lépidoptères“, 1 vol. (1836);—„Histoire naturelle des chenilles d’Europe“ (1832 — 1837); — „Genera et Index methodicus europaeorum Lepido-pterorum“ (1840), praca, wysoko ceniona pod względem naukowym; — „Faune de Californie, d’après les documents fournis par le voyageur Lorquin“ (1852); — „ Monographie des Cératocampides “ (1868); — „Considération sur les Adélocéphalides“ (1871—1872); wreszcie „Histoire naturelle des Sphin-gides, des Sésiides, et des Castnides (1874).

Boisé City, stolica stanu Idaho, w Stanach Zjednoczonych Ameryki pn., nad rz. Boisé (systemat Oregonu v. Kolumbii przez Shoshone), połączona odnogą drogi żelaznej z główną linią transkonty-nentalną środkową (Union-Pacific Rail Road), leży na wyżynie północno-amerykańskiej, w wysokości 2,768 m. nad p. m., w okolicy jałowej, ale obfitującej w złoto, 5,000 m-ców.

Boisgobey du—właściwie Fortuné Castil-lea (* 1824 w Granville), romansopisarz francuski. Za młodu był urzędnikiem wojskowym przy armii afrykańskiej podczas jej działań w 1844—48; później podróżował po Europie i Wschodzie, co dało mu materyał do napisania wspomnień „Du Rhin au Nil“ (1876). Pierwszy jego romans „Deux comédiens“ ukazał się w r. 1868, następnie wielkie mnóstwo innych, osnutych na mało prawdopodobnych przygodach. Wiele z nich przełożono na język polski: „Przepadł bez wieści“ (Warsz., 1875), „Pułkownik-galernik“ (t. 1876), „Sprawa Matapea-na“ (t. 1882), „Rubinowa cysterna“ (t. 1884), „Czerwona kamelia“ (2 tomy, t. 1887), „Pozbawiony głowy“ (t. 1889), „Zamknięte usta“ (t. 1899), „Willa pod barwinkiem“ (t. 1891) i t. d.

Bois le Dno, ob. Hertogenbusch.

Boisrobert Franciszek Le Metel de, opat (* 1592—f 1662), płodny, ale bardzo mierny poeta francuski. Cieszył się wyjątkowemi względami kardynała Richelieu, którego zjednał sobie układno-ścią i jowialnemi konceptami. Był czynny przy założeniu Akademii francuskiej (1634) i został jej członkiem; on to podobno podsunął kardynałowi myśl założenia tej instytucyi. Należał też do „pięciu autorów“, którym Richelieu oddawał do opracowania swoje pomysły do komedyj, i dla dogodzenia protektorowi parodyował „Cyda“ Corneille’a. Liczne jego komedye („Les rivaux amis“, „Les deux Alcandres“, „La belle plaideuse“ i t. d.), oraz romans „Anaxaudre“ (Par., 1629) i „Les nouvelles héroïques et amoureuses“ (Par., 1657), prędko utonęły w zapomnieniu.

Boisseau. Franciszek Gabryel, profesor medycyny w wojenno-instrukeyjnym szpitalu w Metz (* 1791 r. w Brest), służył od młodu jako lekarz wojskowy, odbywał kampanie w Hiszpanii 1810— 12 r. i w Niemczech 1813, po bitwie pod Waterloo został asystentem szpitala Val de Grâce w Paryżu, promowany (1817) za tezę: „Considérations générales sur les classifications en medicine“. Z innych pism jego wymienić wypada: „Pyrétologie physiologique exposée suivant la doctrine de Broussais“ (Paryż, 1821, 4-te wyd. 1831 r., angielski przekład Knox a, Filadelfia, r. 1832; zdaje się, że praca Sylwestra Pleszkowskiego: „O gorączkach w duchu nowej nauki medycznej, ze szeze-gółowein opisaniem gorączki typhus“ etc., z francuskiego Boisseau Franciszka Gabryela 1832 roku, jest również przekładem tej mianowicie pracy B-a); „Sur la nature et le traitement de la goutte“ (1823); „Notographie organique ou Traité de médecine pratique“ (4 tomy, 1828—30); „Traité du cholera-morbus, considéré sous le rapport médical et administratif“ (1832 r., angielski przekład Bedforda). Przez lat 12 B. był głównym reda* ktorem „Journal universel des sciences médicales“, oprócz tego pisał artykuły lekarskie do „Diet. abrégé des sei. mód.“, oraz był współpracownikiem „Diet. des termes en médecine“ i „Biographie médicale“ (od r. 1829). Wreszcie wydał następujące pisma innych autorów: Aleks. Pujol: „Oauvres de médecine pratique“ 4 tomy, 1823; Bichat Xavier (ob.) „Anatomie pathologique, dernier cours, d’après le manuscrit de P. A. Béclard“ (1825). Z włoskiego przełożył (wespół z L. J. A. Jour-danem): Rolando: „Inductions physiologiques et pathologiques“ (Paryż, 1822) i z angielskiego: John Thomson: „Traité módic.-chirurgicale de 1’inflam-

mation“ (1827). W 1830 otrzymał od towarzystwa obaj bracia B. przenieśli się do Bonn, gdyż król umiejętności w Getyndze nagrodę 600 fr., wyzna- pruski pozwolił starszemu z nich zamieszkać w po-czoną za najlepszą pracę „O kruszeniu kamieni bliżu katedry kolońskiej, aby mógł doświadczenie pęcherzowych“ (f 1836 r.).— Por.: Bégin a J. J. swe artystyczne spożytkować przy jej budowie. — w „Journ. hébd. des progrès des sc. méd.“ 1836, Autobiografię i korespondencye Sulpicyusza wydała jego wdowa, p. t.: „Sulpiz B.“ (Stuttgart, 1862, Boisserée Sulpicyusz (* 1783 w Kolonii —    2 t.).    *

oraz Callissena—II, p. 411.

F n.

Boissier de la Croix de Sauvages, Piotr Augustyn (* w Alais, (Gard) 28 sierpnia 1710 — f w Alais 19 grudnia 1795), botanik francuski. Jest on autorem dzieła: „Methodus foliorum, seu plantae Florae Monspeliensis, juxta foliorum origi-nem, ad juvandam specierum cognitionem dige-stae“. (w Hadze, 1751, in 8 o, XLIV, 343 p. 1 tab.). Studya biograficzne, filozoficzne i botaniczne nad Boissier de Sauvages wydał Barb a de

J A.

Boissier Marya Ludwik Antoni Gaston (* 1823 w Nîmes), historyk i literat francuski, od r. 1865 profesor literatury rzymskiej w „Ecole normale“ i „College de France“. Napisał wiele gruntownych dzieł i rozpraw, traktujących o różnych stronach życia wewnętrznego i literatury Rzymu, przeważnie za cesarstwa. Ważniejsze z nich są: „Cicéron et ses amis, étude sur la société romaine du temps de César“ (Paryż, 1865, wyd VIII, 1888); „La réligion romaine d’Auguste aux Antonius“ (2 tomy, tamże, 1874; wyd. III, 1883); „Promenades archéologiques. Rome et Pompéi“ (t. 1880: wyd. IV, 1892); „Nouvelles promenades archéologiques. Horace et Virgile“ (t. 1886;; „Le fin du paganisme“ (2 tomy, tamże, 1891) i t. d. Wielką też wartość ma jego „Madamme de Sévigné“ (t. wyd. Ill, 1888), tłómaczone na jęz. angielski i niemiecki, podobnież jak praca o Cyceronie. B. w r. 1876 został członkiem akademii francuskiej, a w 1886 członkiem akademii napisów i sztuk pięknych.

Boissieu, c. V. de. Botanik francuski, publikował dzieło: „Flore d’Europe, contenant les details de la floraison et de la fructification des

f 1851 w Bonn) i Melchior (* 1786 w Kolonii — f 1854 w Bonn), dwaj bracia, którzy się wielce zasłużyli w historyi sztuk pięknych, a znani są szczególniej z szacownego zbioru obrazów, noszą cego ich imię. Odbywszy wespół z przyjacielem swym, Janem Baptystą Ber tramem, r. 1802 podróż do Paryża, przy oglądaniu nagromadzonych tam skarbów sztuki, wyrobili na nich zmysł artystyczny, któremu naukową podstawę dały wykłady z zakresu filozofii i literatury nadobnej, znajdującego w Montpelier 1851 in 8-o. się tam podówczas, Fr. Schlegla. Widok wystawionych w muzeum malowideł staroniemieckich przypomniał im podobneź w ich ojczyźnie, namówili więc Schlegla w r. 1804, aby udał się z nimi do Kolonii i pod jego umiejętnym kierunkiem zaczęli zbierać porozpraszane po kościołach i klasztorach dro-gocenue zabytki sztuki. W tymże celu objechali Hollandyę, oraz okolice nadreńskie, i w r. 1810 cały swój zbiór przesłali do Heidelbergu. Stąd B.

J. A.

Boissonade Jan Franciszek de Fontara-bie (* 1774 w Paryżu—f 1857 w Passy), wybitny heleDista francuski; za rewolucyi urzędnik w miai8teryum spraw zagranicznych, w r. 1809, gdy już pozyskał sławę specyalisty swojemi pracami (w „Soirées littéraires“, „Magasin encyclopédique“, „Journal de l’Empire“) i wydaniem „He-roików“ Fil)strata (1806), został mianowany adjunk-tem prof. Larchera przy katedrze literatury greckiej w uniwersytecie paryskim, a w r. 1813 objął po mm katedrę i zasiadał na niej do r. 1828, kiedy został profesorem tegoż przedmiotu przy „Collège de France“. B. zasłużył się najwięcej jako wydawca pisarzów greckich z czasów po-klasycznych i bizantyjskich, jak np. retora Tyberyusza (Lond., 1815), „Narratio amatoria“ Eugeniana (2 tomy, Par., 1819), „Portitiones“ Herodyana (Lond., 1819), „Epistolae“ Arysteneta (Par., 1822), „Vitae sophi-starum“ Ęunapiusza (2 tomy, Ąmsterd,, 1822),

Sulpicyusz puścił się na wycieczkę do Saksonii i Czech, a brat jego znów do Holandyi. W r. 1818 otrzymali od króla wirtemberskiego gmach obszerny na pomieszczenie swoich zbiorów, które tam po raz pierwszy r. 1819 wszystkie wystawione zostały. Następnie zabrali się do reprodukowania litograficznie dzieł najznakomitszych ze swej kollekcyi i od r. 1821—1834 wydali 38 zeszytów. Zbiór ich zawierał z górą 200 obrazów z w. XIV, XV i XVI, i wielu zwłaszcza malarzy holenderskich z zapomnienia wydobył. Zbiór ten w 1827 zakupił Ludwik, król bawarski, za 360,000 marek i kazał go wcielić do pinakoteki. Wskutek tego bracia B. zamieszkali stale w Monachium. Sulpicyusz nadto jeszcze wielki przyniósł sztuce pożytek przez badania swoje genres européens, et une ou plusieurs espèses de w zakresie architektury kościelnej. Najznakomitszą chaquin de ces genres dessinés et gravés d’après pracą jego z tego zakresu było wielkie dzieło ilu- nature, etc.“. (Lyon, 1805—7, in 8-o, III tomy, strowane o katedrze kolońskiej, które p. t.: „Ge- z 240 tab. w każdym), schichte uni Beschreibung des Doms von Köln.“ wychodziło w zeszytach od r. 1823 — 1832 w Stut-garcie (drugie wydanie tamże, 1842). Jako wstęp do osobnego dzieła o sztuce niemieckiej w ogólności, wydał „Die Denkmale der Baukunst von VII bis XIII Jahrhunderten an Niederrhein (72 tabl. li-tografowane. Monachium, 1831—1833-, nowe wydanie 1842, z tekstem francuskim i niemieckim).

Przedtem jeszcze zamianowany nadradcą budownictwa, Sulpicyusz B. w roku 1835 otrzymał miejsce konserwatora generalnego zabytków plastycznych w Bawaryi, ale po roku uwolnił się od tego obo wiązku, i dla pokrzepienia zdrowia nadwątlonego do Włoch się wybrał, gdzie dwa lata przepędził.

Oprócz tego napisał: „Ueber den Tempel des heiligen Gral.“ (1834), oraz „Ueber die Kaiserdalma-tika in Peterskirche zu Rom“ (1842), umieszczone w „Abhandlungen der bayrischen Akademie der Wissenschaften“, której był członkiem. W r. 1845

J. A.

F. R.

Boito Arrigo (* 24 lut. 1842 w Padwie), wybitny współczesny kompozytor muzyczny włoski i poeta, urodzony z hrabianki Radolińskiej, polki z okolic Krakowa. Po ukończeniu studyów muzycznych w konserwatoryum medyolańskiem podróżował po Francyi i Niemczech, gdzie zajmował się gorliwie sprawą reformy muzycznej Wagnera. Powróciwszy do kraju rodzinnego, napisał kantaty : „Czwarty czerwca” (1860) i ,,La sorelle dTtalia” (1862, dospółki z F. Facciem); dopiero jednak wielka opera „Mefistofele” (1868) podług „Fausta” Goethego imię jego rozsławić zdołała. Wprawdzie

„Syntipas“ (Par., 1828), Psellusa (1838) i t. d., oraz trzy bardzo ważne zbiory: „Poëtarum grae-corum sylloge“ (24 tomy, Par., 1823—32), „Anec-dota graeca“ (5 tomów, Par., 1829—33) i „Anec-dota nova“ (Par., 1844). Wybór jego drobnych rozpraw i study ów wydał Colincamp p. t. „Critique littéraire sous le premier empire“ (Par., 1863).

Boiste Piotr Klaudyusz Wiktor, leksykograf francuski (* 1765—1824). Był naprzód adwokatem, potem drukarzem, a większą część życia poświęcił pracy nad ułożeniem swego „Dictionnaire universelle de la langue française“ (Paryż, 1800 r. 14 wydanie 1857), który w pierwszej połowie w.

b. był wysoko ceniony. Oprócz tego ułożył „Dictionnaire de Géographie universelle“ (1806) i „Dictionnaire de belles lettres“ (5 t., 1821—25).    *

Boitard Piotr, botanik francuzki (* w Maçon 27 kwietnia 1787 — f w Montrouge 20 sierpnia

1859), wydał kilka dzieł przeważnie dla płci pięknej, a mianowicie: „La botanique des Dames“ (Paryż, 1821, III, vol. 12); „Flore de la botanique des Dames“ (Paryż, r. 1821, 12, z 104 tab. kol.); „Manuel complet de botanique ou principes de botanique élémentaire etc.“ (Paryż, r. 1826, 12 z 6 tab. Nowe wyd. 1852 in-8-o); „Manuel de physiologie végétale, etc.“ (Paryż, 1829, 12); „Herbier des demoiselles“ (Paryż, rok 1832, in-8-o, z 16 tab.); „Botanique des demoiselles” (Paryż, 1835, in-8-o, z 64 tab.). Prócz tego, wiele jego artykułów botanicznych mieści się w „Encyclopédie du XIX Siècle” i w „Dictionnaire universel d’histoire naturelle” Karola d’Orbigny.

Boiteau Dieudonné, pisarz francuski (* 1820 r. w Paryżu—f 1886 tamże). W r. 1852 musiał ustąpić ze szkoły normalnej, gdyż odmówił przysięgi Napoleonowi. Utrzymywał się z pióra i napisał: „Avantures des baron de Trenck“ (1853); „Cartes à jouer et la cartomancie“ (1855). Potem został redaktorem „Courrier de la librairie“, a razem dużo pisywał do dziennika „l’Artiste“, pod nazwiskiem B. d’Ambly. Jako przyjaciel Berangera, bronił jego pamięci broszurami: „Erreurs des critiques de Béranger“ (1858); „Philosophie et politique de Béranger“ (1858) i „Lettre â M. Renan“ (1859). Później oddał się studyom ekonomii politycznej, i ogłosił: „Etat de la France en 1779“ (1860); „Fortune publique et finances de la France,, (1863); „Le régime des chemins de fer français“ (1875). Podczas oblężenia Paryża bardzo czynny brał udział w dzienniku „Temps“, i artykułami swojemi wielce podniósł jego znaczenie. Opracował też „Histoire de la révolution de 1830“, podług notatek Berangera, lecz dzieło to dotąd nie wyszło.    *

Boito Kamil, literat, krytyk sztuk pięknych i architekt włoski, (* w Rzymie 30 paździer. 1836

r.). Kształcił się w sztukach pięknych w akademii królewskiej w Wenecyi, a po podróży naukowej po Toskanii powołany został w 1860 r. na profesora architektury w akademii królewskiej w Medyolanie. Odznaczył się wybudowaniem muzeum w Padwie, jako zaś krytyk sztuk pięknych, oprócz artyknłów w „Politecnico di Milano“ i w „Nu-ova Antologia“, napisał: „Scultura e pittura d’oggi“ (Turyn, 1877 r.); drugie wydanie powiększył życiorysem Andrzeja Palladio (Medyolan, 1884 r.) i „Gite di un artista” (Medyolan, 1884). Główne dzieło B. napisał pod tytułem: „Architettura italia-na del medio evo e quella della nuova Italia“, które odznacza się erudycyą, dobrym smakiem i gruntowną znajomością przedmiotu; przekłada on architekturę średnich wieków ponad inne. Oprócz tego ogłosił dwa zbiory nowelli: „Storielle vane” (Medyolan) i „Senso, nuove storielle vane” (Medyolan, 1883) a ostatnią swoją książkę pod tytułem: „l’Anima di un pittore“ (Medyolan, 1885), rodzaj autobiografii, urozmaiconej kilkoma senty-mentalnemi urywkami, na sposób włoski, przeznaczył dla kobiet i wydał w eleganckim małym tomie.

■i

• . ..

Fig. 14. Boito Arrigo.

„Mefistofoles” padł po pierwszem przedstawieniu w Medyolanie, od czasu jednak wykonania go na scenie teatru Bolońskiego (1875) powszechnego dostąpił uznania, i dotąd nie sebodzi z repertuaru wszystkich scen europejskich. Od wielu lat B. napisał opery : „Hero i Leander” i „Nero”, ale te dotąd jeszcze spoczywają w tece jego kompozytorskiej. W muzyce Boity więcej jest może nauki, niż natchnienia, więcej spekulacyj harmonicznych, oraz instrumentacyj-nych, niż melody i oryginalnej, wielu wszakże scenom „Mefistofelesa” pierwszorzędnych piękności odmówić niepodobna. Jako poeta, piszący pod pseudonimem

And. S.

K-n.

And. S.

P. Chm.

J. Ł.

J. Ł.

(anagram) Tobia Qorrio, B. wielką cieszy się wzię-tością na całym półwyspie Apenińskim. Dotychczas napisał: ,,Libro dei versi”, ,,Re Orso” i kilka no-welli; teksty do oper: „Giocouda”, ,,Pier Luigi Farnese”, „Zoroastro”, „Iram”, ,,Otello” i „Falstaf” (1893).    A Po1-

Boitzenburg (Boytzenburg) 1). B. miasto w w. ks. Meklenbursko-Szweryńskiem, na prawym brzegu Elby, przy drodze żelaznej z Berlina do Hamburga, porządnie i prawidłowo zabudowane, zamożne i przemysłowe : odlewnia, fabryki machin, handel zbożem i wełną, rybołówstwo 3,574 m-ców. W połowie XIV w. do godności miasta podniesione. —2. B. miasto w pruskiej prowincyi brandenburskiej, regencyi Poczdamskiej, powiecie Templińskim, nad rzeką Quillow (Der Strom), z dorzecza Haweli, gniazdo hrabiowskiej rodziny Arnimów, z zamkiem, parkiem, zwierzyńcem i znakomicie prowadzonem gospodarstwem rybnem.

Boivin Marya Anna Wiktorya, znakomita akuszerka i autorka francuska (* 1773—f 1847). Zrazu mało wykształcona, otrzymała pierwszą do nauk zachętę najprzód w Maternité (179 — 1811) od sławnej Lachapelle (znakomitej autorki i wykonawczyni położnictwa), a częścią od C h aussie-ra. Jej w licznych wydaniach (1812—1836) wydrukowany „Mémorial de l’art des accouchements14 (przełożony na włoski język), obudził współzawodniczą zazdrość pani Lachapelle, która ją wypędziła z Maternité. Szpital w Poissy i Maison de Santé były późniejszem polem jej działalności, gdzie znajdowała, pomimo olbrzymiego zajęcia, czas swobodny na przełożenie pism ginekologicznych angielskich i na napisanie oryginalnej rozprawy „O krwotokach macicznych“, uwieńczonej nagrodą honorową (1819 i 1822). Później poszły prace: „O zaśnia-dzie“ (1827); „Poronieniu“; „Pomiarach miednicy“; „Cięciu cesarskiem“. Wespół z A. Dugès opracowała dwutomowe dzieło: „Traité pratique des maladies de l’utérus et de ses annexes“ (Paryż, 1833, wydane również po angielsku). Uniwersytet mar-burski obdarzył ją stopniem doktorskim, a liczne inne odznaczenia były nagrodą jej poważnej pracy i zasług naukowych.

Bojador, przylądek w Afryce, na zachodniem wybrzeżu Sahary, na południe od grupy wysp Kanaryjskich, 26° T sz. pn., granica posiadłości hiszpańskich na brzegu Sahary, które odtąd rozciągają się na południe aż do przylądka Blanco.—Płytkie i burzliwe morze w okolicy przylądka, silne prądy, skały podwodne, gwałtowne fale, wyniosłe odsepi-ska piaszczyste, sięgające 130 m., wreszcie niedostępność brzegu były powodem, że żeglarza długi czas nie odważali się na opłynięcie przylądka B.—Wprawdzie genueńczyk Ugolino Divaldo w 1291 r. i ka-taloùczyk Jayme Ferrer w 1346 zapuścili się nawet dalej w swoich wyprawach, atoli o nich pamięć wkrótce zaginęła i dopiero portugalczyk Gil Eannes w 1434 z całą świadomością dzieła tego dokonał ku podziwieniu współczesnych.

Bojan jest to nazwa słowiańskiego poety, znana jedynie ze „Słowa o pułku Igora“, które zwie go wnukiem Welesa, bożka pieśniarzy i rycerzy, i przydaje mu epitet „wieszczy”, wysławiając jego talent wspauiały: „Bo wieszczy Bojan, jeśli k’czyjej części Pieśń tworzył, myślą uganiał przez bory, Wilk ziemią, w wiatrach orzeł chyżopióry; jeśli bój spomniał, w lot dziesięć sokołów Puszczał na stado łabędzi—a wtedy poczesną pieśnią pierwszy zabrzmiał połów. . . Lecz nie sokołów na stada łabędzie Bojan, o bracia, wypuszczał ku walce, Jeno na struny kładł swe wiesczcze palce I sławą książąt żywe brzmiały struny“. O ile z wyrażeń poematu wnieść można, opiewał B. czasy Jarosława i Mścisława. Ponieważ w innych źródłach nie spo tykamy wzmianki o B-e, wielu z uczonych kładzie go na karb fantazyi twórcy „Słowa o pułku Igora“ i wątpi o jego rzeczy wistem istnienin. Znajdują się wszakże badacze, którzy przeciwnie starają się pod nazwą B-ą odszukać osobę żywą. Om. Pa-trycki, który w r. 1883 poświęcił całą książkę objaśnieniu ciemnych ustępów „Słowa o pułku Igora“, rzuca domysł, że B-em był wojewoda Jan, syn wojewody Wyszaty, za czasów Jarosława Wielkiego <w. XI), a wnuk uczonego posadnika nowogrodzkiego Ostromira. Ponieważ ten Jan był sławnym wojownikiem i aż do ostatnich dni długiego swego życia walczył z połowcami, ponieważ Nestor opowiada, iż od tego Jana 90-letniego wiele się dowiedział z dawniejszych dziejów, Patrycki wysnuwa wniosek, że kto życie całe na walkę obrócił, mógł łatwo się natchnąć poetycznem walk tych opisem. Zwraca też uwagę na poetyczną grę słów: Wyszata = wieszczy, Jan (wsławiony w bojach) = Bojan. Stary Ostromir, dziad Jana, jest jakoby samym Welesem, bogiem piewców i wieszczków. (Zob. Om. Patrycki: „TeMHH mIjctii;« bï> Cjiobé o IJjiBKy Hropeßi“ (Lwów, 1883). Oczywiście jest to domysł tylko, bardzo słabo umotywowany. W naszej literaturze spopularyzował imię Bojana Bohdan Zaleski, często o nim w poezyach swoich wspominając, jako o patryarsze pieśniarzy słowiańskich: „Święć się, gęśli Bojanowa! Czarnoksięskie myśli, słowa Rozciekają się po drzewie; Rosą świecą się w powiewie, Przemigają górą, dołem, W mgnieniu oka zwierzem, ptakiem, Siwym orłem, to sokołem, Szarym wilkiem, to sumakiem“. Inni poeci, jak Aleksander Groza i t. d. równie często B-a wzmiankowali. Adam Pieńkiewicz na pamiątkę tego prawieszcza noworocznik na r. 1838 tern nazwiskiem ozdobił: „Bojan“ (str. 250).

Bojan, car bułgarski, wstąpił na tron w r. 763 po Sabinie. Umocnił się na tronie dopiero w r. 764, kiedy zawarł korzystny pokój z cesarstwem bizan-tyjskiem. Dzieje panowania jego są zresztą mało znane.

Bojan czy Benjamin, carewicz bułgarski, najmłodszy syn cara Symeona (f prawdopodobnie przed

r. 950). Poświęcił siebie naukom i u ludu słynął jako czarodziej. Poseł cesarza rzymskiego Ottona I., Luitprand, pisze o nim, że się umiał przemieniać w wilka i każdego innego zwierza.

Bojana, 1). B. rzeka w Albanii, będąca odpływem jeziora Skaderskiego (Skutari), łączy sie poili-

And. S.

Bojano, miasto w departamencie włoskim Campobasso (Molise), nad rzeką Biferno i na wschodnim stoku rozległego, wulkanicznego pnia górskiego, Montagna del Matese, leży w głębokim wąwozie, rzadko przez promienie słońca oświetlanym, 5,787 m-ców. Jest to starożytne Bovianum Undecumauorum sam-nitów, następnie od czasów Augusta kolonia rzymska. Dotąd istnieją ruiny dawnych murów miejskich. — Po wielokroć nawiedzane było trzęsieniem ziemi, które nieraz do szczętu je niszczyło.

Bojanów, miasteczko w Czeskim okręgu Chru-

And S.

And. S.

P. Cłim.

P. Chm.

żej m. Skodry z ramieniem Driny, Drynazią, oddziela w dolnym biegu Albanią od Czarnogóry i pod S. Nicolo wpada do Adryatyku, spławna w całej długości i bardzo rybna.—2). B. v. Bojan, miasteczko na Bukowinie, na wschód od Czerniowic i na lewym brzegu Prutu, komora celna, parafie trzech wyznań chrześciańskich (katolicka, unicka i prawosławna), poczta, 5,227 m-ców; wzorowe sadownictwo.

And. S.

dimskim, słynęło niegdyś z kopalni ołowiu.

Bojanowo, W w. ks. Poznańskiem, regencyi Poznańskiej, na samej granicy ze Szląskiem pruskim, przy drodze żelaznej z Rawicza do Leszna, w okolicy bezleśnej i płaskiej, ale dosyć urodzajnej, stąd rolnictwo i hodowla zwierząt domowych są głów-nem zajęciem mieszkańców. Niegdyś słynęło B. z wyrobu sukna, dziś rzemiosło to upadło, równie jak płóciennictwo i garncarstwo; natomiast jest tu fabryka machin, kilka garbarni, sąd okręgowy, kościół ewangelicki, stacya drogi żelaznej i 2,216 m-ców.—B. jest gniazdem rodziny B-skich, herbu Junosza, podniesione na stopień miasta z prawem magdeburskiem przywilejem Stefana Batorego z 1583

r. — Bojanowscy, gorliwi zwolennicy religii Lutra, oddali na jej usługi farę miejscową i zaludnili miasteczko współwiercami niemieckimi, którzy w czasie wojny trzydziestoletniej szukali w Polsce schronienia,—stąd też ludność niemiecka i ewangelicka aż po dziś dzień utrzymała się w B-e. W r. 1857 wielki pożar obraca miasto w perzynę.

Bojanowski Jan, poeta pierwszej połowy XVII w., napisał w udatnych mianowicie zpoczątku oktawach (nie sonetach, jak mylnie się wyraził W. A. Maciejowski, a za nim inni) poemacik, przedstawiający sławną wyprawę chocimską, p. t.: „Nauma-chia chocimską przeciwko Turkom w Wołoszech r. 1621“ (Jarosław, w druk. Jana Szeligi, 1622). Przypisał go Mikołajowi Sieniawskiemu, krajczemu koronnemu. Przy końcu dodał wiersz p. t.: „Zwada nadobna“.

Bojanowski Piotr, poeta pierwszej połowy XVII w., napisał: „Zaciąg pomocy niebieskiej przeciw nieprzyjaciołom krzyża św., pisany podczas trwóg tatarskich“ (Kraków, 1623). Wiersz jego jest dość gładki. W dedykacyi Annie z Sztemberku Kostczance, oświadcza, że jego rodzina doznawała i doznaje względów tej pani.

Bojanus Ludwik Henryk, profesor weterynaryi i anatomii porównawczej, w uniwersytecie wileńskim (* 16 lipca 1776 w Buschweiler w Al-zacyi), nauk lekarskich słuchał w Jenie, gdzie (1797) stopień doktora medycyny i chirurgii uzyskał. Doskonalił się następnie w sztuce lekarskiej w Berlinie i Wiedniu. Od 1798 — 1800 bawił w Darmsztadzie, jako lekarz praktyczny. W 1801 kosztem rządu hesko-darmsztadzkiego wysłany był do obcych krajów dla wydoskonalenia się w we-terynaryi. Przez trzy lata (1801—1803) pracował gorliwie w Alforcie, Paryżu, Lyonie, Londynie, Hanowerze, Wiedniu, Berlinie i Kopenhadze, zwiedzając zakłady naukowe i znaczniejsze stada koni i bydła. Za powrotem do Darmsztadu, gdy założenie projektowanej tam szkoły weterynaryjnej do skutku nie doszło, B. podał się (1804) na kandydata na posadę, wakującą w uniwersytecie wileńskim, przysyłając naprzód rozprawę konkursową. Obrany profesorem, przybył do Wilna (1806) i zaczął wykładać weterynaryę, a później i anatomię porównawczą po łacinie. W 1807 uczestniczył w dozorze szpitalów wojskowych. Jest on twórcą gabinetu weterynaryjnego, a wskrzesicielem zoologicznego. Bogatą swą bibliotekę ofiarował uniwersytetowi, opuszczając z powodu nadwątlonego zdrowia Wilno (1824) i udając się do Darmsztadu, gdzie f 2 kwietnia 1827 r. Pozostawił liczne bardzo pisma, dotyczące weterynaryi i anatomii porównawczej, częścią po łacinie, po polsku, po niemiecku i po francusku pisane. Z ich nader dokładnego spisu, podanego u Adamowicza (Bojanus L. w „Wizerunkach i roztrząs. naukowych“, t. XI, 1836, oraz w Gurlta i Hertwiga „Magazin für die gesammte Thierheilkunde 1839“), Eich wal d a („Memoria Bojani“ Wilno, 1835“) i Ko-śmińskiego(„ Słownik“ ), przytaczamy tytuły przedmiotów, o których pisał: Colemana zasady kucia koni, przerób, z angielsk. (po niem., 1805), o zadaniach i organizacyi szkół weterynaryjnych (po niem., 1805), „Przewodnik do poznawania i leczenia główniejszych zaraz bydła i koni” (po niem. i polsku), o księgosuszu, wstęp do anatomii porównawczej (po łacinie), o głównych przyczynach zwyrodnienia ras końskich (po franc.), o sztuce litograficznej, anatomia żółwia domowego (po łac,), o błonie omocznej u kurczęcia (po franc.), list do Cuviera o narzędziach oddechowych i krwionośnych u małżów (po niem.), o zębach meryotherii sybirici (po łac.), o encefalo-kranioskopii (po franc, wykład zasad Galla), krytyczny przegląd postępów weterynaryi z ostatnich trzech stuleci (po niem. spis dzieł weterynaryjnych i ich ocena za całe trzy wieki), o błonach płodowych zarodka psiego (po łacinie i po niem ), uwagi z dziedziny anatomii porównawczej (po niem.), o wytępieniu zarazy u bydła rogatego (po niem.), o rima Glaseri i chorda tympani u cielęcia (po niem.), anatomia pijawki (po niem.), o kościach głowy ryb (prac kilka niem.), o operculum bronchiale u ryb (po franc.), o środkach przeciwczerwiowych (po łacinie), o di-stoma hepaticum (po niem.), miara budowy konia (po niem.), o więzach piętowych w kopycie (po niem.), o rusztowaniu barkowem u żółwia domowego, o poglądzie Trewiranusa na małże rzeczne (po niem.), o zębach konia i owcy domowej. W rękopisie pozostały: monografia anatomiczna owcy z 600 własnoręcznemi rysunkami, o ojczystym

J. Ł.

ubiorze u Niemców, „annonce d’un système de physiognomie basé sur l’anatomie du cerveau“. F'n-Bojar — wysoka godność w Bulgaryi dawnej oraz na Rusi, aż do początku XVITI stulecia. W Bulgaryi nazwa ta brzmi boljar, a więc pochodzi od pierwiastku: „bol“ i oznacza „większego“ czyli wielkiego człowieka. Najdawniejsze kroniki russkie wspominają o drużynie, zwanej też książęcymi „mężami“. Ta część drużyny, która się nazywała starszą, a która się składała rzeczywiście z ludzi starszych wiekiem, doświadczeniem i zasługami, zaczęła występować pod mianem bojarów. Nazywali się B-ami w ogólności ludzie znakomici w radzie lub orszaku przybocznym książąt, biskupów, później patryarchy. Oprócz tego, w okresie podziałów Rusi, istnieli B-owie ziemscy, t. j. wyższa klasa między ziemianami, najznakomitsza i najbogatsza. Tych ziemskich B - ów latopisy nazywają czasem starszymi, starszyzną, starcami, co odpowiada godności senatorów, albo baronów zachodnich. Do czasu wzmocnienia się władzy książęcej oba te rodzaje B-ów działały równolegle, jednakowo wpływając na akcyę polityczną i jednakowo służąc ojczyźnie i księciu. Ale później znaczenie B-ów ziemskich upada, a książęcych wzrasta — pierwsi powoli schodzą do stopnia mieszczan, drudzy wznoszą się do godności szlachty. Jednakże tego politycznego podziału B-ów społeczeństwo russkie nie uznawało; w jego wyobrażeniach B-em był każdy, kto miał poddanych i niewolników. Takie znaczenie ma wyraz B. w Russkiej Prawdzie i we wszystkich pomnikach prawa russkiego do w. XVIII. Zupełnie niezależnie od stanowiska przy dworze, właściciel ziemski był B-em u siebie w domu, wieś jego nazywała się bojarską, chłop („chołop“) jego był chłopem bojarskim, praca tego chłopa była bojarską, czyli bojarszczyzną (skąd 6apm;HHa).—Wyższa klasa rządząca, owi B-owie książęcy, dzielili się w w. XIV i XV na B-ów putnych, czyli putników, i B-ów wprowadzonych (BBe^eHimiKT,). Pierwsi byli to urzędnicy pałacowi, wyżsi i niżsi, którzy za swoją służbę otrzymywali ziemie pałacowe i dochody na drogę (bt> nyrb), albo na życie. B. „wprowadzony” był zwykle razem i „putnym”, bo otrzymywał takie same dochody, ale miał sobie powierzoną jakąkolwiek oddzielną część zarządu pałacowego, był stolnikiem, cześnikiem, skarbnikiem, sokolni-czym i t. d. Nazwa ich pochodziła stąd, że książę wprowadzał ich nie jako do swego pałacu, oddając im w zarząd pewną część jego. W czasach późniejszych B-owie wprowadzeni nazywali się bliższymi (bjiHJKHm 6.), albo pokojowymi (komhrthmh

6.).—B-owie zresztą nie stanowili żadnej korporacyi, nie mieli żadnych przywilejów. Każda bowiem ziemia, każde księstwo, chociażby najdrobniejsze, miało swoich B-ów, dla których znowu B-ami byli wszyscy mieszkańcy starszej i większej ziemi, która także miała swoich B-ów. B-em stawał się każdy, kto posiadł wyższy urząd, lub miał większe bogactwo; synowie B-ów, gdy nie posiadali urzędów ani bogactwa, nie byli już bojarami. Następstwa w godności bojarskiej z ojca na syna starożytna Ruś nie znała; z tego powodu nie znała ona i nazwisk rodowych: w latopisach zowią się tylko z imienia, albo, co najwyżej, z imienia ojca. Przywilejów B-owie nie mieli żadnych, bo te, które wydają się, że były dla nich przywilejami, stosują się do nich o tyle, o ile oni zajmują stanowiska najbliższych osób księcia (większa główszczyzna podług Russkiej Prawdy), albo o ile są bogatsi od innych (a więc mogą mieć poddanych).—Na początku XVIII w., wskutek reform Piotra I, godność B-ów zaczyna przeradzać się naprzód w dworzan (u.ape^.Bopn.eBt), potem w szlachtę (uuiaxeTCTBo). Ukaz z r. 1714 nadał szlachectwu prawo władania zasiedloną ziemią pomimo służby: manifest Piotra III 18 lutego 1762 r. zwaluia szlachectwo od obowiązkowej służby państwowej. Te dwa akta prawodawcze zniosły zupełnie godność i wytworzyły oddzielny stan, korporacyę, z rozleglemi przywilejami: szlachectwo, w obecnem w Rossyi znaczeniu (^,bo-psHCTBO), któremu Katarzyna II w r. 1785 nadała ostateczną organizacyę. — A. I. Markiewicz „Mcto-pia MhcTHHuecTBa bt> Mockobckomb Pocy^apcTBk bt> XV—XVII BB.“, Odessa 1888. — B. Kluczewski „Boapcuaa ^yiua ÆpeBiieiî Pycn“ Moskwa, 1888.

Bojardo Mateusz Marya, hr. Scaudiano (* około 1434 w Scandiano — f 1494 w Reggio), poeta włoski. Po ukończeniu study ów humanistycznych i prawnych w Ferrarze, został tamże dworzaninem księcia Borso Este. Za jego następcy piastował urząd wielkorządcy w Reggio (1478— 81), potem był gubernatorem w Modenie, skąd w r. 1487 wrócił do Reggio na poprzednie. stanowisko i pozostał na niem do śmierci, a wszędzie spełniał obowiązki zwierzchnika sumiennie, łagodnie i wyrozumiale. Głównym i najważniejszym utworem literackim B-a, jest niedokończony poemat w 69 pieśniach „Orlando innamorato“ (drukowany w całości najprzód w Scandiano, 1495). B. opiewa w nim przygody nietylko Rolanda, ale i innych paladynów Karola W. w sposób wielce chaotyczny; jako główną pobudkę działania wprowadza miłość i honor i w ten sposób tworzy pierwszy w literaturze włoskiej poemat romantyczny. „Roland zakochany“ początkowo cieszył się wielką poczytnością, pomimo mocno dyalektyczuego zabarwienia, którem się gorszyli puryści językowi. Dopiero gdy Domenichi (ob.) i Berni (ob.) ogłosili swoje przeróbki tego poematu, oryginał B-a poszedł w długie zapomnienie, z którego wydobył go wreszcie Panizzi, wydając krytycznie z życiorysem poety, łącznie z „Rolandem zakochanym“ Aryosta (9 tomów, Londyn 1830). Inne utwory B-a podrzędnej są wartości; są to: eklogi łacińskie—„Carmen bucolicon“ (Reggio, 1500)—i włoskie—„Sonetti e canzoni“ (Reggio, 1499), komedya „Timone“ (Scandiano, 1500) i „Cinque capitoli“ (Wenec. 1523); nadto tłómaczenia prozą Herodota, Apulejusza i t. d. Wybór jego drobniejszych poezyj ogłosił drukiem Venturi p. t. „Poesie scelte“ (Modena, 1820). Z przekładów „Rolanda zakochanego“ na obce języki w nowszych czasach ukazały się tylko dwa niemieckie: Griesa (druk. kilkakrotnie) i Re-

rzami.

Bojarka, 1). rzeka w gubernii Kijowskiej, źródła ma w powiecie Taraszczańskim pod Stawiszów-ką, płynie na Zakutyńce i pod m. B-ą wpada z lewej strony do Gniłego Tykicza, a z nim razem do Siniuchy i Bohu. W widłach rzeczuych, utworzonych przez B-ę i Gniły Tykicz, leżało tak zwane Czarne pole, a przy uściu był bród Czarnego Szlaku Tatarów.—2). B., miasteczko w gubernii Kijowskiej, powiecie Zwenigrodzkim, przy uściu B-i do Gniłego Tykicza, należało dawniej do lir. Branickiego, dziś stanowi własność Domu Panującego (departament „Udjełów“).—3). B. wieś rządowa, w gubernii i powiecie Kijowskim, nad rzeczką Wetą, przy drodze żelaznej Kijowsko - Brzeskiej, o 21 w. od Kijowa — zakład kumysowy, założony przez D-ra Sadowskiego.

gisa (Beri., 1840) z bardzo obszernemi komenta-

E. G.

And. S. i D r. A. P.

Bojarska Duma, rada najwyższa przy boku książąt dawnej Rusi i carów państwa moskiewskiego. W czasach najdawniejszych zbierała się rada bojarów w każdej ziemi, w starszem mieście do rozstrzygania spraw politycznych; rady bojarów miast mniejszych, podległych starszemu, nie miały znaczenia politycznego, lecz tylko sądowe i administracyjne. Nazwa pochodzi od wyrazu „;tyMarb“ — rozmyślać, że bojarowie ruscy namyślają się (óoape nyMawTb). W skład B-ej D-y od czasów Włodzimierza św. wchodziło, oprócz bojarów, wyższe duchowieństwo, biskupi i opaci (ihumeny) znakomitszych klasztorów, a z czasem główne miejsce w niej zajął metropolita. W sprawach wspólnych kilku księstw rady ich łączyły się i tym sposobem tworzyła się B. D. wspólna. Liczba członków dumy nie była określona i przy pierwotnem wydaniu „Russkiej Prawdy“ było tylko 5 panów rady; przy dopełnieniu jej przez Włodzimierza Monomacha—6; następnie liczba ich się zwiększa i dochodzi (w Nowogrodzie) do 300.— Zwoływanie B-ej D-y było dla książąt obowiązko-wem w ważniejszych kwestyach religijnych, prawodawczych, wewnętrznego ustroju państwa, jak np. podziału dzielnic między książętami, zewnętrznej polityki, t. j. wojny i pokoju, najwyższego sądu, np. nad Rogniedą, żoną Włodzimierza św., za usiłowanie mężobójstwa; Duma (wraz z wiecem) przywołuje księcia i zawiera z nim umowę. W XI i XII w., z rozwojem wiecu, B. D. nie straciła na swem znaczeniu, ale funkcye swe musiała z nim dzielić. Książęta nic bez porozumienia się z dumą uczynić nie mogli i każdy czyn ich, na który bojarowie się nie zgodzili, był źle widzianym w oczach opinii ogółu. Od woli księcia zależało wybrać sobie radców lub wybranych zmienić, ale nie mieć ich wcale, t.j. obchodzić się bez B-ej D y, nie wypadało. W w. XIV i XV do składu B ej D-y wchodzą wyższe urzędy dworskie. Szczególniejsze znaczenie i powagę ma B. D. moskiewska, która, idąc ręka w rękę ze swym w. księciem, razem z nim zdobywa znaczenie dominujące. Tłómaczy się to nietylko wywyższeniem samej Moskwy pośród innych księstw, ale skupieniem całej admiuistracyi przy osobie monarchy. Na początku XVI wieku następuje przełom. Wielu książąt udzielnych, zatraciwszy swoje dzielnice, przy-jeżdźało do Moskwy i przechodziło w stan bojarów, monarcha zaś moskiewski, czując swą potęgę, nie znosi już ograniczenia swej woli przez dumę. To też po czasach małoletności Iwana Groźnego (1533—1546), w których panowanie bojarów doszło punktu kulminacyjnego i zaznaczyło się całym szeregiem nadużyć, następuje reakcya: Iwan IV występuje do walki z bojarami i ich dumą za pomocą zjazdów ogólnych (t. zw. ziemskich zborów), potem (1560 — 1584) przez okrucieństwa, wyrafinowane sposoby karania śmiercią i wszelkiego rodzaju prześladowania, których celem stali się bojarowie. Po tej śmiertelnej walce, nie zważając na ogromne straty w osobach i majątkach, jednakże B. D. nie uległa; nawet zwyciężyła, bo przy następcach Iwana wzmacniała się coraz więcej, a po śmierci jego syna, Teodora, żądała już od carów przysięgi dla siebie. W w. XVII B. D. i car walki nie toczą: ani duma nie chce się stać władzą najwyższą, ani car nie pozbawia jej charakteru koniecznego do-doradcy. Podczas tych ostatnich stuleci skład dumy uległ zmianie. Gdy pierwej każdy bojar i każdy książę byli jej członkami, to następnie członkiem dumy stawał się tylko wyższy bojar (czyli wprowadzony). Odtąd (od końca XVI w.) bojar staje się określoną godnością, którą w. książę może nadać, i tylko ten z książąt dzielnicowych, który posiadł tę godność bojara, jest członkiem B ej D-y. Nadto wprowadzeni zostali do B-ej D-y okolniczowie, dworzanie, odróżniani od pospolitych sług tytułem „dumnych dworzan“, co się później podobnież, jak i bojar, zamieniło na godność. Ten niższy element nabrał szczególnego znaczenia za Iwana IV. W tym samym czasie pojawiają się i dumni djacy, którzy byli z początku sekretarzami, czyli naczelnikami odnośnych kancelaryj i delegatami do pewnego rodzaju spraw: poselskich, działowych (paspa^HbiXb), namiestnikowskich i b. carstwa Kazańskiego. Z początku było tylko 4 djaków, następnie liczba ich wzrasta do 15-tu. Liczba członków B-skiej D-y po śmierci Iwana III wynosiła: 13 bojarów, 6 okolniczych, 1 dworecki i 1 skarbnik; po śmierci Iwana IV: 10 bojarów, okolniczy, krajczy, skarbnik i 8 dumnych dworzan; przy Borysie Godunowie 30, przy Michale Teodorowiczu 19, przy Aleksym Michajłowiczu 59, przy Teodorze Aleksiejewiczu 167. Nie wszyscy jednak członkowie B-ej D-y zawsze w niej zasiadali; zależało to od przedmiotu narad i od wezwania monarchy. Posiedzenia odbywały się na dworze carskim, zwykle w poniedziałki, środy i piątki, od godziny 4 do 9 rano. Prezydował sam car; w razie nieobecności jego, bojarowie albo sami sprawy kończyli, albo referowali je do carskiego potwierdzenia. Postanowienia były jednomyślne. Członkowie zasiadali i głosowali podług swych godności, a każda godność podług starszeństwa rodu. Kiedy bojarzy wyjeżdżali z carem na wojnę, kilku ich pozostawało na miejscu, ale ci mogli ostatecznie wyrokować tylko o sprawach mniejszej wagi, ważniejsze zaś musieli odsyłać do cara i towarzyszących mu bojarów. Kompetencya B-ej D-y została określona statutem cara Aleksego z r. 1649 przez formułę prawodawczą: „car ukazał, a bojarowie zawyrokowali“. Spra-

wy zewnętrznej polityki rozstrzyga car razem z bojarami (tak była postanowiona wojna ze Szwecyą w r. 1586); B. D. sądzi w pierwszej instancyi swoich członków, ukaz zaś 1694 r. nadaje jej prawa instancyi apelacyjnej. Około 1700 Piotr W. zniósł B-ą D-ę, ale narady z bojarami odbywały się w dalszym ciągu w t. zw. Bliższej Kancelaryi (1704 r.). Wyjeżdżając na wojnę turecką 22 lut. 1711, Piotr wyższą krajową administracyę polecił kilku wybranym przez siebie osobom, które nazwał Senatem. W. Kluczewskij: „BoapcKaa Ayna ÆpeBHeâ PycH“ (2 wyd., Moskwa, 1883).— M. F. Władimirskij-Buda-now-. „Oósopi. HCTopia pyccuaro npaßa“ (2 wyd. 1888). — Zabielin: „McTopia pyccKoa atH3Bn“.— Czeczerin: „OnbiTH no ncTopin pyccaaro upa-Ba“.    J-L-

F. J.

Bojarski Aleksander Sas, cełonek akademii umiejętności, profesor prawa kryminalnego w Krakowie (* w r. 1832—f dnia 19 kwietnia 1884). Po ukończeniu studyów prawniczych w uniwersytecie Jagiellońskim, wstąpił do sądownictwa i, zwróciwszy na siebie uwagę przełożonych wymową, wiedzą i gorliwością, po kilku zaledwie latach służby mianowany został zastępcą prokuratora rządowego. Na tej posadzie złożył dowody należytego zrozumienia swoich obowiązków. W roku 1866 powo łany został na katedrę prawa karnego i procedury karnej w uniwersytecie Jagiellońskim. Nauka prawa karnego i procedury karnej nie stała wówczas w tej wszechnicy na wyżynie odpowiedniej. B. podniósł ją. Wykład jego, oparty na najznakomitszych dziełach niemieckich, uwzględniał w wysokim stopniu histoiyę prawa karnego i nie pomijał żadnej materyi, prawa tego dotyczącej, ażeby nie skreślić stanu jej w dawnej Polsce. Wykład jego odznaczał się nietylko jasnością i potoczy stością słowa, ale nadto czystością języka, tern więcej zaś zyskiwał na jasności i praktyczności ze względu głównie na to, że był opartym na dokładnej znajomości praktyki kryminalnej. B. umiał przytem postępowaniem swojem zjednywać sobie młodzież akademicką. Był jej szczerym przyjacielem i doradcą i umiał ją zachęcać do głębszych studyów. Uznawany powszechnie za powagę na polu nauki, B. wzywany był niejednokrotnie przez władzę o udzielanie wskazówek i objaśnień, a gdy nowa procedura karna w r. 1873 miała wejść w życie, miał w Krakowie, na wezwanie owoczesnego prezydenta sądu, Tarnowskiego, dla sędziów, prokuratorów i obrońców, szereg odczytów, w których wyłożył zasady nowej procedury obok porównawczego poglądu na prawodawstwo europejskie, a zwłaszcza angielskie, niemieckie i francuskie. Wykłady te zjednały mu powszechne uznanie i wdzięczność słuchaczów, których to uczuć wyrazem były dwie ko-respondencye, wydrukowane w piśmie lwowskiem „Prawnik“ z 1873. B. wydał w 1873 wierny przekład procedury karnej, a następnie w 1876 „Zbiór ustaw w sprawach karnych“ (2 części). Był on stronnikiem instytucyi przysięgłych; w r. 1868 pomieścił był w tym przedmiocie rozprawę w „Czasopiśmie poświęconem prawu i umiejętnościom poli-

tycznym“, a w r. 1873 w „Uwagach nad sprawozdaniem z czynności sądów karnych zachodnio-ga-licyjskich“ zbijał przeciwne tej instytucyi zdania, które się objawiły w prasie i w sądowych nawet wyrzeczeniach (w piśmie „Prawnik“). Poprzednio w takichże „Uwagach“ za rok 1872, zastanawiał się nad przyczynami wzrostu przestępstw i rzucił parę trafnych myśli o potrzebie reformy więzień i reformie administracyjnej w ogólności. Jeden z pierwszych przemawiał za zorganizowaniem opieki nad nieletnimi przestępcami i nad uwolnionymi więźniami; słowem też swojem przyczynił się do utworzenia w r. 1881 we Lwowie galicyjskiego stowarzyszenia opieki nad więźniami. Obszer-niejszem dziełem B-go są: „Zasady nauki o poczytalności“. Liczne też prace swój 8 umieszczał polskie we Lwowskim „Prawniku“, niemieckie w wiedeń-skiem piśmie „Gerichtszeitung“. B. był po dwa-kroć obierany dziekanem wydziału prawa i admi-nistracyi i cieBzył się sympatyą i poważaniem kolegów, nietylko z powodu wiedzy swojej, ale z powodu wielkiej zacności charakteru. Od r. 1873 zasiadał w akademii umiejętności jako czynny członek i brał w jej pracach żywy udział, jako sekretarz wydziału historyczno-filozoficznego. W tym czasie poruszył myśl, dotąd niewykonaną, wydawnictwa „Encyklopedyi prawa⁴ w języku polskim, gromadził materyały do słownika z najdawniejszych pomników prawa polskiego, wydał (w r.

1874) „Dwa zabytki sądownictwa karnego z wieku XVI“ i pra^wał bardzo wiele w komissyi językowej akademii umiejętności. Porozpoczynał wiele jeszcze naukowych prac innych, ale tych śmierć nie dozwoliła mu dokończyć.

Bojarskie dzieci, Klasa społeczna w dawnej Rusi, a szczególnie w w. księstwie i cesarstwie Moskiewskiem, używająca osobistej wolności i używana w służbie państwowej do niższych urzędów. Nie są to bynajmniej synowie bojarów, jednakże w odleglejszych jakichś stopniach pokrewieństwa musieli pochodzić od rodów znakomitych, zapewne z gałęzi zubożałych, podupadłych. Używali wolności osobistej i do pospólstwa „czarnego“, ani do poddańczego chłopstwa nie byli zaliczani. Po raz pierwszy wspomina o nich latopis Nowogrodu Wielkiego pod r. 1259, jako o części wojska ludowego.    J- L-

Bojaźń jest uczuciem ogólnem, które pod względem psychofizyologicznym należy do t. z w. afektów emocyjnych, z przeważającem uczuciem wyczekiwania (co Niemcy nazywają specyalnie Er-wartungsafekt). Nosi ono zawsze cechy przykrości i przygnębienia. Fizycznie przy krem jest przy tern uczucie jakby ucisku, ciśnienia w dołku podsercowym i utrudnienie oddechu, dochodzące niemal do duszności, chłodu, ziębienia; psychicznie zaś zdradza się chęcią ucieczki przed wywołują-cem je wrażeniem, ukrycia się i t. d. Badano też objektywnie pojedyńcze czynności (bieg krwi, liczbę i siłę tętna, oddechów, ciepłotę skóry i t. d.), zarówno na zwierzętach straszonych, jakoteż ludziach pod wpływem obawy, trwogi, przestrachu,

Encyklopedya Powszechna Ilnstr. T. IX

F-n.

' 't

iliTT

.-WĄ

W. K. Z.

Fig. 15. Bojcza (herb).

P. Chm.

•T. A.

i przekonano się, że skóra blednieje i stygnie, tętno, w pierwszej chwili nieco przyspieszone, później znacznie wolnieje i staje się drobnem, oddech również staje się powolniejszym. Szczegółowo zajmował się temi zjawiskami M o s s o (i opisał w swem dziele „La paura“ przełożonem na polski przez Maksymiliana Flauma pod tytułem „Strach“), przy pomocy przyrządów (sfigmografu i pietysmografu). B., do wysokiego stopnia posunięta przed urojonemi niebezpieczeństwami i złu-dnemi widziadłami, stanowi w wielu chorobach umysłowych objaw, nader chorego dręczący, oraz niebezpieczny, często bowiem prowadzi do poku-szeń na własne życie, jeśli obawa przed grożące-mi widmami statecznie obłąkanemu dokucza. (Porównaj artykuły: Strach, Katalepsya, Melancholia).

Bojcza, vel Mod żele, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem trzy złote krzyże, tworzące jakby jeden. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Babińscy, znani r. 1390, a osiedli na Wołyniu od r. 1528; Borawscy, Modzelowie i Modzelewscy z Modzel. (Nie-siecki, Kojałowicz, Warszycki, Kuropatnicki, Kapica - Milewski, Borkowski, „Herb. rod. szlach. Król. Pols“.).

Bojer Wawrzyniec(* 1563 —f 13 lutego 1619) poeta, po łacinie piszący, rodem Szwed, ze Sztokholmu, mając lat 24 wstąpił do zakonu jezuitów w Krakowie 1587, uczył poezyi i wymowy lat 9, matematyki—3, a teologii—2, umarłwBruns-bergu. Pod pseudonimem Emiliana Ensglera napisał i wydał poemat na cześć św. Kazimierza podczas przeniesienia relikwii do Wilna („Pompa Ca-simiriana id est celebritas, qua imago S. Casimiri in Urbe Vilnae illata est, heroico poemate descrip-ta“ Wilno, 1604). Następnie pod pseudonimem Krzysztofa Zawiszy ogłosił obszerny poemat o zwycięstwie Zygmunta III nad Karolem księciem Su-dermanii („Carolomachia Libri très, seu victoria auspiciis Sigismundi III, régis Poloniae, de Carolo Sudermaniae duce a. 1605 in Livonia relata, carmine decantata“, tże, 1606; wierszem polskim przełożył ten utwór r. 1616 ks. Jan Ejsymont). Prócz tego napisał wiersz przeciw Wolanowi i wiersz na cześć kanonika wileńskiego, Andrzeja Jurgiewicza. Oba te wiersze znajdują się w dziele Jurgiewicza: „Responsio ... ad famosum Andreae Volani contra summum pontificem libellum“. Podobno jego też pióra jest rozbiór snów: „Historia de somniis eo-rumque eventibus“.

Bojer Wacław, botanik czeski (* w Pradze 1 stycznia 1800,—f w Port. Louis na wyśpię Maurycego 4 czerwca 1856). W wieku młodym zwrócił na się uwagę cesarza austryackiego, którego kosztem otrzymał wykształcenie swoje, a następnie zachętę do naukowych podróży. W r. 1820 B. udał się na Ile de France w towarzystwie przyrodnika Hilsenberga, następnie na wyspę Madagaskar, skąd skierował się później dla botanicznyzh poszukiwań na wschodnie wybrzeża Afryki, gdzie przejrzał wyspy Komorskie, a w r. 1827 ogłosił swoje obser-wacye w Hortus Mauritianus. W r. 1830 wspólnie z Boutonem, Telfairem i Desjardins’em, utworzył „Société d’Histoire naturelle de Maurice“; które w 1845 przemianowane zostało na „Société royale des arts et des sciences“. Później, gdy pozostała po Desjardins’ie wdowa darowała dla muzeum kolonialnego bogate zbiory, pozostałe po jej mężu, B. został kustoszem tychże zbiorów, następnie zaś profesorem historyi naturalnej i chemii przy szkole królewskiej w Port Louis, gdzie i umarł, jak wyżej w r. 1856, wskutek apopleksyi. Jego dzieło, którego drugie wydanie przygotowuje Bouton, należy do wielkich rzadkości. B-owi nauka zawdzięcza ustanowienie wielu nowych rodzai z flory południowej Afryki,jak: Labourdouaisia, Vincentia, Rhopalocarpus, Boutonia etc., opisane bądź w protokółach posiedzeń „de la Société d’Histoire naturelle de Maurice“, bądź w „Botanical Miscellanies“; rzadsze rośliny zostały opisane przez niego w „Annales des Sciences naturelles“ od r. 1835 do 1843. Na cześć B-a, przez Decandolla utworzony został rodzaj Bojeria, należący do rodziny Gom-positae, plemienia Inuloideae, obejmujący dwa gatunki, z których jeden żyje na Madagaskarze, drugi na przylądku Dobrej nadziei.

Bojki, lud słowiański, osiadły na Czerwonej Rusi, zwłaszcza na podgórzu przemysko-zudaczewskiem, u wierzchowin Dniestru, Stryja, Oporu i Świecy, na przestrzeni od źródeł Sanu aż do Łomnicy, w Samborskiem i Stryjskiem, a stamtąd i dalej na Podgórzu i na Podolu w oddzielnych osadach rozrzucony. Według Wład. Rapackiego zajmują oni obszar 3575 kim. i mają w 146 osadach około 100,000 głów. Na zachodzie sąsiadują z Łemkami, na wschodzie z Hucułami, lecz od jednych i drugich różnią się postacią, strojem, zwyczajami, obyczajami i językiem, który, po narzeczu Tucholców, ze wszystkich podkarpackich najbardziej się zbliża do ukraińskiego. Na zachodniem i wschodniem pograniczu dają się spostrzegać przejścia językowe, tam przez połonińskie narzecze ku łemkowskiemu, tu przez tucholskie ku huculskiemu. Nazwa Bojko, Bojki, przez niektórych uważana za urągliwą (według Pola ma z nią na Rusi halickiej łączyć się wyobrażenie byka, co jest rzeczą prawdopodobną, gdyż Kluk w swej zoologii zwie Bojkiem byka podolskiego), nieużywaną jest wcale przez nich samych; według Dra J. Ko-pernickiego (,,0 gwarach ruskich w Galicyi“, Kraków 1489), mianują się oni Wierzchowińcami; według Stefana Witwickiego (,,0 Hucułach“, Lwów

1874), uważają się za Hucułów. Z Hucułami wsze-lakoż przyjaznej zażyłości nie mają; największą to zniewagą dla Hucuła, gdy na niego ktoś powie:

, Ty Bojko peczenyj!“ Niektórzy przypuszczają, że nazwa ta pochodzić może od ruskiego „bojkij“, co znaczy bitny, dzielny, odważny, a dobrze odpowiada popędliwej naturze Bojka, który jest pochopny do

And. S.

And S.

—Borkowski).

Boeyermans Teodor, malarz flamandzki (* 1620 w Antwerpii—f 1677 —1678), uczeń Rubensa lub Zeghersa, bardzo indywidualny, lubo do Van-Dycka podobny. W kompozycyi nieco teatralny. W muzeach Antwerpii i Nantes utwory B-a historyczne i alegoryczne, w Ypres „Św. Franciszek Ksawery“. W Antwerpii u św. Jakóba „Wniebowzięcie"—przeważnie wielkich wymiarów.

Em. K.

Bojowie, lud celtyckiego pochodzenia, wcześnie, zdaje się, porzucił rodzinne ognisko, Gallię, i przeniósł siedziby do dzisiejszej Lombardyi, Tyrolu, Czech, słowem pomiędzy Po i Elbę, lubo jeszcze i w wiekach średnich ukazują się oni w Lotaryngii.—Alpy więc według tego stanowią niejako w ich

bójki i waleczny na wojnie, —odznaczają się też oni w wojsku austryackiem. Inni znów nazwisko to wyprowadzają od Bojów celtyckich, którzy się jakoby zesłowiańszczyli, lecz dowodów na to znaleźć nie mogą. Również nie sposób dowieść tego, co na podstawie Priska Bizantyjskiego, który wspomina o narodku Boisków nad Donem, piszą o pochodzeniu Bojków, łudząc się podobieństwem brzmienia wyrazów. Nazwa zaś Boïki u Konstantyna Porfirog., według niektórych (Racki: „Rad jugoslav.“ akad. kn. 52 str. 151), raczej oznacza Czechy, niż ziemię Bojków. B-i zajmują się hodowlą hydła i handlem. We Lwowie sprzedają orzechy, śliwki, winogrona, kasztany, które w beczułkach, zawieszonych u boków koni, z Węgier przywożą. Kobiety, równie jak mężczyźni, jeżdżą konno, przy czem, albo też chodząc, kądziel przędą. W. Pol („Północne stoki Karpat“), wymienia następujące wioski Bojków: Łomna, Wołcze, Jasionka, Masiowa, Kondratów, Isaje, Ła-stówki, Hołowska, Krynica, Zubrzyca, Kropiwnik, Rybinki, Łokieć, Dołhe, Przeprostyny, Majdan żelazny, Turka, Miernicze, Jabłonka niższa, Tureczki niższe, Tureczki wyższe, Sokolijka, Butelka wyższa, Jaworów, Jabłouów, Butla, Hnyła, Wysockie wyższe, Wysockie niższe, Komarniki, Libohora, Husne wyższe, Husne niższe, Krywka, Matków, Iwaszkowce, Krasne, Mochnate, Zadzielisko, Zawadka, Dołżki, Krzywe, Rosochacz,, Myta, Sucby potok, Bachno? wate, Ryków, Mołdawsko, Radycz, Łosinice, Jasionka, Śteciowa, Ilniki, Urycz, Jamielnica, Pohorodce, Sopol, Kruszelnica, Korczyn, Synowodzko niższe, Smorza, Żupanie, Klemiec, Wyżłów, Seneczów, Wyszków, Pobuk, Międzybrody i Tyszownica, Truchanów, Bereza, Sukiel, Kamionka, Słoboda, Łużki, Lipa, Mizuń, Kropiwnik, Perehińsko, Śliwki, Gosień. Do obszaru Tucholszczyzny należą następne wioski: Orawa, Pohor, Orawczyk, Tyrawiec, Koziowa, Ko-rostów, Skole, Hrebenów, Hotar, Kalne, Pławie, Tucholka, Hołowiecko, Byków, Grabowiec, Tuchla, Oporzec, Libohora, Ławoczne, Tarnawka, Sławsko, Wołoszczanka, Chaszczowauie, Jelonkowate, Różanka wyższa, Różanka niższa,.—O Bojkach, oprócz już wyżej wymienionych, pisali: Szafarzyk („Staroż.“ t. II, str. 260), Tenże ,,0 zemi jmenowane Bojki“ (C. C. Mus. 1837); Wahylewic „Bojki, lid rusko-slowansky w Halićich“ (Tamże 1841).    *

Bojkowice, ‘ niem. Boiko w it z, miasteczko w Morawii, na zachodnim stoku Białych gór, stanowiących ciąg dalszy Małych Karpat, nad rzeką Olszawą (lewy dopływ Mora wy),—kościół farny z 1651 r., 2,146 m-ców.—W pobliżu wspaniały zamek Swiet-lów Nowy, wzniesiony na wzór pałacu Miramare pod Tryestem przez hrabinę Henrykę Larisch - Mönich, według planu budowniczego wiedeńskiego Kuscheego, na miejscu zburzonego dawniej zamku Starego Swietlowa.

Bojnice, B o j n a, miasteczko w węgierskim komitacie Nitrzańskim (Neutra), na wschodnim stoku Nitrzańskiego łańcucha (Galgocz), źródła mineralne gorące, zamek hr. Palffy, 1,033 m-ców, przeważnie Słowaków.

Bojniczicz-Kiliński Jan, (* 1858), historyk

i archeolog chorwacki, po ukończeniu nauk w Peszcie był mianowany adjunktem muzeum archeologicznego w Zagrzebiu i profesorem języka węgierskiego w tamecznym uniwersytecie, a jednocześnie sekretarzem chorwackiego towarzystwa archeologicznego. Napisał sporo rozpraw archeologicznych i historycznych, porozrzucanych po różnych czasopismach chorwackich; osobno zaś wydał większe prace: „Krivotvorenje iz prawa v srednjem vieku“. (Zagrzeb, 1879), „Gramatykę języka węgierskiego (1888), „Die Denkmäler des Mithrascultus in Kroatien“ (1887) i kilka dziełek mniejszej wartości w języku węgierskim.    N-

Bojomir, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem złoty półksiężyc, rogami zwrócony do góry, po nad rogami jego znajdują się dwie srebrne sze-ściopromienne gwiazdy. W koronie szlacheckiej nad hełmem prawa ręka, obnażona po ramię, trzymająca miecz, podniesiony, jakby do cięcia, w górę. Herb ten wraz z nobilitacyą nadany został d. 21 lutego 1827 roku przez ces. Mikołaja I. Andrzejowi Ruttie, pułkownikowi w. pols. („Herb. rod. szl. kr. pols.“

W. K. Z.

.Fig 16.

Bojomir (herb).

a. u. j.

Bojorix 1) król Bojów, podniósł wspólnie z dwoma braćmi swymi sztandar powstania przeciwko panowaniu rzymian w północnej Italii (r. 194 przed Chr.); napadł na konsula Tyb. Semproniusza wprzód, nim drugi konsul, P. Scipio, zdołał się połączyć ze swym towarzyszem; lecz został pobity, straciwszy 11 tysięcy ludzi.—Pórów. Liv. 34, 46. Może też wyraz „Bojorix“ oznacza wprost tytuł — rex Bojo-rum.—2) B., król Cymbrów; gdy ci w r. 102 przed Chr. wtargnęli do północnej Italii, B„ zwyczajem swego narodu, wysłał do idącego przeciwko niemu konsula Maryusza posłów o wyznaczenie czasu i miejsca dla bitwy. W oznaczonym czasie (30 lip-ca 101 r.) na rozległej równinie Raudyjskiej (Cam-pi Raudi), niedaleko od uścia rz. Sesii do Padu, stoczoną została krwawa bitwa, w której waleczny B. poległ wraz z większą częścią swego wojska. Porów. Mommsen III; Plutar. Marius 25.

K. K.

rozchodzeniu się środkowy punkt dalszego osiedlania (Liw. 5, 35). Rzymianie z nimi poznali się nasamprzód na południowych i północnych równinach Padu, skąd B. wyrugowali tubylcze ludności Umbrów i Etrusków (Liw. 5, 35). Po wielu walkach, rozpoczętych w r. 238 przed Chr., przyszło do stanowczego boju r. 222, w którym B., razem ze sprzymierzonym z sobą szczepem germańskim, przewadze Rzymian ulegli i musieli się poddać. Przez zakładanie osad, mianowicie Placencyi, Kre-mony i Mutiny, starali się Rzymianie nowowcielone ziemie utrzymać, lubo ciężko im to szło obecnie, z powodu wkroczenia do Italii Kartagów w r. 218, przyczem B. zajęli Placencyę. Dopiero po różnych kolejach, już to zwycięzcy, już zwyciężani, ulegli mieczowi P. Korn. Scypiona w r. 191, a siedziby ich wcielone zostały do państwa rzymskiego, jako część prowincyi zw. Gallią Cyzalpińską (Liw. passim); część ich zaś, według Strabona (5, 213), przeszła do współziomków nad Dunaj. Tu odpierali oni najazdy Cymbrów i Teutonów; później wielka część B-w przyłączyła się do Helwetów (Cez. Boi. Gal. I; 5, 28), a w czasach po-Chrystusowych B. zamieszkujący Czechy ulegli Markomanom, którzy dzięki temu założyli silne państwo; ci zaś, co osiedli nad Dunajem, zmuszeni byli poddać się Ge-tom. Tym sposobem szczepy B-w utraciły swą narodowość.

Bojownik, ob. Batalion.

Bókacyusz Jan (Boccaccio Giovanni), słynny poeta włoski i obok Petrarki pierwszy humanista, urodzony w roku 1313, uchodzi powszechnie za owoc nieślubnej miłości pewnej francuski i Boccaccia, kupca florenckiego, który czasowo w Paryżu przebywał. Najnowszy atoli biograf poety (G. Koerting w „B-s Leben und Werke“, Lipsk, 1880) odrzuca wiadomość o nieprawem pochodzeniu B-a, jako zgoła bezzasadną, i dochodzi do wniosku, że musiał urodzić się nie w Paryżu, jak dotychczas powtarzano nierozważnie, lecz we Florencyi, albo, co mniej prawdopodobne, w miasteczku Certaldo (nieopodal Florencyi), gdzie ojciec poety miał dom własny i często w nim przebywał. Bądź jak bądź, B. chłopięce lata spędził we Florencyi i tu, zaledwie się nieco poduczył (u Jana de Strada), został przez ojca oddany do pewnego domu handlowego. Gdy wszakże po sześciu latach przekonał się ojciec, że syna do zawodu kupieckiego nie wdroży, uwzględniając jego zdolności, postanowił go kształcić, ale w kierunku praktycznym i w tym celu wysłał go w r. 1332 (a może 1330) do Neapolu, żeby się tam uczył prawa kanonicznego. Ąle i do suchych kanonów B. zamiłowania nie nabrał, a że w Neapolu ogniskował się podówczas znaczny ruch umysłowy, któremu nie były obce nawet pewne pierwiastki klasyczne, B. z zapałem oddał się studyom, przy czem korzystał z rad i wskazówek, jakich mu nie szczędzili tameczni uczeni (Paweł z Perugii, Barlaam i t. d.). W r. 1339 albo 1340 B. zmuszony był wrócić do Florencyi (albo Cartaldo) i tu rozwinął bardzo płodną działalność poetycką; w krótkim czasie napisał: romans prozą”!„Filocopo“ (albo może lepiej „Filocolo“), „Ameto“', coś w rodzaju romansu pasterskiego, który stanowi prozaiczne ramy dla wielu pieśni miłosnych i sielanek, opracowanych wierszem; poemat alegoryczny w tercyuach „Amorosa Visione“ (druk. w Medyolanie, 1521 r.) i romans prozą „Fiammetta“ (druk. w Padwie, 1472). Jakkolwiek różna jest ich wartość poetycka, okazują one już dosyć wyraźne właściwości talentu B-a: jego wielką łatwość opowiadania, umiejętność przedstawiania pięknych krajobrazów i szczęśliwą (niekiedy) charakterystykę osób; pod tym ostatnim względem celuje zwłaszcza „Fiammetta“, którą mo-źnaby uważać za pierwszy romans psychologiczny. Daleko wyraźniej występują te zalety B-a w poematach „Teseide“ (druk. w Ferrarze, 1475), „Filo-strato“ (druk. w Wenecyi, 1480) i „Ninfale Fieso-lano“ (druk. tamże, 1477), napisanych t. zw. oktawą (mylnie uważają B-a za jej twórcę) i osnutych na tle życia klasycznego; wprawdzie pierwsze dwa

s'"

’à :

Fig. 17. Bókacyusz Jan.

grzeszą zwykłą u B-a rozwlekłością, ale zato ostatni, pomimo wadliwej nieco kompozycyi, celuje wielką prostotą fabuły i wysoce poetycznem odtworzeniem natury. Bodźcem do napisania wszystkich dotychczas wymienionych utworów była miłość do Maryi, hrabianki Aquino, prawdopodobnie naturalnej córki Roberta, króla neapolitańskiego; poznał ją B. już zamężną w r. 1338 i w swoich utworach poetyzował pod imieniem Fiammetty, i w romansie „Fiammetta“ wystawił jako wierną kochankę. Jakkolwiek nic nie upoważnia do twierdzenia, ażeby znajomość z Maryą przeszła w stosunek zbyt poufały, rozbudziła ona przecież w B-u twórczość poetycką i wytknęła jej kierunek erotyczny, ale nie pozbawiony bynajmniej pierwiastków zmysłowych, co daje się łatwo wytłómaczyć smutnym stanem obyczajów ówczesnych, imysłowość ta, zresztą więcej naiwna i swawolna, niż wyrafinowana, razi swoją jaskrawością dopiero w zbiorze nowel, zatytułowanym „Decamerone“ (druk. w Wenecyi, 1471 r.). Ukończył go B. we Florencyi w lat kilka po powtórnym powrocie z Neapolu, gdzie bawił od roku 1344 czy 1345 do 1349. Dziełem tem zapewnił so-

E. G.

bie B. niepożytą popularność i wybitne stanowisko w dziejach literatury włoskiej. Brał do niego fabuły znane już w literaturze, a zwłaszcza w nowelistyce (porówn. M. Landau, „Die Quellen des Decamerone“, Stuttg., 1884, wyd. 2), aie je uzupełnił, przetworzył, pogłębił, artystycznie opracował i nadał w ten sposób nieudolnej, surowej noweli średniowiecznej wartość utworu prawdziwie literackiego, nowożytnego. Z drugiej znów strony dopiero w „De-cameronie“ stworzył prozę literacką, t. j. giętką, zdolną do wyrażania wszelkich subtelności myśli i uczuć, uwzględniającą .wymagania nietylko gramatyki, ale i retoryki, zasiloną pierwiastkami prozy klasycznej —słowem nowożytną, a głównie taką, jakiej wymagał świtający już wiek Odrodzenia. „De-camerone“ zamyka właściwie okres poetyckiej działalności B-a, gdyż satyra, a raczej pamflet „Corbac-cio“ (Koszyk, 1355) i nowela „Urbano“, napisana przed samą śmiercią (zresztą wątpliwej trochę autentyczności) nie posiadają wielkiego znaczenia. B. rozwinął teraz szeroką działalność humanistyczną. Zamiłowanie do literatury klasycznej, której zawdzięczał wiele jako poeta-artysta, popchnęła go do oddania się całkowicie jej zgłębieniu i popularyzowaniu. W tym też celu opracował: „Genealogia deo-rum“ (Wenecya, 1473), rodzaj słownika mitologicznego; „De montibus, silvis, fontibus etc.“ (Wenecya, 1473), obszerny słownik do geografii klasycznej; „De casibus virorum illustrium", szereg życiorys, od Adama do czasów autora, przeważnie jednak z dziejów Grecyi i Rzymu, i „De Claris muiieribus“ 104 życior. kobiet, przeważnie greckich i rzymskich. Jakkolwiek wszystkie te prace B-a pełne są niedokładności i błędów rażących (porówn. A. Hortis „Studi sulie opere latine del B.“, Try est, 1879), świadczą przecież, że ich autor był, jak na owe czasy, bardzo oczytany, a prace jego znakomicie ułatwiały zrozumienie pisarzów klasycznych. Działalność jego w tym kierunku rozwinęła się głównie pod wpływem Petrarki (ob.), z którym poznał się we Florencyi (1350 i blizką zawarł przyjaźń. Jako humanista, ustępował B. swojemu przyjacielowi pod względem grunto-wności wiedzy, ale wynagradzał tę niższość uwzględnieniem klasycyzmu greckiego, jakkolwiek greczy-znę znał bardzo pobieżnie. On-to zachęcił Leoncyu-sza Piłata (ob.) do przełożenia Homera na język łaciński, wspierał nawet materyalnie tego uczonego greka z własnych funduszów. Pomimo ożywionej pracy literackiej B., osiadłszy w 1349 we Florencyi, prowadził życie bardzo ruchliwe, nawet Signorii florenckiej oddał liczne przysługi, jeżdżąc w poselstwie do Ravenny (1350), do Padwy (1351) w celu uproszenia Petrarki do przyjęcia profesury we Florencyi, do Avignonu (1354, 1365, 1366) i t. d. W r. 1361 zmonitowany i nastraszony przez pewnego mnicha (Gioachino Ciani) za grzeszny tryb życia, a zwłaszcza za gorszącą treść „Decameronu“, B. spoważniał bardzo i ostatnie lata życia spędził w przykładnem skupieniu religijnem; nieprawdą jest wszakże, jakoby dla zgładzenia win swoich został zakonnikiem. W r. 1373 Signoria florencka, chcąc należycie uczcić pamięć Dantego (ob.), uchwaliła powierzyć B-owi publiczny wykład „Boskiej kome-

dyi“. B. wywiązał się tylko w części z tego zadania, gdyż, zgnębiony śmiercią Petrarki, usunął się do Certaldo i tu umarł 21 grudnia 1375 r. Opracowana część odczytów B-a stanowi najdawniejszy komentarz do „Boskiej komedyi“, doprowadzony do początku pieśni XVII Piekła; wydał go ostatnio Milanesi p t. „Commento sopra la Commedia“ (2 tomy, Florencya, 1863). O uwielbieniu B-a dla Dantego świadczy „La vita di Dante“ (ostatnio wydał krytycznie ze wstępem i przypiskami Macri-Leone, Floren., 1888), napisana*znacznie wcześniej w celu podniesienia poety w oczach jego ziomków. Wszystkie pisma włoskie B-a wydał Moutier p. t. „Opere volgari“ (17 tomów, Florencya, 1827). Z pomiędzy licznych wydań „Decameronu“ celniejsze opracowali: Biagoli (5 tomów, Paryż, 1823); Foscolo (Londyn,

1825) i Giudici (2 tomy, Medyolan, 1875), istnieją też liczne wydania szkolne, jak np. Fornaciarego (Florencya, 1888). — B-a „Lettere édité ed inedite, tradotte e commentate“ opublikował Fr. Corazzini (Florencya, 1876).— „Decamerone“ istnieje w licznych przekładach na wszystkie prawie języki europejskie; w nowszych czasach przełożył go na język francuski Reynard (2 tomy, Paryż, 1879), na angielski I. Wright (Nowy Jork, 1881), na hiszpański— Garcia-Ramon (2 tomy, Paryż, 1881), na niemiecki—Witte (Lipsk, 1843), na czeski—Karafiat (2 części, Praga, 1881), na polski —Wł. Ordon (2 tomy, Lwów, 1874—75).—Oprócz wyżej cytowanych prac Koertinga, Landaua i Hortisa, traktujących o B-u, w ostatnich czasach pisali o nim: Zum-binii: „II Filicopo del B.“ (Florencya, 1879); V. Crescini ,„Contribute agli studi sul B.“ (Turyn, 1887) i H. Cochin „Boccace“ (Paryż, 1890).

Boka kotarska, Bocche di Cattaro, ob. Cattaro, Kotor.

Bokchus, ob. B o c c h u s.

Bökel, ob. B e u k e 1 s s o u.

Bokelman Chrystyan Ludwik, niemiecki malarz obyczajowy (* 1844 w St. Jurgen). Obrazy jego, wzięte z rozmaitych sfer społeczeństwa ludzkiego, odznaczają się wiernością charakteru i harmonijnym kolorytem. Najlepsze są „W domu smutku“, „W lombardzie“, „Pożar“, i w inn.

Boker Jerzy Henryk (* 1824 w Filandelfii— f 1890 tamże), poeta amerykański. Po ukończeniu studyów prawnych w Princetown, oddawał się adwokaturze, a później i polityce; w r. 1872 został rezydentem amerykańskim w Konstantynopolu, skąd w 1875 przeszedł na stanowisko ambasadora do Petersburga i pozostawał na niem do r. 1877, kiedy usunął się do życia prywatnego. Oprócz kilku dramatów—„Calaynos“, „Anne Boleynrt i t. d.— B. dał się poznać korzystnie jako liryk, władający wykwintną formą. Celniejsze zbiory jego pieśni są: „The lesson of life“ (1847), „The book of the dead“ (1882) i „Sonnets“ (1886); najpopularniejsze z nich wszakże są: „Poems of the war“ (1864), pieśni wojenne, natchnione wypadkami walki domowej amerykańskiej 1862 roku.

Bokij vel Topór odm. herb polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrny topór, ostrzem zwrócony w prawo, na toporze u góry złoty kawalerski

yi

jj

ki, Borkowski).

Bokopływy ob. F1 on dr y (ry

Bokoteńskie s ta r o s t w o, w b. województwie podolskiem, powiecie latyczowskim.

Boksica, Boksy ca, z Bok-syc (de Boxicze) Jakób, syn

F-n.

W. S.

w. s.

A. N. ,J.

krzyż. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć białych strusich piór. Herb ten wraz z nobilitacyą otrzymał Bolkon Włodzimirowicz z Bokij za waleczność w walkach w Tatarami i

od niego wywodził się Gabryel Bokij, sędzia Łucki 1569 r. Herbem tym pieczętują się: Bokije osiedli na Wołyniu, Bokij e=Pieczy-chowscy, i Koliscy vel Kuliscy. — („Vol. Leg.“ — Niesiecki, Warszyc-

w. K z.

by).

ILÎ

Fig. 18.

Bokij (herb). Piotra, lekarz, pierwsze stopnie filozoficzne (bakałarza i magistra) u-zyskał w Krakowie (1458 i 1462). Niewiadomo kiedy i gdzie został dokt. filozofii, medycyny i ob. prawa. Był przez lat kilkanaście profesorem teologii i medycyny w akademii krakowskiej, po dwakroć (1469 i 1473) dziekanem wydziału filozoficznego. W 1474 został kanonikiem u św. Floryana w Krakowie, następnie wikaryuszem generalnym i oficyałem gnieźnieńskim; 1478 r. otrzymał kanonikat doktoralny gnieźnieński, a 1488 r., poznański. Ustanowiwszy (1476) za siebie zastępstwo w akademii krakowskiej, osiadł w Poznaniu, gdzie się zajmował obowiązkami religijnemi. W 1483 odbył pobożną pielgrzymkę do Jerozolimy. Zmarł 1498 r.

Bokum (von Altenbockum) Jan Henryk (f ok. 1685), herbu Paprzyca, stolnik wielki litewski. Rodzina B-w przybyła do Rzeczypospolitej około połowy w. XVII z Kurlandyi, weszła w koligacye z wy-bitnemi domami polskiemi i piastowała różne dygni-tarstwa. Jan Henryk, pułkownik w wojsku litew-skiem, za protekcyą pisarza polnego Połubieńskiego w r. 1667 poślubił Szemiotównę, po niej Teklę z Ruszczy Branicką, siostrę Jana Klemensa, marszałka nadwornego koronnego. Z łowczego nadwornego koronnego, 4 marca r. 1670 został cze-śnikiem, a w 1679 stolnikiem litewskim. Jedną córkę wydał za Jerzego Lubomirskiego, podkomorzego kor., a później wojewodę Krakowskiego; drugą za Hieronima Lubomirskiego, hetmana wielkiego kor. i kasztelana Krakowskiego; trzecią za Karola Wapowskiego, stolnika koronnego. Zostawił trzech synów, z pomiędzy których Franciszek był pułkownikiem wojsk koronnych, Jan Kazimierz biskupem. (Wolff: „Senatorowie i dygnitarze w ks. lit.“ Bartoszewicz w „Enc. Org.“ t. III, 923),

Bokum (von Altenbockum) Jan Kazimierz (f 1721), herbu Paprzyca, biskup chełmiński, podkanclerzy koronny. Był synem Jana Henryka, stolnika litewskiego, kształcił się za granicą i został księdzem. Był naprzód kanonikiem krakowskim, później gnieźnieńskim i warszawskim. W r. 1696 jeździł z wieścią o śmierci Jana III do cesarza Leopolda, Wenetów i Rzymu. Przez siostrę, Urszulę, którą August rozwiódł z podkomorzym koronnym Lubomirskim i zrobił księżną cieszyńską, B. wszedł w łaski króla i w karyerze szedł szybko. W r. 1698 został sekretarzem wielkim koronnym, w następnych otrzymał opactwa: trzemeszeńskie i lubieńskie, w 1700 biskupstwo Przemyskie. W r. 1702 po śmierci Denhoffa otrzymał nominacyę na biskupstwo krakowskie, faktycznie jednak dla oporności Rzymu nie objął go nigdy. Dostał za to od Augusta II, którego wiernie popierał podczas najazdu Karola XII, opactwo czerwińskie, a po Szembeku pieczęć mniejszą koronną. W r. 1719 zasiadł na biskupstwie cheł-mińskiem. (Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieźnieńskiej“ t. I, str. 59; Bartoszewicz w „Enc. Org.“ III, 924, 925).

Boi Ferdynand, malarz holenderski (* w Dor-trechcie 1611 r.—f 1681 w Amsterdamie), uczeń Rembrandta i naśladownik, ceniony wysoko przez współczesnych, jako portrecista i malarz historyczny. W późniejszej porze rozwoju po r. 1660, samodzielny, w kolorycie jaśniejszy, w rysunku nieraz poprawniejszy i pewniejszy. Do najlepszych dzieł B-a należą: „Ucieczka do Egiptu“ w galeryi Drezdeńskiej, „Portret admirała Ruytera“ w Amsterdamie, „Portret mężczyzny“ w Luwrze, „Portrety czterech Regentów“, „Przy łożu dziecka“, jedno z najwspanialszych dzieł szkoły holenderskiej. W Leydzie i Amsterdamie znajdują się kolosalne alegoryczne i historyczne obrazy. Jako rytownik zbliża się też bardzo do Rembrandta —mniej ma siły. Znanych jest jego 26 aquafort: „Filozof“, „Kobieta z gruszką“, „Astrolog“ najlepsze, nie ustępują Rembrandtowskim.

Ból, jest to takie wzmożeuie wrażenia czuciowego, że danemu osobnikowi, dochodząc do jego świadomości, sprawia przykrość. Punktem wyjścia tego czuciowego zjawiska są końcówki nerwowe, jego przyjęcie do świadomości zaś odbywa się w korze mózgowej. Jego natężenie (jak każdego wrażenia nerwowego), zależy od siły działającego na nerwy bodźca i od wrażliwości układu nerwowego na ten bodziec. Ponieważ dla dojścia do kory mózgowej wrażenie przejść musi przez szlaki rdzeniowe, przeto jakiekolwiek uszkodzenie zarówno tych szlaków, jak samych końcówek, lub wreszcie narządu przyjmującego (kora mózgowa) może wpłynąć na zmianę (wzmożenie, lub osłabienie), albo zupełne zniesienie poczucia bólu. Szlaki nerwowe dla poczucia bólu innemi są, niżeli dla innych poczuć, gdyż wielokrotne uczuwanie, bólu bywa już całkowicie zniesione (a n a 1 g e z y a), kiedy jeszcze inne rodzaje czucia są zachowane i naodwrÓt, niekiedy głównie poczucie bólu bywa przedewszystkiem zachowane i t. p. Najrozmaitsze przyczyny (mechaniczne, chemicztfe i t. d. ob. Bodziec) ból wywołać mogą. W chorobach jest on przedewszystkiem objawem zwiększonego przypływu krwi do danego nerwu, (co pospolicie podrażnieniem zapalnem zowią) lub ucisku nerwu samego, albo jego ośrodkowego pnia. Właściwa wszakże natura, charakter bliższy tego flzyologicznego zjawiska, pomimo nader licznych badań, ściśle określonemi nie są. Ponieważ wrażliwość na ból i jego odczuwanie, oraz stopień tej wrażli-

opisał Sapor ta pewne szczątki pni sagowców kopalnych (Gycadeae), z pokładów lejasu i wapienia koralowego. Pnie te małe, lub średniej wielkości, grube, jajowate, podobne do cebuli lub niskich stożków, pokryte są całkowicie wydłużonemi poprzecznie rombowemi bliznami po opadłych liściach. Większe z nich: B. picturiense Sap. przypominają pnie dzisiejszych zamii; mniejsze: B. micromerum Sap., na 3 ctm. ledwie wysokie, a 2 ctm. grube, dzisiejsze cykasy.

wości w wielu chorobach układu nerwowego ważną cechę róznioczkowo-rozpoznawczą stanowi, wymyślono przeto dla ścisłego mierzenia jej specyalne przyrządy w klinice lekarskiej stosowane (o b. Nerwoból i Nadczułość).    F'n-

Bolama Ob. B oui am.

Bolan, B h o 1 a n, ważna przełęcz na północy Beludżystanu, wiodąca z niziny dolnego Indusu przez wyniosłość Hala do afgańskiego miasta Kandaharu. —Jest to właściwie długi (96 km.) wąwóz między-górski, zwężający się miejscami do 20 m ; płynie nim rzeka B. ku Indusowi, którego niezawsze dosięga.—W najwyższym punkcie przełęcz mierzy 1769 m. nad p. m.—Przez B-ski przesmyk przeprowadzono dziś drogę żelazną z indostańskiego miasta Shikar-

And. S.

K. J.

Aud. S.

pur do granicy Afganistanu.

Bolanden K o n r a d (* 1828), właściwie B i s c h o ff Józef Edward Konrad, powieściopisarz niemiecki, z powołania ksiądz katolicki z Palatynatu (nad Renem). Romanse jego, pod względem literackim słabe, cechuje wydatna tendencya katolicka; ważniejsze z nich są: „Franz von Sickingen“ (1859), „Die Aufgeklaerten“ (1864), „Die Freidenker“ (1866), „Die Schwarzen und die Rothen“ (1868), „Gustaw Adolph“ (1867 - 70), „Die Unfehloaren“ (1871), „Die Reichsfeinde“ (1874), „Savonarola“ (1882), i t. d.

Bolchen, franc. B oui ay. 1) B. okręg w Lota-» ryngii niemieckiej, 715 km. □, 42,679 mieszk.—-2) B, stolica poprzedniego, na wschód od Metzu i w pobliżu prawego brzegu rzeki Nied, przy drodze żelaznej Metz-Saarbrucken, fabryki stali, lakierów i przetworów chemicznych, 2,372 mieszk.

Bolchow, ob. Bołchow.

F-n

Bolconello Andrz ej, lekarz króla polskiego, w 1536 pisał o kichaniu. Rękopis ten, wyjęty z biblioteki Padewskiej, wydrukował Ciampi w swem dziełku „Viaggio in Polonia“, pod tytułem „Dis-corso in materia de stranuti composto dell’ eccel-lentissimo astrOlogo e medico del Re di Pologna, il sig. Andrea Bolconello 1’anno 1536‘‘.

Bolanos, stolica okręgu t. im., w meksykańskim stanie Jalisco—na wschodnim stoku gór Sierra de Nayarit i nad rzeką Rio Grande de Santiago, kopalnie srebra, 3,220 m-ców.    And. s.

Bolański Jan, doktór filozofii i medycyny, zainstalowany (1528 r.) na kanonię doktoralną gnieźnieńską, opróżnioną przez śmierć Jakóba Szu cza. poznańczyka, doktora medycyny, został potem (1529) archidyakonem pszczewskim. Zmarł 1538 r. F‘n’ Bolbec przemysłowe miasto w departamencie fraucuskim Niższej Sekwany, na wschód od Ha-wru, z którym łączy się drogą żelazną, wielkie fabryki przędzalniczo - tkackie, farbiarnie, kotlarnie, odlewnie, łomy kamieni, młyny. 12,007 mieszkańców.

And. S.

Bolbida lub Belbida, abisyńskie lekarstwo przeciw tasiemcowi, pochodzące z liści rośliny Ce-łosia adoänsis (podług. S chimp er a), lub z jej nasion (podług Ferreta i Galiniera). Środek to niebezpieczny, silnie przeczyszczający i wywołujący gwałtowne rznięcie. Należy on do rzędu leków przeciw - soliterowych, sprowadzonych z Abissynii przez Schimpera i głównie przezeń rozpowszechnionych, z pomiędzy których, oprócz niego, zasługują na wzmiankę: Mesena (Cortex Albizziae anthel-minthicae), Semen Mesae pictae czyli Saoria; Zatsé czyli Tatzé (owoc z Myrsina africana); Capsulae Sehe Mi (owoc z Phytolacca abyssinica), herba Habbe-Zelim s. Habi-tsalim (mieszanina ziela Jasminium floribun-dum i Olea chrysophylla); Herba Maddere (z Buddleia polystachia); Molcmoko (korzeń Bumex abissynicuś)-, Tschoko inaczej Habbi-schogo lub Habadjago (podziemne łodygi Oxalis authelmintica), i wreszcie Andasch lub Atantasch (korzeń z jakiejś rośliny ostromleczo-wej).

J. A.

Bolda, Boi do lub Boldu(bot.). Nazwy pospolite chilijskie drzewa Peumus Boldus Mol. (Peumus fra-grans R. et Pav. Boldoa fragrans C. Gray.) z rodziny Mouimiaceae, plemienia Hortonieae. Drzewo to, wyrastające na 8 metrów wysokości, ma liście przeciwległe, jajowate, zaostrzone, skórzaste, całobrzegie, okryte włosami dość tęgiemi, nade wszystko na dolnej powierzchni; kwiaty dwudomowe i foremne, zebrane w wierzchnotki kątowe, lub wierzchołkowe. Jest ono pospolitem w okolich Santiago, Valparaiso i Valdivia. Liście jego są aromatyczne, wonią swoją przypominające niektóre rośliny wargowe, mirtowa-te i wawrzynowate, która to woń pochodzi od olejku lotnego, zawartego w licznych pęcherzykach, znaj -dujących się w dolnej części miąższu liściowego. Takież pęcherzyki z olejkiem wonnym, prócz tego, znajdują się w miąższu kory i w rdzeniu. Wydzielony olejek silnie załamuje światło, jest koloru żółtego: przy działaniu nań rozcieńczonego kwasu siar-czanego zmienia się w hyacentowo-czerwony, od kwasu azotuego w fioletowy. Prócz olejku, drzewo to zawiera alkaloid, boldiną nazwany, w wodzie nierozpuszczalny, lecz rozpuszczalny w wyskoku, chloroformie i benzinie, oraz glukozydę, nazwaną boldoglucyną, która zdaje się stanowić część głównie działającą przy lekarskim stosowaniu B-y. Liście w wodnym wy moczu używają się w Chili w cierpieniach wątroby i jako środek toniczny, dzielnie podniecający czynność trawienia, oraz jako środek do wzbudzania potów. Odwar winny z tychże liści ma być nader skutecznym na bóle głowy i żołądka. Chilijczycy liście te przekładają nad wawrzynowe (bobkowe liście) do przypraw kuchennych. Liście w proszku wzbudzają kichanie. Owoce B-y-pestkowce są jadalne: krajowcy chętnie spożywają ich aromatyczne mięsiwo.

F-n.

Bóle porodowe. (Dolores ad partum), tak się nazywają kurczenia mięśniów macicy, służące do Bolbopodium Sap. (paleont.). Pod nazwą tą ! wydalenia płodu wraz z jego błonami i łożyskiem

F-n.

z łona matki, bólami zaś zwą się dla tego, że istotnie kurcze te są bolesnemi. (Ciekawą pod względem językowym i etnograficznym jest pewnie ta okoliczność, że tylko język niemiecki i włoski posiadają oddzielną nazwę na określenie kurczów macicy przy porodzie: „Wehen’’ i „Doglie“; we wszystkich innych zwą się wprost bólami). B-e te zależą oczywiście od wpływu nerwów, któremi macica jest hojnie wyposażoną. Aczkolwiek wszakże szczegółowo badano pochodzenie tych nerwów ze splotów i zwojów współczulnych, oraz ich zakończenie w ścianach macicy, ostatecznie nie wykazano ściśle szlaku, po którym biegnie pobudzenie zwrotne, wyzwalające skurcz porodowy. Ośrodek odruoho-wy dla macicy leży w rdzeniu przedłużonym (jak to wykazali Oser i Schlesinger), w tej samej okolicy, w której znajdujemy ośrodek na-czynioruchowy (Spiegelberg); wyzwala on statecznie ruchy macicy, ilekroć podrażnionym zostanie brakiem krwi, lub krwią, przesyconą kwasem węglowym. Przewodnictwo ruchowe udaje się częścią przez rdzeń kręgowy i poprzez gałęzie krzyżowe (rami sacrales) do macicy, częścią przez włókna ośrodkowe, biegnące po szlaku splotu aortycz-nego (plexus aorticus) i macicznego (plexus uterinus). Zachodzi wszakże pytanie, czy ośrodek ten jest jedynym, a w każdym razie jest on tylko zwrotnym, z którego najrozmaitsze podniety kurcze macicy wyzwalać mogą. Jak zaś odbywa się przewodnictwo od ośrodka, czy za pośrednictwem dróg naczynioruchowych (a więc tylko przez zmianę ukrwienia części rodnych), czy też oddzielnemi własnemi szlakami ruchowemi, dotychczas ściśle wyjaśnionem nie jest, lecz zdaje się, że obie drogi są możliwe. Najświeższe poszukiwania (Rein) przemawiają za tern, że znajdujące się pośród mięśniów macicy drobno widz owej wielkości zwoje stanowią główny ośrodek jej innerwacyi; mózg zaś i zwoje, leżące w rdzeniu, służą jedynie do regulowania skurczów, czyli bólów porodowych. Również jeszcze czeka rozwiązania ostatecznego pytanie o przyczynie rozpoczęcia się porodu, czyli skurczów macicy przy nim. Od Hipokratesa zaczynając, aż do wieków średnich, panowało mniemanie, że płód rodzi się sam mocą własnych ruchów czynnych. Później sądzono, że ciężar donoszonego płodu jest momentem, powodującym rozpoczęcie porodu. W nowszych, a zwłaszcza ostatnich czasach, kwestya ta znowu poruszoną została i wywołała kilka hipotez. Jedni (Petit, Dubois, Kilian, Seyfert), szukali przyczyny rozpoczęcia pracy porodowej częścią w ucisku przodującej części płodu i ścieńczeniu dolnego odcinka macicy, częścią (na co już Mauriceau zwracał uwagę) w nadmiernem rozciągnięciu samej macicy; inni (O si an der, Mende) uznają mfwał krwawy, podobny do miesiączkowego, za przyczynę, Simpson zaś przypisuje takież samo znaczenie zmianom w błonie doczesnej (decidua) pod koniec ciąży. Spiegelberg znowu powraca poniekąd do Hipokratesowego poglądu, szukając przyczyny w samym płodzie, którego dojrzałość stanowi o pierwszym skurczu porodowym. Ze zbliżeniem się doj

rzałości płodu, a raczej z jej ukończeniem, gromadzą się we krwi matki pewne substancye, dotychczas przez płód zużywane, a później już mu mało, lub wcale niepotrzebne. Te ciała (podług Spie-gelberga działające jako bodźce chemiczne) drogą krwi pobudzają teraz ośrodki ruchowe macicy do działania. Jasną jest rzeczą, że to przypuszczenie w dzisiejszej chemii fizyologicznej ani cienia poparcia nie znajduje. Z drugiej strony istnieje hypoteza jeszcze jedna, podług najnowszych badań zasługująca wielce na uwagę: skurcze macicy 8ą po większej części wywołane obecnością kwasu węglanego we krwi (Brown-Séquard). Słuszno -ści tego odkrycia B-S-a zdają się dowodzić badania Maxa Rungego, choć w nieco odmiennej postaci, mianowicie, że wogóle żylność krwi, z jakiejkolwiek przyczyny powstała, zmniejszająca ilość tlenu we krwi, przyczyną skurczów być może, zgodnie z czem Prankenhäuser zwraca uwagę na częstość przedwczesnego porodu, podczas chorób zapalnych płuc, lub przy uduszeniu. Popiera tę hypotezę w części i Hasse, twierdząc, że we właściwym czasie rozpoczęcie pracy porodowej zależy od wpływu krwi łożyskowej, w produkta przemiany wstecznej (zwłaszcza kwas węglany) bogatej, na ośrodki nerwowe muskulatury macicznej. Jak wszelkie skurcze mięśniów gładkich, tak i bóle porodowe, będące kurczami gładkich mięśniów, składających macicę, są woli niepodległe. Powstają one i przemijają całkiem samowolnie, aczkolwiek wpływy psychicznie na nie oddziaływają; a zjawiają się też peryodycznie, wzmagają do pewnego stopnia, słabną i znowu tą samą koleją powracają. Siła skurczów macicy, obliczona mechanicznie, okazuje się dość znaczną, ale przez różnych badaczów różnie podawaną; przy łatwych bowiem porodach, główka płodu przepychaną zostaje przez miednicę z siłą 4—19 funtów (Pop-pel), podług innych wogóle wystarczać ma siła 40 funtów do wydalenia całego płodu (Duncan), przy ciężkich zaś porodach maximum siły wyzwalanej ma dochodzić do 100 funtów (Joulin). Podczas bólów porodowych, macica zmniejsza swą objętość i wyraźnie twardnieje, co doskonale (zwłaszcza w pierwszych okresach porodu) wymacać przez ściany brzucha można. Naczynia krwionośne, przebiegające w ścianach macicy, ulegają pod ten czas uciśnięciu, przez co podnosi się parcie ościenne w układzie tętniczym całego ciała, liczba uderzeń tętna wzrasta, częstość zaś oddechów maleje; ciepłota ciała wznosi się również (podług Henniga maximum o 0.1°). O sile i natężeniu bólów porodowych w rozmaitych okresach porodu, tudzież o ich zboczeniach z rozmaitych przyczyn, jakoteż o środkach przeciw zgubnym skutkom ich wyczerpania i t. d. O bacz artykuły: Poród, Operacye akuszeryjne, Zwężenia miednicy).

BoleohÓW, miasto w Galicyi, w powiecie Dolińskim, nad Sukielem, lewym dopływem »wicy, na północnym stoku Karpat Lesistych, w wysokości 375 m. nad p. m.; gościniec bity i droga żelazna podkarpacka łączy je ze Stanisławowem i Stryjem,

chany.

piękny kościół w stylu gotyckim.

Bolegost, ob. Wolgast.

Bolelucky Maci ej Benedykt (* 1630—f 1690), ksiądz i historyk czeski, opracował obszerne dzieło „Rosa Boemica sive vita s. Woytiechi“ (Praga, 1668), w którem zawarł bardzo wiele różnorodnego ma-teryału dziejowego. Inne prace B-ego pozostają w rękopisie.

Z Bolemowa Ambroży, lekarz, żyjący w pierwszej połowie XVI wieku, stopnie filozoficzne uzyskał w Krakowie 1514 i 1520.    Fn-

Bolemowskie starostwo w wejewództwie raw-skiem, ziemi sochaczewskiej. Utworzone w XVII wieku z części sochaczewskiego, za Stanisława Augusta było w posiadaniu Karola Briihla, generała artyleryi koronnej; w r. 1774 przeszło na Michała

Radziwiłła, miecznika litewskiego. Płaciło kwarty

w. s.

4>

A. Pol.

parafia rz. katolicka należy do dekanatu dolińskie-go,—a unicka ma dekanat w miejscu, kościół katolicki murowany, cerkiew unicka, kilka szkół i prze • szło 4,000 m-ców, w ²/s żydów. Między ludnością utrzymuje się tradycya o napadach huculskiego op-ryszka Dobosza. W pobliżu była dawniej żydowska kolonia Nowy Babilon, założona przez Józefa II, w celu nałożenia żydów do rolnictwa, lecz gdy to pożądanych owoców nie wydało, żydów wydalono, sprowadzono kolonistów niemieckich. WB-iejest rządowa warzelnia soli i solanka, niegdyś był tu także zakład zdrojowo-kąpielowy, obecnie zanie-

And. S. i Dr. k. P.

Bolechowice, wieś kościelna, przedtem biskupia, obecnie prywatna w Galicyi, o 12 kim. na północo-zachód od Krakowa, na samej granicy z Królestwem Polskiem, pamiętna pobytem Woronicza; —

And. S.

złp. 1,926 gr. 8 den. d¹/^-

Boleń ob. Rap’ (Aspinus rapax Pall.) U kleje.

Bolero, hiszpański taniec narodowy, w takcie³/ w ruchu szybkim; tańczący zwykle sam sobie akompaniuje na kastanietach.

Bolesław Chrobry (* 967 — f 17 czerwca 1025), syn Mieszka I i Dąbrówki, ks. czeskiej, król polski. Objąwszy rządy po ojcu (992), wygnał macochę i braci przyrodnich, a krewnych swych: Ody-lena i Prybuwoja oślepił i wydziedziczył. Wziął sobie B. za główne zadanie podbicie i nawrócenie na wiarę chrześciańską szczepów słów., mieszkających między Odrą i Wisłą. W tym celu wspierał on zwierzchnika swego, cesarza Ottona III, w walkach z tymi ludami, zakończonych zajęciem ziemi pomorskiej i pruskiej. Wojny, jakie w tym czasie miały miejsce na północy, umiał B. wyzyskać na swoją korzyść. Popierał króla szwedzkiego Eryka przeciwko wygnanemu z Danii Swenowi i dał mu swoją siostrę za żonę. Gdy jednak po śmierci Eryka Swen znowu zasiadł na tronie duńskim, wyszła za niego taż sama siostra B-a i wydała na świat Ka-nuta Wielkiego, zdobywcę Skandynawii i Anglii. Gorliwy o wiarę B. wysłał (994) na Pomorze wygnanego z Czech biskupa Wojciecha, którego misya apostolska, popierana orężem B-a, zakończyła się śmiercią męczeńską, poniesioną na ziemi pruskiej (997). Od morza Bałtyckiego skierował B. wzrok swój na góry Karpackie. Po śmierci księcia czeskiego Bolesława II zajął Chorwacyę z Krakowem i wschodnim Szląskiem (999), a Węgrom zabrał ziemie słowian zakarpackich aż po Dunaj i Cissę. Świetne czyny B-a zwróciły uwagę ówczesnego świata na Polskę. Cesarz Otton III chciał poznać dzielnego księcia i uczcić pamięć przyjaciela swego, św. Wojciecha, którego zwłoki B. od Prusaków «wykupił i w kościele gnieźn. złożył. B. gościł u siebie cesarza z nadzwyczajną wspaniałością, czem tak go sobie ujął, że został mianowany „sprzymierzeńcem, przyjacielem i współpracownikiem narodu rzymskiego“ i uwieńczony dyademem, co Gallus jako akt koronacyjny przedstawia. Było to jednak tylko odznaczenie, a nie koronacya; jak przedtem, był B. i teraz lennikiem cesarstwa, ale posiadał pewne wyjątkowe prawa, których inni lennicy wykonywać nie mogli. Cesarz zrzekł się na rzecz B-a praw, które jemu, jako zwierzchnikowi Polski, wobec kościoła polskiego przysługiwały, a papież Sylwester II zrzeczenie to potwierdził (1000). Zostawszy sprzymierzeńcem i przyjacielem cesarstwa, postanowił B. po śmierci Ottona III wywalczyć Polsce zupełną niezawisłość. Gdy zginął margrabia miśnieński Ekkehard, postrach sąsiednich szczepów słowiańskich, B. wtargnął do Marchii, zagarnął obszar między Odrą, Elsterą i Salą. Gdy Henryk otrzymał koronę niemiecką, złożył mu B. hołd na zgromadzeniu książąt saskich w Merseburgu (25 łipca 1002), poczem przyznał mu cesarz ziemię łużycką i inilżańską, ale zmusił go zarazem do oddania ziemi miśnieńskiej krewnemu swemu, Guncelinowi.

Z postanowieniem odwetowania straty opuścił B. Merseburg. Sposobność ku temu nastręczyły mu stosunki czeskie. B. kazał oślepić księcia czeskiego Bolesława Rudego, poczem sam po nim zasiadł na tronie (1003). Cesarz Henryk II, wplątany w wojnę ze zbuntowanymi książętami niemieckimi, chciał B-owi przyznać posiadanie Czech, jeśli mu hołd złoży. B. odrzucił te żądania, wysłał margrabiemu szweinfurckie-mu, Henrykowi, posiłki przeciwko cesarzowi; przekroczywszy zaś Łabę, spustoszył ogromne obszary. Po zwycięskiej wojnie z książętami niem. postanowił Henryk II rozprawić się z B-em. W lutym 1002 wkroczył do Polski, wojna ciągnęła się przerwami do roku 1818. Zniechęcony ostatecznie niepowodzeniami, wysłał Henryk do Budziszyna Gerona, arcyb. magdeb., Arnulfa, bisk. halberstadzk. i wielu hrabiów, którzy zawarli z B-em pokój „nie jak się godziło, ale jak można było“, powiada współczesny kronikarz. Łu-życe z Budziszynem, oraz Lubusz nad Odrą pozostały przy Polsce. W chwili, kiedy B. stanął u szczytu potęgi, składały się warunki do akcyi na wschód. Gdyr po śmierci Włodzimierza (1015) zasiadł syn jego Świętopełk na stolicy kijowskiej, wpadł Jarosław ks. nowogrodzki do jego dzielnicy, pobił go nad Dnieprem i zajął Kijów. Świętopełk umknął do teścia swego B-a, a Jarosław zawarł traktat z cesarzem Henrykiem przeciwko ks. polskiemu. W czasie wojny niem. (1017) wpadł Jarosław do Polski. Dopiero po zawarciu pokojn budziszyńskiego (1018) mógł B. wystąpić w obronie praw zięcia swego do ks. kijowskiego. 14 sierpnia wkroczył B. do Kijowa, Świętopełk zasiadł znowu na stolicy ksią-

Etcyklopedya Pow»x»ehn» Iluttr. T. IX.

Dr. Al. S.

Dr. Al. S.

żęcej, hufce zaś Chrobrego, rozkwaterowane wokoło ogromnego i bogatego miasta, musiały się srodze dawać we znaki mieszkańcom, skoro książę ruski wydał rozkaz mordowania Polaków. W miesiąc po zdobyciu Kijowa wrócił B. do Polski, po drodze zaś zajął grody czerwieńskie, da-wnemi czasy przez Włodzimierza zdobyte. — W ten sposób rozszerzył B. granice państwa daleko na wschód, aż do sadyb Jadźwingów, puszcz podlaskich i Bugu, od Bałtyku do Karpat, a może nawet do Cisy i Dunaju. Na schyłku życia wysłał B. posłów do Stolicy apostolskiej z prośbą o koronę. Cesarz Henryk II, obawiając się, aby ukoronowany książę nie zerwał lennego stosunku z Niemcami, kazał obsadzić przesmyki alpejskie, prowadzące do Włoch i pochwycić posłów. Nie odstraszyło to jednak Bolesława. Gdy w roku 1024 cesarz Henryk i papież Benedykt VIII prawie równocześnie zmarli, a nowy król niemiecki, Konrad II, zajęty był walkami z książętami niemieckimi, — B. koronował się ku wielkiemu zgorszeniu kronikarzy niemieckich, którzy czyn ten uważali za uzurpacyę, za sprzeniewierzenie się lennika cesarzowi. Wkrótce potem umarł. Z 4 żon miał 7 dzieci. Z Judyty, siostry świętego Szczepana, króla węgierskiego, urodził się B ezp rym, z Emnild y, c. Dobremira, księcia słowiańskiego, miał Mieszkai Ottona (?). Córka Regelinda wyszła za Hermana mg. Misnii, a Matylda za Ottona szweinfurckiego. — Roeppell: „Gech. Polens.“, Gotha, 1840; Szajnocha: „Boi. Chrobry“, Lwów 1849; Zeissberg: „Ueber die Zusamen-kunft Otton III mit Bol. I. in Gnesen“ (Zeitschr. f. oesterr. Gyrnn., Wied., 1867). Zeissberg: „Kriege Heiur. II mit Hr. Bol. v. Polen“ (Sitzgsber. d. Akad. d. Wissensch. in Wien, tom 57); Małecki: „Rozgląd w wewnętrznych stosunkach pierwotnej Polski“, (Przewód, nauk i lit., 1875); Abraham: „Organiza-cya kościoła w Polsce“, Lwów, 1890.

Bolesław (f ok. 1038), syn Mieszka II, królewicz polski. Niewiadomo, czy był synem Ryksy, czy nieznanej z imienia pierwszej żony Mieszka, czy też nałożnicy. Jako najstarszy miał po ojcu dziedziczyć rządy w Polsce, młodszy zaś syn Mieszka, Kazimierz, oddany został do klasztoru. Po śmierci męża powzięła królowa Ryxa zamiar wyjednania u papieża dyspensy dla Kazimierza, aby mu choć część rządów zapewnić. B., zagrożony, wygnał Ryksę, a później i Kazimierza. Umarł prawdopodobnie przed r. 1038.—Lewicki: „Mieszko II“ („Rozpr. Akad. umiejęt. Krak.“, 1876, V str. 171); Wojciechowski: „O Kazimierzu Mnichu“ (Pamiętnik hist. Akad. umiejęt., 1881, IV, str. 17); por. także Bielowski w „Mon. Pol. hist.“ I. 263.

Bolesław II Śmiały, Szczodry (* 1043 — f ok. 1081), król polski. Najstarszy syn Kazimierza Spraw, i Dobrogniewy (Maryi), ks. kijowskiej, objął rządy w Polsce 1058. Wstępując w ślady pradziada swego, mieszał się skutecznie w sprawy państw sąsiednich i obronił niezależność Polski od cesarstwa niemieckiego. Wuj B., książę węgierski Bela, wygnany przez brata Andrzeja, przybył z rodziną do Polski, z prośbą o pomoc. Wkrótce zjawił się na dworze polskim inny wygnaniec,—Jaro -mir ks. czeski, który pośpieszył do B-a z prośbą, aby zmusił ks. czeskiego Wratysława do zwrócenia mu ojcowizny (1061). B. uie odmówił wygnańcom opieki i pomocy. Na czele hufców polskich wyruszył Bela do Węgier i w Białogrodzie został na króla ukoronowany. Prawie równocześnie wyruszył B. przeciwko Wratysławowi. Przekroczył Oppę, obiegł zamek Gradée, lecz, nie zdobywszy go, powrócił do Polski, pogodziwszy się z Wratysławein, który pojął za żonę Swatawę, siostrę B-a (1062 lub 1063). Po zwycięskiej wyprawie na Prusaków,—pośpieszył B. na Ruś. —Izasław w. ks. kijowski, pobity przez Pieczyngów nad rzeką Altą, został wraz z bratem swoim Wsiewołodem wygnany z Kijowa, a uwięziony przezeń Więczesław, ks. po-łocki, obwołany jego następcą. Wygnany Izasław udał się do B-a, siostrzeńca swego. W lecie 1069 r. wkroczył B. na Ruś, Więczesław umknął, niedo-bywszy oręża, a książę polski zajął stolicę. Dumne postępowanie księcia i jego rycerstwa wywołało bunt; kijowianie wymordowali wielu Polaków i zmusili B-a do opuszczenia Kijowa (w marcu 1070). Na dwór B-a przybył Izasław, którego Kijowianie znowu wygnali. Siostrzeniec jednak nietylko odmówił mu pomocy, ale zabrał mu skarby, które z sobą do Polski przywiózł. Izasław pospieszył do Henryka, bawiącego w Moguncyi (4 stycznia 1075), a równocześnie wysłał posłów do Grzegorza VII ze skargami na B-a. Papież skarcił czyn księcia polskiego i wysłał do Polski legata, prawdopodobnie celem nakłonienia B-a do walki z Henrykiem. Wnioskować o tern pozwala ta okoliczność, że się B. połączył z książętami ruskimi, którzy wygnali Izasława i otrzymał od nich posiłki na wyprawę przeciwko Czechom, którą przedsięwziął wtedy, gdy cesarz zajęty był zwalczaniem własnych poddanych i nie mógł pośpieszyć sprzymierzeńcowi swemu Wratysławowi z pomocą (1076). Po zwycięskiej wojnie z Czechami wywdzięczył się B. sprzymierzeńcom swoim w ten sposób, że wysłał na Ruś Iza-sława z hufcami polskimi, które go osadziły na stolicy wielko-książęcej (1077). Upokorzenie, jakiego doznał Henryk, pozbawiony korony na sejmie w Regensburgu, prawdopodobnie i zachęta ze strony ku ryi rzymskiej, natchnęły B-a myślą zerwania pozornej wprawdzie, ale zawsze upakarzającej zawisłości od cesarza, i dlatego postanowił ozdobić skroń swoją koroną królewską. Akt ten odbył się na Boże Narodzenie (1076). Nieustanne wyprawy B-a do krajów sąsiednich, ciągła nieobecność rycerstwa w kraju wywołała rozruchy ludowe w Polsce. Uciskany robociznami i daninami lud zbuntował się, rabował, palił dwory nieobecnych panów i gwałcił ich żony. Rycerstwo, dowiedziawszy się o tern, opuściło samowolnie króla, stłumiło rozruchy, mszcząc się na rokoszanach. B., wróciwszy do kraju, wywierał zemstę na zbiegach. Biskup krak. Stanisław upominał króla, aby się opamiętał, a gdy przestrogi żadnego nie wywarły skutku, rzucił nań klątwę. Gwałtowny B. wpadł do kościoła świętego Michała i zamordował biskupa, odprawiającego mszę św. (11 kwietnia 1079). Znienawidzony przez rycerstwo, jak i przez duchowieństwo, opuścił B. Polskę, udał się z synem swoim Mieszkiem do Węgier do króla Władysława. Nadmierną swoją dumę miał on tu śmiercią przypłacić. Według późniejszych podań opuścił Węgry, tułał się po Karyntyi i zakończył życie w klasztorze benedyktyńskim w Ossiachu. Zoną B-a była Wisła-wa ks. ruska, z której urodził się jedyny syn Mieczysław. — Lelewel: „Boi. Sm. upadek“ (Polska wieków średuich, II): Dzieduszycki: „Sw. Stanisław wobec dzisiejszej krytyki“, Lwów, 1865; Komarni-cki: „Św. Śtanisław i Bolesław Sm.“, Drezno. 1870; Skórski: „Sw. Stanisław wobec krytyki“, Poznań, 1874; Przeździecki: „Siady Bolesławów polskich“, Warszawa, 1853; Swieżawski: „Król. Boi. Szczodry i bisk. Stanisław“, Warszawa, 1873; Smoleński: „Sw. Stanisław w świetle najnowszej krytyki historycznej“ (Nowiny z roku 1878, Nr. 128). Stef-czyk: „Upadek Bolesława Sm.“ (Ateneum, 1885, I); Angerstein: „Der Konflikt Bol. II mit d. Bischof Stanislaus“ (Zeitsch r. d. hist. Gesellsch. in Posen 1889); Pichler: „Bol. II von Polen“, Budap., 1892.

Bolesław III Krzywousty (* 1085 — f 28 listopada 1139 roku), syn Władysława Hermana i Judyty ks. czeskiej, ks. polski. Spory w rodzinie książęcej spowodowały Władysława Hermana do podziału państwa: starszy, naturalny syn jego Zbigniew otrzymał Mazowsze, B. Wrocław, Kraków i Sandomierz; sobie zatrzymał ojciec główne miasta i naczelny zarząd państwa. 17 lat liczył B., gdy po śmierci (1102) objął rządy. Z początku obaj bracia dzierżyli osobne dzielnice: naczelnym zwierzchnikiem miał być według rozporządzenia ojca ten, który się okaże dzielniejszym. Zbigniew, wychowany w klasztorze, był młodzieńcem światłym, lecz uczoność nie zjednała mu w narodzie tyle miłości, co waleczne czyny B-a. Ponieważ poczytywano B-a za władzcę całej Polski, Zbigniewa to obrażało i wzniecało w sercu jego ku bratu nienawiść. Pokonawszy Połowców, którzy po wyprawie na Polskę w obozie nad Wisłą odpoczywali, rozpoczął B. wiekopomne swe walki z pomorzana-mi. Już Chrobry podbił kraj pomorski i zaszczepił tam chrystyanizm; ale po śmierci Chrobrego powrócili pomorzanie do bałwochwalstwa, nawet zatarła się pamięć biskupstwa w Kołobrzegu. Wojna rozpoczęła się zajęciem Białogrodu nad Persantą; stąd zwrócił się B. ną Ruś, pobił ks. kijowskiego Świętopełka, a chcąc zabespieczyć zdobycze oręża swego nad Odrą i na Pomorzu, zostawił Świętopełka w posiadaniu grodów czerwieńskich i ożenił się z jego córką, Zbysławą (1103). Tymczasem pod-mówił Zbigniew czechów, morawian i pomorzan do napadu na Polskę. B. rozbił koalicyę, zapłaciwszy czechom 1,000 grzywien srebra, podczas gdy Żeli-sław stoczył z ks. morawskim bitwę, w której stracił rękę, ale z bogatemi łupami wrócił z pobojowiska (1104).    B., zebrawszy w Głogowie najwale

czniejszych wojowników, wyruszył na Pomorze i zaatakował Kołobrzeg; spaliwszy przedmieścia silnie obwarowanego grodu, powrócił do Polski, by wyruszyć do Węgier, celem wprowadzenia na tron Almusa, wypędzonego przez króla Kolomana (1106 albo 1107). Następnie zamierzył wyprawę wraz ze

Zbigniewem na Pomorze. Ale Zbigniew zdradził pomorzanom plan kampanii i namówił ich do napadu na B-a, zabawiającego się w pogranicznych lasach łowami. Wprawdzie zamach nie udał się, ale B. nie mógł pomścić zdrady, gdyż właśnie w tym czasie wpadł do Polski Świętopełk, ks. morawski, który, wypędziwszy Borzywoja II z Czech, zawładnął także tronem czeskim. Świętopełk nmknął na wieść o zbliżaniu się rycerstwa polskiego. B. wiedział, że napady czechów i pomorzan tak długo będą się powtarzały, dopóki nie zgnębi Zbigniewa, którego on sam i opinia publiczna wskazywała, jako głównego sprawcę nieszczęść. Gdy na listowną prośbę o zgodę otrzymał odpowiedź odmowną, wyczerpała się cierpliwość B-a. Z posiłkami ruskimi i węgierskimi wyruszył B. przeciw Zbigniewowi do W-polski (1108), zajął jego zamki i podążył za Wisłę, gdzie on się schronił. Widząc, że nie podoła hufcom brata, upokorzył się Zbigniew i zawarł z B-em pokój za pośrednictwem ks. ruskiego Świętopełka i biskupa krakowskiego Baldwina, poczem otrzymał Mazowsze tytułem lenna. Wtedy bez przeszkody mógł się B. zajmować opanowaniem Pomorza. Zajął po zaciętym uporze Kołobrzeg, Kamin, Wolin i Czarnków, którego dowódca, Gniewomir, poddał się B-owi i przyjął wraz ze znaczną liczbą pauów pomorskich chrzest. Tymczasem na tronie niemieckim zasiadł po zdetronizowaniu Henryka IV syn jego Henryk V, który postanowił odzyskać utraconą za panowania ojca powagę nad wschodnimi ludami. W przymierzu z ks. czeskim Świętopełkiem, wyruszył H. do Węgier, w celu osadzenia na tronie Almusa, wypędzonego przez Kolomana (1108). Podczas oblężenia Pressburga wkroczył B. do Czech i dotarł aż do Pragi. Dowiedziawszy się o tern Świętopełk, pośpieszył na obronę swego kraju, Henryk zaś, opuszczony przez sprzymierzeńca, powrócił do Niemiec z postanowieniem pomszczenia na B-ie tej zniewagi. Z nieobecności B-a w Polsce skorzystał Gniewomir, władca Czarnkowa, złamał przysięgę, złożoną B-owi i zajął Uście i Wieleń nad Notecią. B. wyruszył na Pomorze, zmusił załogę zamku wie-leńskiego do poddania się, potem stanął pod Nakłem (1109). Chociaż liczne hufce pomorzan pośpieszyły na odsiecz twierdzy, zadał im B. wielką klęskę: ze 30,000 ludzi poległo, i nietylko Nakło, ale i 6 innych grodów poddało się zwycięzcy (10 sierp.). Tymczasem Henryk V, pałający zemstą za klęskę, jaką poniósł zeszłego roku na Węgrzech z powodu najazdu B-a na Czechy, postanowił ujarzmić Polskę. Świętopełk czeski i Zbigniew podsycali w nim nienawiść ku B-owi, przedstawili mu zajęcie Polski jako sprawę łatwą; twierdzili, że na widok orłów niemieckich polacy z radością cesara powitają, zamki zaś dobrowolnie otworzą swe bramy przed zwycięzcą. Henryk zażądał od B-a, aby połowę Polski odstąpił Zbigniewowi, a z drugiej połowy wypłacał mu 300 grzywien rocznego haraczu i 300 rycerzy na rzymską wyprawę przysłał. Otrzymawszy odmowną odpowiedź, wtargnął (1109) do Polski na czele rycerstwa, złożonego ze wszystkich szczepów niemieckich, przekroczył Odrę, a po chybionem oblężeniu Lu-bosza i Bytomia, wyruszył pod Głogów (24 sierpnia)

zamor-

cze-

1876).

nie uznało

Załoga chciała się poddać i wyprosiła sobie 5 dni do namysłu. Dowiedziawszy się o tem B., rozkazał Głogowianom bronić się do upadłego i zagroził śmiercią każdemu, ktoby go zdradził. Cesarz zwinął obóz, nie chcąc zaś uchodzić za zwyciężonego, wyruszył pod Wrocław. Wyprawa nie udała się, Henryk „z trupami, zamiast z daniną“ powrócił do Niemiec. W obozie pod Wrocławiem dowany został Świętopełk czeski: fakt ten nietylko przyśpieszył odwrót niemców, ale spowodował B-a do wmieszania się w sprawę następstwa tronu skiego. Henryk popierał Władysława, a B.—Borzy-woja. W połowie grudnia 1109r. wyruszył B. do Czech; gdy się jednak dowiedział, że Borzywój niespodziewanym napadem zajął okolicę, poprowadził swoją drużynę na wyprawę pomorską, gdzie zdobył kilka grodów, utrwalił panowanie swe na obszarze między Drahą a Brahą, a krewnemu swe mu Świętopełkowi powierzył nadzór nad Nakłem i okolicznemi zamkami. Tymczasem zoslał Brzety-sław uwięziony, cesarz zaś osadził na tronie czeskim Władysława. Knowania Zbigniewa z nowym władcą czeskim przeciwko Polsce, oraz usilne błagania emigrantów czeskich spowodowały B-a do podjęcia nowej wyprawy czeskiej (1110 r.). Czesi, którzy nie przyjęli wezwania B-a do stoczenia bitwy na otwartem polu nad rzeką Cydliną, napadli na wojsko polskie w nieprzystępnych górach czeskich, ale zostali pobici. W uastępnym roku pogodzili się i spowinowacili obaj książęta. B., przed dwoma laty owdowiały, ożenił się z Salomeą, córką hrabiego Bergu, której siostra była żoną Władysława czeskiego. Zbigniew, opuszczony przez księcia czeskiego, pogodził się z bratem, gdy jednak nie przestał knuć spisków przeciw niemu, został pojmany i pozbawiony wzroku. W 1118 po krótkiej wyprawie pomorskiej, podjętej celem uśmierzenia roko3zu, wznieconego przez Świętopełka, występuje B. z dawną energią wśród walk książąt sąsiednich. Piotr Włast pojmał w podstępny sposób księcia przemyskiego, Wołodara, zmusił go do zerwania stosunków z pomorzanami, zapłacenia ogromnego okupu i uznania zwierzchnictwa Polski. Postanowił też B. dokonać podboju Pomorza nadodrzańskiego. Wśród zimy 1121 roku wyruszył aż pod Szczecin, stolicę Warcisława; zdobył miasto i zmusił księcia do złożenia hołdu; potem zajął Rugię, świętą wyspę Swantewita, i podbił lutyckie obszary nad Odrą. Pragnąc w nowonabytych krajach zaszczepić chry-styanizm, wezwał pustelnika Bernarda; gdy zaś misya jego się nie udała, zaprosił Ottona, biskupa bamberskiego. Raz jeszcze próbował Warcisław zrzucić z siebie jarzmo polskie, ale pokonał go B. w połączeniu z królem duńskim, Magnusem, pod Julinem. Jednocześnie odbyły się tam zrękowiny córki B-a. Ryksy, z Magnusem (1130 roku). Wkrótce potem wmieszał się B. w spory pretendentów do korony węgierskiej, popierając księcia niepewnego pochodzenia, Borysa, przeciw prawowitemu królowi, Beli. Po przedwstępnych układach z Niemcami w Magdeburgu£(25.f maja) zjechał B. do Merseburga (15 sierpnia). Cesarz odstąpił od dawnego żądania zapłacenia 12-letniego trybutu po 500 grzywien

W',

rocznie, a zadowolnił się tylko hołdem z Pomorza zaodrzańskiego i Rugii. Prawdopodobnie zrzekł się także B. zamiaru wprowadzenia Borysa na tron węgierski. Przed śmiercią podzielił B. Polskę pomiędzy czterech synów z zastrzeżeniem, aby władza zwierzchnicza, oraz posiadanie Krakowa, zostawały w ręku księcia najstarszego.—B. miał dwie żony: 1) Zbisławę, córkę Świętopełka kijowskiego;

2) Salomeę, córkę Henryka hr. Bergu. Synów miał 7, z których przeżyli go: Władysław, Bolesław Kędzierzawy, Mieszko Śtary, Henryk i Kazimierz Sprawiedliwy; dwaj synowie Leszek i Kazimierz zmarli przed ojcem. — Por. Roepell: „Geseh. Polens“ I, 1840;— Małecki: „Panowanie Bolesł. Krzywoust.“ (Przewód, nauk i lit., 1873);—Hoffman: „Przyczyny podziału monarchii polskiej po Boi. Krzyw.“ (Krak., 1872);— Małecki: „Testament B. K.“ („Przew. nauk i lit.“, 1876, I);—Kantecki Maks.: „Das Testament des B. Schiefmund“, Poznań, 1880. Praca ta wy wołała bardzo żywą dyskusyę, w której wzięli udział: Smolka (Rozpr. hist. Akad. umiejęt. XIII), Semkowicz („Ateneum“, 1881, 1), Małecki („Przewód, nauk, 1881), Lewicki (Muzeum 1881);—Miklaszewski: „Wyprawy pomorskie Wład. Herm. i B. K.“, Kraków, 1878;'— Górski: „Borys“ („Przewodnik naukowy“, Lwów,

Pr. Al S.

Bolesław Kędzierzawy (* 1122—f 1173), syn Bolesława i Salomei hr. Bergu. Po śmierci ojca objął rządy na Mazowszu i Kujawach; po wypędzeniu Władysława w r. 1146, B., jako najstarszy wiekiem książę, objął, posiadłości wygnańca i władzę zwierzchniczą nad książętami dzielnicowymi. Na zjeździe z cesarzem w Kayna pod Altenber-giem (dnia 31-go marca 1146 roku) przyrzekł Konrad wyruszyć do Polski i zdobyć ją dla Władysława. W sierpniu tego roku przekroczył granice Polski, ale z powodu słotnej pory powrócił do Niemiec. Ponieważ Konrad nie miał zamiaru rychło powtórzyć wyprawy, gdyż się wybierał na korona-cyę do Rzymu, wysłał margrabiego miśnieńskiego do B-a z wezwaniem, aby wraz z Mieszkiem stawił się na dworze cesarskim, zapłacił zaległy trybut i hołd mu złożył. B. na wszystkie te żądania się zgodził, ale żadnego nie wykonał. Nie mogąc zmusić książąt polskich orężem do uległości, postanowił zwalczyć ich bronią duchowną; dlatego skłonił papieża do wysłania legata Gwidona, który, zbadawszy sprawę, rzucił na książąt klątwę, a na kraj interdykt. Duchowieństwo polskie klątwy i nie zaprzestało odprawiać nabożeństw. W czasie pobytu cesarza w Ziemi św. przycichła sprawa Władysława, a przyjazd do Kruszwicy (1848) przyjaciela cesarskiego, Albrechta Niedźwiedzia, oraz arcybiskupa magdeb. i kilku książąt saskich, dowodzi, że margrabia pragnął przyjaźni B-a, chcąc pozyskać pomoc jego w walkach z lutykami. W roku 1149 wygnany został z Kijowa Izasław przez stryja swego Jerzego Monomachowicza, ks. suzdalskiego. Izasław zebrał we Włodzimierzu wołyńskim wojsko î otrzymał posiłki z Polski, z Czech i Węgier. Śam B. z dorastającym Henrykiem pośpieszył do Włodzimierza. W Łucku dogonił go goniec Mieszka z wiadomością, iż prusacy w granice Polski wkraczają. Wró-

eił więc B. do domu, zwłaszcza, że Jerzy Mono- za Wasylka Jaropełkowicza, ks. Drohickiego. — Roe-machowicz nie chciał przyjąć pośrednictwa jego w za- pell: „Gesell. Polens“; — Smolka: „Mieszko Stary targach z Izasławem. Tymczasem Konrad powrócił i jego wiek“, Warszawa, 1881; — Kantecki: „Zgon z wyprawy krzyżowej (1149 roku) i spotkał się Henryka, ks. sandom.“ („Przewodnik nauk.“, 1881), we Frankfurcie z leg. Gwidonem. Postanowioną została —Mosbach: „Piotr syn Włodzimierza“, Poznań, 1865 wojna z Polską; jednak sprawy wewnętrzne, a nastę- roku. pnie śmierć Konrada (1152), rozchwiały nadzieje Władysława odzyskania ojcowizny i rządów zwierzchni-czych nad braćmi. Następca Konrada, Fryderyk Rudobrody, obcym był Władysławowi, ale chęć zhoł-dowania Polski pobudziła go do wmieszania się w bratnie spory. Gdy rokowania między Fryderykiem a B-em i braćmi jego nie doprowadziły do celu; gdy poselstwo polskie, wprowadzone do Halli wego i Heleny, córki Wszewołoda bełskiego, umarł (w sierpniu 1157 r.), „nic takiego nie przyniosło^ ukąszony od żmii. coby go od wojny mogło powstrzymać“ (wyraża si^

D-r. Al. S.

Bolesław (+ 1195), syn Mieszka Starego i Eu-doksyi, córki Ws^ewołodymira, ks. halickiego. Towarzyszył ojcif*-w wyprawie na Kraków (1191), został przez Kazimierza Śprawiedliwego wzięty do niewoli, ale za wstawieniem się arcybiskupa gnieźn. uwolniony. Zginął w bitwie nad Mozgawą.

Bolesław (f 1184), syn Kazimierza Sprawiedli-

D-r. Al. S.

Or. Al. S.

Bolesław Wstydliwy (* 21 czerwca 1226—f

zowieckim a Władysławem Laskonogim, gdyż obaj pragnęli objąć opiekę nad pacholęciem, z ezem się łączyło kilkunastoletnie panowanie nad rozległemi ziemiami, póki dziedzic nie dojrzeje. Konrad, jako stryj B-a, miał do opieki niewątpliwe prawo. Lasko-nogi opierał swe prawa opiekuńcze na układzie spadkowym, z Leszkiem Białym zawartym. Konrad, zajęty zabezpieczeniem własnego kraju, nie mógł na razie wystąpić zaczepnie przeciwko Laskono-giemu, ale, zjednawszy sobie ród Toporczyków i Starzów w ziemi krakow., oraz zapewniwszy pomoc od Daniła i /Wasylka, synów ks. halickiego Romaua, postanowił, po uporaniu się z prusakami, zmierzyć się zabronią w ręku z Władysławem Laskonogim i j^go stronnictwem, na którego czele stały rody Odrowążów i Gryfitów. W lipcu lub sierpniu, w czasie, kiedy Laskonogi zajęty był wojną z bratankiem swoim, Odoniczem, wpadł Konrad

Fryderyk), wyruszył, wraz królem czeskim, na ' 7 grudnia 1279), ks. krakowski i sandomierski, syn czele licznego wojska do Polski, dotarł do Poznania, ₍ Leszka Białego i Grzymisławy, księżniczki ruskiej, pokonał B-a i jego braci i zmusił ich w Krzyszko Nastąpiły długoletnie walki między Konradem ks. ma-wie nad Wartą do przyjęcia hańbiących warunków.

B. przysiągł w swojem i narodu imieniu, że wygnanie Władysława nie miało w niczem uwłaczać powadze cesarstwa i zobowiązał się stanąć w dzień Bożego Narodzenia w Magdeburgu, by przed trybunałem cesarskim odpowiedzieć na skargi brata. Na przyszłą wyprawę włoską zobowiązał się wyruszyć, jako wierny lennik cesarski; nadto przyrzekł zapłacić cesarzowi 2,900, ks. niemieckim 1,000, cesarzowej 20 grzywien złota, dworowi cesarskiemu 200 grzywien srebra. Rękojmią ścisłego wypełnienia tych zobowiązań mał być 13-letni Kazimierz i synowie najznakomitszych rodzin polskich. „Na krnąbrne karki polskie“ nałożył cesarz jarzmo panowania swego, ale Władysław z żadnej wyprawy cesarskiej"'nie odniósł korzyści, gdyż B. nie przybył na dwór cesarski do Magdeburga, Kazimierz zaś niebawem powrócił z Niemiec do Polski.

wskutek zdrady pewnego rycerza stołeczny gród kaliski. Laskonogi, wypędzony ze swych dzierżaw przez bratanka, nie mógł się bronić przeciw Konradowi, dlatego powołała Grzmisława ks. szląskie-go, Henryka Brodatego, na obrońcę praw, jej i synowi przysługujących, przeciwko uroszczeniom Konrada. Wybuchła wojna. Konrad, pobity pod Skałą, musiał się cofnąć z ziemi krakow. Gdy w lutym 1229 bawił Henryk wraz z panami w Spytkowicach, zajęty sprawami państwowemu, wpadł Konrad, w chwili, gdy książę słuchał mszy św. i uprowadził rannego do zamku płockiego. Za sprawą księżnej Jadwigi zawarli księżęta z sobą pokój; Konrad uwolnił Henryka, ale zmusił go do zrzeczenia się Krakowa i opieki nad B-m. Objąwszy znowu rządy w Krakowie, więził Konrad Grzmisławę i B-a w zamku czerskim, a potem sieciechowskim (1230), skąd go później wydobył opat klasztorny wraz z Klemensem z Ruszczy, późniejszym wojewodą. Po uwolnieniu z więzienia, uznany został B. w Sandomierzu i Zawichoście księciem, a Grzmisława, obawiając się, aby Konrad nie zagarnął i tych dzielnic, wezwała znowu Henryka Brodatego na pomoc. Konrad został pobity i musiał ustąpić Henrykowi ks. krakowskie, co też uczynił B. z wdzięczności

Znękany losem, umarł Władysław na zamku al- ' oraz obaj ruscy książęta do Wielkopolski i zajęli tenburskim (2 czer. 1159). Dopiero gdy cesarz w 1162 powrócił z wyprawy włoskiej, zażądał od B-a i braci jego, aby synom Władysława jakąś dzielnicę książęcą w swem państwie wyznaczyli. Po niedawnych doświadczeniach nie mógł B. myśleć o oporze, dlatego oddał synowcom Szląsk, zatrzymawszy sobie niektóre grody dla większego wobec nich bezpieczeństwa. O te grody rozpoczęły się w 10 lat później zatargi między B-em a synami Władysława, którzy otrzymali pomoc od cesarza. Skoro tylko Fryderyk stanął u granic Polski, przebłagał B. gniew cesarza, okupiwszy się 8,000 grzywien. Ponieważ ze schedy poległego w walce z prusakami Henryka zatrzymał sobie B. największą część wraz z Sandomierzem, wystąpili przeciw niemu młodsi bracia, oraz rycerstwo pod wodzą Jaksy Gryfity i Świętosława. Możnowładcy chcieli Kazimierza obwołać monarchą; ten jednak nie chciał im służyć za narzędzie przeciwko seniorowi i o jego opór rozbił się plan rokoszu.— B. ożeniony był z Ana-stazyą, córką Mścisława (lub Jaropełka), wielkiego księcia kijowskiego;! drugąj^żoną była nieznana bliżej M a r y a. — Synów miał dwóch; 1)

Bolesława (f 1161 ),ï]2)JLejsz.ka ks. [mazow. (f 1186). Córka B-a, której imię nie jest znane, wyszła

Dr Al. S

za uwolnienie go z pod opieki tyrańskiego stryja. Odtąd władał młody książę tylko częścią ziemi sandomierskiej (1232). Ożeuiony w r. 1239 z Kingą, córką króla węgierskiego Beli IV, nie grał dotychczas żadnej roli politycznej, dopiero wśród zawieruchy, jaka nawiedziła Polskę wskutek napadu tatarów (1241), widzimy B-a w otoczeniu rycerstwa na zjeździe w Kalinie, gdzie uchwalono stawić czoło najezdnikom, a nawet użyć na opłacanie żołdu olbrzymiej sumy posagowej, wniesionej księciu przez Kingę. Ale po nieszczęśliwych walkach pod Turskiem i Chmielnikiem, umknął B. wraz z żoną do Węgier, a stąd do Morawii. Po śmierci Henryka Pobożnego pod Lignicą (1241), B. pośpieszył do spustoszonego Krakowa. Wyprzedził go wprawdzie Bolesław Łysy, syn Henryka II; ale znienawidzonego z powodu chciwości i okrucieństwa zniemczonego księcia wyparł z Krakowa Konrad. Konrad, pobity pod Suchodołem, musiał również umykać na Mazowsze (1243), a B. zaczął po tern zwycięstwie używać tytułu księcia krak. i sandom. Po śmierci Konrada (1247) miał B. kilka lat spokojnych, postanowił przeto poświęcić się cichej pracy nad zagojeniem ran, zadanych krajowi przez dwukrotne napady tatarów. Zaprowadzenie prawa niem. w Krakowie (1257) podniosło podupadłą stolicę; zakładanie licznych osad na prawie niemiec., z bardzo rozległym samorządem, przyczyniło się do polepszenia stosunków ekonomicznych kraju, wyłącznie dotychczas rolnego. W trakcie tego ks. ruski, Daniel, wpada do Polski i zajmuje ziemię lubelską (1255); w trzy lata później brat jego, Wasylko, z synowcem Lwem Daniłowiczem towarzyszą tatarom w pochodzie ich na Polskę W roku jl 264 nowe niebezpieczeństwo zagroziło ks. krak. i sandom., Jadźwingowie pod wodzą Komata wpadli do ziemi sandomierskiej i srodze ją spustoszyli, ale pod Zawichostem zostali przez hufce polskie dognani i na głowę pobici. Gdy Swar-no, syn Daniela, chciał odebrać polakom ziemię jadźwingów i na czele hufców rusko-litewskich wkroczył do ks. sandomierskiego, wysłał B. Piotra wojew. krak. i Jana wojew. sand, przeciwko ruskiemu księciu, który pod „Wrotami“ (według źródeł polskich „Puta“) poniósł klęskę. Z powodu wyznaczenia Leszka Czarnego na następcę w ks. krak. i sandom. wybuchł groźny rokosz, na czele którego stał biskup krak. Paweł z Przemankowa. Rokoszanie powołali na tron krakowski Władysława ks. opolskiego, którego jednak B., otrzymawszy ruskie posiłki, pobił pod Bogucinem (1273). B. umarł bezpotomnie. Pobożny aż do przesady, ulegał B. wpływom świątobliwych kobiet; honor oręża polskiego ocalili jedynie znakomici w rzemiośle wojennem wojewodowie i kilku wiernych a rozsądnych doradzców książęcych. — Roepell: „Gesch. Polens“; Szkaradek: „Stosunki polskie po śmierci Leszka Białego“, Kraków, 1886; Ulanowski: „Przyczynek do dziejów Pawła z Przemankowa“; tenże: „O współudziale Tem-plaryuszów w bitwie pod Lignicą“; tenże: „O kilku pomniejszych źródłach do dziejów pierwszego napadu Tatarów na Polskę, Czechy i Węgry“; tenże: „Drugi napad Tatarów na Polskę“ (Rozprawa 4 Spr. hist. Ak urn. w Krak., t. XVII, XVIII).

Bolesław Pobożny (* ? — t 1279).ks. wielkopolski, syn Władysława Odonicza i Helingi, siostry Świętopełka, księcia pomorskiego Po śmierci ojca odziedziczył wraz ze starszym bratem swoim, Przemysławem, uszczuploną przez Henryka Brodatego Wielkopolskę. Dopiero po bitwie lignickiej i wypędzeniu Bolesława Łysego odzyskali bracia całą ojcowiznę (1242). W imieniu małoletniego B-a zarządzał jego dzielnicą Przemysław, z powodu owego wynikły między braćmi spory. Dopiero w r. 1247 zawarty został za pośrednictwem bisk. pozn. Boguchwała układ, którego mocą otrzymał B. księstwo kaliskie, a Przemysław ziemię poznańską i gnieźnieńską. Mimo to spory nie ustały. W r. 1249 zmusił Przemysław brata do objęcia rządów w Gnieźnie, Biechowie, Ostrowie, Nakle, Uściu, Czarnkowie i Szre-mie, sam zaś zajął ks. kaliskie i poznańskie. W r. 1251 wtrącił Przemysław B-a do więzienia i zabrał jego posiadłości, albowiem go posądzał o zdradzieckie knowania. Uwolniony w 1253, otrzymał za pośrednictwem arcyb. gnieźń. na zjeździe w Gieczu m. Kalisz, Gniezno, Rudę, Pyzdry, Środę, Bnin, Bie-chów, Giecz, Pobiedziska i Kłeck; resztę Wielkopolski zatrzymał Przemysław. Odtąd podział utrzymał się nienaruszony. Po śmierci Przemysława (1257) rządził B., jako opiekun Przemysława II Pogrobowca, całą Wielkopolską, Z margrabiami brandeburskimi miał B. ciągłe i nieustanne zatargi. Zdawało mu się, że wydając brataukę swoją, Konstaucyę, za Konrada, syna margr. Jana, uśmierzy spory z potężnymi sąsiadami. Zawiódł się jednak srodze. Chociaż wydzielił żonie Konrada kasztelanię santocką, jako wiano, zatrzymawszy sobie zamek, wpadli „łotrzyki“ niemieckie do grodu santockiego (1265), zajęli go i oddali margrabiemu. Zawarta została wprawdzie ugoda, której mocą zamek santocki, oraz Drezdenko miały być zburzone, ale już w trzy lata później wpadł margrabia Otton do W-polski i spalił Międzyrzec (1268). Walki te trwały bez przerwy do r. 1272 i zakończyły się zajęciem Drezdenka i zbudowanego przez Konrada zamku Strzelce. W tym samym czasie rozszerzył B. granice państwa swego przyłączeniem zamku kruszwickiego, który otrzymał za pośrednictwo w układach pokojowych między Ziemiomysłem ks. kujawskim, a szlachtą, pragnącą pozbyć się swego księcia i oddać rządy B-i. — Młody Przemysław, doszedłszy wówczas do pełnoletności i zdobywszy w wojnach z brandeburczykami rycerskie ostrogi, zażądał od B-a, aby mu zwrócił ojcowiznę. B. nietylko prośby synowca nie usłuchał, ale zamknął go nawet w zamku gnieźnieńskim. Przy pomocy mieszczanina, Piotra Winiarczyka, uciekł Przemysław z Gniezna i udał się do ks. zachodnio-pomorskiego Barnima, gdzie się ożenił z Ludgardą, córką Henryka ks. meklem-burskiego, zostającego wówczas w niewoli saraceń-skiej. Powróciwszy z żoną do Polski (1273), objął rządy w dzielnicy poznańskiej i odtąd zajął współrzędne ze stryjem swoim stanowisko. Bardzo ważną w skutkach swych była polityka B-a w sprawach pomorskich. Panował tam Mestwin, książę bezdzietny i chory, żyjący w ciągłej niezgodzie z braćmi. Książęta sąsiedni, szczególniej brandeburczycy

Dr. Al. S.

T)r Al. S.

Dr. Al. S

i krzyżacy, chciwem okiem spoglądali na Pomorze, pragnąc po śmierci Mestwiua zagarnąć bogatą krainę. Zawiązała się między Mestwinem a książętami w-pol. ścisła przyjaźń, która obudziła niepokój w margrabiach; — wszelkich używali oni sposobów, aby usidlić schorzałego księcia i przeciąć węzeł, łączący go z polskimi książętami. Mestwin uległ ich podszeptom, zapisał margr. Ottonowi, Janowi i Konradowi Słupsko i Sławno, które otrzymał od nich na-powrót tytułem lenna. Ale intrygi margrabiów zniechęciły wkrótce Mestwiua. Zapomniał on o wszystkich zapisach, na ich korzyść wydanych; przylgnął całem sercem do książąt w-pol., którzy zawsze chętnej i skutecznej udzielali mu pomocy, a w 1278 ciężką zadali margrabiom klęskę pod Soldynem. Z wdzięczności za tę pomoc, zapisał Mestwin Przemysławowi całe swe księstwo pomorskie (1282). — Żoną Ba była Jolanta (Helena), która po śmierci jego wstąpiła do klasztoru Klarysek w Sączu. Zostawił dwie córki: 1) Jadwiga wyszła za Władysława Łokietka; 2) Elżbieta była żoną Henryka Otyłego, ks. wrocławskiego. Roepell: „Gesch. Polens“; Rubczyński: „Wielkopolska pod rządami synów Władysława Odonicza“ („Rocznik filarecki“, Kraków, r. 1886); Kujot: „Margrabiowie brandeb. w dziejach Pomorza za ks. Mestwina II“ („Roczn. Tow. nauk. toruńskiego“, I. r. 1878); Kętrzyński w „Altpreuss. Monatsschrift“, XIV, 1878.

Bolesław Wysoki (t 7 grudnia 1201), syn Władysława II i Zwienisławy ks. kijowskiej. Wygnany wraz z ojcem przez B-a Kędzierzawego, przepędził młodość w Niemczech na zamku królewskim w Altenburgu. Ani starania cesarza Konrada, ani zwycięska wyprawa Fryderyka Rudobrodego na Polskę (1157) nieprzysporzyła wygnańcom ojcowizny i monarchii. Dopiero 1163 po powrocie Fryderyka z Włoch, gdzie młody B. dzielnie się zasłużył cesarzowi, odstąpili im stryjowie Szląsk z wyjątkiem kilku grodów, które zatrzymał B. Kędz. dla większego wobec synowców bezpieczeństwa. B. W. musiał się zrzec jednak pretensyi do monarchii i uznać zwierzchnictwo ks. krakowskiego. Dzielnica jego obejmowała środkowy i dolny Szląsk z Głogowem, Lignicą, Wrocławiem i Opolem; brat jego, Mieszko Plątonogi, otrzymał o wiele mniejsze księstwo raciborsko-cieszyńskie, a najmłodszy Konrad wychowywał się w Niemczech na księdza, dlatego nie otrzymał żadnego działu. Z powodu tego podziału powstała między braćmi walka. B. został przez Mieszka wygnany, umknął do Krakowa, gdzie po wypędzeniu Mieszka Starego panował Kazimierz Sprawiedliwy, któremu udało się powaśnionych braci pogodzić. B. uzyskał swój dział, musiał jednak wydzielić Głogów Konradowi, który się także o swoje prawa upominał. Po śmierci Konrada (1179) wybuchła gorsząca walka, wzniecona przeciwko B-wi przez syna jego Jarosława, zrodzonego ze Zwienisławy Wszewołodówny. Po śmierci tej księżnej, ożenił się B. z Adelajdą, pochodzącą z dostojnego rodu Sulzbachów, siostrą żony Konrada III i bizantyjskiej cesarzowej. Między Jarosławem a jego braćmi wszczęły się niezgody. Jarosław, obawiając się o swoją przyszłość, postanowił skorzystać z pierwszej sposobnpści, aby los swój zabespieczyć. Zachęcony do walki z ojcem (który zagarnął dzielnicę Konrada) przez stryja swego Mieszka i przez magnatów polskich, niechętnych Adelajdzie, — zmusił B-a do odstąpienia mu ziemi opolskiej, oraz obszaru Nissy i Otmuchowa, jako dożywocia, gdyż zrobiono mu nadzieję, że po śmierci biskupa Zyrosła-wa otrzyma infułę (1195). W tym samym roku wyruszył B. wraz z cesarzem Henrykiem VI na wyprawę rzymską, a brat jego, Mieszko, oraz Jarosław, wyruszyli na pomoc Mieszkowi Staremu, który po śmierci Kazimierza Spraw, chciał sobie władzę monarchiczną wywalczyć. Książęta szląscy przybyli jednak zapóźno z pomocą, nad Mozgawą zastali tylko trupami zasłane pobojowisko (1195). Gdy B. po trzechletniej niebytności powrócił na Szląsk, przekonał się, że z powodu knowań własnego jego syna, sąsiedni książęta przygotowywali się do zagrabienia jego posiadłości. Ponieważ papież Inocenty III zagroził klątwą rokoszanom, a Jarosław wkrótce potem umarł, rozchwiały się więc zamiary nienasyconych książąt szląskich. B. pochowany został w klasztorze lubiąskim, który sam założył. Przeżył go tylko jeden syn, Henryk I Brodaty, ur. z Adelajdy.— Grünhagen: „Bolesław d. Lange“ („Zeitschr. d. Vereins f. Gesch . .. Schle siens“ XI, str. 399 i nast.); Bersohn: B. W. („Bibl. Warsz.“, 1868, I).

Bolesław (* ok. r. 1188—f 10 września 1213), syn Henryka Brodatego i Jadwigi ks. me-rabskiej, sprzedał część kraju lubuskiego margr. brandenburskiemu Albrechtowi II (Wohlbrück: „Gesch. d. Bisth. Leubus).

Bolesław Łysy (saevus, mirabilis), (* ok. r. 1217 — f 1278), syn Henryka II, ks. wrocł. i Anny ks. czeskiej. Odziedziczył po ojcu oprócz ks. wrocławskiego także ks. krakowsko-saudom. i Wielkopolskę, gdzie objął rządy po śmierci ojca na polach lignickich (1241). W następnym już roku wyparty został z Krakowa przez Konrada ks. mazowieckiego, a z Wielkopolski przez niechętną mu szlachtę, która powołała synów Władysława Odonicza do rządów. Powróciwszy na Szląsk, objął rządy także w dzielnicach swoich małoletnich braci. Znienawidzony z powodu chciwości, okrucieństwa i rozrzutności, został on przez kilku rycerzy pochwycony i uwięziony. W r. 1247 musiał przyjąć młodszego brata swego, Henryka, na współrząd-cę, a w 1248 odstąpił mu dolny Szląsk z Lignicą, Głogowem i Krakowem, sobie zaś zatrzymał Szląsk środkowy z Wrocławiem. Dwaj najmłodsi bracia, Władysław i Konrad, nie otrzymali żadnego działu, gdyż byli przeznaczeni do stanu duchownego. W tym samym roku uknuli przychylni mu Wielkopolanie spisek, którego celem było wprowadzenie ts-a do Wielkopolski: spisek został jednak odkryty i w zarodku stłumiony. Przemysław pogodził się z B-m, ożenił się z siostrą jego Elżbietą, wykradzioną z klasztoru trzebnickiego, i odstąpił mu półn.-zach. obszar Wielkopolski aż do rzeki Obry z Santokiem, Międzyrzeczem i Bęcinem. Wkrótce potem nietylko z tych posiadłości został wygnany, ale także z Kalisza, odstąpionego mu przez Władysława ks. opol-

Dr. Al S.

Dr Al. S.

Dr Al. S.

skiego (1249). Tymczasem najmłodszy brat B-a, Konrad, który niedawno obrany został biskupem passawskim, zrzucił z siebie suknię duchowną i zażądał od B-a ojcowizny. Otrzymawszy posiłki od Przemysława ks. wielkopol., zajął Konrad Bytom, Głogów i cały obszar na prawym brzegu Odry, aż do granic ks. wrocławskiego (1251). W dwa lata późaiej wkroczyły hufce Konrada i Przemysława wielkopol. do dzierżaw Henryka, który został pojmany i zmuszony do oddania Konradowi ks. głogowskiego i oławskiego. Ponieważ i w roku 1254 wpadł Przein. z błahych powodów na Szląsk, został przez legata papieskiego Opizona klątwą obłożony. Spory bratnie zostały dopiero 1255 uśmierzone, gdy Henryk i Konrad uwięzili B-a i zmusili go, aby przyznał im księstwa, które sam chciał zagarnąć. Z powodu uszczuplenia swojej dzielnicy i zastawieuia arcybisk. magdeburskiemu Lubusza, Szydłowa i Gorlic, — wpadł rozrzutny B. w taką nędzę, że tułał się po kraju o żebranym Chlebie, ścinając dla zabawy ludzi po drodze. Otrzymawszy przy pomocy Henryka swoją dzielnicę, rozpoczął B. z biskupem wrocł. Tomaszem spór o dziesięcinę, wpadł w nocy do zamku jego i uwięził go w twierdzy Lähu. Papież Aleksander IV rzucił nań klątwę, a na dzielnicę jego interdykt i wezwał wiernych do krucyaty przeciwko świętokradzcy. Widząc oburzenie, jakie czyn jego w całym wywołał Szląsku, i że bronią świecką niez walczy biskupa, zawarł B. 2 grudnia r. 1258 ugodę z Tomaszem, w której przyrzekł udać się do Wrocławia boso i w szacie pokutniczej, przeprosić biskupa i wypłacić mu 2,000 grzywien. W kilka lat później rospo-czął spory z bratankiem swoim, Henrykiem IV, ks. wrocławskim; pochwycił go w zdradziecki sposób i uwięził w zamku Lahn. Przemysław ks. wielkopolski, ks. głogowski i wrocławiauie wystąpili w obronie Henryka, zostali jednak pod Procanem pobici (r. 1277). Dopiero pośrednictwo króla czeskiego, Ottokara, i ks. krak. Bolesława wróciło uwięzionemu księciu wolność, którą okupić musiał odstąpieniem kilku zamków B-i Łysemu, a Kladzka Ottokarowi. Umarł B., zostawiając po sobie najgorszą pamięć w kronikach polskich i szląskich z powodu okrucieństwa, rozrzutności, chciwości, rozpusty i najniedorzeczniejszych dziwactw. Pierwsza żona B-a, Jadwiga ks. Anhalt, um. 1259; w tym samym roku ożenił on się z Alentą (Adelajdą) c. Sambora ks. pomorskiego, która go porzuciła (1274) z powodu miłosnego stosunku jego z jakąś Zofią de Deren. B. miał kilka córek i synów, z pomiędzy których najważniejszą rolę odegrał Henryk V Otyły, protoplasta książąt lignickich, Bolko, twórca linii świ-dnicko-miinsterberskiej.—(Grünhagen: „Gesch. Schlesiens“ I).

Bolesław (Bolko) I (* 9 listopada 1301 r.), ks. na Świdnicy i Jaworzu, syn B-a Łysego, po którego śmierci odziedziczył Jaworz, a po zgonie brata Bernharda otrzymał Löwenberg, Hirschberg i Landshüt. Ze schedy Henryka Probusa (1290) wydzielono mu Frankenstein, Reicheubach, Świdnicę, Münsterberg i Strele; od tego czasu rezydował B. w Ftirs-tenbergu, w zamku, na wyniosłej skale zbudowanym i tytułował się w dokumentach księciem na Fürstenbergu. Po śmierci brata swego, Henryka, ks. lignickiego i wrocławskiego (L296), objął B. opiekę nad jego synami, którym zabrał zamek Zobten. Nietylko szczęśliwym był B. w rozszerzaniu granic swego księstwa, ale z powodu mądrej gospodarki zebrał olbrzymie skarby, chociaż wiele wydawał pieniędzy na naprawę dawnych i budowę nowych zamków (Bolkenhain). Niemałą musiała być potęga tego księcia, skoro się ważył stanowczo oprzeć potężnemu królowi czeskiemu, Wacławowi, roszczącemu sobie pretensyę do schedy po Henryku IV ks. wrocł. Miasta, obdarzane przez B-a przywilejami, wzbogacały się, powstawały nowe klasztory (dominikański w Świdnicy, Klarysek w Streli i Cystersów w Griissau, w którym dawniej mieszkali Benedyktyni czescy). Zwłoki jego pochowane zostały w Gryssowie, gdzie się dotychczas przechował jego pomnik^grobowy. Ożeniony był z Beatrycą, córką Ottona, margr. brandeb.—Synowie: Bolko (urn. przed ojcem), Bernhard, Henryk i Bolko II.—Grüuhagen: „Gesch. Schles.“, Luchs: „Schl, fürstenbilder“, tabl. 28.

Bolesław (Bolko) II (f 11 czerwca 1341 r.), ks. na Fürstenbergu i Münsterbergu (od r. 1336 na Glacu), syn poprzedniego. Ponieważ wbrew przywilejowi, wydanemu przez ojca jego biskupowi wrocławskiemu, chciał B. wykonywać prawa książęce w dobrach biskupich, dotknięty został wraz z żoną klątwą kościelną, a na księstwo jego rzucony był interdykt. Za wstawieniem się Jana, króla czeskiego, uwolniony został od klątwy, ale musiał potwierdzić przywileje, nadane dawniej biskupowi wrocł. (1333). Zaniepokojony wpływem, jaki królowie czescy na książąt szląskich wywierali, starał się wprawdzie B. unikać stosunków z Janem kr. czeskim, ten jednak, korzystając ze sporów księcia z duchowieństwem, pod pozorem niedotrzymania umowy, zawartej z biskupem, wysłał syna swego Karola na czele zbrojnych hufców na Szląsk. Załoga oblężonego przez czechów Frankensteinu dzielnie się obroniła, a Karol, nie mogąc twierdzy tej zdobyć, zawarł z B-em roczny rozejm, po którego upływie złożył książę hołd królowi i otrzymał swe księstwo, jako lenno czeskie (29 sierp. 1336). Odtąd brnął on coraz więcej w sidła, zastawione przez władcę czeskiego, zastawił mu Frankenstein z okręgami Strehlen i Wansen, przeniósł nań prawo wykupna okręgu Reichenbach, zastawionego u braci. Król czeski, odwdzięczając się B-i za taką usłużność, ofiarował mu hr. Kladzkie jako dożywocie. Z całej ojcowizny pozostało mu tylko ks. Münsterberg. Pochowany został w Henrykowie. Ożeniony był z Juttą, wdową po Macieju hr. na Trenczynie; miał syna Mikołaja i dwie córki, z których starsza Elżbieta wyszła za Ziemowita III, ks. mazowieckiego.—Grünhagen: „Gesch. Schlesiens I.“. Boniecki: „Książ. Szląscy“,I, 129 i n.

Bolesław (Bolko) II (* ok. 1308—f 28 lipca 1368 r.), ostatni książę na Świdnicy i Jaworzu, syn Bernharda i Kunegundy, córki Władysława Łokietka, wnuk Bolka I. Objął w r. 1326 rządy w księstwie świdnickiem, a w r. 1346 na mocy umowy spadkowej ze stryjem Henrykiem otrzymał

ks. jaworzyńskie. Choeiaż od r. 1327 wszyscy pra- przez niego pieniądze zostaną zwrócone i pozwolił wie książęta szląscy uznali zwierzchnictwo króla poddanym swoim tworzyć związki i opierać mu się czeskiego, B., popierany przez szwagra, Kazimierza z bronią w ręku, gdyby się kto ważył ich uciskać W., bronił zawzięcie samodzielności swego księstwa, opłatami, lub innymi ciężarami. W r. 1342 od-Po śmierci Jana (1346) walczył B. wespół Kazimie- stąpił B. zadłużone swe księstwa synom Wacławo-rzem W. z Karolem IV i odebrał swój zamek Landshut; ale w r. 1350 odwiedził Karola w Pradze, zawarł z nim związek przyjaźni i traktat spadkowy, którego mocą bratanka jego i spadkobierczyni, Anna, licząca wówczas lat 11, miała wyjść za Wacława, nowonarodzonego syna Karola, a temsamem księstwa szląskie miały przejść w posiadanie Czechów (13 grudnia 1350). Gdy Wacław wkrótce potem umarł, a Karol w r. 1353 owdowiał, postanowił on ożenić się z 14 letnią narzeczoną swego zmarłego syna. Obrzęd ślubny odprawiony został (27 maja 1353 w Budzie). Ze stolicy węgierskiej udał się Karol z żoną swoją do Świdnicy, gdzie spisany został dokument, w którym B. miauował Annę spadkobierczynią księstwa świdnickiego i jaworzyńskiego, z zastrzeżeniem dożywocia na całem tern księstwie dla swej żony (3 lipca 1353). B. powiększył obszar swego księstwa zakupnem m. Reichenstein (z kopalniami złota) i Silberberg, oraz połowy ks. brzesko-olaw-skiego, nabył w drodze zastawu Goldberg, od Karola otrzymał półn. połowę Głogowa; po nabyciu dolnych Łużyc przyjął tytuł księcia łużyckiego ( 1365).

wi i Ludwikowi i osiadł w Brzegu, wykupionym za pieniądze posagowe swej żony. Urn. po spożyciu 13 kur. Na łożu śmiertelnem uwolniony został od klątwy, ciążącej na nim 17 lat z powodu grabieży dóbr duchownych. Pochowany w kaplicy N. P. Maryi w Lpbuszu. Żony: 1) Małgorzata c. Wacława, kr. czesk. 2) Katarzyna c. Bernharda, ks. świdnickiego. Oprócz wymienionych dwóch synów, miał jeszcze Mikołaj a i córkę Katarzynę, ż. Przemysława cieszyńskiego.—Boniecki: „Książęta szląscy“ I, 109 i nast.; Grünhagen: „Ges. Schles.“ I. Łr A1-s-

Bolesław (t 1322), ks. oleśnicki, syn Henryka III, ks. głogowskiego i poznańskiego. Otrzymał po śmierci ojca (1309) Oleśnicę, Kalisz, Gniezno i Wohlan. Gdy Wielkopolska uznała Władysł. Łokietka swym władzcą, pozostało mu tylko ks. oleśnickie.

Bolesław I (f 14 maja 1313 r.), ks. opolski, syn Władysława, ks. opol.-raciborskiego i Eufemii, c. Władysława Odonicza. W czasie sporu Henryka Probusa z bisk. wrocł. Tomaszem, należał B. do stronników księcia, podczas gdy bracia jego popierali sprawę biskupa. Towarzyszył on także Hen-

Żona Agnieszka, córka Leopolda księcia austryac- rykowi w wyprawie na Kraków przeciwko Bolesła kiego, urn. 1392, a po jej śmierci przeszło księstwo wowi ks. maz. i Władysławowi Łokietkowi.—Boniec-świdnicko - jaworzyńskie pod bezpośredni zarząd ki: „Książęta szląscy“ str. 102; Griincbagen: „Gesch. czeski.—Boniecki: „Książęta szląscy“ II, 63 i nast.; Schles.“ I, Bobrzyński: „Bunt wójta Alberta“ (Bibl. Grünhagen; „Gesch. Schlesiens.“ I, 178 i nast. I,r 41S warsz. 1877, III); Idzikowski: „Gesch. d. Stadt Op-Bolesław (Bolko) III (* 13 czerwca r. 1410), peln“ ,Oppeln, 1863.    di-ai.s.

ks. na Münsterbergu, syn Mikołaja, wnuk Bolka Bolesław I (f ok. r. 1370), syn poprzedniego, II, uszczuplił małą swą schedę przez sprzedaż okrę- książę na Falkenbergu, który otrzymał ze schedy gu Kanth Konradowi, ks. oleśnickiemu i przez za- ojcowskiej. W r. 1329 towarzyszył królowi cze-stawienie (a później sprzedanie) okręgu Strehlen skiemu Janowi w wyprawie na Litwę, a 1337 na-Ziemowitowi, synowi Przemysława, ks. cieszyńskie- był od tego króla za 2,000 grzywien m. Neustadt, go. Książę ten częstym bywał gościem na dworze Z żony Eufemii, c. Henryka VI ks. wrocł., miał króla Wacława, do którego tak był przywiązany, syna Bolesława (f 1367), który był cesarskim że chciał z nim dzielić więzienie. Umarł ugodzo- sędzią nadwornym i ożenił się zElżbietą, c. Karo-ny cegłą przez błazna nadwornego; pochowany zo- la Roberta, kr. węg.    Dr ai.s.

stał w kościele gryssowskim. Żoną jego była Bolesław (Bolko) II (f 21 czerwca r. 1356), Eufemia, córka Bolesława ks. na Koźlu i Bytomiu, rks. opolski, s. Bolesława I, ks. opolskiego. Powię-Syn jego Jan ożenił się z Elżbietą, wdową po kszył odziedziczone po ojcu księstwo okręgiem Ro-Spytku z Mel3ztyna, kaszt. krak.    Dr ai.s. senberg, ale w r. 1327 podpisał w Opawie wraz

Bolesław III (* 1291—f 21 kwietnia 1352 r.), z innymi książętami szląskimi dokument, które-ks. lignicko-brzeski, syn Henryka V, ks. wrocł.-li- go mocą uznał się lennikiem czeskim. Żona: Elżbie-gnic. i z Elżbiety córki Bolesława Pobożnego. Gdy ta, c. Bernharda, ks. świdnickiego, Synowie: Wła-Z królem czeskim Janem żył B. w wielkiej przy- dysław i Bolesław.    urAi.s.

jaźni, wspierał go w walkach ze zbuntowaną szlach- Bolesław (Bolko) III (f 1382 r.), ks. opolski, tą czeską (13 i 8), a nawet w nieobecności jego syn Bolka II. Otrzymał wraz z bratem Władysła-sprawował rządy państwa (1321). Skupiwszy w swych wem od cesarza Karola IV, ze względu na przy-rękach najwięcej dzielnic szląskich, roztrwonił je z po- chylność dla dworu czeskiego, powiaty: Frautenau, wodu hulaszczego życia i ciągłych kłopotów pie- Königinhof i zamek Schatzlar, tytułem zastawu niężnych. Nietylko, że się pozbywał dochodów sumy 10,000 kóp gr. praskich. W nieobecności z pojedyńczych miast, ale zastawiał także całe brata swego Władysława (który w dziejach Polski dzielnice bez widoków na ich wykupienie (Kazi- tak wybitną odegrał rolę), zarządzał B. posiadło-mierzowi W. zastawił Namsław, Kreutzburg i Pit- ściami jego. Pochowany został w Opolu. Żona: sehen). Gdy mu już nikt nie chciał pożyczać pie- Anna. Synowie: Jan Kropidło, bisk. pozn., później niędzy, brał od kupców wrocł. towary, zastawiw- arcyb. gnieźn. 2) Bernhard, ks. na Falkenberg« szy im Lignicę, Goldberg i Heynau; odstąpił im i Strzelcu, ożeń. z Jad wigą, córką Spytka z Mel-«awet dwóch synów, jako rękojmię, że pożyczone sztyna i 3) Bolko IV.    ürAU

10-

^novklopedy»    Illmtr. T IX

Bolesław (Bolko) IV (f 1437 r.), ks. opolski, z Podiebradu. Ożeniony był z Elżbietą Pilecką, syn poprzedniego. Mianowany został wraz z brać- córką Wincentego Granowskiego i Elżbiety, trzeciej mi spadkobiercą wszystkich posiadłości stryja swe- żony Władysława Jagiełły; dlatego tytułował się go Władysława, ks. opolskiego, tak na Szląsku jak i w Polsce leżących, za eo obiecali mu pomoc wojskową przeciwko wszystkim nieprzyjaciołom z wyjątkiem cesarza Wacława. Akt ten (z 26 października 1393) wymierzony był przeciw Polsce, nie przysporzył jednak Władysławowi żadnych korzyści. Chcąc ukarać B-a IV za najazdy na Polskę, wtargnął Spytek z Melsztyna w granice szląskie (1396). B. IV i brat jego Bernhard porzucili sprawę stryja i zawarli z Władysławem Jagiełłą ugodę (5 sierpnia 1396), której mocą zwrócił im król polski zajęte zamki. Od tego czasu wrzały ciągłe spory między B-em IV a Władysławem Opolczykiem, które ustały dopiero w roku 1399 skutkiem zapisu, uczynionego przez Władysława na rzecz synowców. B. IV objął teraz zarząd części opolskiej, a Bernhard—falkenberskiej. Dalsze rządy obu tych książąt są jednem pasmem napadów i rozbojów, dokonywanych na kupcach wrocławskich, którzy niegdyś poręczyli niespłacony dotychczas dług, zaciągnięty przez cesarza Karola IV u Bolka III księ-opolskiego. Uciskani wrocławianie prosili Władysława Jagiełłę, aby w sposób polubowny załatwił spór ich z książętami opolskimi. Mimo pośrednictwa, spór (Cieszyn, 1863). nie został załagodzony, a nawet zaostrzył się jesz- Bolesław II (f 8 października 1452 r.), ks. cze bardziej, gdy wrocławianie uwięzili przejeżdżają- cieszyński, syn B-a I. Trzymał księstwo wspól-cego przez ich miasto ks. opolskiego Jana Kro- nie z bratem Przemysławem, w których imieniu pidłę, bisk. kujawskiego. Po śmierci Jana Kropidły rządziła matka ich, Ofka. Dopiero 1442 nastąpił (1421), podzielili się jego dzielnicą Bolko IV i Bern- podział schedy ojcowskiej. Z dworem polskim łą-hard, którzy przedtem (1418) nabyli także na mo- czyły go bardzo ścisłe i przyjazne stosunki; w r. cy wyroku cesarskiego okręg Małego Głogowa 1443 podpisał się na akcie sprzedaży księstwa sie-i Neustadt. Żona: M a ł g o r z a t a hr. Gorycyi; przeży- wierskiego przez brata jego Wacława—Zbigniewo-li go dwaj tylko synowie: Bolko V i Mikołaj.— wi Oleśnickiemu; 1447 uczestniczył w uroczystości Idzikowski: „Gesch. d. Stadt Oppeln.“. Dr ai s. koronacyjnej Kazimierza Jagiellończyka. W r. 1452 Bolesław (Bolko) V (f 20 maja r. 1460), nabył od brata swego Wacława okręg bytomski, ks. opolski, pan na Małym Głogowie i Falkenber- za co odstąpił mu kilkanaście wsi, leżących w księ-gu, syn Bolka IV i Małgorzaty. Niewiadomo czy stwie cieszyńskiem. Żoną jego była Anna, córka na uniwersytecie praskim przejął się nauką Hus- Bolesława IV, ks, mazowieckiego (według Grote-sa, czy dopiero później upodobał ją sobie; to pe- fenda była ona córką Iwana, ks. russkiego). DrAls-wna jednak, że jeszcze w r. 1421 walczył z hus- Bolesław I (t 1248) ks mazowiecki, s. Konrada sytami, a 1428 bronił dzielnie zamku głogowskie- i Agafli ks. ruskiej. W dokumencie z r. 1218 wspo-go, po którego zdobyciu zawarł zawieszenie bro- mniany jest jako chłopiec, zostający pod opieką pe-ni z dowódzcami hussyckimi (13 marca 1428 r) dagoga Kroprosanda. W dziesięć lat później brał i wykupił od nich jeńców. Od tego też czasu już udział w sprawach państwowych na zjeździe zaczął uciskać duchowieństwo, a Hussytom dopo- Konrada z Grzymisławą, matką Boi. Wstydl., od-magał orężnie. Po śmierci swego ojca (1437) objął bytym w Kruszwicy (1228). W czasie walki o mo-B. rządy w okręgu Małego Głogowa, bracia zaś je- narchię między Henrykiem Brodatym a Konradem go panowali wspólnie w księstwie opolskiem. Gdy otrzymał B. księstwo sandomierskie, które utracił ces. Zygmunt umarł, należał B. do stronnictwa, w r. 1233, gdy miasta Sandomierz i Zawichost które chciało osadzić Kazimierza Jagiellończyka powołały Bolesława Wstydliwego. Wtedy nadał na tronie czeskim; później jednak przerzucił się do mu ojciec ks. sieradzkie. W roku 1235 pogodził stronnictwa cesarza Albrechta, wpadł do Polski w cza- się Konrad z Henrykiem, a na zjeździe w Dan-sie wyprawy Władysława na Turków, i wtedy rząd ko wie (1236) odbyły się zaręczyny wnuczek ks. wro-polski, niepewny jaki los spotkał króla pod War- oławskiego: Konstancyi i Gertrudy z synami Konną, zawarł z nim roczny rozejm (1444). W r. 1452 rada: Kazimierzem i B-em. Wtedy także odstąpił spustoszył znowu ziemię wieluńską i siewierską Konrad B-wi ks. mazowieckie, a Kazimierzowi ks. i powrócił z łupami na Szląsk. zawarłszy z Pol- kujawskie. Urn. bezpotomnie. — Por. Kozłowski: ską rozejm. Po śmierci stryja, Bernharda (1455), „DziejeMazowsza“; Smolka: „HenrykBrodaty“. Dr A1-s-odziedziczył B. dział tegoż, Falkenberg. Jako gor- Bolesław II (+ 1313) ks. mazowiecki, s. Zie-liwy wyznawca nauki Hussa, popielał Jerzego mowita I i Gertrudy ks. wrocł., otrzymał po śmierci

czasem B. „dux de Opól alias de Pilcza“.—Idzikowski: „Gesch. d. St. Oppeln.“.    Dr aus-

Bolesław I (f 6 maja r. 1431), ks. cieszyński, objął rządy po śmierci ojca swego Przemysława (1407). Posiadłości swoje, do których należała także połowa Głogowa i Bytom, obciążał długami, zaciąganemi od miast i od rozmaitych książąt. Z dworem polskim żył w wielkiej przyjaźni, pomagał Władysławowi Jagielle w wyprawie przeciwko Krzyżakom (1414). W r. 1420 złożył wprawdzie hołd ces. Zygmuntowi, ale nie uczestniczył w wyprawach jego przeciw Czechom, dlatego wojska hus-syckie, które pustoszyły dzielnice innych ks. szląs-kich—mijały posiadłości B-a. W r. 1424 widzimy B-a w Krakowie na koronacyi Zofii, drugiej żony Jagiełły. Dopiero około r. 1430, potrzebując pieniędzy, zaczął się B. zbliżać do cesarza, ale za to księstwo cieszyńskie wiele ucierpiało od wojska hussyckiego. Żouą jego była Ofka, córka Ziemowita IV, ks. mazowieckiego. Synowie: Wacław (ks. ciesz, bytom.); Władysław (ks. cieszyń.-gło-gow.); Bolesław (ob.) i Przemysław (ks. cieszyński).—Biermann: „Gescb. d. Herzogthums Teschen“,

Dr Al S.

którego mocą przyrzekli mu w razie bezpotomnej śmierci cały spadek po sobie. Żona: księżniczka litewska, niewiadomego imienia. Dzieci nie zostawił, a księstwo jego przeszło w posiadanie Kazimierza W., który odstąpił je prawem zastawu Kazimierzowi ks. warszawskiemu.—P o r. Kozłowski: „Dzieje Mazowsza“; Lukas „Przyłączenie Mazowsza do Polski“.?

ojca ks. płockie (1262), które przez cały czas swego panowania bronić musiał przeciwko prusakom i litwinom. Gdy szlachta krak. i sandom. powołała brata jego Konrada na tron krak., popierał B. Leszka Czarnego, napadł i złupił zamek jazdowski, gdzie przebywała żona Konrada.—Po śmierci Leszka Czarnego ks. krak. (1288) postanowiło stronnictwo, nienawidzące zniemczonego Henryka Probusa, powołać B-a na tron krakowski. Nietylko życzyła go sobie szlachta krak. z biskupem Pawłem z Przemankowa na czele, ale popierał go także Władysław Łokietek, który, jako brat przyrodni Leszka, większe mógł sobie rościć prawo do ks. krak., aniżeli B.;—popierał go nawet Konrad, który był dlań dotychczas wrogiem, nie bratem. Ale silniejszem było stronnictwo mieszczańskie i kasztel, krakowskiego Sułka, który otworzył bramy zamkowe księciu wrocławskiemu Henrykowi IV. Przeciwnicy Henryka nie próżno wali. Na czele zbrojnych hufców uwijał się B. wraz z Łokietkiem i bratem jego Kazimierzem po ziemi krak.; dowiedziawszy się o wyjeździe Henryka na Szląsk, zebrali swe siły pod Siewierzem, gdzie tak gwałtownie i niespodziewanie natarli na hufce Henryka, że książęta szląscy własnego honoru tylko, ale nie życia bronić mogli.—Szlązacy zostali na głowę pobici (26 lutego 1289 r.). Bitwa pod Siewierzem zakończyła rolę B-a, jako pretendenta do księstwa krak. Widząc, że bez orężnej rozprawy nie posiędzie Krakowa, wyrzekł się księstwa, na które przez szlachtę wyniesiony został, „gdyż do rządów został wezwany a nie do wojny, której wynik zawsze bywa wątpliwy“. Po śmierci brata swego Konrada (1294) zajął B. księstwo czerskie i odtąd panował na całem Mazowszu. Sojusz, zawarty przez B-a z Litwą przeciwko krzyżakom, utwierdzony został małżeństwem jego z Zofią, córką Troj-dena. Gdy w r. 1300 objął Wacław rządy w Polsce, wyruszył na Mazowsze, zdobył Płock i zmusił B-a do uległości. B. umarł w Wyszogrodzie; pochowany w grobach katedry w Płocku. — Żony: 1) Z o fi a c. Trojdena ks. litewskiego; 2) A n n a, siostra kr. Wacława. Dzieci: Ziemowit, Trojden, Wacław. Córka niewiadomego imienia wyszła za Władysława ks. li-gnickiego. — Por. Kozłowski, „Dzieje Mazowsza“, Semkowicz, „Walka o monarchię“.

Bolesław III (f 20 sier. 1351) ks. płocki od r. 1330, syn Wacława i Elżbiety Gedyminówny. B. niepo-szedł śladem ojca, który z nienawiści ku królowi polskiemu uznał się lennikiem czeskim. Przeciwnie, żył on w największej zgodzie z kr. pols. Kazimierzem, któremu towarzyszył na zjazd do Inowrocławia, gdzie zawartą została zgoda między Polską a krzyżakami (1343); w tym samym roku podpisał dokument pokoju, w Kaliszu zawartego, mocą Którego zrzekł się Kazimierz W. na rzecz krzyżaków Pomorza i ziemi Chełmińskiej. Chociaż prawnie był lennikiem czeskim, faktycznie uznawał władzę króla polskiego nad sobą. Chociaż był spokrewniony z księciem litewskim, wyruszył na żądanie Kazimierza przeciwko Litwie.

Dr. Al. S.

Dr. Al. S.

Bolesław (f 1429) ks. czerski, s. Janusza I ks. warszaw, i Danuty (Anny), c. Kiejstuta. Nie panował wcale, gdyż umarł przed ojcem. Żona Anna.

za-

za-

za-

Dr. Al. S.

Bolesław IV (f 10 września 1454 r.) ks. mazowiecki, pan na Warszawie, Wyszogrodzie, Zakro-czymiu, Ciechanowie i dziedzic Czerska, syn poprzedniego B-a i Anny, objął rządy na Mazowszu w r. 1429, po śmierci dziada, Janusza I. Złożywszy hołd Władysławowi Jagielle, brał żywy udział we wszystkich sprawach, dotyczących Polski. Z Kazimierzem księciem litewskim żył B. z początku w zgodzie. Gdy jednak po śmierci Zygmunta został Kazimierz wielkim księciem litewskim, zażądał on od B-a zwrotu ziemi Drohickiej, zapisanej mu przez Zygmunta, ożenionego z siostrą B-a. Ponieważ na-mocy uchwały, w Sączu zapadłej, przyznał król Władysław ks. B-wi posiadanie tej ziemi, nie chciał przeto dobrowolnie z niej ustąpić, zwłaszcza że cała Polska oburzoną była na Kazimierza, iż w nieobecności króla z tak drażliwą wystąpił sprawą, mogącą kłócić pokój. Zjazd w Parczowie (1440) chciał łagodzić spór ten w sposób polubowny, ale Kazimierz w żadne niechciał się wdawać układy i mocą oręża postanowił zmusić B-a do ustąpienia mu jętego księstwa. Od tego czasu wytworzył się pomiędzy B em a Kazimierzem stosunek wrogi. Wojsko litewskie wkroczyło do ziemi drohickiej, a hufce B a, wzmocnione posiłkami polskimi pod wodzą Mikołaja Powały, wyruszyły przeciwko Kazimierzowi. Ale ■szlachta polska nie chciała dopuścić rozlewu krwi, obawiała się wstrząśnień, któreby mogły doprowadzić do zerwania unii między Polską a Litwą; dlatego wysłał sejm, w Piotrkowie zebrany, Wincentego, arcyb. gnieźn. i Jana z Oleśnicy, wojew. sand, jako rozjemców do zwaśnionych książąt. Posłowie ci chcieli wyjednąć u Kazimierza zawieszenie broni, aby król po powrocie z wyprawy tureckiej mógł spór ten rozstrzygnąć. Kazimierz, obawiający się klęski, skłonnym był do zawarcia pokoju z B-em, ale odrzucił stanowczo pośrednictwo panów polskich. Po odjeździe posłów,—przy końcu r. 1444 zawarty został między obu książętami pokój, którego mocą odstąpił B. ziemię Drohicką za 6,000 kóp groszy praskich Kazimierzowi i tylko powiat Węgrowski sobie zatrzymał. Ale układ ten wywołał wielkie niezadowolenie na Litwie; Kazimierz zabrał także powiat Węgrowski, z powodu tego B. czynił przygotowania do wojny. Ponieważ Kazimierz ociągał się z przyjęciem korony polskiej po śmierci Warneńczyka, uchwalili panowie polscy na zjeździe wezwać B-a do objęcia rządów, a Wincenty arcyb. gnieźn. ogło-Podczas tej wyprawy życie za-    sił go nawet uroczyście królem    polskim.    Ale Zofia,

kończył.    Pochowany został w Płocku. Przed śmier-    matka Kazimierza, postauowiła    obalić tę    uchwałę,

cią zawarł B., oraz bracia jego stryjeczni, Kazi- j Kazimierz niebawem przybył do    Krakowa,    gdzie zo-

mierz i    Ziemowit III, układ z królem polskim,    stał wybrany i ukoronowany na króla.    Za przy-ezynę usunięcia kandydatury B-a podaje Długosz tç'dla niego zaszczytną okoliczność, że się go w Polsce obawiano, „aby jako mądry i przezorny rządca nie usunął dawniejszych niepotrzebnych szafunków i wszystkiego do przyzwoitej miary nie sprowadził“. B. stłumił w swem sercu niechęć, jaką żywił ku Kazimierzowi, i stawił się na uroczystość koronacyjną (1447). Gdy po tym akcie uroczystym cały orszak królewski udał się na rynek krakowski, gdzie miasto miało złożyć hołd nowemu królowi, zajął B. wraz z innymi ks. maz. prawą stronę przy królu, jak to przystało pierwszemu lennikowi państwa. Obraziło to biskupów polskich, którzy ostentacyjnie uchylili się od udziału w tej uroczystości; obraziło także króla, który jeszcze większą powziął niechęć ku B-wi, a nawet pozwolił litwinom zająć ziemię tykocińską i goniądzką, należące do ks. mazowieckiego. Nawet gdy sejm, w Piotrkowie (1459) zebrany, zaprotestował przeciwko zajęciu tych ziem. Kazimierz Jagiellończyk ich nie zwrócił — B. umarł w zamku opinogórskim pod Ciechanowem, żałowany powszechnie z powodu swej roztropności, umiarkowania, sprawiedliwości i pobożności. Nawet nieprzychylny król opłakiwał śmierć księcia. B. zajmuje bardzo ważne miejsce w historyi prawodaw. mazowieckiego.. Na jego rozkaz przetłó-maczył kanonik warsz. Maciej z Różana część statutów mazowieckich ks. Janusza I; przekład ten z ręko- 1892). pisu pisarza warszawskiego Mikołaja Suledy wydał Lelewel, wraz z tłómaczeniem statutów wiślickich! dokonanem także na rozkaz B-a przez Stanisława z Wojcieszyna. Prawa te, przyjęte także w innych dzielnicach mazowieckich, miały w rozdzielonych księstwach obudzać poczucie jedności, a odrębności względem innych prowincyj polskich. Mazowsze, wyniszczone wskutek dawniejszych walk, zarazy i nieurodzajów,—zaludniło się za czasów B-a nowe-mi osadami, wzmógł się w kraju dobrobyt, zwłaszcza w miastach, których B. był wielkim protektorem. Żona: Barbara ks. ruska. Dzieci: 1) Konrad, ks. czerski, 2) K a z i m i e r z, bisk. płocki. 3) B o-lesław V, ks. warszawski, 4) Janusz II, ks. płocki, 5) A n n a, ż. Przemysława ks. cieszyńskiego. —P o r.

klęsk, które za jego panowania nawiedzały Mazowsze. Umarł bezpotomnie, pochowany w Now. mieście. — Żona: Anna, c. Hanno wskiego, woje w. bełskiego. —P o r. Kozłowski: „Dzieje Mazowsza“; Caro, „Gesch. Pol.“ V; Helcel, „Star. prawa pols. pomniki“ I.

Bolesław (f 7 kwietnia 1340), jako ks. ruski Jerzy II, syn Trojdena ks. czerskiego i warszawskiego, oraz Maryi, siostry Lwa II, ks. ruskiego. Wskutek wygaśnięcia linii męskiej Romanowiczów, objął, popierany przez Władysława Łokietka, tron ruski, jako sukcesyę po matce (1327). Przyjął wiarę wschodnią i imię Jerzego II. Panowanie jego było ciągłą walką z bojarami, pragnącymi ograniczyć władzę księcia. Propaganda katolicka, rozszerzona wówczas przez obcych przybyszów, szczególniej Niemców i Czechów, wywołała wśród bojarów reakcyę. Powołali oni Tatarów i srogo się mścili na mnichach i kolonistach cudzoziemskich. Jeden z książąt ruskich, niejaki Lodko, udał się do Węgier, aby ożywić pretensye królów węgierskich do ks. halickiego.— Bolesława-Jerzego dotknęła zemsta bojarów, gdyż został otruty. Żona Ofka, na chrzcie Mar y a, c. ks. Gedymina, utopioną została w Wiśle pod Zawichostem (1341).—Por. Rezabek, „Jiri II posledui kniże Male Rusi“; Prochaska, „W sprawie «aj ęcia Rusi przez Kazim. W.“ „Kwart, hist.“

Dr. Al. s.

Dr. Al. 8.

Bolesław I Okrutny, książę czeski (935—967), syn Wratysława I i Drahomiry księżniczki sztode-rańskiej (w dzisiejszej Brandeburgii). Ponieważ starszy brat jego, ś. Wacław, objął po ojcu rządy (928), przeto młodszego, B-a, wynagrodzono ziemią Pszowską, którą wniosła w posagu babka jego ś. Ludmiła, córka Sławibora, żupana pszowskiego. Nienawidząc brata dla jego pobożności, przyłączył się do stronnictwa pogańskiego, na którego czele stała Drahotnira. Pierwszą ofiarą zaciekłości tej białogłowy była ś. Ludmiła, zamordowana na zamku Tetynie. B. wstępował w ślady matki. Możno-władcy burzyli się, pociągając za sobą liczne zastępy pomniejszych władyków. Sławnikowie na Lu-bicy, korzystając z powszechnego w Czechach zamętu, żądni władzy, wyprawili jednego ze swoich do kraju sztoderanów, z którymi naonczas wojował Henryk I Ptasznik, i nakłonili króla niemieckiego, iż tenże, wynalazłszy powód, jakoby Drahomira sztoderanów posiłkami wspierała, oręż na Czechy obrócił. Zagrożony przez hufce niemieckie ś. Wacław okupił sobie pokój daniną w ilości 500 grzywien srebra i 120 wołów. Niezadowolenie stało się wtedy powszechnem. Oburzeni do najwyższego stopnia pszowianie wysłali doń ze skargami na straszny ucisk; poseł, zamiast zadosyćuczynienia, śmierć z ręki jego poniósł. Rychło B. zamiar swój co do śmierci Wacława postanowił przywieść do skutku, zwłaszcza, że stronnicy pogaństwa nie ustawali w zaburzeniach, chowając po staremu zmarłych na drogach rozstajnych i żyjąc w związkach niekanoni-cznych. Oni-to radzi byli widzieć B-a na tronie. Książę ten, acz już naonczas ochrzczony, bądź co bądź, sprzyjał temu stronnictwu. Trzeba było jednak usunąć brata. W tym celu zaprosił go na poświęce

ni-. Al. S

Kozłowski: „Dzieje Mazowsza“; Caro, „Gesch. Polens IV, V“; Helcel, „Starod. prawa pols. pomn.“ 1.

Bolesław V (f 1488), ks. warszawski, syn poprzedniego. Do r. 1463 rządziła w jego imieniu matka, Barbara, i biskup płocki, Paweł Giżycki. Po śmierci Giżyckiego (1463) nastąpił podział ojcowizny: B-wi przypadło ks. warszawskie i zakroczymskie;

Całą swoią działalność skierował B. na polepszenie wewnętrznych stosunków w księstwach swoich, prze-dewszystkiem unikając zatargów z królem polskim.

Na kilkakrotnych zjazdach, w Zakroczymiu odbytych (1472, 1476, 1478, 1482), potwierdził B. dawne prawa mazowieckie, uwolnił szlachtę i włościan od budowy zamków, przyrzekł nadawać godność wojewody tylko szlachcie, na Mazowszu urodzonej; zapewnił, że dóbr książęcych aui sprzedawać ani zastawiać nie będzie; wydał przywilej, usuwający opłaty handlowe; wreszcie uzupełnił statut Janusza I kilkoma nowemi prawami. Mimo szczerej chęci podniesienia dobrobytu w księstwach swoich, zostawił on je w wielkiej biedzie, z powodu ciągłych ¹ nie nowozałożonej przez siebie w Starym Bolesła-

1881.—Kalousek, „0 rozsahu rzisze czeské“. Zeiss-berg„Miseco I“ („Archiv f. österr. Gescn.“ 38 Band.

J. F. o

J. F. G.

And. S.

wie świątyni ku czci ś. ś. Koziny i Damiana i tu w obecności ludu zabić kazał. Jeden z pachołków, B-a, Gniewsa, przebił włócznią serce Wacława, inni zaś spólnicy w kęsy ciało męczennika posiekali (d. 28 września r. 935). Wnet B. zasiadł na tronie, zyskawszy sobie uległością cesarza Henryka I. Po-dobnyż stosunek zachował z następcą jego, Ottonem I. Gdy jednak zaniedbał wypłacać trybutu, cesarz, chcąc niby pomścić się śmierci ś. Wacława, wypowiedział B-owi wojnę, lecz, zaspokojony daniną, kroków wojennych zaniechał. Wkrótce atoli niejaki Dobromir, pan na Bilinie i Litomierzycach, stanął na czele rokoszu, a nie mogąc przemódz B-a, schronił się do cesarza, nakłaniając go do wojny z Czechami. Otton jednak, będąc naonczas zajęty walką z bawarczykami, wyprawił tylko turyngów pod dowódz. Ezyka (Aesi-eus), ale ten poległ w boju. Inny wódz cesarski, Herman, mimo znacznych z początku korzyści, poniósł klęskę w pobliżu grodu Mostu (Brüx). Wojna trwała jeszcze przez lat 14; dopiero gdy sam cesarz przyszedł i zdobył jakieś miasto, które Kosmas „Nowa“ (urbs Nova, Nivunburg) nazywa, pokój zawarto (950 r ). B. przyrzekł wypłacać daninę, którą cesarz bratu swojemu, Henrykowi bawarskiemu, odstąpił. Posiłkował B. cesarza w walce przeciw książętom obo-tryckim w Meklenburgii, Stoigniewowi i Nakonowi, tudzież madyaroin (955 r.), których wodza Lehela wziął do niewoli. Przyłączył do Czech odebrane Węgrom Morawy, następnie Szląsk i Chrobacyę z Krakowem. Kazał bić denary. Pozostawił czworo dzieci: Bolesława, Strachkwasa czyli Samodrucha, który, wstąpiwszy do klasztoru, przybrał imię Kry-styana, tudzież córki: Mladę czyli Maryę i Dubraw-kę (Dąbrówkę).—Palacky „Gesch. Böhm.“ I.; Dudek, „Dejiny Morawy“ I.; Tomek „O starem rozdeleni Czech na żupy“ (Cz. cz. Mus.). Kalousek, „O rozsahu rzisze czeské za Bol. P, („Hist. Sbornik“ 1883, sw. I i II).

Bolesław II Pobożny, ks. czeski (967—999), syn poprzedniego. Żył w dobrych stosunkach z Mieszkiem I polskim, ożenionym z siostrą jego Dąbrówką. Gdy Henryk bawarski, pokonauy przez Otona II, uciekł z więzienia w Ingelheim, znalazł schronienie u B-a. Na wieść o tern cesarz wyprawił się z wojskiem do Czech, gdzie pod Pilznem (975—976) doznał porażki. W kilka lat później Mieszko I zajął gródek „Niemcy“ (Nimptsch) na SzląsKu. Przy ujściu Bobra do Odry spotkały się oba wojska: polskie, posiłkowane przez sasów, czeskie—przez wilków czyli lutyków. Po wzajemnych z obu stron pogróżkach, wojownicy, nie wydobywszy oręża, bez boju się rozeszli. Kronikarze chwalą pobożność B-a. Za pośreduictwem cesarza Otona I wyjednał od papieża Jana XIII bullę co do założenia biskupstwa praskiego (978 r), na co i Wolfgang, biskup ratys-boński, zgodę swą wyraził, bo Czechy w skład dye-cyzyi jego wchodziły. Pierwszym biskupem był Dytmar sas, po nim zaś Wojciech (982 r.) ze znakomitego rodu Sławników, do których ²/b Czech należało. B„ acz słynął z pobożności, nie chciał się zgodzić na zaprowadzenie małżeństwa kanonicznego i na dziesięcinę, przez co wszedł w zatargi ze św. Wojciechem, który udał się do Rzymu i tam wstąpił do klasztoru św. Bazylego w Valliluca, następnie do św. Aleksego na górze Awentynu. Volkold, biskup misnijski, sprawował obowiązki pasterza w Pradze. Na żądanie B-a i z polecenia papieża, Wojciech powrócił do Czech. Wtedy książę fundował klasztor benedyktyński w Brzewniowie, następnie w Ostrowie i zgodził się na małżeństwo kanoniczne i na dziesięcinę. Wybudował on twierdzę Mladń Bolesław (Jung Bunzlau), zamierzając tem ukrócić pogan, napadających ciągle na kościoły i klasztory.—Palacky „Würdigung d. alten Chronisten“, Prag. 1830.—Loserth „Der Umfang des böhm. Reiches unter Bolesław II“ Mittheilungen des Instituts für österreichische Geschichte. Innsbruck str. 55).

Bolesław III Rudy, ks. czeski (999 —1002 r.), syn Bolesława II i Emmy, córki Konrada burgundz-kiego, wygnał braci: Jaromira i Udalryka (Oldrzy-cha), którzy schronili się na dwór Henryka bawarskiego. Z namowy możnego rodu Wierszowców, pomordował braci św. Wojciecha, Sławnikowiców: Spitimira, Pobrasława, Poreja i Czasława. Zamek Lubica spalony. Jeden Sobiebór schronił się d« Polski, gdy Wojciech przebywał w Rzymie. Bolesław Chrobry zdobywa Kraków. Wierszowcy, pozbywszy się Sławnikowiców, zamierzali również usunąć Przeinyślowiczów. Zebrali się przeto pod ich proporcami możnowładcy i rokosz ~ podnieśli. B. ratował się ucieczką i znalazł t schronienie u He-zilona, margrabiego wschodniego, który go wydał Chrobremu. Rokoszanie powołali na tron Włady-boja, a po jego śmierci (1003) Jaromira, brata B a. Chrobry, korzystając z tych zamieszek, uwalnia B-a i przybywa z nim do Pragi. Wtedy książę, mając garść żołnierzy polskich, wnet po odejściu Chrobrego morduje kilku Wierszowców. Pozostali krewni zamordowanych zawezwali pomocy Chrobrego, który, zdobywszy Pragę, B-a oślepić kazał i do więzienia w jakimś gródku pogranicznym osadził.—Palacky „Gesch. Böhm.“ I.—Małecki Ant. Dr. „Kościelne stosunki w pierwotnej Polsce“ (Przewodnik nauk. i lit. I, 1875 r. str. 195); Giesebrecht, „Gesch. d. deutschen Kaiserzeit“ Brunświk 1800, II. Zeisberg, „Die Kriege Kaisers Heinrich des II mit Herzog Bol P, (Si-tzungs berichte d. K. K. Ak. d. W. LVII).

Bolesław, osada fabryczna w powiecie Olkuskim, przy drodze bitej z Olkusza na Sławków, Dąbrowę do granicy pruskiej i przy drodze żelaznej Iwango-rodzko - Dąbrowskiej (stacya w Olkuszu), posiada kościół murowany na wzgórzu, (parafia od 1798 r.), urząd gminny, szkołę początkową, kopalnie galmanu, machiny do przepłukiwania tegoż, dawny młyn do mielenia cementu, browar, i t. p.—Gmina B. w d.

I stycznia 1890 liczyła 9,089 m-ców, w tem 4,319 mężczyzn, 4,770 kobiet, 99.9°/₀ katolików, 0.1°/₀ żydów.—B. należał pierwotnie do hr. Mycielskich, następnie do sukcesorów Kramsty, obecnie do Sosnowieckiego Towarzystwa.

Bolesław. 1). B. nowy, albo młody, czeskie Boleslav mlada, niem. Jung Bunzlau, miasto okręgowe w Czechach, na levym brzegu Izery (prawy dopływ Elby) przy uściu Kostery v. Klenicy,

230 m. nad p. m., leży na wzgórzu malowniczo śród podźwiguął starosta B-ski, Jan Radziejowski—uiegł okolicy falistej, żyznej i dobrze uprawnej, jest sie- ponownemu zrujnowaniu za Karola XII i odtąd po-dliskiem władz okręgowych, urzędu podatkowego, czął rozsypywać się w gruzy ; — dziś słabe tylko pocztowego i telegraficznego, a także stacyą kolei pozostały ślady na błotnistej kępie.—Kościół muro-żelaznej do Pragi, Podjebradu i Reichenberga, po- wany pochodzi z 1596 r. siada gimnazyum wyższe, szkołę rzemieślniczą i rolniczą, kilka szkół ludowych, młyny wodne, fabryki tkanin wełnianych, gorzelnie, browary, mydlarnie,

And. 8.

Bolesławiec, Bolesław, niem. Bunzlau, miasto powiatowe na Szląsku pruskim, w regen-cyi Lignickiej, na prawym wyniosłym brzegu Bobra v. Bobrawy (192 m. nad p. m.) i przy drodze żelaznej z Lignicy do Zgorzelca (Görlitz). Założone 1190 r. przez księcia Wrocławskiego, Bolesława

i rozwijało się szybko, dzięki znajdowanym w pobliżu kruszczom (zwłaszcza złota i srebra); górnicy stanowili poważną część ludności ówczesnej. — Wkrótce jednak, bo 1241 r., gdy, podczas najazdu mongołów na Szląsk, górnicy tutejsi wyruszyli na obronę kraju i prawie wszyscy polegli, przemysł górniczy chylić się począł ku upadkowi i nigdy już się nie podzwignął, — W szeregu klęsk, jakie następnie nawiedzały miasto, jest zajęcie i spalenie B-a przez husytów, w 1427 r., pożar w 1629 i zdobycie przez ks. Pranciszka-Albrechta sasko - lauenbur-skiego w 1642, podczas wojny trzydziestoletniej.— W 1813 r., cofające się wojska francuskie, zostały tu porażone przez sprzymierzonych; w tymże roku zmarł tu feldmarszałek Kutuzow, którego pamięci wystawiono na rynku żelazny pomnik w kształcie obeliska. —Powiatowem jest od 1818 r. Dzisiejszy B. jest miastem ruchliwem, przemysłowem, dobrze zabudowanem, — posiada gimnazyum, wodociąg, se-minaryum nauczycielskie, wzorowo urządzony dom sierot, dom obłąkanych, szpitale, i t. p. 11,514 m-ców, wyłącznie niemców. — Ludność trudni się wyrobem sukna i płótna—szczególnie jednak zasługują na uwagę fabryki, dotyczące przemysłu garncarskiego, jako to: cegielnie, wyrób rur sztajnguto-wych i garnków (Bunzlauer Gut); tu, według miejscowej opinii, wyrobiono największy w świecie garnek w 1723 r., zawierający w sobie 30 szefli, t. j. przeszło 1600 litrów — Z gmachów zasługuje na uwagę kościół katolicki, wystawiony przez św. Jadwigę 1191 r., odnowiony w 1680 r.—kościół protestancki z 1835, ratasz, oraz mury i baszty dawnego zamku.—W B-cu urodził się 1597 r. poeta niemiecki Marcin Opitz, syn mieszczanina tutejszego, — uczczony pomnikiem murowanym.

B-wiec ki zajmuje 1,040 □ i liczy 71,000 m-ców. Północna część kraju mniej urodzajna, ma grunt torfiasty, wrzosowiskami lub lasami pokryty, — natomiast pagórkowata południowa jest urodzajną. Powiat obfituje w glinę, piaskowiec, rudę żelazną, torf, wapno,—ma także nieco węgla kamiennego; przemysł opiera się na garncarstwie, hutach szklanych, papierniach i wyrobie żelaza. Ludność niemiecka,

And. S.

9,684 m-ców (1880 r.). Z gmachów celniejsze są: kolegium piarów z kościołem św. Bonawentury,—magazyny wojskowe (dawny zbór braci czeskich a potem kościół św. Wacława), gmach gimnazyalny, ko- t Wysokiego, obdarzone było wielkiemi przywilejami ściół Matki Boskiej, dawny ratusz (dziś władze sądowe), dawny zamek na stromej skale, z dwiema wieżami (dziś koszary wojskowe), kościół św. Wita, najstarszy w mieście i t. p. B. należy do starszych miast czeskich, założony był prawdopodobnie przez ks. Bolesława III;—w wojnach husyckich mieszczanie trzymali stronę Husa; w wojnie trzydziestoletniej miasto oblegają wojska cesarskie i obsadzają zamek w 1620 r.; w następnych latach B., zdobywany kolejno, łupiony i palony, chylić się począł do upadku. (1631, 1640, 1642, 1643). Dopiero od czasów Maryi Teresy, która miasto do godności powiatowych podniosła, rozpoczyna się doba odrodzenia.—Z klęsk elementarnych pamiętną jest morowa zaraza w latach 1640 i 1680 oraz wielki pożar z 1859 r. —

2). B. stary, czeskie B. stara, niern. Alt Bun-z la u, miasteczko na prawym brzegu Elby, w Czechach, okręgu Karlińskim, o 3 mile na północo -wschód od Pragi, stacya kolei żelaznej, browary, gorzelnia, 2,142 m-ców, prawie wyłącznie czechów.

And. S.

—Początkiem swoim sięga pierwszej połowy X w. i zawdzięcza powstanie swe Bolesławowi I. — Tu Wacław św., ks. czeski, przybyły na poświęcenie kościoła, zamordowany został z polecenia młodszego brata swego Bolesława I przez trzech najętych zbirów, 28 września 935 r. W wojnie trzydziestoletniej miasto wiele ucierpiało od szwedów.—Do najcelniejszych zabytków architektury średniowiecznej w Czechach należy tutejsza kolegiata św. Wacława i kryptą św. Kośmy i Damiana.

Powiat

Bolesławiec, osada, przedtem miasteczko w królestwie Polskiem, w powiecie Wieluńskim, na prawym brzegu Prosny, na samej granicy z w. ks. Poznań-skiem i w pobliżu granicy Szląska, parafia w miejscu (dekanat wieluński), sąd gminny, urząd gminny, szkoła początkowa, 1,188 m-ców.—Gmina B. w d.

1 stycznia 1890 r. liczyła 3,534 m-ców, w tej liczbie; 1,819 męźczyżn, 1,715 kobiet, 86.4°/₀ katolików, 1.6% protestantów, 12°/₀ żydów. Założony przez Bolesława Pobożnego w 1269 r. i przyłączony do Korony przez Władysława Łokietka, nadany został wraz z ziemią Wieluńską Władysławowi ks.

Opolskiemu, następnie jednak odebrał go Władysław

Bolesławskie starostwo, w ziemi wieluńskiej, powiecie ostrzeszowskim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Antoniego Morzkowskiego, sędziego ziemskiego wieluńskiego. Płaciło kwarty złp. 217, gr. 8. Konstytucyą w r. 1775 nadane zostało na dożywocie Szymonowi Kazimierzowi Szydłowskiemu i żonie jego Konstancyi z Woro-

Jagiełło po długoletniem oblężeniu i zdobyciu zam- przeważnie protestancka, ku. — Zamek tutejszy, obronny, przez założyciela miasta wystawiony, był opanowany przez Jana Czeskiego, roszczącego pretensye do korony polskiej, jednak Kazimierz Wielki drogą układu, zawartego w Wyszehradzie, 1335 r., obwód B-ski przy Polsce utrzymał, a zamek umocnił i murami opasał.—Szwedzi zamek w XVII w. zupełnie zniszczyli, a choć go

nieckich, kasztelanom żarnowskim; po ich zejściu wie dekretu. Sąd ekscepcyę tę oddalił, a trybu-sukcesorom na lat 50, pod warunkiem płacenia do nał koronny lubelski wskutek odwołania się skarbu czterech kwart, według lustr, w r. 1765. 'v-s- B-go, nie podzieliwszy zasad obrony apelującego Bolesta Piotr, wierszopis wieku XVIII, skrę- i i uznawszy winę jego w krzewieniu zasad, podko-ślił „Opisanie generalnej batalii pod Pułtawą”, wy- pujących moralność i wiarę, skazał go w r. 1627 drukowane w dziele Frań. Puławskiego: „Krótka na karę miesięcy sześciu więzienia in fundo w zam-annotacya sejmów“ (Lublin, 1740, in fol.). Poema- ku przemyskim, książkę zaś, przezeń wydaną, na

P. Ohm.

cik ten zajmuje str. 20.

spalenie przez kata przy odgłosie dzwonów na Bolestraszyccy, herbu L i s, ród szlachecki z kra- rynku lubelskim, z nadmienieniem, że wszyscy, kowskiego. Od dóbr Bolestraszyce, w ziemi prze- którzyby ją czytali, lub rozpowszechniali, najsu-myskiej, nad Sanem położonych, nazwisko swe rowszemi będą ścigani karami. Dekret ten obu-wzięli. Pierwszym, znanym w dziejach dostojni- dził wielkie w kraju zaniepokojenie. Zazdrosna kiemtego rodu, był Stauisła w-Światopełk Bole- o przywileje swe, szlachta, podniosła wrzawę, wi-straszycki, rotmistrz królewski za Zygm. Aug. Jeden dząc w skazaniu B-go groźny precedens w kwe-

üü

Wgm

, »i

II

• ■</

Mm

\\

mmiTa

% ?WM

«r.:.

w?.

Wi

mm

'y- ''

Sk-is

V.

Wm

■KI

gg

• fi

W:

iSSlSlI

V'

»    ’.S

liii

rJ

psi!

fi

'1

ii

H

I#

...

I

-J

Fig. 19. Sala niegdyś posiedzeń w ratuszu w Bolesławcu na Dolnym Szląsku.

styi wolności sumienia. Wojewoda Leszczyński, w porozumieniu się z księciem Zbaraskim i przy pomocy głośnego publicysty Moskorzewskiego, podnieśli tę sprawę na sejmie z r. 1627, lecz nie miało to wpływu na los skazanego, z wyjątkiem, że zapadła uchwała („Vol. leg.“ III, 263), mocą której wzbroniono sądom stanowić dekreta, mające moc prawa ogólnego. Jeszcze na sejmie z r. 1635 żarliwy obrońca dysydentów, książę Krzysztof Radziwiłł, powstawał na sejmikach przeciwko wyrokowi trybunału w sprawie B-go. „Jest to—głosił książę—injuria, nad którą terribilior nigdy nas nie potkała“. („Teki Narusz.“ 131, Nr. 193). Do szcze-

% jego synów, Stefan, skoligacony był z rodem Zborowskich. Ród B-ch przyjął naukę Kalwina. A1 K Bolestraszycki Samuel, syn Stefana, sekretarz królewski za Zygmunta III. Jako człowiek uczony, przełożył wydaną w r. 1619 przez Piotra du Moulin, profesora akademii w Sedanie, książkę pod tyt. „Heraclyte ou de la vanité et misère de la vie humaine“, traktat teologiczno - filozoficzny.

Przekład ten, pod tytułem: „Heraklit, albo o próżności“, wydany przez B-go w r. 1627 i poświęcony Annie Jagiellonce, pobudził żarliwego przeciwnika różnowierstwa, biskupa Achacego Grochowskiego, do wytoczenia tłómaczowi procesu przed sądem ziemskim W Przemyślu. Pozwany zarzucił | gółów sprawy, wyłuszczonych w „Drobiazgach hi-niekompetencyę sądowi do stanowienia w tej spra- j storycznych“ (tom I, str. 45—62), dodać należy później wykryty fakt, iż dopiero w roku 1649 ua ¹ 2) Dermini, o zarodnikach rdzawo - brunatnych; sejmie warszawskim zniesiono karę, wyrzeczoną 3) Hyporhodii, o zarodnikach różowych; dekretem lubelskim przeciwko B-emu w r. 1627, ja-koteż późniejszemi dekretami sądów z r. 1643 i 1645 przeciwko niemu o gwałty i zabicie woźnego ferowanemi, i przywrócono mu cześć, z zagrożeniem, iżby nikt nie ważył się urodzonego B-go Samuela a loco standi ar cere. („Vol. leg.“ tom IV,

4)Leucospori, o zarodnikach białych. Same cewinki przedstawiają się też w barwach różnych,, często zmieniających się w miarę starzenia się grzyba; przytem obwódki otworków ich czasami są barwy odmiennej. Treść ciała wielu gatunków jest matowo - biała, lub biała z odcieniem eytrynowo-żółtym, albo też żółta, czasami przy naskórku nieco czerwona. W niektórych zaś, przy krajaniu lub rozrywaniu, treść wnet zabarwia się na kolor niebieski. Powód tego dotąd nie jest należycie wyjaśniony. Przypuszczają niektórzy, że ta niebieska barwa pochodzi od soku, wypływającego ze zranionych komórek, który pod wpływem tlenu powietrza w stanie ozonu takiej ulega zmianie. Ponieważ w taki sposób zmienia się barwa kilku grzybów trujących, przeto w rozłamie siniejące wogóle są podejrzane, chociaż niektóre z nich mogą być bez szkody spożywane. Rodzaj B. jest dość obszerny, Pries, w ostatniem wydaniu swojego Epierisis, opisał 100 gatunków. Przytoczymy ważniejsze z nich jadalne i trujące, ograniczając się do krajowych. A. Jadalne: 1) B. edulis Fr. G. jadalny, zwany prawdziwym lub Borowikiem. Kapelusz po-duszkowaty, półkulisty, do 5" w średnicy, jędrny,, gładki, jaśniej lub ciemniej kasztanowato cisa wy, z treścią białą i niezmienną po złamaniu; trzon 3—6" wysoki a 1—3" gruby, przy podstawie bul-wiasto-nabrzmiały, a przy wierzchołku początkowo siatkowaty i białawy, nareszcie cisawy; cewinki wolne i białe, z początku białe, dalej żółte, szcie zielonawe; zarodniki ciemno-płowe; woń słaba lecz miła, a smak słodkawy, niby migdałowy. Pospolity jest we wszystkich lasach suchych od wiosny do późnej jesieni; najsmaczniejszy i najwięcej też jadany. Suszony i marynowany stanowi dość ważny artykuł handlowy. 2) B. luteus L. G. Maśluk lub Koźlak, inaczej Maślarz. Kapelusz wypukły, poduszeczkowaty, niekiedy w środku tępawo-kończysty, 2—6" w średnicy, jędrny, lepki, kasztanowaty, żółto-brunatny lub żółty, z treścią białą bez zmiaDy w złamaniu; trzon niemal obły, 2—4" wysoki, a i/₂—2" gruby, pełny, białawy — tylko pod kołnierzem żółtawy i kropkowany; kołnierz błoniasty, białawy, później cisawy; cewinki pojedyncze, niemal kątowate i żółte; zarodniki ciemno-płowe; smak i woń podobne borownikowi. Rośnie wszędzie w lasach suchych i wilgotnych i spotyka się częściej od poprzedzającego; jest niemal tak ulubiony jak tamten. — 3» B. granulatus L. G. ziarnisty, zwany Mchownikiem albo Pępkiem. Kapelusz z początku prawie kulisty, 2—3" w średnicy, później półkulisty, poduszeczkowaty, nierówny, cokolwiek wykrawany, lepki, cisawy, z brzegiem cienkim, nagim i ostrym, z treścią żółtą; trzon 2—3" wysoki, cienki, niemal obły i równy, żółtawy i od góry — początkowo z białerni i żółtemi, a później cisawemi, lub czarniawemi kropeczkami, albo łuszczkami; cewinki nieco przyrosłe, niemal zbiegające po trzonie, krótkie, żółte, z otworkami okrągłemi

str. 272, Otr. 124).

Bolesty, jezioro w gubernii i powiecie Suwalskim, przepływa przez nie Rospuda; ma kształt rozszerzonego, wijącego się koryta rzeki; długość wynosi około 1 mili, szerokość największa zaledwie pół wiorsty, głębokość do 100 stóp, jest to więc rodzaj szczeliny, którą wypełniła Rospuda. Jezioro jest bardzo rybne, obfituje w sumy, sielawy, szczupaki, liny, okonie i t. p.

Boleszczyo vel Boleścic, herb polski, ob. Jastrzębiec.

Boleszczyo, pseudonim Dzierzkowskiego Józefa.

Al. K.

And. S.

kiogo.

Boleszczyo Julian, pseudonim Koziebrodz-

wre-

mm

Boletus Pr. Grzyb. Rodzaj należący do rodziny Bdeł (Hymenomycetes) plemienia Porowców (Po-lyporei). Organ wegetacyjny jego, t. j. grzybnia, żyje w ziemi, składając się z włókienek białych, lub żółtych. Na tej grzybni tworzy się naprzód ciało kuliste, tak jak wogóle u bdeł, z którego przy dalszym rozwoju wykształca się zarodnia, wznosząca się nad powierzchnię ziemi w postaci mięsistego grzyba kapeluszowego z trzonem centralnym, bez opony. Zasłona błoniasta, łącząca trzon z brzegami kapelusza, nader słabo rozwinięta, z wyłączeniem tylko jednego gatunku (B. luteus), u którego ona po zupełnem rozwinięciu się kapelusza tworzy na trzonie kołnierz. Kapelusz zwykle półkulisty, rzadziej płaski lub wklęsły. Spód jego okrywa warstwa, złożona z cewionek, czyli rurek pionowo ustawionych, która od trzonu odgranicza się kolistein zagłębieniem, w niektórych zaś gatunkach rozciąga się i na część trzonu. Cewinki te, już obłe, już kanciaste, nie dość ściśle z sobą są połączone i z treścią kapelusza niezrośnięte, przez co łatwo dają się rozdzielać i od kapelusza odejmować. Długość ich niejednakowa, im bowiem bliżej brzegu kapelusza i trzonu, tem są krótsze, lecz pory ich, czyli dziurki, przypadają na jednej powierzchni, która z początku bywa wklęsłą, później staje się niekiedy płaską, a nawet wypukłą. Wewnątrz cewi-nek, na ich ścianach, rozwijają się liczne pudstawki (basidia), wydające po 4 zarodniki podługowate, formy zwykle wrzecionowatej, nader rzadko kulistej; wielkość ich mało zmienna, wynosi od 0.010 do 0.015mm na długość i od 0.004mm do 0.105 na szerokość. Zarodniki, uważane w masie, są białe, lub też zabarwione na kolor żółty, żółto-brunatny, ochrzasty lub brunatno-szary i różowy.

Cechy te uznane zostały za najdogodniejsze przez wielu autorów, przy grupowaniu gatunków. Jakoż niemal wszyscy nowocześni autorowie dzielą je na cztery grupy, przyjęte naprzód przez Friesa : j i równemi, drobniuchno brodaweczkowatemi; zaro-1) Ochrospori, o zarodnikach rdzawych ; dniki ciemno-płowe. Rośnie pospolicie i gromadni®

mai białej, w wilgotnych miejscach mniej więcej lepki; trzon 3—8’' wysoki, wysmukły, ku podstawie zwykle grubszy, szorstkawy od łusk i cierników strzępiastych i czarnych; cewinki długie, wolne, obłe, naprzód białe, później brudne, w ujściach okrągłe, a z czasem kątowate; zarodniki ciemno-rude. Pospolity po wszelakich lasach. Lubo w smaku nie wykwintny, jest powszechnie jadany. 9) B. versipe-lis Fr. (B. aurantius Sowerby). G. Podbrzeźniak. Ma cechy podobne do poprzedzającego, i przez wielu grzybopisarzy przyjmuje się za jego odmianę. Wyróżnia się głównie kapeluszem barwy pomarańczowej, często przechodzącej w żółtawą. Rośnie w małych gromadkach, lub pojedyńczo, najwięcej w zaroślach brzozowych i na wrzosowiskach, zwłaszcza w lata wilgotne. W smaku nie lepszy od poprzedzającego. 10) B. cyanescens Buli.—G. Modrzak, albo Siniak. Kapelusz wypukły, 2 — 6" w średnicy, mięsisty, tęgi, omszony, pod starość w środku nieco wygnieciony, płowo, lub słomiasto-żółty, z brzegiem ostrym i nagim; z treścią białą, w rozłamie czerwieniejącą, wreszcie ciemno-modrą, z wiekiem coraz mięk-czejącą; trzon 2 — 3" wysoki, a l/₉—1%" gruby, w środku rozdęty, czyli wrzecionowaty, z młodu okryty oponą pajęczy no watą, później od góry nagi i białawy, a u dołu pokryty pilśnią barwy kapelusza; cewinki maleńkie, równe i białe, później żółte; zarodniki białe. Rośnie samotnie w lasach mieszanych i obrzednich, tudzież na pastwiskach i łąkach suchych, ale nie częsty. Bez względu na silne sinienie tego grzyba, jest on u ludu dobrze znany i powszechnie jadany. B. Trujące: 11 B. satanas Lenz. G. szatański. Kapelusz gruby, poduszeczkowaty, 3 — 8" w średnicy, mięsisty, żółto-cisawy, lub białawo-płowy, z treścią białą lub żółtą, po złamaniu czerwieniejącą, a ostatecznie siniejącą, trzon 2—4" wysoki, a 1 — 2" gruby, jajowato brzuchaty, niemal bulwiasty, żółty, krwisty, lub szkarłatny, siatkowaty i kresowany; cewinki wolne i żółte, z otworkami nierównemi, ciemno-ceglastemi lub krwistemi — a rzadko pomarańczowemi; zarodniki ciemno-płowe. Trafia się u nas rzadko w lasach ciemnych i wilgotnych w sierpniu i wrześniu. Bardzo jadowity. — 2) B. enjthropus, Pers. G. wilczy, czyli Czerwonóżka. Kapelusz początkowo prawie kulisty, później poduszeczkowaty, 4 — 8" w średnicy, a 1—2" gruby, gładki, blado-różowy, szkarłatny, krwisty, nawet lila, lub fiołkowy, z treścią tęgą, żółtą, w przekroju natychmiast siniejącą, lub zieleniejącą; trzon 2—5" wysoki, a 1—2" gruby, tęgi, jędrny, niekiedy bulwiasty, tylko u góry żółty, a w całej reszcie czerwony; cewinki wolne, obłe, żółte, później zielonawe, z otworkami czerwono-po-marańczowemi, lub miniowo-czerwonemi: zarodniki płowe. Trafia się w lasach szpilkowych i liściastych. Jest grzybem wielce podejrzanym. — 3) B. luridus Pers. G. ponury, zwany Świniakiem. Kapelusz poduszeczkowaty, 2—3" w średnicy, a przeszło 1" gruby, omszony, w czasie wilgotnym lepki, oliwkowo, lub ciemno-szaro-cisawy, z treścią żółtą i soczystą, po złamaniu nagle ciem no-siniejącą; trzon 5" wysoki, a 3" gruby, tęgi, jędrny, rzadko bulwia-¹ sty, żółty, lub prawie pomarańczowy i czerwono-

we wszelakich lasach, od wiosny do późnej jesieni; szczególniej zaś lubi okolice górzyste. Poczytywany bywa od niektórych grzybopisarzy za odmianę Maśluka—bez kołnierza, do którego jest poczęści podobny. Jest on równie smaczny, jak rzeczywisty Maśluk. 4) B. bovinus L. G. Wolak. Kapelusz poduszeczkowaty, 2 — 4" w średnicy, a 4 — 7" gruby, rudo-żółty, gładki z brzegiem cienkim, w porze wilgotnej lepki; trzon 2 — 4" wysoki a 4—10" gruby, barwy kapelusza, tęgi, gładki, bez wyraźnego kołnierza; cewinki nieco zbiegające na trzon, do 3"' długie, kanciaste, poukładane jakby w komórki, z początku szaro-żółte, a później rudo-cisawe; zarodniki ciemno - płowe. Rośnie gromadnie we wszelakich — szczególniej jednak szpilkowych lasach, latem i jesienią. Jadany bywa zazwyczaj, bo smak jego miły, słodkawo-klejowaty.—3) B. va-riegatus Swartz. G. pstry czyli piasecznik. Kapelusz z początku półkulisty, później płasko-po-duszeczkowaty, 3—4" w średnicy, a często 1" gruby, gąbczasty, brudno-żółto-cisawy, gładki, lub z łuskami włókienkowatemi przylegającemi, ciemniejsze-mi, a nawet czarniawemi, z brzegiem ostrym i strzępiastym, z młodu podwiniętym; z treścią żółtawą, niekiedy modrawą; trzon 2—3" wysoki, prawie obły, gładki, nagi, od wierzchu żółty, lub cisawy, a od spodu białawy; cewinki 5'" długie, nieco przyrosłe, oliwkowo-zielone, lub cisawo-żółte, w starości bru-dno-cisawe; zarodniki płowe. Rośnie gromadnie w lasach szpilkowych, piaszczystych przez lato i jesień. Jadalny. 6) B. subtomentosus L. G. Krowi a k, inaczej Zajączek, Rzeszotnik, lub Sit-nik. Kapelusz przeszło 4" w średnicy, poduszeczkowaty, z wiekiem niekiedy w środku zaklęsły, suchy, kosmaty, z powierzchnią często popękaną i okazującą w szczelinach jego treść, oliwkowy lub czerwono-cisawy; treść żółtawa, po przekrojeniu nieco błękitniejąca; trzon 2—3" wysoki, nierówno gruby, prążkowany, z początku blado żółty, a później czerwonawy; cewinki nieco przyrosłe, długie, kanciaste, siark owo-żółte, lub żółto-zielonawe, a czasem brudno-modre,lub cisawo-zielonawe; zarodniki różnie płowe. Rośnie samotnie lub gromadnie, w lasach szpilkowych i zaroślach brzozowych suchych, na wzgórzach, w lecie i jesieni. Mimo że jest bez woni, smak miły czyni go dość zwyczajnie jadalnym. 7) B. castaneus Bull. G. kasztanowaty. Kapelusz poduszeczkowaty, 2 — 6", w średnicy, a ¹/₂ — 1l/₂" gruby, z młodu włosisty, później nagi, gładki, w porze wilgotnej kleisty, z brzegiem cienkim i podwiniętym, treści blado-mięsnej; trzon 2—3" wysoki, a    gruby, pełny, nagi, żółtawy, cisawo-opy-

lony; cewinki nieco przyrosłe, 2—6"' długie, ostro-kańciaste, z otworkami dość znacznemi, żółtawo-białe, lub brudno-żółte, wreszcie zielonawe; zarodniki białe. Rośnie po wszelakich lasach i wrzosowiskach przez lato do jesieni. Jadalny, lecz smaku nieszczególnego. 8) B. scuber Pr. G. chropawy, zwany Kozakiem, Czeszczowikiem i Babką. Kapelusz poduszeczkowaty, mięsisty 2¹/i—4" w średnicy, a ³/₄ — 1" gruby, gładki, później wykrawany, dołkowaty, lub w środku prawie wgnieciony, barwy żółtawej, ciemno-szarej i płowej, nie-

Eacyklopedy* Powizeehn» Uuitr. T. IX

11

•T. A.

And. S.

And. S.

siatkowany; cewinki wolne, okrągłe, żółte, później zielonawe, z otworkami pomarańczowemi; zarodniki płowe. Rośnie wszędzie po lasach w lecie i jesieni. Bardzo jadowity.

Boleyn, oh. Anna Boleyn.

Boli, Boly, 1) B. -Dagh, wyniosłość nadbrzeżna w Azyi mniejszej, stanowiąca krawędź wyżyny, opadającej ku m. Czarnemu; bierze z niej początek 2) rzeka B., która, łącząc się z rzeką Soghan-lu, tworzy rzekę Filios, wpadającą do m. Czarnego; leży nad nią 3) miasto B., stolica okręgu (Liwa) t. im., w wdajecie Kastamuni, z licznemi meczetami, ruinami dawnej twierdzy i 6,000 m-ców, którzy trudnią się handlem, oraz wyrobem tkanin wełnianych i przedmiotów ze skóry. B. w staro żytności nosiło nazwę Bithynion i leżało na granicy Bitynii z Paflagonią, później otrzymało nazwę Claudiopolis i było miejscem urodzenia An-tinousa, Hadryanowego ulubieńca; w epoce bizantyjskiej było siedliskiem metropolity, w 1324 r. zdobyte przez turków.

3oliac Cezar (* 1813 —f 1881 tamże), poeta i patryota rumuński. Po ukończeniu nauk w kolegium św. Sawy w Bukareszcie, wstąpił do wojska, ale wkrótce porzucił ten zawód i oddał się literaturze i polityce. W poezyach swoich „Operile“ (1835), „Meditatii“ (1842), „Poesii nuoi“ (1847 r.) i „Nationale“ (1847). B. okazał się już to stronnikiem ludu, już też patryotą. W roku 1848 został członkiem komitetu rewolucyjnego i jednym z sekretarzy rządu prowizorycznego; należał też do de-putacyi, która udała się do Fuada paszy, żeby zaprotestować przeciw t. z. regulaminowi organicznemu. Uwięziony przez Fuada, zdołał umknąć do Siedmiogrodu, a stąd do Paryża. Po powrocie do kraju czynny był jako dziennikarz, zasilając swo-jemi artykułami politycznemi gazetę „Rumanul“; wybór tych artykułów wydał B. osobno, p. t. „Cul-legere de mai multe articoli“ (1861). Później wydawał dwa założone przez siebie dzienniki antysemickie: „Buciumul“ (1862—64) i „Trompeta Car-patilor“ (1865—76).

Bolidy, czyli kule ogniste, meteory wyróżniające się od zwykłych gwiazd spadających znaczniejszą wielkością i blaskiem daleko silniejszym, który niekiedy bywa tak żywy, że rozległą okolicę ziemi oblewa światłem niemal dziennem, jak to się działo przy przebiegu słynnego meteoru pułtuskiego dnia 30 stycznia 1868. Wielkością dorównywają niekiedy księżycowi na pełni, najczęściej są zielone lub czerwone, a zwykle ciągną za sobą długi ogon. Są to zjawiska o wiele rzadsze, aniżeli zwykłe gwiazdy spadające; od narodzenia Chrystusa zanotowano ich już wszakże około 1,500; ponieważ wiadomości posiadać możemy tylko z tych okolic ziemi, które są zajęte przez ludność oświeconą, ogólna ich liczba jest znacznie większą, a w opowiedzianym przeciągu czasu można ją oceniać na dziesiątki tysięcy. B-om towarzyszy często gwałtowny huk, a ponieważ zachodzi to w wysokości stu i więcej kilometrów, gdzie powietrze znacznie jest już rozrzedzone, huk ten jest prawdopodobnie następstwem wybuchu gazów. B-y wreszcie często pękają i jako

aerolity na ziemię spadają; być też może, że przybywają one już do atmosfery naszej, nie jako bryły pojedyńcze, ale są zbiorem, czyli rojem meteorów drobnych, które się na znacznej przestrzeni rozsypują, pękanie jest więc tylko pozornem. Prawdopodobnie też wszystkie tak pękające B-y są aerolita-mi (ob.), czy zaś i inne kule ogniste, przebiegające bez szelestu i bez śladu niknące, również na ziemię spadają, jest rzeczą wątpliwą. Pewna ich część wydostaje się zapewne z atmosfery naszej znowu w przestrzeń światową, z której przybyła, inna natomiast opada na ziemię,—zależy to od drogi, jaką B. w przestrzeni przebiega. W każdym razie przyjąć można, że aerolity są następstwem rozsypywania się bolidów, połączonego z gwałtowną de-tonacyą, nigdy bowiem nie widziano spadku aeroli-tów, któregoby rzeczone zjawiska nie poprzedziły. Co do innych szczegółów i teoryi ob. Gwiazdy spadaj ące, Meteory.    K-

Bolimów, przedtem miasteczko w województwie Rawskiem, ziemi Sochaczewskiej, (zwane także B o 1 i n ó w i B o 1 e m ó w), dziś osada w guberńii Warszawskiej, powiecie Łowickim, nad Bolimówką v. Rawką (prawy dopływ Bzury) i przy gościńeu bitym z Łowicza do Wiskitek, parafia katolicka dekanatu łowickiego, urząd gminny, szkoła początkowa, 1,719 m-ców, trudniących się garncarstwem i rolnictwem. Gmina B. w dniu 1 stycznia 1890 r. liczyła 5,205 m-ców, w tern 2,357 mężczyzn, 2,848 kobiet, 88.6°/₀ katolików, 1.9°/₀ protestantów, 0.1°/o prawosławnych, 9.4°/₀ żydów. B. należy do starożytnych osad polskich, założył ją Ziemowit starszy, ks. mazowiecki, pośród odwiecznych borów, znanych pod nazwą bolimowskiej puszczy i będących ulubionem miejscem polowania królów polskich. Zygmunt I obdarza osadę prawem niemieckiem w 1519 r., a następnie po wielkim pożarze uwalnia mieszkańców od wielu ciężarów na lat ośm w r. 1541. Podczas wojen szwedzkich miasto znacznie ucierpiało, wkrótce jednak podźwi-gaęło się z gruzów i zasłynęło handlem, jako leżące na drodze z Łowicza do Warszawy. Zaraza morowa w 1710 i 1713 r. miasto wyludniła. W XVII w. B. staje się starostwem niegrodowem, które było zwykle w posiadaniu możnych rodzin, ostatnio nadał je Stanisław August w 1774 r. Michałowi ks. Radziwiłłowi, miecznikowi litewskiemu. Kościół tutejszy, w stylu baroko, murowany, wzniesiony został w 1667 r., parafia jednak sięga 1427 r. i założoną była przez księżnę Aleksandrę, jedną z wnuczek Ziemowita starszego. W okolicy znajdują się ślady dawnych okopów i szańców szwedzkich, oraz na wydmach piaszczystych mogiły słowian przedchrześciańskich, w których znajdowano gliniane urny z popiołami zmarłych.

Bolin Andrzej Wilhelm, pisarz fiński (* 1825 w Petersburgu), kształcił się w Helsingfor-sie, w r. 1873 został profesorem filozofii, a 1873 bibliotekarzem tamże. W zakresie filozofii napisał po szwedzku rozprawę o Leibnizu, jako o poprzedniku Kanta (1864), o rodzinie (1864), o wolności woli (1870) i wiele artykułów pomniejszych do czasopisma berlińskiego „Die Gegenwart“. Pisał też

i wykładał o Szekspirze, którego dzieła wydał (1879—87 w pięciu tomach) z ilustracyami Gilberta, opracowawszy je i zastosowawszy do sceny i czytania w kółkach rodzinnych, podług tłómaczenia Hagberga.    *

Bolingbroke Henryk St. John, wicehrabia, pisarz, filozof i mąż stanu angielski, syn jedyny Henryka St. Johna (* w Battersea, hrab. Surrey, 1678 r.—f 1751). Kształcił się naprzód pod kierunkiem sławnego kaznodziei purytańskiego, Daniela Borgessa, potem w Eton, gdzie kolegował i rywalizował z Walpolem, i w Oksfordzie. Obdarzony świetneini przymiotami, tak fizycznemi, jak i umysłowemi, młodość miał lekkomyślną i rozpa-sauą. Rodzice, chcąc okiełznać jego swawolę, wcześnie go ożenili z córką Henryka Winchescomba, ale to nie odniosło skutku pożądanego i młodzi małżonkowie wkrótce się rozłączyli. (Później B., po śmierci pierwszej żony, r. 1718, zaślubił siostrzenicę pani de Maintenon, wdowę po margrabim de Villette). Wszelakoż, mimoj^gorszących swych wybryków, B. umiał taką popularność pozyskać,

C-

m.

;,v.

■mm

Fig. 20. Bolingbroke Henryk.

że w r. 1700 nie tylko został członkiem parlamentu, ale stał się w nim nawet głową stronnictwa tory, a w 1704 ministrem wojny. Parlament ów, złożony z grup pośrednich obudwu stronnictw, rozpoczął był nową epokę w dziejach Anglii, tak przez świetne czyny oręża, jak i przez kierunek pomyślny spraw wewnętrznych, a szczególniej przez ostateczne połączenie Anglii ze Szkocyą. Wszelakoż zgoda whigów i torych była krótkotrwałą: pierwsi, dzięki Marlborughowi, który do nich należał, a jaśniał wielką chwałą wojenną, wzięli wkrótce przewagę nad drugimi i jęli ich wypierać z gabinetu. W r. 1708 B. i Harley podać się musieli do dymisyi, a miejsca ich zajęli Walpole i Newcastle. B. przez dwa lata pędził życie prywatne, oddając się naukom, utrzymywał wszakże ciągłe stosunki z dworem królowej Anny, która nieraz zasięgała rady u niego, a skutkiem tego zdołał wkrótce obalić ministeryum whigów i znów w swoje ręce ster rządu ująć (r. 1710), zostawszy sekretarzem stanu w ministeryum Harleya, a we dwa lata potem otrzymawszy tytuł wicehrabiego Bolinbroke’a. On - to potajemnie, a wbrew woli większości narodu, doprowadził do skutku pokój z Francyą, a udawszy się w tym celu do Paryża, odwiedzał tam, choć się tego później zapierał, pretendenta do tronu angielskiego, Jakóba Stuarta. W r. 1713 podpisano traktat utrechcki, który parlament swą uchwałą zatwierdził. Wkrótce potem zaszły jakieś niesnaski pomiędzy B-em a Harleyem i w roku 1714 ten ostatni upadł w parlamencie, a B. miał nowe ministeryum sformować. Była to chwila, w której B. mógł był stać się najpotężniejszym mężem stanu w Anglii, ale nagła śmierć Anny (10 sierpnia 1714 r.) strąciła go z tego stanowiska. Stronnictwo whigów tron przyznało Jerzemu hanowerskiemu; zwolennicy Jakóba nalegali na B-a, aby jego ogłosił królem, lecz ten się wahał, Jerzy zaś jeszcze w drodze swojej do Anglii pozbawił go wszelkich urzędów, a następnie parlament, który się był zgromadził w marcu r. 1715, oskarżył go o zdradę stanu, wyzuł z całego mienia i byłby na śmierć skazał, gdyby nie to, że zdołał wcześnie umknąć potajemnie do Francyi. Odtąd B. już stanowczo rzucił się w objęcia Stuartów. Otrzymawszy od Jakóba Stuarta tytuł i pieczęć ministra, usiłował skłonić do wojny z Anglią Ludwika XIV i jego wnuka, króla hiszpańskiego, Filipa V, potem Karola XII i regencyę, nie zawahał się nawet wzniecić płomień powstania w samej Anglii i Szkocyi; ale wobec grożącego niebes-pieezeństwa pojednały się nieprzyjazne stronnictwa, stłumiono drobne ruchy powstańcze i pokuszenie się Stuarta w niwecz obrócone zostało. B., napiętnowany imieniem zdrajcy, musiał opuścić nawet dwór pretendenta. Wprawdzie w r. 1723, za protekcyą księżny Kendal, pozwolono mu powrócić do kraju, a we dwa lata potem oddano dobra jego żony; lecz już nigdy nie zdołał na arenę polityczną się dostać. Natomiast zyskał rozgłos na innem polu, bo gdy nie udało mu się, jak pragnął, zjednać sobie Walpole’a, rozpoczął przeciw niemu walkę w dziennikach, mianowicie zaś w „Craftsman“ i „Spectator“, w których artykułami swemi wywoływał wielkie wrażenie; ale, gdy skutkiem tego w r. 1735 zaczęły się odzywać przeciw niemu głosy w parlamencie, znów wyjechał do Francyi, skąd dopiero po śmierci ojca już na stałe wrócił do kraju (r. 1743) i osiadł w Battersea, gdzie w ośm lat potem zmarł na raka na twarzy. Pismom politycznym B-a można zarzucić, że nie umiał on wznieść się w nich do zasad ogólnych, a uwolnić się od uprzedzeń i niechęci stronniczych, wszelakoż są pomiędzy niemi niektóre godne uwagi. Najgłówniejsze z dzieł jego w tym zakresie: „Idea of a Patriot King“ (1738 rok) jest obroną energiczną władzy osobistej monarchy od wpływu parlamentu i ministeryum. W drugiem dziele: „Dissertation on parties“, dowodzi on, że walki i spory nieodłączne są od prawdziwej wolności, że w państwach konstytucyjnych czuwaniejbezustanne narodu i jednostek nad rzą-

dem stanowi rzeczywistą konieczność. W cieszących niu francuskiem—pod t. „Brises d’Orient“ (Paryż, się wielką popularnością, ale potępionych przez wła- 1860). dze, jako przeciwne państwu, kościołowi i religii „Letters on the study and use of history“, on pierwszy wystąpił z postulatem, aby historya od umarłych zwróciła się do żywych, wyśmiał umiłowanie i cześć bałwochwalczą wszystkiego, co tylko ma na sobie cechę starożytności i pedantyzmu, a wskazał jako zadanie dziejopisa obronę swobód i walkę z kłamstwem i obłudą. *—Filozoficzne stanowisko B-a można określić w kilku słowach: był to jeden z pierwszych de ist ów XVIII w. Jako przyjaciel, a względnie poprzednik Voltaire’a, wywarł nań wpływ niezaprzeczony. B. nie uznawał religii objawionej, ale mimo to głosił niezbędność religii państwowej w stosunkach społecznych. Jest zwolennikiem Locke’a, gdyż całą wiedzę wyprowadza z doświadczenia. Uznaje istnienie Boga, jako wynikające z rozwagi nad „doświadczeniem“ wszystkich czasów. Nieśmiertelność duszy uznaje, ale bez dowodzenia i bez stanowczości, jako możliwą w ręku Boga. Zresztą życie przyszłe w poglądach jego nie gra żadnej roli. Cnota ma mieć sama w sobie nagrodę, a występek karę. Filozofem w ścisłem znaczeniu B, nie był, ale jego swada polemiczna, jego reformatorska krytyka panujących wierzeń i dowcip literacki, przyczyniły się nie mało do rozbudzenia nowych pojęć, naprzód w Anglii, a potem, przez Voltaire’a na całym kontynencie. Mimo, że B. propagandzistą właściwie nie był i nawet potępiał zapalonych apostołów bezwyznaniowości, uznając kościół państwowy, nie minęły go jednak prześladowania, a dzieła jego zwłaszcza „Letters on the study of history“, zostały sądownie uznane za gorszące.—Bliższe szczegóły znaleźć można w dziele M. Knight’a „Life of B.

Bolivar, 1) B. departament rzeczypospolitej Kolumbii, w Ameryce południowej, oblany z północy wodami morza Karybskiego i odnogi Daryeńskiej, oddzielony na wschodzie rzeką Magdaleny od sąsiedniego departamentu Magdaleny, zaś od południa i zachodu otoczony departamentami Antioquia i Cauca, zawiera 70,000 km. □ (w tern 30,000 km. □ pod uprawą) i, według Pereiry, w 1881 r. liczył 324,400 m-ców, t. j. 4.6 na 1 km.

Jest to kraj wogóle nizinny i płaski, miejscami pagórkowaty, tylko na połuduio-zachodzie wznosi się dość znaczna wyniosłość Cerros de Murucucu, oraz między rzekami Magdaleny i Cauca przeciąga ostatek systematu gór Nowogranadzkich. Prócz rzeki Magdaleny i jego dopływu Cauca, płynie na zachodzie pobrzeżna rzeka Sindu. Pobrzeże bagniste i niezdrowe, miejscowości wyżej położone są urodzajne i mają klimat zdrowy; znaczną przestrzeń pokrywają lasy. Ludność przeważnie składa się z mieszańców białych z indyanami (karybami i kajmanami). Administracyjnie dzieli się departament na 10 okręgów; stolicą jest Cartagena, port na brzegu m. Karybskiego. 2) B. stan rzeczypospolitej Wenezueli, obejmujący krainę leżącą na południe od rz. Orinoco i zawierający w sobie trzy, samodzielne przedtem, terytorya: Armisticio na zachodzie, Cauro w środku i Delta na wschodzie, 372,447 km. □, 58,560 m-ców, t. j. 0.15 na 1 km. □. Granicę z północy stanowią stany: Bermudez, Guzman Blanco i Zamora, oraz Atlantyk, od wschodu i południa terytorya: Yuruari i Alto Orinoco, od zachodu rzeczpospolita Kolumbijska. Znaczniejsze wyniosłości są tylko na południu (S-ra Parguaza, S-ra Maigualida), chociaż i prawemu brzegowi Orinoco towarzyszą dość znaczne góry, dosięgające 1,860 m. Orinoco i liczne jej dopływy zraszają kraj obficie. Grunt wogóle urodzajny, ale słabo dotąd wyzyskiwany, klimat zdrowy (prócz delty Orinoco). Stolicą jest 3) B. a właściwie Ciudad B. (przedtem Angostura), na prawym brzegu Orinoco, 45 m. nad p. m., o 380 km. od uścia rzeki. Miasto rozkłada się amfiteatralnie na stoku wzgórza, ulice ma proste i szerokie, domy kilkopiętrowe, murowane, piękną katedrę, kolegium, seminaryum duchowne, jest przytem siedliskiem biskupa i najwyższych władz stanu. Klimat gorący, ale zdrowy, gdyż łagodzą go wiatry, z nad Atlantyku przychodzące. Założone w 1764 r. otrzymało nazwę Angostura (= zwężenie, gdyż Orinoco zwęża tu swe koryto) i doszło wkrótce do znaczenia, wszakże w epoce walki o oswobodzenie ucierpiało wielce. W 1819 r. zebrał się tu kongres Kolumbii i Wenezueli i pod wodzą Boliwara proklamował respublikę; od tego czasu miasto na cześć zasłużonego męża jego nazwę przyjęło. Dzięki dobrej przystani i głębokości rzeki, dozwalającej mniejszym okrętom zawijać do tutejszego portu, miasto rozwija się pomyślnie i liczy dziś do 12,000 m-ców. Wywozi głównie miedź, tytoń, kawę, kakao, indygo, bawełnę, bydło, skóry, a przy-

And. S.

J. O.

Londyn, 1863“.

Bolintineanu Dymitr (* 1826 w Bolintina na Wołoszczyźnie — f 1872), jeden z najcelniejszych poetów rumuńskich. Po ukończeniu nauk w kolegium św. Sawy w Bukareszcie, został urzędnikiem w ministeryum finansów, ale poezyami swojemi, które mu zjednały szerokie uznanie, naraził się księciu Bibesco i utracił posadę. W r. 1847, wsparty materyalnie przez „Societate literare“ udał się na studya do Paryża; wrócił do kraju, gdy wybuchła rewolucya w Bukareszcie (1848) i wydawał dziennik demokratyczny „Poporul suveran“. Po upadku rewolucyi wywołany z kraju, mieszkał kolejno w Siedmiogrodzie, w Paryżu, Konstantynopolu i t. d., a tymczasem drogą subskrypcyi ogłoszono jego „Cântece si plângeri“ (Pieśni i żale, Jassy, 1855) i „Florile Bosforului“ (Kwiaty z Bosforu, Bukareszt,

1855). W r. 1859 za rządów Cusy wrócił do kraju i jako publicysta w dzienniku „Dimbovitia“ walczył przeciw bojarom w duchu stronnictwa narodowego i w r. 1864 sprawował przez kilka miesiący urząd ministra oświaty. Na schyłku życia (1870) popadł w rozstrój umysłowy. Oprócz wielu poezyj lirycznych, jest on autorem poematu „Trajanida“ i romansu satyrycznego „Manuilu“, w którym biczuje szlachtę rumuńską. Zbiór jego poezyj wyszedł

w 2 tomach (Bukareszt, 1877); wybór w tłómacze- wozi towary europejskie.

Fig. 21. Bolivar Szymon.

wstaniu patryotycznem, wybuchłem w Caracasie 19 kwietnia 1810 przeciw hiszpanom i przyjmuje od junty rewolucyjnej poselstwo do Londynu dla pozyskania pomocy angielskiej, której atoli rząd angielski powstańcom odmówił. We wrześniu 1811 r. powraca B. z transportem broni, wstępuje do szeregów powstańczych i ze zmiennem powodzeniem walczy przeciw przeważającym siłom hiszpańskim; w sierpniu 1813 bije gen. Monteverdego i zajmuje Caracas, skąd atoli w lipcu r. n. znowu wyparli go hiszpanie. Zmuszony opuścić Venezuelę, B. udaje się do Tunii, gdzie zgromadzony był kongres prowincyi powstańczych Nowej Granady; mianowany wodzem naczelnym wojsk kongresowych, odbiera hiszpanom Bogotę, lecz w końcu i tutaj zmuszony był ustąpić przed generałem hiszpańskim Morillem; znajduje schronienie na wyspach Haiti, gościnnie przyjęty przez tamtejszy rząd republikański, od którego dostaje nawet posiłki do nowej wyprawy. Już w grudniu 1816 znowu pojawia się 1 dyktatoryalną, jednak żadnego nie zostawił mająt-

Bolivar Szymon, fundator wolności Ameryki południowej (* 24 lipca 1783—f 10 grudnia 1830), pochodził ze starożytnej rodziny hiszpańskiej, osiadłej w Venezueli, m. Caracas. W młodym wieku utraciwszy rodziców, wysłany przez krewnych na edukacyę do Madrytu, chowany pod opieką wuja, margr. de Palacios, oddawał się studyom prawnym; stąd wyprawiony do Paryża, słuchał wykładów w Szkole Normalnej i Politechnicznej, gdzie pod wpływem kolegów francuskich zrodziła się w nim ambicya i dążenia republikańskie. Udał się następnie w podróż po Europie południowej;

1803    r. w Madrycie ożenił się z córką margr. de Ustariz, swoją z Caracasu rodaczką, wrócił z nią do kraju, a po jej zgonie przedwczesnym, znów

1804    r. udał się do Paryża. Często tu widywał pierwszego konsula, był obecny w Notre Daine przy jego koronacyi; odtąd pozostał Napoleon dla ambitnego B a godnym do naśladownictwa wzorem. 1809 r. przez Stany Zjednoczone A. P. ponownie wraca do Venezueli, bierze udział w po-

(1

JMI

Kaèv ■

iPltf

■    - ' wr

w Venezueli, ustanawia rząd prowizoryczny, ogłasza zniesienie niewolnictwa, toczy szereg walk zwycięskich z gen. Morillo i w lutym 1819 w Ango-sturze nad Orinokiem zwołuje kongres Rzplitej Venezueli, który obiera go prezydentem Rzplitej skonfederowanej stanów Kolumbijskich, złożonej z Venezueli, Ecuadoru i Nowej Granady. W czerwcu t. r. B. przechodzi z armią republikańską przez Kordyliery, zajmuje Tunię (1 lipca), bije hiszpa-nów pod Bochicą (7 sierpnia), całą Nową Granadę uwalnia od wojsk hiszpańskich. Odtąd powodzenie nie opuszcza B-a; 29 czerwca 1820 wstępuje on do Caracasu, 30 sierpnia 1821 r. przeprowadza uchwalenie konstytucyi Kolumbijskiej, poczem niezwłocznie podejmuje większe jeszcze dzieło oswobodzenia Ecuadoru i Peruwii. 1822 r. zajmuje kolejno Quito i Limę. Kiedy w czerwcu 1825 r. Peru północne, zerwawszy z rządem centralnym w Buenos Ayres, utworzyło respublikę niezależną, nadano jej, dla uczczenia B-a, nazwę Boliwii (ob.), jego zaś samego mianowano protektorem nowej respubliki. Jednak liczne przeciw sobie wywołał protesty B., kiedy do zgromadzonego w sierpniu 1825 roku kongresu boliwijskiego wniósł swój projekt ustawodawczy (code Boliviano); między innemi, podług tego projektu prezydent Rzplitej miał być dożywotni i posiadać przywilej mianowania swego następcy. Gdy zaś prawie jednocześnie (1826) B-a obrano prezydentem dożywotnim w Kolumbii, nieco zaś później również prezydentem dożywotnim w Peru (1827), śród republikanów podniosły się głosy, że B., naśladując Napoleona I, przemyśla o połączeniu w jedno im-peryum Boliwii, Peru i Kolumbii, siebie pragnąc narzucić na dyktatora rodakom, ledwie uwolnionym od jarzma hiszpańskiego. Natychmiast (wrześ.

1828) wybuchło przeciw B-owi powstanie w Kolumbii pod kierunkiem byłego jego towarzysza broni, Santandra, które wprawdzie narazie udało się stłumić, lecz niebawem całe Peru wymówiło B-owi posłuszeństwo, zaś w listop. 1829 naprzód Caracas, potem cała Venezuela wystąpiła z federacyi Kolumbijskiej. Wobec tego, B. w styczniu 1830 r. złożył kongresowi narodowemu, zebranemu w Bogocie, prośbę o uwolnienie z urzędów prezydenckich; otrzymał od kongresu obok dymisyi wyznaczoną rentę dożywotnią 30 tys. piastrów, zarazem wyraził mu kongres uroczystą podziękę w imieniu narodu za zasługi, położone w sprawie oswobodzenia. Z końcem t. r. zmarł w Santa-Marta po krótkiej chorobie. 1842 r. kongres Nowej Granady uchwalił przeniesienie zwłok B-a do jego miasta rodzinnego, Caracasu, gdzie mu wzniesiono pomnik; w Limie również wznieśli peruwiańczyey 1858 r. pomnik B-a-Libertadora. B. był zapewne ambitny, niesprawiedliwy dla swych przeciwników politycznych, a nawet w pierwszych latach walki z hiszpanami zachowanie się jego było czas jakiś dosyć dwuznaczne; lecz naogół uznać w nim należy wielkiego patryotę i niepospolitego męża stanu: był uczciwości nieposzlakowanej i jakkolwiek przez długi szereg lat piastował władzę

a ma

ces,

na

ku, co mu, wobec wyjątkowej chciwości południowo-amerykańskich mężów stanu, za szczególną należy poczytać zasługę.— „Coleccion de documentes rei. a la vida publica de Libertador de Columbia y de Peru, Simon B.“ (1826 sq,); „Corosp. gen. de Libertador Simon B.“ (1866); Rojas: „Simon B.“ (1883).    A-

Boliwia, Boliwijska rzeczpospolita (Re-publica Boliviana), dawniej „Wyższe Peru“, państwo w Ameryce południowej, między 8° i 23° sz. pd., oraz między 57°30' i 75°25' dł. z. Gr. — Nazwa Boliwii pochodzi od Bolivara—bohatera, który, w pierwszej ćwierci wieku bieżącego znakomity wziął udział w powstaniu kolonij Ameryki południowej, celem wyswobodzenia się z pod panowania hiszpańskiego. Granice B-i, przez długi czas nie ustalone, były kością niezgody pomiędzy sąsiedniemi państwami, a i dziś jeszcze nie są ściśle oznaczone. Spór toczył się głównie o pustynię Atakama, przez którą B. miała komunikacyę z oceanem Spokojnym, posiadała bowiem skrawek pobrzeża, na 300 km. długi, wraz z portem Cobija (Kobicha), lecz po długotrwałych i zaciętych walkach, układem z d. 4 kwietnia 1884 r., B. odstąpić go musiała chileńczykom i obecnie jest zupełnie odciętą od morza. Uszczuplona w ten sposób B., przedstawia dziś następujące granice; od północy i wschodu — rzeczpospolita Brazylijska, od południa—Paragwaj, Argentyna i Chile, od zachodu — Chile i Peru. — Jest to więc kraj całkiem lądowy i wraz z Paragwajem stanowi wyjątek między państwami amerykańskiemu Powierzchnia B-i, według najnowszych obliczeń Trognitza (ostatnie wydanie atlasu Stiele-ra), wynosi 1,334,200 km. kw., a więc niemal trzy razy większa od Francyi. — Mieszkańców bez in-dyan liczy obecnie 1.189.800, t. j. prawie 1 ua 1 km. kw.—Układ powierzchni. Obszar B-i składa się z dwóch części: 1) z regionu Kordylierów na zachodzie, czyli przestrzeni górzystych, wznoszących się do znacznej wysokości; i 2) z równiny wschodniej, rozciągającej się od stóp Kordylierów aż do rzek Guapore (dopływ Madeiry) i Paragwaju; ze wszystkich'więc państw kordylier -skich B. sięga najdalej ku wschodowi w obszary Amazonki i Rio de la Platy. Andy boliwijskie, stanowiące centralną część Kordylierów Am. połud., rozszerzają się tu najbardziej, tworząc zgrubienie całego systematu i nadając mu przez to formę wrzeciona; (pomiędzy Tacna i Sta.-Cruz zajmują około 800 km. szerokości). Jest to wogóle część najwynioślejsza grzbietu, gdyż jeziora Titicaca i Pampa Aullagas, zajmujące głąb’ kotliny płaskowzgórza, leżą na wysokości 3,654 i 3,880 metrów. Górzysta część kraju składa się z właściwego płaskowzgórza środkowego i 2-ch łańcuchów, stanowiących wały graniczne: t. j. Kordylierów zachodnich i wschodnich, które w kilku miejscach splatają się z sobą, tworząc węzły i ograniczając wyżyny Oruro, La Paz, Titicaca i t. p. — 1). Kordyliery zachodnie B-i, będące dalszym ciągiem Kordylierów peruwiańskich, poczynają się od drogi żelaznej Arequipa (w Peru), która przerzyna grzbiet w Crucero na wysokości 4,470 m. Na południe od wąwozu Cru-cero znajdują się liczne i groźne niekiedy wulkany Chacani Misti (6,400 m.), Pichu - pichu, Tupupaca, szczyt Ta córa (6,017 m.) z przełęczą t. im. (4,170 m.), przez którą wiedzie droga najbardziej uczęszczana z B-i do wybrzeży oceanu Wielkiego. Dalej ku południowi wznoszą się szczyty: Sajama (6,415 m.), Parinacota (6,376 m.), Hualatiri (6,000 m.). — Łańcuch, którego kierunek był dotąd południowo - wschodni, zwraca się wprost ku południowi, już to tworząc szerokie płas-kowzgórza, już to biegnąc podwójnym grzbietem dzikim i surowym; ta część jednak, w której znajdują się wulkany Isługa (5,200 m.), Mino, La-boza (5,960 m.), Llullaillaco (5,170 m.), należy dziś do Chile. Łańcuch zachodni ma średuią wysokość 4,600 m. — 2) Kordyliery wschodnie zaczynają się u pnia Apolobamba (5,013 m., na szczycie Cotolo), który jest jednym z najważniejszych węzłów w Andach i którego odnogi rozciągają się daleko pomiędzy rzekami Beni i Tam-bopata, górując nad wielką sawaną „Llanos de Apolobamba“. Z tym pniem łączy się długi i wysoki grzbiet Cordillera Réal (Kordyliery królewskie) czyli łańcuch Sorata, ograniczający na wschodzie jez. Titicaca i dolinę La-Paz. Tu leżą najwyższe szczyty Bi: Illampu, czyli Nevada de Sorata (od nazwy miejscowości, nad którą góruje), uchodzący długo za najwyższą górę obu Ameryk, jący zaledwie 6,550 m. (Pentland podawał 7,697, Marcoy — aż 7,798 m.); Huaina-Potosi (6,154 m.); granitowy szczyt Illimani (6,410 m.). Wo-góle łańcuch wschodni w porównaniu z zachodnim jest bardziej najeżony wulkanami i śnieżnemi szczytami. Z jeziora Titicaca przedstawia się najlepiej rozległa jego panorama, śród której Illampu wznosi się jak strażnica; lecz widz, będąc tu już na wyżynie, 3,600 m. wzniesionej, dalekim jest od otrzymania tego wrażenia, jakieby mu dały te same góry, widziane z poziomu morza. Wąwóz przepaścisty, którym pędzi rzeka Rio de la Paz u stóp Illimani, oddziela ten łańcuch od węzła Très Cru-z którego wybiega ku wschodowi Kord. Cochabamba, ciągnąca się aż do m. S-ta Cruz, (ze szczytem Cerro Tunari i wąwozem Columi); ku południowi zaś idzie dalej grzbiet wododziałowy, ograniczając jez. Pampas Aullagas i dzieląc płaskowzgórze na 2 stoki. Główne szczyty tego grzbietu są: Pabellon, Cerro Asanaque (5,133 m.), Cordillera de Los Frailes na południe od jeziora, Tacacolque (5,300 m.) i Cerro-Cuzco (5,454 m.); na wschód od tego łańcucha leży wyżyna Potosi z węzłem t. im. (4,650 m.), jednym z najważniejszych w Andach. — 3) Wielka wyżyna B-i, średnia wysokość 3,500—4,000^m.), położona między obu łańcuchami Kordylierów, obejmuje około 100,000 km. kw. i dzieli się na kilka oddzielnych zlewisk:

północy zlewisko jezior Titicaca i Pampa Aullagas ciągnie się od węzła Vilcanota w Peru, pod 14° sz. mniej więcej, aż do południowej kończyny Kord. de Los .Frailes (pod ^ 21°). Na krawędzi tego podługowatego zagłębienia teren podnosi się do 4,000 m., kilka zaś pojedyńczych wierzchołków

przechodzi 5,000 m.; pośrodku, jak wyżej powiedziano, powierzchnia jezior znajduje się na wysokości 3,880 i 3,654 m. Grunt, pokryty pokładami czwartorzędowemi, zdaje się być łożyskiem dawnego jeziora. Dalej na południe wysokość płasko-wzgórza przenosi 4,000 m., kilka zaś wierzchołków, górujących nad niem, mają więcej niż 5,300 m., zwłaszcza w Àlturas da Lopez (5,988 szczyt Lopez i 5,907 Todos Santos). Są to okolice dzikie, pustynne, należące do zlewiska kilku słonych ba-gnisk, wskutek czego otrzymały nazwę Despoblado plateau, t j. puste (bezludne) płaskowzgórze —

się kultura starożytnego Peru, przypada na granicy Peru i Boliwii; w tej ostatniej leży część jeziora południowa, oddzielona od północnej głęboko wrzynającym się półwyspom Copacabana (jezioro składa się właściwie z 2-ch części: z jez. Titicaca v. Chuquito na północy i jez. Unimarca na południu); śr. głębokość jez. = 220 m. Jezioro Titicaca łączy się z jez. Pampa-Aullagas, leźącem bardziej na południe, (2,800 km. kw. i 3,700 m. wzniesione) przez rz. Rio Desaguadero, spła-wną (320 km. długą i 50—170 m. szeroką), która następnie po wypływie z jezioraginie ostatecznie w Cie-naga de Coipasa, lagunie, pochłaniającej potoki, lecz nie wysyłającej już żadnego odpływu. W suchym klimacie tutejszym parowanie odbywa się tak gwałtownie, że Pampa Aullagas, zasilana dopływami, przynoszącemi przeszło 100 m. sześć, wodj na 1", zawartość swą wylewa ruczajem, zaledwie 1 m. sześć, wody w tymże czasie unoszącym. Przyczyną tak raptownego zubożenia jest nie samo tylko parowanie; prawdopodobnie część wody wsiąka w grunt i wedle mniemania mieszkańców zasila rozliczne źródła rzeczki Loa, spływającej ku oc. Spokojnemu, tudzież dopływów Pilcomayo, długiej rzeki, wpadającej do Paragwaju. Zauważono, że Desaguadero zabiera z jeziora Titicaca dwa razy więcej wody, niż do niego zlewają dopływy widoczne, a przeto zasilać je muszą jeszcze źródła niewidoczne i wcale nieznane. Do jeziora Titicaca wpadają wszystkie rzeki, wypływające z sąsiednich gór. Rzeki zachodniego stoku, wypływające z Andów, płyną do oceanu Spokojnego na obcych teryto-ryach. Rzeki, mające źródła na wschodnim stoku Kordylierów, są dość liczne i łączą się z wiel-kiemi spławnemi rzekami, wpadającemi do Atlantyku, i dlatego mają nierównie większe znaczenie. Dziś zwłaszcza, gdy B. jest odcięta od morza, stanowią one jedyny naturalny środek komunikacyjny z morzem przez systemat Amazonki i Rio de la Platy. Komunikacya ta jednak pozostawia wiele do życzenia, gdyż np. Pilcomayo, wpadający do Paragwaju, jest miejscami zupełnie niedostępny dla statków, a Rio Madeira obfituje w wodospady. — Rio Madeira powstaje przez połączenie rzek boliwijskich: Rio Mamoré (zwana także Rio Grande y. Guapahy), i R. Beni (v. Veni), które łączą się na granicy B-i i Brazylii pod miastem Villa Bella; z dopływów rz. Mamoré godne są uwagi: z lewej strony: Secure, Tijamuchi, Apere i Yacu-ma, a z prawej: Guapay i Guaporé z dopływami: Baures i Itonamas. Mamore i Guapore stanowią granicę między B-ą i Brazylią, na przestrzeni od 10° 20' aż do 14° sz. pd. — Do Beni wpadają Amarumayo v. Mądre de Dios — Mapiri, Madidi i t. d. Na północy B-i płyną źródłowe dopływy rzek Purus i Jurua.—R. Paragwaj tworzy granicę wsch. B-i (od strony Brazylii), na przestrzeni od 20° do 22° pd. sz.—Pampa Aullagas, dolina Desaguadero i jez. Titicaca należą do płaskowzgórza

4) Równina wschodnia, a właściwie północno-wschodnia, ciągnie się pomiędzy Andami B-i i rozległą prowincyą brazylijską „Matto Grosso⁻. Grunt przeważnie formacyi czwartorzędowej otacza miejscami skały archaiczne i jest poorany korytami licznych rzek, które płyną w brzegach urwistych.

Ogólne wzniesienie tej części kraju nie jest wielkie, zwłaszcza gdy zwróci się uwagę, iż rzeki znajdują się o 1,500 i więcej km. od uść swoich; nawet dział wodny między zlewiskami Amazonki i La Platy wynosi zaledwie 300 m. (297 m. w San Jo sé). Powierzchnia, w wielu miejscach pokryta bag-niskami i lagunami w porze dżdżystej, staje się pustynną w porze suchej. — Badania geologiczne wykazały, że Kordyliera Królewska (Réal-Cord.) składa się, według Dav. Forbesa, z potę-żnych skał paleozoicznych (na pn.-w., których leży pokład granitowy). Są to mianowicie warstwy sylurskie, które zaczynają się w Peru i ciągną się wzdłuż całego łańcucha Kord. Król. i ich odnóg wschodnich, aż do Argentyny. Z warstwami sylurskiemi stykają się w Peru i B i warstwy de-wońskie, na których spoczywa wapień form. węglowej, rozciągający się od jez. Titicaca (według Rajmonda) na pd.-z., aż do Huanta i na pd.-w. (wedle Touly), aż na odległość około 80 km. od Cochabamby. Ną wapieniu tym spoczywają warstwy piaskowca czerwonego i konglomeraty, obfitujące w wielu miejscach w miedź, oraz pokłady gipsu i porfiru. Ten czerwony piaskowiec, porównywany z europejskim permskim t. r. utworem, jest najmłodszym pokładem w paśmie wscho-dniem; znajduje się on także w paśmie zachodniem i stanowi charakterystyczną cechę Kordyliero w Bo liwijskich. Zachodnie pasmo składa się przeważnie z rozmaitych warstw mezozoicznych, zwłaszcza jurajskich i starszych kredowych, z pośród których wznoszą się wierzchołki wulkaniczne. Popioły i lawa wulkaniczna pokrywają większą część warstw mezozoicznych. Wapień jurajski i kredowy w wielu miejscach jest poprzerzynany trachitem i inne-mi skałami, pomiędzy któremi często występują skały wybuchowe, obfitujące w srebro.

Hydrografia. Systemat wodny zachodniej Boli wii skupia się przeważnie wewnątrz kraju: rzeki nie dochodzą do oceanu Spokojnego, lecz kończą się w jeziorach, lagunach, albo też giną w obszernych słonych pustyniach. Niezmiernie szybkie pa- Oruro. Na południe od miejsc, gdzie ginie De-rowanie równoważy ilość wód, wypływających z gór. saguadero.. płaskowzgórze staje się coraz suchsze; Środek basenu wewnętrznego, t. j. jezioro Titica- od przypadkowych tylko nawałnic wąwozy zapeł-ca (8.250 km. kw.), na którego brzegach narodziła niają się na krótko potokami, spływającemi do ba-

so-

roz-

Klimat. Klimat B-i zależy od szerokości geo-

morza.

cze

ma-

wraz

na

znacz-

ma-

gniska słonego, zwanego Lago de Salinas, nader zresztą pospolitego w tych okolicach, pokrytego lą, już to czystą i błyszczącą, już też płynną i błotnistą. Przypadkowe potoki (rios) zamieniają ległą tę płaszczyznę na pozorne jezioro, które, widziane z daleka, mogłoby wędrowca w błąd wprowadzić, lecz zblizka okazuje się tylko płytkiem ba-

gnem.

graficznej i stopnia wzniesienia nad poziom Chociaż kraj leży w pasie zwrotnikowym, wierzchołki Kordylierów, przenoszące 5,000 m., wiecznie są pokryte śniegiem. Na płasko wzgórzu — w regionach, zwanych „Puna brava“ (jest to strefa schodząca poniżej linii śnieżnej do 3,750 m. nad. p. m.), klimat jest chłodny, zimy dość surowe, śnieg pada w czerwcu i lipcu; w niższej zaś części Putt y klimat jest łagodniejszy i wogóle zdrowy. W „Punie“ panują wiatry: wschodni i południowo-wschodni, będące dalszym ciągiem passatu, wiejącego na równinie Amazonki, i dające się silnie odczuwać; zmieniają je chłodne wiatry: zachodni i południowo-zachodni. Od maja do października, podczas największego odchylenia słońca od półkuli południowej, niebo jest zawsze czyste, noce chłodne, a termometr spada niekiedy do 0°. Rzadkie desz-i gwałtowne wiatry powstrzymują prawie we-getacyę w „punie“. Strefy niższe noszą nazwę „Yungas“ albo „Valles“, leżą między 3,200 i 1,600 m., mają śr. temperaturę dnia -+- 15° i nocy + 5°, podczas pory dżdżystej, która zaczyna się w październiku, i + 17° w dzień a — 4° w nocy, podczas pory suchej, zaczynającej się w maju. „Yungas“ obfitują w deszcze i burze, mają zatem klimat wilgotniejszy i gorętszy i dlatego roślinność bujnie się rozwija, ale dla człowieka klimat ten jest niezdrowy i wytwarza zabójcze gorączki. Na równinie wschodniej klimat jest kontynentalny, zwłaszcza w Gran Chaco; posucha wielka w zimie —lato bardzo gorące.

Stosunki ekonomiczne. Jak pod względem klimatu, tak i pod względem natury gruntu terytoryum B-i dzieli się na 3 pasy: 1) „Puna“ czyli strefa najwyższa przedstawia wogólności ziemie nieurodzajne, zdatne zaledwie na pastwiska; jest to rozpaczliwie pustynna kraina, zwłaszcza „Puna brava“ („ziemia zimna"). Jednakże w dolinach, („que-bradas“) trafiają się grunta zdolne do uprawy i roślinność drzewna; stąd też udaje się tu zboże, kartofle, a nawet niektóre gatunki roślin zwrotnikowych.— 2) „Yungas“, zwane przez Boliwijczyków „Valles“, są to, właściwie, gorące doliny La Pazu i Larejaca; ta nazwa jednak rozciąga się na wszystkie doliny wschodnich stoków Kordylierów. Yungas są dobrze zroszone, lesiste i urodzajne; one to właśnie staranniej są uprawione i gęściej zaludnione, zwłaszcza w prowincyach La Paz i Cochabam

ba. W dolinach, od 3,200 do 1,600 m., rosną-zboża wszelkiego rodzaju, kukurydza, jarzyny; niżej rośnie drzewo kawowe, kakao, trzcina cukrowa, maniok, banany. — 3) równinę wschodnią pokrywają lasy tylko wzdłuż biegu rzek; dalej zaś rozciągają się obszerne Sawany jak „Llanos de Apo-lobamba“ (na północy), „Llanos de Mojos“, „de Guaragos“, „de Chiquitos", na których pasą się trzody Indyan. — Kakao, trzcina cukrowa i niok udają się dobrze w tym pasie gorącym i niz-kim.

Flora i Fauna. Kukurydza i kartofle są zwykłem pożywieniem ludności boliwijskiej i z pszenicą stanowią najważniejszy przedmiot uprawy.—Z roślinności miejscowej zasługują nadto uwagę: quinoa, z którego ziarna gotują rodzaj krupniku, banany, koka, której spożywa się na ilość, kawa bardzo dobrego gatunku, rosnąca we właściwych „yungas“, kakao, w dolinach gorętszych i na równinach wilgotnych, bawełna, trzcina cukrowa, szczególniej w okolicach Santa Cruz, słynny tytoń w okolicy Mojos i Chiquitos, żyto, jęczmień, maniok, ananasy, ryż, indygo, wanilia, maté, wino (w prowincyi Tarija); jest to prawie całkowity szereg produktów flory boliwijskiej Niewielki procent obszaru zajęty jest pod uprawę i to głównie w „yungas“, gdzie ziemia należy do łej liczby wielkich właścicieli, i w „punie“, gdzie stanowi przeważnie własność wspóluą, uprawianą przez Indyan.—Lasy zajmują rozległe przestrzenie, zwłaszcza na wschodzie; znajdują się tu drzewa: kauczukowe, i rozmaite żywiczne, a także drzewo chinowe, które rośnie głównie w „yungas“. Co do chininy B-a miała prawie monopol przed odkryciem onej w Kolumbii. Obecnie przemysł chinowy dużo stracił na znaczeniu; przedsięwzięto jednak z pewnem powodzeniem uprawę chiny w fermach na „yungas“, położonych pomiędzy 1,400 — 2,000 m. wysokości. Hodowla zwierząt domowych w zaniedbaniu: owce hodują się w dep. La Paz, Potosi i Chuquisaca, kozy, w dep. Chuquisaca i Potosi, bydło rogate — u stóp Andów i na równinach wschodnich, wreszcie świnie i lamy; osły, muły i konie są rzadkie, te ostatnie spotyka się najczęściej na równinie wschodniej. W „punie“ polują na alpaki (guanako) i wigonie; na jaguara i małpy w „yungas“, na tapira — na równinie wschodniej. Guanako, alpaka, lama, ze względu na naturę, obyczaje i ustrój żołądka, zbliżone są do afrykańskiego wielbłąda; żyją głównie w suchych i bezwodnych miejscowościach Kordylierów, zwłaszcza na granicy z Chile i Argentyną; dostarczają smacznego mięsa i wełny wielce cenionej, Iudyanie wyrabiają z niej czapki, materye, obuwie i t. p. W stanie oswojonym samce lamy używają się do przewożenia ciężarów. Chinchilla, odznaczająca się delikatną wełną, jest dość pospolita w B-i.

Bogactwo mineralne. Boliwia jest hojniej uposażona od natury w drogie metale, niż Peru i inne państwa Ameryki, i temu jedynie przypisać należy rozwój tylu miast wielkich ua takiej wyżynie. B. obfituje w złoto, srebro i miedź, głównie jednak zasłynęła bogactwem srebra. Zdaje się, iż Pizarro pierwszy przedsięwziął był od r. 1539 eks-ploatacyę min srebrnych w Charcas. W 1545 r. pewien indyauin, Diego Gualeca, goniąc za zbiegłą lamą po górze, zwanej Hatonu Pototchi, odkrył przypadkowo, jak głosi legenda, w masie, utworzonej prawie wyłącznie z kwarcytu z żyłami trachitów,

dnem mieście Potosi, według danych urzędowych, odr. 1545 do 1800 wybito monety srebrnej 823,940,509 dolarów, a jeżeli przyjąć pod uwagę, że nie wszystko srebro bito na monetę, to w ciągu 255 lat w tem jednem miejscu wydobyto 37,717,600 kgr. srebra, dziś corocznie wydobywa się około 250,000 kgr.

bogate żyły srebra na powierzchni i zawiadomi! tnich danych z 1881 —1882 r., ludność B-i, nie li-swego pana o odkryciu. Wkrótce napłynęły gro- cząc dzikich Tndyan, których hipotetycznie podają mady eksploatatorów.—1580 r. liczono już w no- około 245,000, wynosi 1,189,800. Przeciętna gęstość wem mieście Potosi 160,000 mieszkańców, wraz zaludnienia jest 1 mieszkaniec na 1 km. kw. Naj-z indyanami używanymi do robót. Produkcya min mniej zaludnione są krańce południowo-wschodnie Potosi wynosiła średnio 50,000,000 franków rocznie, i płasko wzgórza B-i, najgęściej zaś departament La podczas okresu najbardziej produkcyjnego, t. j. osta- Paz i niektóre części dep. Cochabamba. Na stokach tnich lat wieku XVI; ogółem zaś wyniosła dotąd Kordylierów, w dolinach, oznaczonych ogólnie nazwą przeszło 8 miliardów fr. (od 1545 —1880 r.). W je- „Yungas“, leżą głównie miasta i ludność jest stosunkowo gęstsza,—tam bowiem klimat znośniejszy, niż na płasko wzgórzu, gdzie jest zbyt chłodno, lub na równinach, gdzie znowu jest zbyt gorąco. Statystyka, sięgająca 1846 r. wskazuje, iż połowa ludności boliwijskiej składała się z białych (hisz-panów) i metysów (mieszańców); ci ostatni znów składają się: a) z ch o losów, t. j. potomków białych i indyanek, b) z ambosów t. j. potomków negrów i indyanek i c) z mulatów, czyli potomków białych i negrów; drugą połowę stanowili in-dyanie. Krew indyjska przeważa w tej części Ameryki, gdyż położenie geograficzne i warunki poli- > tyczne nie przyciągały tu bardzo kolonistów hisz-

w namiotach pod otwartem niebem. Oprócz tubylców indyan, zamieszkują doliny Boliwii (zwłaszcza w okolicy S. Cruz de la Sierra), potomkowie niewolników murzyńskich,,—g uarayowie, którzy przybyli ze wschodniego Paragwaju przez Pilcomayo. Indyanie podbici należą przeważnie do szczepu peruwiańskiego. Ludność Indyan dzieli się na cywilizowanych. napół cywilizowanych i niepodległych— dzikich. Do pierwszych należą: Quichuowie w części wschodniej i A y m a r ó w i e, (którzy niegdyś walczyli z hiszpanami) i zamieszkują przeważnie wyżynę zachodnią. Obadwa plemiona są wzrostu małego lub średniego, zbudowane niekształtnie, barki mają szerokie, nogi krótkie, rysy twarzy szpetne. Aymarowie mówią językiem, odmiennym od Quichuôw. Plemiona napół cywilizowane (Mojos, Zambos i inne), zachowały do pewnego stopnia kulturę, zaszczepioną tu w XVII st. przez jezuitów. Do dzikich wreszcie należą indyjskie plemiona koczujące, niepodległe, które zamieszkują wschodnie niziny i czynią częste napady na sąsiednie osady, uprowadzając kobiety, dobytek wszelkiego rodzaju, zwłaszcza bydło. Indyanie napół cywilizowani nienawidzą cywilizowanych. Quichuowie i Aymarowie, potomkowie inków peruwiańskich—są dość liczni, zachowali charakter i język swych przodków, zmieniwszy swe obyczaje pod wpływem hiszpanów; są oni łagodni, ale apatyczni. Trudnią się uprawą roli i żyją prawie w nędzy, co wszakże nie przeszkadza im upijać się wódką, pędzoną z kukurydzy. Wogóle ustrój ich społeczny mało się zmienił od czasu podboju. Pewien podróżnik (Musters, 1866) twierdzi, iż do rachowania używają dotąd sznurów z węzłami (quipos), których używali inkasi. Gra i pijaństwo — są to dwie namiętności, nadzwyczaj rozpowszechnione w Boliwii, nietylko wśród indyan,

Obfitująca w srebro góra Potosi ma stożkowatą formę i wznosi się na 4,710 m. nad poz. m.; według Humboldta, kopalnie Potosi nie ustępują meksykańskim w Guanajuato. Produkcya zmniejsza się od r. 1600 do 1870; jeżeli zaś wzmogła się od r. 1870 do 1875, to tylko chwilowo i dzięki kopalniom w Atakamie. Miny srebra leżą głównie w Kordylierach Centralnych, na wysokości przeno- pańskich; krew biała, przeważa tylko w dep. Cocha-szącej 4,000 m., w sąsiedztwie jez. Thicaca, w La- bamba, Tarija, Chuquisaca, za to w dep. Oruro li-Paz, Oruro, Potosi, Porcon, gdzie eksploatacya sięga czono przed 20-u laty 11 indyan na 1 białego, epoki iukasów, a także w „punie“, położonej na a w dep. El Beni—37 na I go. Trzecia część tej zachód od jez. Pampa Aullagas.—Boliwia posiada ludności żyje w miastach, reszta po wsiach, lub też również złoto, lecz ponieważ wydobywanie połączone jest z wielkiemi kosztami i trudnościami, nostą-pił więc upadek produkcyi. Złoto wydobywa się z rud srebrnych, kwarcytów sylurskich (w Kord.

Centr.), a także i z pokładów aluwialuych, jak np. w La-Paz i prow. La Rejaha, na wzgórzu S. Xavier i w krainach Mojos. Istnieje przypuszczenie, że wielką ilość złota mieści góra Illimani, gdyż samorodki znajdowano w jeziorze tegoż imienia—u podnóża góry; w XVII w. pewien indyanin znalazł niedaleko La Paz kawał złota, wydarty z góry działaniem pioruna i sprzedany do muzeum w Madrycie za 11,269 dolarów. Większa część złota w B-i otrzymuje się przez przemywanie, który to sposób istniał i za czasów inkaso w peruwiańskich, jak tego dowodzą używane w tym celu narzędzia dawne.

W okresie od r. 1545—1875 otrzymano około 204,000 kgr., a obecnie corocznie do 109 kgr. Miedź wydobywa się od r. 1832 w bogatej kopalni Corocoro, tudzież w minach Chaquarilla; dotychczas czystego metalu puszczono w handel około 5,000,000 kgr.

Prócz tego Potosi i Oruro dostarczają niewielkiej ilości cynku, cyny, ołowiu i rtęci; w departamentach zaś Chuquisaca i Oruro są także pokłady węgla kamiennego i rudy żelaznej, lecz dotychczas b. mało wyzyskiwane. Kordyliery i Puna zawierają także drogie kamienie, np. topazy i szmaragdy (w Lipez), ametysty (w Candelaria), hiacynty i opale (w 3. Cruz) a nawet w dep. Beni znajdowano dyamenty.—Źródła nafty istnieją w Caupolican, lecz dotąd nie czynne.

Ludność. Humboldt, przy końcu okresu hiszpańskiego, oznaczał ludność Boliwii na 1,716,000 dusz. Obliczenie z 1831 r. podaje 1,088,000; drugie—z r. 1858, dokonane przez Mujio i Ondarza, podaje 1,741,000, a z r. 1861 — 1,739,079. Według osta-

F.ncyklopedya Pnwizeuhna Ihi»tr. T. IX

ale we wszystkich klasach społecznych. Język hisz- cy B-i. Kolej ta ma być dalej poprowadzoną przez pański jest językiem urzędowym, lecz niemal cały lud prosty mówi narzeczem „quichua“ i „ aymara“.

Huanchaco i Oruro do La Paz. Handel morski B-i skierowany był przedtem przeważnie na port Arica, zajęty dziś przez chileńczyków, a połączony z Tac-na drogą żelazną; z Tacna juczne zwierzęta przebywały Kordyliery przez przełęcz Tacora i wchodziły na wyżynę. Ale odkąd Chile zajęło Arikę i zatrzymuje na własny rachunek wchodowe cło boliwijskie, aby tym sposobem wypłacić sobie in-demnizacyę wojenną, należną od B-i, handel boliwijski kieruje się przez Argentynę do Buenos-Aires, z którem to miastem koleje argentyńskie ułatwiają dzisiaj stosunki. Na wschodzie rzeki spławne obszernego basenu Mamoró, jak również Pilcomayo, są dostępne tylko dla „piróg“ indyjskich. B. posiada kilka dróg bitych, jako tako utrzymanych i zaopatrzonych w „tambos“, czyli schroniska dla podróżnych; inne drogi są tylko ścieżkami, nie zawsze zdatnemi do przebycia w porze dżdżystej. — Długość linij telegraficznych wynosi zaledwie 290 km.; dotąd są przeprowadzone w następujących kierunkach: 1) Chililaya (nad jeziorem Titicaea)-La Paz-Oruro, 2) od granicy argentyńskiej: Quiaca—Potosi — Sucre i 3) Potosi-Huanchaca-Antofogasta, łącząca się z linią telegraficzną nad oceanem Spokojnym. Ilość stacyj pocztowych w 1886 wynosiła bliz-ko 600. Jednostką monetarną jest bolivar (bolivian) =4 marki. Boliwijczycy posługują się temi jednostkami miar i wag, co i Argentyna (system metryczny)..

Religią panującą jest rzymsko-katolicka, z wyjątkiem Indyan dzikich (Indios bravos). Arcybiskupstwo metropolitalne (biskupstwo 1522, arcybiskupstwo 1611 r.), znajduje się w La-Plata, zwane często ar-cybiskupstwem Charcas; tudzież 3 biskupstwa: w La-Paz, Santa Cruz de la Sierra (założone 1605 r.) i w Cochabamba (załóż. 1843 r.). Sprzedaż dóbr kościelnych zubożyła kościoły, niegdyś b. bogate.

Przemysł, handel, komun/kacye, oświata etc.

mało dotąd rozpowszechnione; ilość dzieci uczęszczająca do szkół nieznaczna (w r. 1860 było ich zaledwie około 8,000); szkół wyższych jest 3: w Sucre (najdawniejsza), w La Paz i Cochabamba; licea narodowe, oraz szkoły średnie, znajdują się prawie w każdym departamencie. Za czasów prezydentury Sucre’a ilość zakładów naukowych znacznie się zwiększyła. Większą część dochodów klasztornych skierowano na utworzenie stałego funduszu szkolnego. W Potosi prefekt miasta gen. Müller założył szkołę górniczą, niezbędną w kraju, obfitującym w bogactwa mineralne. Szkół elementarnych B. posiada około 400, wogóle mało uczęszczanych.—Armia składa się z 3,400 żołnierzy (8 generałów i 1,013 oficerów), nie licząc gwardyi narodowej. Służba wojskowa jest obowiązkowa. Finanse w złym stanie: jak przed wojną z Chile, tak i dziś budżet wykazuje rokrocznie deficyt. Budżet z roku 1887—1888 wskazywał 3,665,790 bolivar, w przychodzie i 4,699,225 boliv. w rozchodzie; deficytu 933,435 boi. Dług państwowy składa się z długu wewnętrznego—około 4 mil. boi. (ostatnia przymusowa pożyczka w czasie wojny z Chile) i długu zagranicznego—około 2Y2 nail. boliv., zaciągniętego 1872 r. w Anglii na budowę kolei.

Administracyjny podział kraju i forma rządu. B. dzieli się na 8 departamentów. Każdym departamentem rządzi prefekt. Departamenty dzielą się na prowineye, administrowane przez podpre-fektów, prowineye zaś na kantony, na czele których stoją correjidors. Wszyscy ci urzędnicy

Mieszkańcy b-i trudnią się przeważnie rolnictwem, pasterstwem i górnictwem, i to stanowi główne źródło ich dobrobytu; to też przemysł fabryczny znajduje się w zupełnem zaniedbaniu. Większość przedmiotów, do codziennego użytku służących, jak: tkaniny, wyroby metalowe i galanteryjne, szkło i t. p. sprowadza się z za granicy. Istnieją wprawdzie nieliczne fabryki wyrobów wełnianych i bawełnianych, fabryki kapeluszy filcowych, lecz te nie są w stanie zaspokoić potrzeb miejscowych. B. posiada kilka większych browarów i dystylarni (w La Paz, Cochabamba), gdzie pędzą wódkę z cukru i „kasona-dę“ (spec. napój), kilka młynów, papiernie (w La Paz). Rękodzielnicy, wzorem staro-hiszpańskim, połączeni są w cechy. Niezrównanie większe znaczenie dla kraju ma handel międzynarodowy. Wartość towarów wywożonych nie jest dokładnie znaną; wzrastała znacznie, jak sie zdaje, od r. 1855, Oświata stoi na niższym szczeblu rozwoju, aniże-w którym ją obliczają na 25,000,000 fran., aż do li w sąsiedniej Argentynie: wychowanie publiczne 1873, w którym wynosiła 40,000,000 fran. Podczas wojny w 1879 wywóz spadł do 6,000,000 franków i dopiero w latach 1884—85 podniósł się i dosięgną! 84,000,000 fr. Eksport w ²/₃ częściach składał się ze srebra (w 1885 na sumę około 53,000,000 fr.); dalej następowały inne metale i artykuły, jak: miedź, złoto, cyna, chinina, kauczuk, kawa, kakao, koka, wełna i bawełna. Utrata prowincyj, spowodowana wojną z chileńczykami, odjęła B-i dwa ważne artykuły: saletrę i guano, które stanowią bogactwo Atakamy. Import składa się z rtęci, przywożonej z Peru do eksploatacyi rud srebrnych, z narzędzi i machin rolniczych, tkanin bawełnianych, rozmaitych produktów spożywczych i bydła peruwiańskiego. Połowa handlu B-i przypada na Anglię, drugie zaś miejsce zajmują: Francya, Niemcy, Stany Zjednoczone i Peru. O ile z jednej strony do rozwoju handlu przyczyniają się instytucye finansowe, jak bank narodowy boliwijski, bank hipoteczny gwarantowany (oba w Sucre), instytucya kredytowa hipoteczna (w La Paz), i bank w Potosi, o tyle znowu z drugiej—główną tamę stanowią: naprzód odcięcie B-i od morza, a więc brak własnego portu, a po wtóre brak bezpośrednich komunikacyj zewnętrznych i trudność przeprowadzania dróg wewnątrz kraju dla górzystego terenu; B. otwartą jest tylko przez jezioro Titicaca i kolej żelazną Puno-Arequipa-Mol-lendo; wskutek tego nosi się z zamiarem utworzenia drogi przez Chaco północne, aż do rzeki Paragwaju. W ostatnich czasach Chile zbudowało kolej żelazną (650 km.) z Antofogasty, miasta portowego nad oceanem Spokojnym, do Ascotan na grani- mianowani są przez władzę wykonawczą. Sprawie-

dliwoéé reprezentowaną jest w gminach przez sę- 4; cenzorowie zaś byli dożywotni. Władza sądowa dziów pokoju; przez sąd I instancyi w każdej pro- była zupełnie niezależną. Sędziów wybierał naród, wincyi; przez trybunał apelacyjny w każdym departamencie i przez sąd najwyższy—„excellentesi-ma corte“ w Sucre. Tablica poniższa zawiera dane o rozległości i ludności nowych departamentów (według nowych materyałów v. G. L. Morena „Nocio-nes de Geografia de Bolivia“, 1889, wyd. 5).

Departamenty

prowineye

rozległość

w km. kw.

wedl dawn.

obliczeń

Ludność (1887 r) nie licząc dziku h

Ilość mieszk.

na 1 km kw,

a)    Zachodnie La Paz.... Cochabamba .

Oruro.....

Potosi.....

b)    Wschodnie El Beni.... Santa Cruz de

la Sierra. . Chuquisaca . . Tarija.....

00 O CC O CO “TfCOCO

111,000

69,000

56,000

118,000

340,000

275,000

165,000

90,000

361,600

188.400

111.400 229,100

16,700

97,200

122,500

62,900

Ogółem 35 1,224,000 1,189,800 (1,324,200)

Prócz tego dzikich iudyan .    .    245,000

Razem ludności

1.434,800

— to to cc

0,97

a izby prawodawcze tylko potwierdzały wybór. Niewolnictwo zniesiono; swoboda religijna zupełna; wojska regularne obowiązane były strzedz granic, a mi-licya pilnować porządku wewnątrz państwa. Kon-stytucya ta uległa zuacznym zmianom. W obecnej chwili władza wykonawcza (rząd) składa się z prezydenta, obieranego przez głosowanie powszechne na lat 4, z dwóch vice-prezydentów i 5 sekretarzy stanu czyli ministrów, odpowiedzialnych przed kongresem narodowym (spraw zagranicz., wewnętrz., finausów, sprawiedliwości i wojny). Władza prawodawcza należy do kongresu narodowego, który składa się z senatu i izby deputowanych, obieranych przez głosowanie powszechne.—Literatura. Baida vero Menendez: „Manuał de geografia y estadi-stica del Alto Peru e Bolivia“, Paryż, 1860, 8-o.— Ale. d’Orbigny: „Voyage dans l'Amérique méridionale de 1826 à 1833“, Paryż, 1845, 7 vol. in 4-o z atlasem. — Tchudi: „Reise durch die Andes vom Cordova nach Cobija“, Gotha, 1860.—Reck: „Geographie und Statistik der Republik Bolivia“, drukowano w „Mitlheilungen“ Petermanna 1865, 1866, 1867.—Dalence: „Bosquejo estadistico de Bolivia“, Chuquisaca, 1878, 8-o.—Comte l’Ursel: „Sud-Ame-rique, séjour et vogages au Brésil, en Bolivie etc.“, Paryż, 1879, 12-o. — Grandidier: „Voyages dans l’Amérique du Sud“, Paryż, 1861, 8-o. — Wiener: „Pérou et Bolivie, Récit de voyage“, Paryż, 1880.— „Bolivia", artykuł umieszczony w „Deutsche Kolonial Zeitung“, 1886.—I. L. Mareno: „Nociones de geografia de Bolivia“, Sucre, 1889, 5 wyd.

Dzieje. Większa część Boliwii dzisiejszej należała, przed przybyciem europejczyków, do rozległego państwa zachodniego, którem rządzili inko-wie, rezydujący w Cuzco, i dopiero w drugiej połowie XVI w. podbitą została przez hiszpanów i przyłączoną do wicekrólestwa Peru (ob.). Po założeniu w 1776 r. nowego wicekrólestwa połączonych krain nad La Platą, które uczyniono niezale-żnem od wicekróla peruwiańskiego, i B. 1780 r. dostała się pod władzę rezydującego w Buenos-Aires wielkorządcy (ob. Argentyna). W tym samym prawie czasie wybuchło w B-i jedno z ostatnich, a najgroźniejsze powstanie miejscowej ludności in-

M. R.

Powierzchnia B-i nie jest dokładnie obliczoną, gdyż granice państwa nie są ściśle oznaczone; toż samo można powiedzieć o granicach prowincyj i departamentów.—Miasta główne: Sucre (dawniej Chuquisaca)—stolica, położona na wschodnim stoku Kordylierów, na wysokości 2,694 m. nad p. m. L a Paz, niedaleko jez. Titicaca i Illimani, wzniesione na 3,694 m. Cochabamba na wys. 2,560 m.

Potosi, na południo-zachód od stolicy, wzniesione 3,960 m. nad p. m.—Rząd. Podstawą rządu jest konstytucya, nadana przez Boliwara w r. 1826, która jednak w ostatnich czasach, skutkiem częstych rewolucyj, uległa pewnym przekształceniom. Główne dyjskiej przeciw najeźdźcom hiszpańskim. Wrze-zasady pierwotnej konstytucyi Bolivara (Code Boli- czy samej była oua tutaj traktowana przez hiszpa-viano) zabespieczały mieszkańcom B-i obywatelską swobodę, wolność osobistą i majątkową i równouprawnienie. Podatki obciążały wszystkich i nikt nie mógł uchylać się od nich; dziedziczność urzędów i przywilejów zniesiona; sądy jawne. Wszelka władza prawodawcza pochodziła od narodu, który wybierał delegatów na lat 4; delegaci zbierali się po miastach i ze swej strony wybierali wszelkiego rodzaju urzędników państwowych i członków trzech izb, które wspólnie tworzyły najwyższą władzę prawodawczą, kongres narodowy. Te trzy izby zalane.—W wojnie o niepodległość, podjętej 18Q9 składały się z izby trybunów, izby senatorowi izby j r. przez patryotów z Buenos-Aires,—naprzód, w imię cenzorów, po 30 osób w każdej. Trybunowie, obie- legitymizmu, przeciw Józefowi Bonapartemu, 03a-rani na lat 4, zmieniali się po upływie lat 2 (poło- dzonemu na tronie hiszpańskim, później skierowanej wa); senatorowie—na lat 8 i zmieniali się co lat wogóle przeciw zawisłości od rządu metropolii, ży-

nów z niesłychanem barbarzyństwem, zaś po wygnaniu z kolonii jezuitów utraciła ostatnią obronę przeciw uciskowi władz rządowych i chciwości kolonistów. 1780 r. powstali indyanie pod wodzą Tupaka Amaru, potomka inków starożytnych, w krótkim czasie wyparli hiszpanów z całej B-i i części Peru; 1782 r. w sile 20 tys. ludzi obiegli miasto La Paz, lecz przez wojska hiszpańskie rozproszeni, Tupak Amarù pochwycony został w niewolę i stracony, ostatnie iskry rokoszu potokami krwi indyan

A.

K. J.

/wy udział brała B-a, i jakkolwiek jeszcze 1818 r. wyparli z niej hiszpanie patryotów, jednak trzymali się w niej nie dłużej, jak do marca 1825 r. W lip-cu t. r. zwołane do Chuquisaca zgromadzenie 54 deputowanych od czterech prowincyj: Charcas, Sauta-Cruz, Cochabamba i La Paz; na wniesione od rządu federalnego z Buenos-Aires zapytanie, czy te prowincye pragną nadal należeć do federacyi argentyńskiej, zgromadzenie odpowiedziało odmownie, ogłosiło niezależność tych czterech prowincyj, (6 sierp. 1825), i uchwaliło połączenie ich w jedną nierozdzielną rzpltą federalną, która oddaną została pod protektorat Boliwara (ob.) i dla uwiecznienia jego zasług przyjęła nazwę B-i (11 sierp.). Po rozwiązaniu zgromadzenia w paźdz. t. r., zwołany został w maju 1826 r. kongres ustawodawczy, który 25 sierp. t. r uchwalił w całości projekt konstytucyjny dla B-i, wniesiony przez Boliwara (t. zw. code Boliviano). Generał Sucre, popularny dla zasług, położonych w wojnie o niepodległość, obrany pierwszym prezydentem; lecz niebawem okazało się, że ludność boliwijska nie była bynajmniej w zgodzie z kongresem; konstytucya, wypracowana przez Boliwara podług wzorów napoleońskich, zawierająca znaczne ograniczenia praw wyborczych, wolności prasy i t. d., wywołała silne niezadowolenie; już

1827    r. wybuchł w La Paz rokosz, przeciw osobie prezydenta skierowany, i w kwietniu następnego roku Sucre zmuszony był złożyć urząd i opuścić B-ę. Kongres, zwołany w sierpniu 1828 r., zreformował ustawę w duchu demokratycznym i marszałka La Cruz powołał na prezydenta. Po stłumieniu nowej rewolucyi, wybuchłej w La Paz pod kierunkiem generała Blanco, La Cruz, przez szereg lat zrzędu sprawując obowiązki prezydenta, zdołał przywrócić w kraju bezpieczeństwo i podnieść dobrobyt ludności. Z jego inicyatywy uchwalił kongres w 1831 r. kodeks cywilny, t. zw. Código Santa Cruz; zawarto traktat handlowy z Peru; zajęto się ulepszeniem środków komunikacyi, uregulowaniem ad-ministracyi, sądownictwa, oświaty publicznej; zaprowadzono (1836 r.), za przykładem Francyi, legię honorową. Jednak niedługo oddawano się w B-i użytecznej pracy pokojowej. Jeszcze w 1835 r. Santa-Cruz podjął się interwencyi w niesnaskach wewnętrznych, jakie wybuchły w sąsiedniem Peru, dokąd wkroczył z armią boliwijską latem t. r.; bije on na głowę generała peruwiańskiego Gamarra (8 sierp.), ogłasza federacyę Peru i B-i pod swoim protektoratem na okres czasu dziesięcioletni. Rząd ehileński, nie chcąc obojętnie patrzeć na takie wzmożenie się B-i, stanął po stronie peruwiańczyków i Gamarra; rozpoczęła się zacięta wojna pomiędzy Chile a Peru z jednej, a Santa-Cruzem z drugiej strony; po trzechletniej walce prezydent boliwijski ulega w bitwie pod Yungay (20 stycz. 1839), Gamarra ogłoszony prezydentem w Peru, akt federalny z B-ą zniesiony, w samej B-i Santa-Cruz złożony z urzędu i prezydentem obwołany Velasco, dawny jego spółzawodnik jeszcze z czasów niesnasek

1828    r. Nowa zaczęła się wojna domowa w B-i między stronnikami dawnego a nowego prezydenta, ostatecznie w 1840 r. prezydentem obrany jest ge

nerał Ballivian. Tymczasem z tych niesnasek usiłował skorzystać Gamarra, w celu przyłączenia do Peru najbogatszej prowincyi boliwijskiej, La Paz; lecz pod Viachra pobity jest przez Balliviana (18 list. 1841), który wkracza do Peru i wymusza od peruwiańczyków korzystny dla B-i pokój (7 czerwca 1842). Po ustąpieniu z prezydentury Balliviana (1848), zajmuje jego miejsce Velasco, który jednak już w tym samym roku zrzucony jest przez rokosz wojskowy i zastąpiony przez generała Belzu. Zaczęła się epoka zupełnej anarchii, walczyli z sobą Velasco, Ballivian, Belzu i kilku jeszcze innych pretendentów, nie wahano się ściągać dzikich in-dyan do udziału w wojnie domowej. Belzu nareszcie ustępuje w lutym 1855 r. i na swojem miejscu osadza własną swą kreaturę, generała Jorge Cordova; lecz już we wrześniu t. r. załoga w Oru-ro ogłasza prezydentem Józefa Linaresa, który w marcu 1858 r. obejmuje władzę dyktatoryaluą. W styczniu 1861 r. z kolei usunięty jest Linares i obrany prezydentem Maria de Acha. W listop. 1862 i lutym 1864 r. zawarte zostały traktaty handlowe ze stanami zj. A. P. oraz Belgią; 1866 r. ukończono w drodze pokojowej długoletnie spory pograniczne z Chile. Wewnątrz kraju tymczasem ponowiły się zaburzenia. W grudniu 1864 r. generał Melgarejo podniósł w Cochabamba sztandar powstania przeciw prezydentowi; w lutym 1865 r. Acha, pobity pod Potosi, zmuszony uchodzić z kraju; jednocześnie pojawia się z oddziałem powstańczym poprzedni prezydent, Belzu, lecz wkrótce w niepomyślnej potyczce ginie od kuli. Melgarejo zagarnia władzę zwierzchnią, której szczęśliwie broni przeciw nowym zamachom powstańczym (styczeń i paź-dzier. 1866).    1868 r. uchwalił kongres nową re~

wizyę konstytucyi 1826 r., lecz już w roku następnym cała konstytucya została zawieszona i władza dyktatorska powierzona Melgarejowi. Samowola i chciwość dyktatora stały się powodem powstania 1870 r.; w czerwcu 1871 r. Melgarejo zrzucony jest przez Moralesa, który jednak 27 paźdz. 1872: r. sam ginie z ręki mordercy; po nim zostaje prezydentem Ballivian (młodszy), a po jego zgonie (luty 1874)—Tomasz Frias, który znowuż w maju 1876* r. ustąpić musi przed rokoszem wojskowym; generał Hilaryon Daza obrany prezydentem prowizorycznym. Od czerwca 1880 r. piastował urząd prezydenta generał Campero, od 1884 r. — Pacheco> od 1888 — Arce. Skutkiem niepomyślnej wojny z rzpltą chileńską utraciła B-a w 1884 r. prowincyę-nadmorską Atacama (ob. Chile).—Por. Manoel Cortès „Eusayo sobre la Historia de B.“ (1861); Reck „Geschichte der Republik B,“ (1866); „Archi vio Boliviano, docum. rei. de la historia de B.“ (1874).

Boliwit (miner.). Pod nazwą tą opisał D o m e y k o pewną rudę bizmutową z Boliwii, którą uważa za tlenosiarek bizmutu, dając mu wzór: Bi₂S₃,-|-Bi₂0^ Prawdopodobnie jest to tylko mieszanina.

Bolkenhain, ob. Bolko wice.

Bolko, ob. Bolesław.

Bolkowice (Bolków), niem. Bolkenhain, miasto powiatowe na Szląsku Pruskim, w regencyL

Lignickiej, w malowniczej okolicy na podgórzu gór zwrócił na się uwagę kół naukowych, pracami nad Olbrzymich, zwanem wyniosłością Kacbaehską, w po- histologiczną budową miazgi zębowej, gruczołów bliżu źródeł Szalonej Nissy (Niży), siedziba landra- łzowych, nad tkanką łączną gruczołów, oraz nad ta, tkalnie sukna i płótna, blicharnie, garbarnie;— histologią porównawczą typu mięczaków (wszyst-. 3146 m-ców (20°/₀ katolików). Tutejszy kościół katolicki założony został w 1265 r. przez ks. Bolesława II Łysego. W pobliżu ruiny zamku, (Bolko-burg), siedziby książąt na Bolkowie.—PowiatB-cki j instytucie Du Bois- Reymonda. Wątłe zdrowie i upo-ma 359 km. □ powierzchni i 31,805 m-ców (4841 i dobanie w klimacie włoskim skłoniły go do ubie-katolików), kraj górzysty, malowniczy, częste ruiny ' gania się o katedrę w Genui; nie otrzymał jej, lecz zamków,—ludność trudni się rękodziełami (tkactwo) , natomiast został powołany do Rzymu (1873), gdzie

kie rzeczone prace drukował po niemiecku w „Archiv, f. mikroskop. Anatomie“). Promowany w Berlinie (1869), został asystentem (1870) przy fizyologicznym

And. S.

i rolnictwem.

Boli, osada lecznicza w królestwie Wirtember- aż do śmierci (1879 r.). Jego w Berlinie wydane skiem, okręgu naddunajskim (Donaukreis), na pół- prace główne są: o mikroskopowej anatomii gru-nocnym stoku wyniosłości Rauhe Alb., w uroczej czołów gronkowych (1869, jako rozprawa inaugura-dolinie, 410 m. nad p. m. Posiada dwa alkaliczno- I cyjna), przyczynki do nauki o krzepnieniu krwi, ba-słono-siarczane zdroje i zakład zdrojowo-kąpielowy. ! dania nad budową i rozwojem tkanek (1871), histo-Zdrojowisko słynęło już w XV stuleciu, obecnie po- ! logia i histogeneza ośrodków nerwowych (1873), za-dupadło i mało uczęszczane. Godzina drogi od sta- ! sada wzrostu (1875). W Rzymie zaś, oprócz dwóch

niezmordowanie pracował, jako profesor fizyologii

i."

[p

to»'

■V'-

Êmm

!*

l&m?m

ira®» g ,

:3BWlî

'1*1

Hü

Ą,

Fig. 22. Ruiuy zamku w Bolkowicach.

Dr. A. P.

F-n.

F-n.

cyi kolejowej w Göppingen via Stuttgard.

Boll Beniamin, profesor kliniki chorób umysłowych, przy paryskim wydziale lekarskim (od 1877) (* w Neapolu 1834), uczył się pod Cl. Bernardem, Gratioletem i Char co tern w Paryżu, promowany 1862. Obok większego dzieła: „Leçons sur les maladies mentales“ (1883), opracowywał czysto kliniczne temata (zator płucny, cierpienia stawów przy chorobach mlecza, chorobę bronzową Adissona), oraz przedmioty psychiatryczne (niedokrewność mózgowa, bezsenność przy paralysis agitans, otępienie mózgowe i t. d.), te ostatnie głównie w czasopiśmie „l’Eucepbale“.

Boll Franciszek Chrystyan, lekarz, znamienity histolog i fizyolog współczesny, ur. 1849 r. w Neubrandenburgu, jako syn duchownego, przez ojca otrzymał wyśmienite wykształcenie początkowe. Medycyny (od 1866) uczył się w Bonn, Heidelbergu i Berlinie. Już jako uczeń Max. Schultz ego prac, pisanych po włosku: „Sopra i tessuti connettivi“-(1876) i „Sulla evoluzione dei colori“ (1878), a’drukowanych współcześnie po niemiecku w „Arch. f.. Anat. u. Physiol.“, inne były wszystkie pisane po niemiecku. Wielkiego rozgłosu nabrało jego (w 1876)* odkrycie „purpury wzrokowej“, które w krótkim czasie stało się punktem wyjścia całego szeregu prac nad widzeniem, jako sprawą fizyologiczną, a z pomiędzy których wymienić wypada: „Zur Physiologie des Sehens und der Farben-empfindung“ (1877), „Zur Anatomie und Physiologie der Retina“ (1877), „Thesen und Hypothesen üher Licht und Farbenempfindung“ (wydane po śmierci autora 188 lr. w „Arch. f. Anat. u. Physiol.“).

Bolland Jan (* 1596 w Julemont — f 1665* w Antwerpii), jezuita belgijski, pierwszy zaczął publikować żywoty świętych, urzeczywistniając pomysł Heryberta Rosweyda (ob.), który umierając zostawił sporo materyalu, przygotowanego do dru-

ku. Rozpoczęte przez B-a wydawnictwo p. t. ..Acta sanctorum“ (ob.) prowadzili dalej jezuici: G. Hen-schen (f 1681), D. Papebrock (f 1714), K. Jan-ning (f 1723), P. Bosch (f 1736) i t. d. Wszyscy oni otrzymali nazwę Bollandystów.

połączone drogą żelazną z Kalmarem i Helmsta-dem. Na jeziorze ożywiona żegluga parowa.

Bolnickie starostwo w b. województwie wileń-skiem, obecnie gubernii wileńskiej, powiecie Wiłkomirskim. Dziś stanowi własność prywatną. Bolo-Bolo, ob. Bautschi.

Bolodon Owen (paleont.). Pod nazwą B. Cras-s i d e n 8, opisał Owen szczęki kopalne drobnego ssącego zwierzątka z rodziny Bolodontidae, o formule zębowej 2. 0. 3. 4 a zębach trzonowych

And. S.

W. S.

Bollandyści, obacz Acta Sanctorum.

Bollène, stolica kantonu w departamencie francuskim Vaucluse, okręgu Orange, na lewym brzegu rzeki Lez (lewy dopływ Rodanu) i przy drodze żelaznej Lyon Avignon, hodowla morwy, jedwabnic-two, mury dawnej twierdzy, 5388 m ców. And. s.

górnych opatrzonych dwoma szeregami brodawek, znalezione w pokładach Purbeckskich (naiwyźszem piętrze białej jury), w Dorsetshire, w Anglii.

Bolodentidae (paleont.). Rodzina ssących kopalnych zwierząt, według paleontologów z klasy Pro* totheria, rzędu Multituberculata, o zębach szrankowych (przedtrzonowych), z licznemi tępemi brodawkami, dwóch lub czterech trzonowych górnych, opatrzonych dwoma lub trzema podłużnemi rzędami brodawek. Szczątki zwierząt tej rodziny spotykają się od formacyi tryasowej aż do eoceno-wej, a rodzajami do niej zaliczonemi są: Ali o don Marsch, Belo do u Owen, Microloste Plien, Tritylodon Owen, Triglyphus Fraas, Poly-mastodon Cope i Cimolomys Marsh.

Bolognese, Ob. Grimaldi Giovanni Francesco.

lC. J.

K. J

Bolognetto Albert (f 1585), nuncyusz papieski w Polsce. Przybył do Polski w lipcu r. 1581 na miejsce Jana Andrzeja Caligario. Umiał zjednać sobie Stefana Batorego, któremu towarzyszył na Litwę; za protekcyą króla na konsystorzu 12 grudnia r. 1583 otrzymał kapelusz kardynalski. Ceremonia włożenia kapelusza na B-go i Radziwiłła, który jednocześnie otrzymał tęż godność, odbyła się w r. 1584. Nuncyusz dokładne składał Rzymowi relacye w sprawach ko-ściel-nych w Polsce, żywy brał udział w sporach pomiędzy stanem duchownym i świeckim o dziesięciny i o _    konfederacyę generalną war-

szawską z r. 1573, warującą ■    tolerancyę religijną. Na sej

mie z r. 1585 wygłosił w tych materyach 12 lutego mowę, kilkakrotnie drukowaną. Odwołany z Polski, w drodze zachorował i umarł w

z,.

Bolley Pompej usz Aleksander (* 7 maja 1812 r. w Heidelbergu). Wcześnie rozpoczął zawód nauczycielski i cały swój żywot poświęcił Szwajcaryi, gdzie stopniowo od nauczyciela szkoły kantonalnej doszedł do stanowiska profesora politechniki w Zurychu. Tutaj też umarł 3 sierpnia 1870 r. Zajmował się badaniami w zakresie bar wników sztucznych, największą jednak sławę zdobył sobie jako autor dzieła „Handbuch der technisch-chemischen Untersuchungen“, wydawanego trzy razy za jego życia i tyleż razy jeszcze po śmierci. Nie mniejszego uznania doczekał się także „Handbuch der chemischen Technologie“, już po śmierci B-a doprowadzony do końca przez Birn-bauma. Kilkakrotnie były podejmowane usiłowania wydania tych dzieł obu w przekładzie polskim, rozbijały się jednak zawsze o niemożność znalezienia nakładcy.

f:v

/,Cvf

vet- f\

LiSfj

% v-/> I

Bollinger Otto, lekarz, jeden ze współtwórców naukowej weterynaryi współczesnej w Niemczech, ur. 1843, uczył się medycyny w Monachium, Wiedniu i Berlinie, szczególniej jako uczeń v o u Buhla, promowany 1867, został (po krótkiej naukowej działalności w Zurychu), profesorem patologii ogólnej i anatomii patologicznej, oraz dyrektorem instytutu patologicznego w Monachium (1880). Obok bardzo licznych prac pomniejszych z patologii ogólnej i porównawczej, zasługują szczególniej na uwagę hada-nia nad zaraźliwością suchot płucnych i nad czarną krostą, oraz wogóle nad zakażeniem jadami zwie-rzęcemi (Zoonoses). B. jest też autorem rozprawy:

F-n.

..A

„Kolik der Pferde und das Wurmaneurysma der Eingeweidearterien“ (1870);—„Zur Pathologie des Milzbrandes“ (1873);—„Infectionen durch thierische Gifte-* (w Ziemssena „Pathol. n. Therapie Bd.“ III 1876), a nadto współzałożycielem i redaktorem czasopisma: „Deutsche Zeitschrift für Thiermedicin und vergleichende Pathologie“ (od r. 1875)

EB8SSH

Ml

---- ------- -r—:—: A

And. S.

Bollington, przemysłowe miasteczko w angiel-skiem hrabstwie Chester, nad rzeką Bollin (lewy dopływ rzeki Mersey), na południe od Manczesteru, kopalnie węgla, wyrób tkanin wełnianych i jedwabnych, 3,962 mieszk.

Bollstaedt Albert, patrz Albert Wielki (Albertus Magnus).

Villaco. (Bartoszewicz w „Enc. Org.“, IV, 12).

Bolognini Angelo, le-

w. s.

Fig. 23. Porwanie Sabinki. rzeźba B. Giovanniego. karz, żyjący w końcu XV i początku XVI wieku, ur. podług

- Bolmen, jezioro w Szwecyi południowej, na granicy prowincyj Jönköping i Kronoberg, 37 km. długie, 7 km. szerokie, 182 km. □ powierzchni, odpływ ma ku południowi do rzeki Laga, a z nią razem do Kategatu. Na środku jeziora znaczna wyspa Bolmsö, ze starożytnemi mogiłami z czasów pogańskich. Na południowem wybrzeżu miasto B., jednych w Bolonii, podług innych w okolicach Padwy,

był (od 1403) prof, chirurgii w uniw. bolońskim, tern; w punkcie A prąd dzieli się na dwie odnogi, gdzie zażywał wielkiej wziętośck jako operator, i roz- łączące się z sobą znów w punkcie B, z punktów głosu, jako anatom. Pozostawił po sobie dwa wię- zaś M i N wtrącone druty prowadzą do galwano-ksze dzieła: „De cura ulcerum exteriorum“, w któ- metru. Zastosowana jest tu więc do mierzenia na-rem opisuje przyczyny przeszkadzające gojeniu się tężenia prądu zasada mostu Wheatstone’a, — prąd wrzodów—i „De unguentis, quae habet usus prac- przebiega obwód ABCB₂MBNRDA, oczywiście więc, ticantum hodiernus in solutione continuitatis“ (Bo- jeżeli części obwodu: ABCB₂M, ADRN, MB i NB Jonia, 1514), w którem występuje jako wielki zwo- mają opór jednaki, punkty M i N są jednakiego lennik maści i mazideł.    F'u- potencyału, a w takim razie między punktami temi

Bologno Giovanni, rzeźbiarz, właściwie Jean prąd nie przebiega, nie przechodzi do galwanome-de Boulogne (* 1529 w Donay—+ 1608 we Floren- tru G i igiełka jego pozostaje nieporuszoną. Do cyi ), szedł kierunkiem Michała Anioła, a mimo to regulowania zaś oporu służy reostat R, wtrącony nie zbywa mu ani na świeżości obserwacyi, ani na w obieg prądu, za pomocą którego, stosownie do piękności i poprawności form. Arcydziełami są: potrzeby, opór powiększać można lub zmniejszać. „Merkury w locie“ z bronzu; „Porwanie Sabinki“ Jeżeli teraz, po takiem zrównoważeniu oddzielnych w Logii Lanzich we Florencyi; „Walka Herku- i części prądu, temperatura drutu w któremkolwiek lesaz Nessusem Centaurem“, tamże; pełno w nich I miejscu, w zwoju B, dajmy na to, ulegnie zmianie, zmiesiły i dzielności. Najpiękniejsze są pomysły B-a na ) nia się też i przewodnictwo tej części drutu, równo-

Fig. 24.

\A

(TUT⁵

lii

II»

KWVUW

O*

_0

Ki

Fig. 25.

wodotryski, ozdobione figurami. Taki na placu pu- waga powyższa ulega zerwaniu, punkty M i N po-blicznym w Bolonii. Jego konny posąg Kosmasa I ! siadają potencyały niejednakowe, prąd więc przej-we Florencyi. Mniej szczęśliwy był w pomysłach J dzie przez galwanometr i spowoduje odchylenie je-religijnych. Należy do najdzielniejszych rzeżbiarzów go igiełki. To tedy tłómaczy wyższość Bu nad

wszelkich epok.

w. G.

termomultyplikatorem, w tym ostatnim bowiem mie-Bolometr, waga cieplikowa, waga term i- rżymy natężenie prądu, wzbudzonego działaniem

czna, przyrząd do mierzenia ciepła promienistego, zalecający się nadzwyczajną czułością, tak, że pod tym względem przewyższa znacznie używany do badań tych termomultyplikator. B., zbudowany w r. 1880 przez fizyka amerykańskiego Langleya, opiera się na tej zasadzie, że opór elektryczny drutu metalowego zależy od temperatury, wzrasta mianowicie, gdy drut się ogrzewa, — zmiana więc temperatury drutu zdradza się natychmiast zmianą w natężeniu przebiegającego przezeń prądu. Urządzenie B-u przedstawia rysunek schematyczny (fig. 24): P jest stos elektryczny, którego bieguny połączone są dru-

promienia ciepła na stos termometryczny, w B-e zaś igiełka ulega zboczeniu, nie przez słabą energię promienia, ale przez energię prądu, pochodzącego ze stosu P, promień zaś ciepła padającego wpływa jedynie na zmianę natężenia tego prądu. Na działanie promieni ciepła wystawia się zwój B, jest tedy rzeczą korzystną, aby zwój ten i sąsiadujące z nim zwoje B i B₂ przedstawiały wszystek prawie opór mostu Wheatstone’a, zwoje te zatem utworzone być winny z przewodników o bardzo małem przecięciu. Należy baczyć dalej, by przewodniki te szybko się ogrzewały i szybko ciepło traciły, po-

stopnia Cel-

loouou

na

physique“ (t, 24).

winny więc posiadać znaczną powierzchuię. Podwójnemu temu warunkowi odpowiadają cienkie blaszki, na działanie zaś promieni wystawia się ich -ostrza, co pozwala oceniać natężenia cieplikowe w wąskich smugach widma. Próby okazały, że najodpowiedniejszemi materyałami na rzeczone blaszki są: stal, platyna i pallad. Użyta do celu tego stal była listkiem, grubości zaledwie 0.002 milimetra; wyciętą z niej wstęgę szerokości ¹/₂ milimetra zwinięto we 20 skrętów, o długości 5y₂ milimetra, tak, że cały stąd utworzony zwój B ma powierzchnię niespełna ]/₄ centymetra kwadratowego. Dwa zwoje boczne, Bj i B₂, utworzone są w podobny spo sób, każdy z 10 zwojów.—Przy doświadczeniu promień badany rzuca się na zwój B₁₍ zwoje zaś B i B₂ od działania tego są ochronione; zmiana temperatury powietrza wewnątrz przyrządu wpływu nie ma, na wszystkie te bowiem zwoje działa jednakowo. Metalowe te zwoje umieszczone są wewnątrz walca z drzewa, ebonitu lub jakiejkolwiek innej substancyi izolującej;—fig. 25 daje nam przecięcie przyrządu płaszczyzną, przechodzącą przez oś walca czyli osady ochronnej. Dj D₂... D₆ przedstawiają szereg przegród czyli diafragm, pokrytych sadzą, która, jak wiadomo, bardzo silnie pochłania promienie ciepła, promienie więc te znajdują jedynie dostęp w kierunku osi bolometru, przez otworki środkowe przegród. Pokrywa C, posiadająca otwory kołowe zmiennej średnicy, obracając się koło V, dozwala przyrząd zamykać, lub też dopuszczać promienie. Działanie następuje bardzo szybko, blaszki bowiem ogrzewają się w ciągu czasu krótszego nad jedną sekundę, gdy stos termoelektryczny wymaga 5 do 10 minut. Ilość energii, którą w ten sposób oceniać można, jest nader mała,—przyrząd jest tak czuły, że ogrzanie o siusa sprowadza już odchylenie igiełki galwanome-tru. Promień ciepła tak słaby, że potrzebowałby tysiąc lat do stopienia kilogramu lodu, w B-e wywołuje odchylenie igiełki po upływie sekundy. Przy pomocy B-u przeprowadził Langley, w r. 1881 górze Whitney w Kalifornii, pamiętne badania nad energią promienistą słońca; — o rezultatach tych badań ob. Ciepło słoneczne, Widmo.—Opis B-u po dał Langley w „Proceedings of the American Academy of sciences and arts of Boston“ (t. VIII seryi II, 1881). Ob. także „Annales de chimie et de

S. K.

Bolonia, (Bologna, B o n o n i a) 1). B. departament włoski w prowincyi Emilii, na północo -wschodnim stoku Apeninu Liguryjskiego, w miejscu gdzie tenże przechodzi w Apenin Etruski, czyli Toskański, otoczony departamentami: Rawenny, Ferrary, Modeny i Florencyi, 3,602 km. □, 471,530 m-ców (131 na 1 km. □). Kraj od południa górzysty (szczyty ponad 1000 m.), opiera się częścią .o główny grzbiet Apeninu, od którego odrywają się ku północy liczne gałęzie, poprzedzielane dolinami rzecznemi, i zniżające się stopniowo, dopóki nie rozpłyną się całkowicie na północnej równinie, żyznej, troskliwie uprawnej i gęsto zaludnionej. Dwie te formy powierzchni: płaska północ i górzyste po-tłudnie, różnią się także pod względem klimatu i gleby; na równinie klimat łagodny, równomierny, a grunt, z namułu powstały, wszędzie urodzajny,— w górach natomiast klimat stosunkowo ostry, zwłaszcza w zimie, a grunt jałowy i skalisty.—Główną i jedyną prawie rzeką departamentu jest Reno z li-cznemi dopływami, zbiegającemi się z Apeninu; od prawej strony płyną: Setta, Idice, Silaro, San-terno i Semio, od lewej zaś Samoggia. W dolnym biegn rzeki te łączą się nadto między sobą za pomocą kanałów, które mają na celu regulować poziom wód i służyć w czasie przyboru za zapasowe koryta odpływu.—Produkcya jest znaczną: ziemia wydaje ryż, kukurydzę, zboże, melony, owoce, wino w górach wydobywa się gips, marmur, glinka far-biarska, kamienie budowlane,—hodowla zwierząt domowych w rozwoju;—przemysł streszcza się w tkaninach jedwabnych, linach okrętowych, meblach żelaznych i drewnianych; specyalnością tutejszych mieszkańców jest przyrządzanie wędlin (mortadela), stanowiących ważny artykuł wywozu.—Departament dzieli się na 3 okręgi: B., Vergato i Iraola.—2) B. stolica poprzedniego, jedno z najstarszych, najciekawszych i najważniejszych miast włoskich, w pobliżu prawego brzegu rzeki Reno i na granicy równiuy z przyległym krajem górskim, 45 m. nad p. m. Znaczenie, szybki wzrost i rozwój zawdzięcza B. przedewszystkiem swemu położeniu geograficznemu, — tu bowiem grzbiet Apeninu nietylko zniża się znacznie, ale tworzy obszerną zaklęsłość międzygórską, która na przestrzeni od Genui do An-kony jest najdogodniejszem przejściem z północnych stoków Apeninu i niziny Lombardzkiej do Włoch środkowych i południowych, do Florencyi, Neapolu i Rzymu.—Cała przestrzeń niziny Lombardzkiej od Medyolanu do Tryestu na B-ę kieruje ruch swój do zaapenińskich miejscowości, a to niezależnie od ruchu, jaki tędy wzdłuż Adryatyku aż do południa cyplu Italii przechodzi. — Stała się więc B. węzłem dróg żelaznych do Medyolanu, Wenecyi, Florencyi, Ferrary i Ankony, a zarazem stacyą pociągów błyskawicznych, wychodzących z Calais i dążących do Brindisi;—zaś pod względem strategicznym jest kluczem półwyspu, wielkiego strategicznego znaczenia, i dlatego w silną fortecę pierwszorzędną zamienioną została.—Początkiem swoim sięga miasto odległej starożytności, — gdyż założycielami jego byli Etruskowie, którzy nazwali je Fel-sina; od r. 189 przed Chr. staje się kolonią rzymską pod nazwą Bononia; za egzarchatu raweńskie-go podlega władzy longobardów, dopóki go Karol W. do godności wolnego miasta nie podniósł.—Od tej pory wzrasta w dobrobyt, potęgę i znaczenie, a zarazem staje się ogniskiem wyższej oświaty przez założenie najstarszego w Europie uniwersytetu, w 1119 r. B. stronniczka welfów w ich walce z gi-bellinami, Dależała do ligi miast lombardzkich, zdobyła okoliczne miasta i osady, wystawiła 40,000 wojska przeciwko Fryderykowi II i wzięła do niewoli syna jego Enziusa w bitwie pod Fossalta. —-Wewnętrzne rozterki doprowadziły respublikę do upadku, aż wreszcie papież Juliusz II wcielił ją w 1512 do państwa Kościelnego i jej zarząd jednemu z kardynałów powierzył.—W r. 1796 B. należy

do rzeczy pospolitej cyzalpińskiej, a następnie do kró- , puje na plan pierwszy: architekt znajdzie dla siebie lestwa Italii, kongres wiedeński jednak powraca ją i przesławny kościół św. Petroniusza, patrona miasta, papieżowi w 1815 r.—Z pod tej zależności próbo- katedrę św Piotra, kościoły św Jakóba starszego, wała B. niejednokrotnie wyłamać się i samodziel- św Salwatora i św Franciszka, pałace: arcybiskupi, ność uzyskać, ale ruchy z 1821, 1831, 1843 i 1848 Pepoli, Magnani, Bevilacqua, Gualandi, podestów r. zostały z pomocą wojsk austryackich stłumione; dopiero rok 1859 podczas wojny włoskiej ziścił marzenie ludności, przez przyłączenie miasta i całego nych, malarz wreszcie ma przed sobą arcydzieła okręgu do ówczesnego królestwa sardyńskiego    Rafaela, Guido Reniego, Domenichina, Caraccich, Gu-

a następnie do dzisiejszego królestwa włoskiego,    ercina i całej szkoły ekletyków; nie brak tu nawet

Z innych wspomnień dziejowych zaznaczyć należy wież pochyłych (Asinelli i Garisenda), co do których koronacyę Karola V, dopełnioną w 1530 r, przez    nie rozstrzygnięto ostatecznie pytania, czy umyślnie

papieża Klemensa VII, oraz sobór kościelny, który    przez architekta z pionu wyprowadzone zostały, czy

tu w r. 1547 z Trydentu przeniesiony został. B. stało się to przypadkiem w czasie budowy przez leży w bardzo urodzajnej okolicy, co zjednało jej obsunięcie fundamentów.—Dzisiejsza B. żyje w znacznej części sławą ubiegłych stuleci, której koroną był uniwersytet,zgromadzający ze wszystkich krańców Europy do 10,000 słuchaczów; szczególniej zasłyuął : nauką prawa i wydał wielu znakomitych ludzi. —

I Nauczali tu różnemi czasy najsławniejsi mistrze, jak Hi Irnerius, Gratiani, Malpighi, Cassini, nasz zaś Koperki nik odbywał tu swoje studya. Przy uniwersytecie znajduje się jedna z najbogatszych bibliotek, licząca do 200,000 t. i 6.000 rękopisów; jej konserwato-X rem był słynny kardynał Mezzofanti. Mieszkańcy tak byli dumni ze swej akademii, że na bitych przez się monetach, obok wyrazu „Libertas“ kładli słowa: ,, Bononia docet“. I dziś, choć B. ustąpiła w tym względzie pierwszeństwa innym miastom, przecie ï ï zajmuje poważne miejsce w rzędzie krzewicielek " oświaty, uniwersytet tutejszy liczył y* r. 1882 przeszło 800 studentów i 120 nauczających—Niemniej godną jest uwagi akademia sztuk pięknych, założona przez Klemensa XIII (Academia delle belle arti, albo A. Clementina), w której zgromadzono najcelniejsze dzieła utworzonej tu przez Caraccich szkoły malarskiej ekletyków, czyli bolońskiej ; nadto istnieje w mie^cie wiele publicznych instytucyj naukowych i społecznych, jak n. p. pinakoteka, biblioteka Ci-1 l ii; ' vica—Magnaui, akademia muzyczna (liceofilarmonico) I V w której uczył się Rossini, akademia Adama Mickie-§féi wieża, szkoła inżynierów, wiele muzeów i bibliotek prywatnych, bank, szpitale, teatra, zbiory bistory-czne 1 archeologiczne i t. p. Handel miasta bar--IśSSsSi dzo ożywiony, przemysł zaś zawiera się przedewszy-~~ stkiem w przyrządzaniu wędlin, w wyrabianiu tkanin wełnianych, oraz przedmiotów ze złota, srebra i żelaza. — B. jest gniazdem rodzinnem wielu sławnych mężów: wydała ona ośmiu papieżów i przeszło dwustu kardynałów; tu ujrzeli światło dzienne: Galvani, wynalazca galwanizmu, Ulises Aldrovandi, zwany nowoczesnym Pliniuszem, malarze: Caracci, Dome-nichino, Guido-Reni, Albani, poeta Savioli, zwany Anakreontem włoskim, sławny Mezzofanti, późniejszy kardynał, i wielu innych,—Do osobliwości miasta należy cmentarz tutejszy przy dawnym klasztorze kartuzów (zniesionym 1797), stąd nosi nazwę Cimitero. della Certosa, —odkryto w nim cmentarz dawnych felseńczyków z czasów etruskich; jest to jeden z najpiękniejszych cmentarzy włoskich, ozdobiony mnóstwem kosztownych pomników, będących

(ratusz) i t. p.—rzeźbiarz znajdzie dzieła Gio\’anni da Bologna, Lombardeg®, Quercia, Sansovina i in-

V:

(if

V* i

■’ v lid!)'";

ii'"

HSi

.il

'''

*.r

«lié

if

r'

Sri

rt:

IfGf

HID (il

w,

I

Fig. 26. Wieża pochyła w Bolonii.

przydomek „la grassa“, t. j. „tłusta“, od słynnego zaś na całą Europę uniwersytetu otrzymała także inny przydomek: „la dotta“, t. j. uczona. — Miasto zaj nuje przestrzeń w kształcie nieforemnego pięciokąta, o dziewięciokilometrowym obwodzie, ulice ma wązkie i kręte, ale czyste i dobrze utrzymane, posiada liczne place, ozdobione wodotryskami, oraz mnóstwo architektonicznych zabytków wszystkich epok i pierwszorzędnej wartości, począwszy od czasów etruskich aż do najnowszej doby. Kościoły, dzwonnice, wieże, pałace publiczne i prywatne napełniają miasto w wielkiej liczbie i czynią je dla badacza jednem z celniejszych na pół wyśpię. W każ- j arcydziełami swego rodzaju.—Por: Tavioli: „Annali dym podręczniku historyi sztuki włoskiej B. wystę- l della città di Bologna“ (Bassano 1788—95); Guidi-

SncYklopedr* Powtzechn* I)u*tr. T. IX

13-

cini: „Cose notabile della città di Bologna“ (Bolonia 1869 — 74); Zannoni: „Delii seavi della Certosa“ (tamże 1871); Pitting: „Die Anfänge der Rechtschule Bologna“ (1888); „C. Ricci: Bononia docet“ (Bo-

And. S.

spat.

K. J.

Fig. 27.

S. K.

jury.

And. S.

And. S.

1,200 m.

And. S.

w. o.

A. N. J.

zu

lonia 1888).

Bołońska kreda, czysta i lekka kreda, pochodząca z Włoch, której używają malarze i aptekarze, i która służy także do polerowania wyrobów złotych i srebrnych.    *

Boloński kamień (miner.), obacz B o 1 o ń s k i

Boloński spat (miner.), zwany jeszcze kamieniem bolońskim, jest odmianą spatu ciężkiego, czyli siarczanu barytu, dobywaną w postaci kul o budowie promieuistej z góry Paterno pod Bolonią. Z kamienia tego otrzymywano niegdyś tak zw. fosfor boloû ski.

Bolońskie flaszki, naczynia szklane postaci kolb, (fig. 27), wynalezione przez Asmodeiego w 1716, a opisane po raz pierwszy przez Balbiego. Są one u góry otwarte, a u dołu rozszerzone, ściany mają bardzo cieńkie, dno zaś znacznie grubsze. B. f. wyrabiają się w ten sposób, że po wydęciu ich ze stopionej masy szklanej, nie oziębiają się stopniowo, jak zwykłe wyroby szklane, ale studzą się nagle w powietrzu, skutkiem czego masa wewnętrzna jest jakby w stanie silnego naprężenia. Flaszka taka wytrzymać może silne uderzenie, a wrzucona do niej kulka ołowiana bynajmniej jej nie tłucze; jeżeli zaś wrzucimy do niej ostry odłamek krzemienia, albo jeżeli jakimkolwiek sposobem porysujemy nieco wewnętrzną jej powierzchnię, flaszka rospryskuje się natychmiast na drobne cząstki. Działanie to porównać można do nagłego zapadania się sklepienia murowanego, z któ-rego-by usunięto zwornik.—Ob. Spójność.

Bolońskie piętro (geolog.). Nazwę tę francuscy geologowie nadają pewnemu systematowi pokładów z charakterystyczną dla nich skamieniałością Ammonites Portlandicus, stanowiący poddział tak z w. piętra Tytońskiego, a odpowiadający dolnym pokładom piętra Portlandzkiego geologów niemieckich, charakteryzujących się tąż samą skamieniałością, a tworzących wierzchnie warstwy białej

K. J.

Bolor Dagh, (Belur Dagh, lub Tagh), t. j. góry obłoków—nazwa gór, które Humboldt chciał mieć na granicy Turkiestanu wschodniego i zachodniego, w paśmie idącem z północy na południe, jako ogniwo łączące Thian-Shan z Himalajami. Tymczasem ani takiego pasma półoocno-południo-wego niema w tej okolicy, ani takiej nazwy, są natomiast nazwy Pamiru, Sar y-kol i inne. B. D. zniknął już zupełnie z nowszych map i książek geograficznych.

Bolsena, 1) B., Bolseńskie jezioro (lacus Volsiniensis), we Włoszech, w departamencie Rzymskim, okręgu Viterbo, należy do typu jezior kraterowych i powstało przez • zapadnięcie krateru. Otoczone dokoła stromemi ścianami dawnego krateru, ma odpływ do morza Tyrreńskiego przez rzekę Martę; 116.6 km. □ powierzchni, 38 km. obwodu, kształt okrągły, głębokośó 170 m., wzniesienie nad p. m. 305 m., bardzo rybne. Na jeziorze dwie wysepki: Bi sent i na, ulubione miejsce jesiennego pobytu papieża Leona X, i Mar tana, na której uduszoną została w kąpieli córka Teodory-ka W-go, Amalazunta, z polecenia męża swego Teodata w 534 r. Okolica jeziora bardzo malownicza, ale niezdrowa; liczne wykopaliska i pomniki z czasów starożytnych. 2) B. starorzymskie Vols in ii, miasteczko na północno-wschodnim brzegu poprzedniego, z ruinami rzymskiego amfiteatru, świątyni i innych budowli. Niesie legenda, że w tutejszym kościele świętej Krystyny, w r. 1264, za pontyfikatu Urbana IV, jeden z młodych kapłanów, wątpiący o obecności Chrystusa w sakramencie ciała i krwi pańskiej, obaczył podczas mszy, w chwili dopełnianej przez siebie benedykcyi, krople krwi spływające z hostyi i czerwieniące korporał; oniemiał z przerażenia i uwierzył w tajemnicę sakramentu. Zdarzenie to, znane pod nazwą „mszy bolseńskiej“, posłużyło Urbanowi IV do ustanowienia święta Bożego Ciała, a Rafaelowi do wymalowania jednego z celniejszych fresków, jakie zdobią stanze Watykanu (Stanza d’Eliodoro).

Bclson de Mapimi, pustynny i skalisty obszar w Meksyku, na granicy stanów Coahuila i Chihuahua, otoczony dokoła stromemi i skalistemi wyniosłościami, usiany mnóstwem lagun bezodpływowych i zaludniony plemionami indyan, przeważnie niezawisłych. Wzniesienie wyżyny nad p. m. 1,000—

And. S.

Bolsward, miasto w holenderskiej prowincyi Fryslandyi, nad kanałem łączącym m. Leeuwarden z nadmorskiem miastem Stavoren, należało niegdyś do związku Hanzy (od 1422 r.), posiada piękny kościół gotycki św. Marcina z grobowcami hrabiów fryslandzkich, grobowiec urodzonego tu poety Gys-berta Japika. (f 1666); ratusz z XVII w., jeden z celniejszych pomników architektury tego rodzaju w Holandyi, 5,613 m-ców, prowadzących obszerny handel nabiałem i bydłem, oraz trudniących się wyrobem tkanin bawełnianych, naczyń glinianych i fajansowych.

Bolswert Boetius A dams z, rytownik holenderski (* 1580 w Bolswert—f 1634 w Antwerpii), uczeń i naśladowca Bloemaerta, stara się być mięk-kszyni i naśladować koloryt Rubensa. Najlepsze prace jego są: „Wieczerza Pańska'; „Wskrzeszenie Łazarza' podług Rubensa i „Pokłon pasterzów.

Bolswert Scheltius, brat poprzedzającego (* 1586—f 1659), uczeń Rubensa, przewyższył brata w miękkości. Najlepsza rycina B-a: „Wieńczenie Chry8t. P“. z Vandyeka.

Bolszaja (B. Rjeka, Wielka rzeka), rzeka na Kamczatce, ma źródła pośród gór Kamczackich, w jeziorze, bieg południowo zachodni, uście w m. Ochockiem, długość około 200 km. Po złączeniu się z najważniejszym swym dopływem Bystrą, w okolicy m. Bo lszerj ecka, staje się podatną do żeglugi, gdyż głębokość ma znaczną,—tworzy jednak liczne wyspy i pęd ma szybki. W korycie znajdo-

And. S.

And. S.

And. S.

Dr. A. P.

Karola II.

J. A.

K. J.

W. G.

wano skamieniałe pnie drzewne, a w pobliżu brzegów obfitość źródeł gorących.

BolszeziemielskajaTundra, Narköja usamo-jedów, wielki obszar bagnisty w gubernii Archan-gielskiej, między wybrzeżem morza Lodowatego Północnego, prawym brzegiem Peczory i jej dopływu, Ussy, oraz górami Uralskiemi; południową jej granicę określa w przybliżeniu koło biegunowe północne. Długość około 600 w., szerokość do 300 w. Środkiem, w kierunku równoleżnika, ciągnie się wyniosłość, stanowiąca wododział między nadbrzeżnemi rzekami, a dopływami systematu Peczory. Północną część zamieszkują samojedzi, południową zyrjanie. Cała niemal tundra należy do formacyi jurajskiej, prócz wschodniej naduralskiej części, która pochodzi z epoki permskiej.

Bolszoj Liman, jezioro w Rossyi Europejskiej, na granicy ziemi Wojska Dońskiego z gubernią Stawropolską, należy do typu jezior stepowych i jest właściwie szerokim rozlewem Zachodniego Manycza, (lewego dopływu Donu); przyjmuje kilkanaście stepowych rzeczek, między któremi najważniejsza Czy-kilda, przychodząca z północy.—Leży ono na tej obszernej zaklęsłości, którą dawnie) łączyły się wody mórz: Czarnego i Kaspijskiego,—jest płytkie, poziom ma zmienny, zależny od dżdżystej lub suchej pory roku.

Bölte Amalia (* 1814), powieściopisarka niemiecka. Młode lata (1839—52) spędziła w Londynie, jako nauczycielka i korespondentka niektórych dzienników niemieckich. Po powrocie do kraju oddała się całkowicie piśmiennictwu. Celniejsze jej prace są: „Visitenbuch eines deutschen Arztes in London“ (1852),; „Die Tochter des Obersten“ (1872); „Wohin fuehrt es?“ (1874); „Die Gefallene“ (1882), i romanse biograficzne: „Frau de Staël“ (1859); „Winckelmann“ (4861); „Vittorio Alfieri“ (1862).

Bolten Jan Fryderyk, przyrodoznawcanie miecki (* 1718 w Horście f 1796 w Hamburgu), był lekarzem w Hamburgu; opisał po raz pierwszy pewien rodzaj ascydyi, który później od imienia jego nazwano B o 11 e n i a.

Boltenhagen, osada w w. ks. Meklembursko-Szweryńskiem, nad morzem Baltyckiem, pomiędzy Wismarern i Travemünde. Kąpielisko morskie z dość silną falą i dnem piaszczystem. Sezon od 15 czerwca do końca września, koszta pobytu 150 mar. miesięcznie. Frekwencya 1200 osób. Stacya kolei żelaznej w Wismarze.

Boltenia, ob. A s c i d i a.

Bolton, jedno z najstarszych i najważniejszych przemysłowych miast w Anglii, w hrabstwie Lancashire, na północo-zachód od Manczesteru, w okolicy błotnistej, nad rzeką Croach (dorzecze Mersey), połączone kanałem z Manczesterem, a drogą żelazną ze wszystkiemi miastami okolicznemi, 115,000 m-ców. —Zabudowane wogóle dobrze, ma niektóre dzielnice bardzo piękne i, pomimo szeroko rozwiniętego przemysłu fabrycznego, nie nosi na sobie tej cechy ponurości, jaką odznaczają się niektóre większe miasta angielskie. Między najprzedniejsze mi budowlami mieści się wspaniały ratusz, oraz halle targowe — obok tego zasługuje na uwagę znaczna biblioteka, muzeum i wiele zakładów naukowych, społecznych, lub dobroczynnych. — Pod względem przemysłu B. przoduje innym miastom swoją starożytnością, — podwaliny bowiem tutejszych rękodzielni, a głównie tkactwa wełnianego, położyli wychodźcy flamandzcy jeszcze w XIV w. — przemysł ten wzrósł bardziej w XVI w., gdy po odwołaniu edyktu nantejskiego napłynęli hugonoci w znacznej liczbie—ostatecznie zaś B. doszedł do wielkiego znaczenia i rozwoju, dzięki tutejszym wynalazcom, z których tkacz Samuel Crampton wynalazł machinę „mule jenny“, a Hargreaves machinę przędzalniczą, udoskonaloną następnie przez Ryszarda Arkwrighta (pomnik wzniesiony 1762).—Machiny te wkrótce w całym świecie zaprowadzone zostały.—Zbiegiem czasu B. ustępował pierwszeństwa sąsiedniemu, potężnie rosnącemu Man-czesterowi, względem którego odgrywa dziś rolę satelity, narówni z okolicznemi miastami: Oldham, Stockport, Bury etc.—Najgłówniejszą gałąź przemysłu boltońskiego stanowią wielkie fabryki wyrobów bawełnianych z wszelkiemi pomocniczemi czynnościami (przędzalnie, tkalnie, blicharnie, apretury), zatrudniają one 25,000 robotników i produkują towaru wartości 30. mil. marek rocznie ; są tu nadto tkalnie jedwabiu, fabryki machin, mydlarnie, papiernie i t. p.—Ze zdarzeń dziejowych nastąpiło w B-e ściętie lorda Derby w 1651 r. za ogłoszenie królem

And. S.

Bolton James, botanik angielski. Pozostawił dwa dzieła, jedno o paprociach, drugie o grzybach. Pierwsze ma tytuł: „Filices britannicae; an history of the british proper ferns; with plain and accurate descriptions and new figures of all the species and varieties etc.“. Część I, Leeds 1755, 4, XVI, 8tr. 59, z 31 tabl. kolor. Część II Huddersfield 1790, 4, str. 81 z 46 tabl. kolor. Tytuł drugiego: „An history of fungusses, growing about Halifax, in three volumes (and Appendix or Sup-plement)“, Huddesfield, 1788—91, 4, XXXII, 182 str. ze 182 tabl. kolor. To ostatnie dzieło zostało przełożone na język niemiecki i wydane z dodatkami, poczynionemi przez K. L. Will de no w a, w Berlinie (1795 — 1820). Prócz tego B. ułożył katalog roślin Halifaxu, zamieszczony w „History of the parish of Halifax“ Watsona, Londyn 1775 rok.

Boltonit (miner.) Minerał tworzący gruboziarniste skupienia w wapieniu z Bolton, w stanie Massachu8ets, o c. wł. 3.20—3.33; tw. 6; barwy szarej, niebieskawej, lub zielonawej, żółkniejącej na powietrzu; stanowiący odmianę forsterytu, czyli obojętnego krzemianu magnezu. Zawiera według rozbiorów Smitha: 42.82 krzemionki, 54.44 magne-zyi, 1.47 tlenku żelaza i 0.85 wapna.

Boltraffio (Beltrafio) Jan Antoni, malarz włoski (* 1467 w Medyolanie—f 1516). Najlepszy uczeń Leonarda da Vinci. Zasługują na uwagę obrazy jego „Sw. Barbara“ w muzeum berliń-skiem, „Madonna“ w Paryżu i „N. Panna z dzieciątkiem“ w galeryi Londyńskiej.

Boltz August Konstanty, pisarz niemiecki (* 1819 we Wrocławiu). Był zrazu kupcem, potem nauczycielem języka russkiego w szkole woj-

skowej w Berlinie; w r. 1864 złożył ten obowią- , teoretyczne wyjaśnienie tego procesu wymaga nie-zek i poświęcił się studyom lingwistycznym. Owocem pracy jego na tem polu były, ułożone według metody Robertsona, gramatyki języków: francuskiego, włoskiego, hiszpańskiego, angielskiego, oraz nowogreckiego. Oprócz tego wydał: „Lehrgang des russischen Sprache“ (Berlin, 1880—84,

5 edycyj); przekład komentowany „Pieśni o pułku Igora“ (tamże, 1854); „Beiträge zur Völkerkunde aus Wort und Lied“ (Oppenheim, 1868); „Vorschule des Sanscrit in lat. Umschrift“ (tamże, 1868);

„Lieder des hellenischen Mirza Schafft“ (Lipsk,

SHU

tylko odwołania się do ruchu postępowego cząsteczek, ale nadto i uwzględnienia ruchów wewnętrznych, które w cząsteczkach tjch zachodzą, a choć budowy wewnętrznej cząsteczki nie znamy, obliczył jednak, na podstawie przeprowadzonych dotąd pomiarów, jaki udział w przewodnictwie gazów przypada ruchom postępowym ich cząsteczek i ruchom wewnątrz cząsteczek zachodzącym. Zajmował się też tak zwanemi następczemi objawami sprężystości, opierając wywody swe matematyczne na tem tylko przypuszczeniu, że po pewnych zmianach postaci ciała kształty jego poprzednie mają jeszcze wpływ pewien na działające następnie siły międzycząstecz-kowe. Z licznych rozpraw jego wymienimy: „Zur Integration der Gleichungen erster Ordnung“ (1875) „Experimentelle Bestimmung der Dielectricitätsconstanten von Isola

BHp

«IMS

__:

sil

»jp

tA

sa

u.

•<

*»

mu

L MM

as?»

mm

ii

Fig. 28. Madonna/obraz J.jjjA. Boltraffia.

1880); ^„Die hellen, oder neugriech. Sprache“ (Darmstadt, 1881) i inne.    *

Boltzmann Ludwik, fizyk i matematyk (*1844 w Wiedniu), profesor fizyki w uniwersytecie w Graz. Badania jego należą przeważnie do zakresu fizyki matematycznej; pierwsze prace odnosiły się do elektryczności, następne do teoryi cynetycznej gazów i w ogólności do teoryi mechanicznej ciepła. Znaczna liczba rozpraw tyczy się zwłaszcza udowodnienia i rozwinięcia tak zwanego prawa Maxwella o rozkładzie prędkości między cząsteczkami gazu. Co do cieplikowego przewodnictwa gazów wykazał, że

toren und Gasen“ (1873—4); „Ue-ber die Verschiedenheit der Dielectricitätsconstanten des krystallini-schen Schwefels nach verschiedenen Richtungen“ (1875); „Ueber das Gleichgewicht zwischen mehratomigen Gasmoleküle“ (1877); „Zur Theorie der Gasreibung“ (1880). Rozprawy te mieszczą się głównie w sprawozdaniach akademii wie deńskiej.

Bolus (miner.). Minerał bezkształtny, występujący gniazdami i okruchami, z odłamem muszlowym, miękki; c. wł. 2.2—2.5; tw. 1—2; barwy brunatnej wątrobianej, kasztanowej do brudno żółtej, ze słabym tłustym blaskiem, tłusty w dotknięciu, słabiej lub silniej przylegający do języka, rozpryskujący się w wodzie. Skład jego chemiczny zmienny, wogóle wszakże różne jego odmiany są wodnemi krzemianami glinki i tlenniku żelaza. Większa ich część składa się z 41—42 krzemionki, 20—25 glinki, 24—25 wody, resztę stanowi tlennik żelaza. Inne znowu odmiany, jak np. B. z Orawicy i Syno-py, zawierają tylko 31—32 krzemionki i 17—21 wody. Tak zwany B. tłusty z Halsbrücke pod Freibergiera, zawiera tylko 3°/₀ glinki. Pod dmuchawką twardnieją, jedne się topią, inne zostają bez zmiany; kwasy mniej lub więcej całkowicie je rozkładają. Występują niekiedy wśród żył metalicznych (Freiberg), w wapieniu w Saksonii i w Siedmiogrodzie (Orawica), lub w bazalcie i skałach bazaltowych. B-y odgrywały dawniej ważną w lecznictwie rolę, jako tak zwana terra sigillata, albo sfragid z Lemnos, dziś używane bywają jako farba,

Bolyai Wolfgang (* 9 lutego 1775 w Bolya w Siedmiogrodzie), matematyk i dramaturg, kształ-

mm

mm

nu

S, K.

K. J.

cił się w Jenie i Getyndze, gdzie zawiązał przyjaźń ze znakomitym matematykiem niemieckim Gaussem; w roku 1802 został profesorem matematyki w Màros-Vâsârhely (do 1848). Zmarł w r. 1856.

ży uważać za „istniejące“ w ten sam sposób, w jaki istnienie to innym formom matematycznym przypisujemy. Praca ta była w ostatnich czasach przedmiotem studyów takich zasłużonych matematyków, jak G. Cantor i O. Stolz. Oprócz tej rozprawy napisał B. wiele innych prac, mniej wprawdzie znanych, ale godnych uwagi. Między rokiem 1820 — 1830 opracował najobszerniejsze swe dzieło p. t. „Wisseaschaffslehre“, ogłoszone w r. 1837. W roku 1804 ogłosił „Uwagi nad niektó-remi przedmiotami geometryi elementarnej“ („Betrachtungen über einige Gegenstände der Elementargeometrie“, Praga); w r. 1810 ogłosił „Uwagi nad wykładem matematyki“ („Betrachtungen zu einer begründeten Darstellung de Mathematik“, zeszyt I); w r. 1816 — rozprawę z teoryi równań („Rein analytischer Beweis des Lehrsatzes dass zwischen je zwei Werthen, die ein entgegensetztes Resultat gewähren wenigstens eine reele Wurzel der Gleichung liege“; czeski przekład tej rozprawy ogłosił w t. 7. Studnicka w „Czasopisie pro pé-stovani math, a fys“); w r. 1817 pracę o trzech zadaniach i rektyfikacyi, komplanacyi i kubaturze („Die drei Probleme der Rectification, der Complo-nation und der Cubatur, ohne Betrachtung des unendlich Kleinen, ohne die Annahme des Archimedes und ohne irgend eine nicht streng erweisliche Voraussetzung gelöst etc.“, Lipsk); w roku 1842 o składaniu sił („Versuch einer ohjectiven Bogründung der Lehre von der Zusammensetzung der Kräfte“, Praga); w roku 1843 o uzasadnieniu nauki o trzech wymiarach przestrzeni („Versuch einer Begründung de Lehre von den drei Dimen-tionen des Raumes“. Rozprawy królews. tow. czeskiego umiejętności); w r. 1854 wydaną została jego praca o aberracyi światła („Versuch einer einfachen Erklärung der Aberration des Lichtes“). Encyklopedya czeska, z której czerpiemy szczegóły o B-ie, wylicza jeszcze wiele prac tego myśliciela z dziedziuy filozofii, teologii, estetyki i t. d.; wymienimy z nich następujące: „Athanasia oder die Gründe für die Unsterblichkeit der 8eele“ (1827, drugie wydanie 1838); „Ansichten eines freisinnigen katholischen Theologen über das Verhältnis zwischen Kirche und Staat“ (1834); „Lehrbuch der Religionswissenschaft“ (1834); „Ueber die Perfecti-bilität des Katholicismus“ (Lipsk, 1845); „Was ist Philosophie?“ (Wiedeń, 1849); „Ueber die Einteilung der schönen Künste“ (Praga, 1849) i t. d. N'a uczczenie stuletniej rocznicy urodzin głębokiego i wszechstronnego myśliciela, wydała p. Mary a Czervinkowâ-Riegrovâ, życiorys B-a w r. 1881.

Bołącki Jan, lekarz polski z XVI wieku. W księgozbiorze hr. Ord. Zamoyskiego w Warszawie znajduje się rękopis, spijany około 1545 pod tytułem: „Regimen tempore pestis a domino Joanne Bołączky Doctore“ (wierszami łacińskiemi,

Najważniejszą z prac jego matematycznych jest ogłoszone w 1832—1833 w dwóch tomach po łacinie dzieło: „Tentamen juventutem studiosam in elementa matheseos purae introducendi etc.“. Do tego dzieła dołączone jest jako dodatek pismo syna jero Jana p. t. „Appendix scientiam spatii absoluti veram exhibens etc.“. Dramata jego: „Pau-zaniasz“ i „Mohammed“, uzyskały zaszczytne odznaczenie na pierwszym konkursie dramatycznym w Siedmiogrodzie (1814) i wydane zostały razem z innemi, „Szymon Kemény“, „Zwycięstwo cnoty nad miłością“, „Zwycięstwo miłości nad cnotą“ i „Sąd Parysa“, w r. 1817 w Szebenie (Hermannstadt). Na scenie wystawiane nigdy nie były, lecz cieszyły się wielką poczytnością. Wzorowane na niemieckim romantyzmie, obfitują w bogactwo fantazyi i piękne, głębokie myśli, ale brak im warunków scenicznych i psychologic mej prawdy charakterów. Mimo tych wad posiadały one w swoim czasie niezaprzeczoną wartość, jako świadectwa poważnych usiłowań nad rozwojem oddawna za-

niedbanego języka.

S. D. i B. J.

Bolyai Jan, syn poprzedniego (* 1802 r. w Siedmiogrodzie), matematyk i muzyk, służył w inży-nieryi wojskowej i zmarł w r. 1860 w Màros-Và-sàrhely. Wspomniana wyżej praca p. t. „Appendix scientiam spatii absoluti etc.“ zajmuje doniosłe miejsce w historyi rozwoju matematyki; wykłada w niej bowiem autor zasady nowej nauki, zwanej geometryą nieeuklidesową, do której doszedł samodzielnie i niezależnie od równoczesnych prawie badań geometry kazańskiego Łobaczewskiego. Praca ta była mało znana, dopiero w niemieckiem opracowaniu prof. Frischaufa p. t. „Absolute Geometrie nach Johann Bolyai“, stała się dostępną

szerszemu kołu matematyków.

s. n.

Bolzano, włoska nazwa miasta Botzen (ob.).

S. I).

F-n.

Bołchów, miasto' powiatowe 'w gubernii Orłowskiej, w bliskości granicy gubernii Kałuskiej i Tulskiej, nad Nugrem, lewym dopływem Oki, odległe od m. gubernialnego o 54 w. na północ.

Bolzano Bernard, znakomity filozof i mate matyk czeski (* w Pradze d. 5 października 1781 — f tamże 18 grudnia 1848). Z zawodu był kapła nem świeckim i profesorem umiejętności religii w uniwersytecie. Głęboki i oryginalny w pomysłach, łączył on wykład prawd religijnych z filozofią, wszakże poglądy jego narażały go nieraz wobec zwierzchników na wielkie przykrości. W r. 1819 opuścił stanowisko profesorskie i oddał się z zapałem badaniom naukowym i filozoficznym. Prace j^go, lepiej dopiero poznane w ostatnich czasach, zjednały mu ważną kartę w historyi rozwoju umysłowości, a zwłaszcza wydana w r. 1851 przez ucznia jego Prihonskyego rozprawa p. t. „Die Paradoxien des Unendlichen“ (Paradoksy nieskończoności), przedrukowana w r. 1889 w Berlinie, stanowi ważny przyczynek do filozofii matematyki. W pracy tej, wierszy 25). uderzającej oryginalnością poglądu, rozbiera on krytycznie pojęcia nieskończonościowe, czyli graniczne, w matematyce używane, i staje na stanowisku idealistycznem, podług którego owe formy nieskończonościowe (np. liczby ifieskofiezone) nale- a od Moskwy o 325 w. na południo zachód, 26,626

And. S.

And. S.

And. S.

m-ców (1888). Miasto rozwija się szybko, dzięki handlowi produktami rolniczemi, który z czaruo-ziemnych okolic idzie na Orzeł, B., Kaługę do Moskwy; przemysł także nie bez znaczenia, zwłaszcza co się tyczy wyrobów konopnych, mydlarstwa, garbarstwa i wytłaczania oleju. Dawniej było stolicą udzielnego księstwa.—P o wiat B-ski ma 2,970 km. □ i 141,624 m-ców; leży częścią południową w c?arnoziemie, chociaż i północna jest dość urodzajną; głównem zajęciem ludności jest rolnictwo i handel.

Bołgary, wieś w gub. Kazańskiej, powiecie Spasskim, na lewym brzegu Wołgi, z ruinami Buł-garu v. Bołgaru, głównego niegdyś miasta nad-wołżańskich bułgarów, znanego u kronikarzy rus-skich pod nazwą „Wielkiego grodu“. W X w. miasto to prowadziło znaczny handel i miało liczyć do 10,000 m-ców. Mongołowie zniszczyli je dwukrotnie w XIII i XIV w., tak, że odtąd nie mogło już podźwignąć się z gruzów, zwłaszcza wobec szybko wzrastającego sąsiedniego Kazania. Zwaliska są nader ciekawe i rozrzucone na znacznej przestrzeni, między niemi ruiny pałacu chana, minaretów i meczetów, grobowców z napisami tatar-skieini, arabskiemi i mongolskiemi i t. p. Znaczna część wydobytych przedmiotów znajduje się w muzeach Kazania, Moskwy i Petersburga. Badaniami zajmowali się Pallas, Erdmann, Humboldt, Berezin, S-t Martin, Szpilewski i inni.

Bołgrad, miasto nadetatowe w gubernii Bessa-rabskiej, przy drodze żelaznej Reni-Bendery i przy uściu Jałpucha do jeziora Jałpuskiego, jest osadą względnie nową, zaludnioną w znacznej części przez emigrantów bułgarskich, którzy w Rossyi szukali schronienia; po wojnie Krymskiej pokojem paryskim przeszło do Mołdawii, po ostatniej zaś wojnie turecko-rossyjskiej przyłączone do Bessara-bii. B. jest miastem porządnie i prawidłowo zbu-dowauem, ma gimnazyum bułgarskie, kilka mydłami, cegielni i garncami, przystań na jeziorze i rzece i 8,179 m-ców, trudniących się rolnictwem i handlem. W okolicy wiele wsi bułgarskich, oraz ślady dawnych okopów rzymskich.

Bołtin Jan, historyk russki (* 1735—fl797). Od szesnastego roku życia przez lat 18 służył w gwar-dyi konnej, potem był dyrektorem komory celnej w Wasylkowie, w gub. Kijowskiej, skąd w r. 1779 przeniesiony został do Petersburga, do głównej kan-celaryi poborów celnych, a po zamknięciu jej i.bjął obowiązek wpierw prokurora, a później członka kol-legium wojennego, który sprawował aż do zgonu. Po-za pracą swą urzędową z wielkiem zamiłowaniem oddawał się zajęciom naukowym, szczególniej zaś badaniom historycznym. Przy współudziale 4. Musina-Puszkina i Ełagina wydał on znakomity pomnik starożytnego piśmiennictwa russkiego, „Russką Prawdę“, według najdawniejszego i najzupełniejszego jej odpisu (1792 w Petersburgu, 1799 w Moskwie); zasłużył się przy układaniu słownika Akadeniii rus. i napisał traktat obszerny o życiu sta-rorussów. Najprzedniejszem zaś dziełem jego były uwagi nad „Histoire physique, morale, civile et politique de la Russie encienne et moderne“ Leclerc’a, który, chcąc niby zapoznać Europę z życiem wewnętrznem Rossyi pod wszystkiemi względami, wiele rzeczy błędnie przedstawił, wiele zaś tendencyjnie przekręcił, lub sfałszował. B., krok w krok idąc za autorem francuskim, w refutacyi swojej prostuje albo zbija jego poglądy, stronicę po stronicy i ledwie nie wiersz po wierszu. Uwagi te odznaczają się gorącą miłością swej ojczyzny, a zasadzają się na porównaniu Rossyi z Europą zacho-chodnią, głównie zaś z Francyą, mają zaś na celu udowodnienie, że wszystko to, za co cudzoziemcy tak urągają Rossyi, zdarzało się i zdarza u nich samych, nieraz nawet w nierównie wyższym stopniu. Na poparcie dowodów swoich autor przytacza mnóstwo faktów, dotyczących oświaty i kultury ojczyzny swojej w ogólności, szczególniej zaś w wieku XVIII. A ponieważ Leclerc oświadczył, że większą część swoich wiadomości historycznych zawdzięczał dziejopisowi Rossyi, księciu M. Szczerbatowo-wi, B. więc, polemizując z fraucuzem, dotykał również, lubo z wielkiem umiarkowaniem, i tego także, kto mu materyałów dostarczył. Szczerbatow sam wystąpił w swojej obronie, w formie listu do przyjaciela, na który B. napisał ostrą odpowiedź, 1789, a w ślad za tern zabrał się do rozbioru szczegółowego całej historyi swego przeciwnika; owocem zaś tej pracy były „Uwagi krytyczne nad historyą ks. Szczerbatowa*, które wyszły po śmierci obu autorów r. 1793—94 w 2 tomach. Prace historyczne B-a pozostawiły ślady niezatarte w literaturze rus-skiej: jego poglądy i wywody zwracały na się zupełnie zasłużoną uwagę pisarzów czasów nowszych, znajdowały obrońców żarliwych i krytyków surowych, tembardziej, że poruszały nieraz kwestye, które stały się z czasem bardzo źywotnemi. Tak np., występując przeciw skutkom szkodliwym upę-dzania się jednostronnego za tern wszystkiem, co jest nowe a obce, B. skłania się ku epoce przedpio-trowskiej i pod tym względem w pewnej mierze był niejako poprzednikiem późniejszych słowianofl-lów. Był to pierwszy z pisarzy russkich, który uważał historyę za naukę, prowadzącą do poczucia się w swojej narodowości, usiłował zastosować ją bezpośrednio do życia i. znaleźć związek żywy między przeszłością a teraźniejszością. Pozostałe po nim papiery kupiła cesarzowa Katarzyna i darowała Mu-sinowi—Puszkinowi.—„9hii,hkji. Cjioßapb“.

Boma, główne miasto państwa Kongo, w Afryce równikowej i jedno z najważniejszych ognisk handlowych tej okolicy, leży na prawym brzegu rzeki Kongo w miejscu, gdzie największe okręty morskie mogą mieć przystań bespieczną, tu albowiem (200 km. przed uściem) kończy się krawędź tarasu górskiego, a z nią razem i katarakty, oraz prądowiny, rzeka uspakaja się, staje się głęboką i odczuwa przypływ i odpływ morza. Jest tu kilkanaście faktoryj europejskich, prowadzących handel tkaninami bawełnianemi, szkłem, naczyniami glinianemi i metalowemi, rumem, wódką, strzelbami, prochem, kością słoniową, olejem palmowym, orzechami ziemnemi i t. p. Domy przeważnie zbudowane są z desek wzdłuż wybrzeża rzeki i mają rozległe dziedzińce i składy, poza niemi

rozciągają się sady i ogrody, których właściciele kupcy, są zarazem plantatorami i hodują winną latorośl, ananasy, cytryny a także krzewy strefy gorącej. Osada liczy przeszło 100 lat istnienia, wogóle jednak rozwijała się powoli; dopiero utworzenie państwa Kongo i proklamowanie go w B-ie d. 1 lipca 1885 wpłynęło nieco na ożywienie handlu i wzrost ludności, co tembardziej rozwinąć się może, jeśli zamierzona droga żelazna, łączyć mająca B-ę z dalszem wnętrzem kraju, doprowadzoną będzie do skutku i jeśli polepszą się warunki bezpieczeństwa. Okolica jałowa i jednostajna.

And. S.

Bomarsund, cieśnina pośrói wysp Alandzkich na Bałtyku, nad którą leży ufortyfikowane przez Rossyan miasteczko Skarpans. W czasie wojny Krymskiej, sprzymierzeni bombardując forty, nadali miastu nazwę cieśniny i odtąd w historyi tej wojny mówi się o zdobyciu „Bomarsundu⁻* (ob.

And. S.

wne kwiatki z pokładów dolnego oligocenu w Aix opisuje jako B. sepultiflorum. Sap.

Bombard (z franc. Bombarde, niem. Bom-mert, Pommer lub Basspommer, włos. Bombard o) dawny instrument muzyczny, dęty, drewniany, podobny do szałamai i oboju, wśród których, jako posiadający dźwięki najniższe, spełniał rolę basu. Trzy były główne rodzaje B-u, które różniły się jedynie rozmiarami i nazwą. Największe (basowe) zwały się Bom bar do ne) średniej wielkości: Nicolo (tenorowe), najmniejsze (altowe): Bombard o picolo. Po wynalezieniu fagotu, B. wyszedł zużycia. Nazwę B-u, nosi także głos w organach, 16-to lub nawet 32 u stopowy,

Bombardon (franc,) instrument muzyczny podobny do tuby, dęty, blaszany, wielkich rozmiarów, do dziś dnia używany, głównie jednak w orkiestrach

J. K.

A. Pol.

wyraz Aland).

Bomba (ob. Granat).

Bombaceae. Wełniakowe. Plemię rodziny Ślazowych (Malvaceae), które przedtem poczytywane było za osobną rodzinę. Endlicher (w dziele swem Genera 998) plemię to zaliczył do rodziny Sterculia-ceae, którą obecnie także włączają do rodziny Malvaceae. H. Bâillon („Hist, des pi.“, IV, 104) plemię Bombaceae charakteryzuje w sposób następujący:

Kwiaty obupłciowe płatkowate. Kielich zrosłolist-kowy, nieprawidłowo roztwierający się, klapowany albo ucięty, lub, nierównie rzadziej, o pięciu działkach głębokich i dachówkowatych. Pręciki najczęściej jednowiązkowe zrosłe do pewnej wysokości bardzo zmiennej, wyżej rozdzielające się na 5—10 wiązek, które z kolei znowu się rozdzielają i podtrzymują każda wiązeczka od 2 — 8 pylników je-dnoworeczkowych, nerkowatych, lub skręconych albo kulistych, otwierających się dziurkami lub szparami. Szyjka słupka w nasadzie cała, przy wierzchołku także nie rozdzielona, albo rozdzielona na tyle krótkich znamieniowych łatek, z ilu komór składa się zalążnia. Owoc suchy, otwierający się lub nieotwierający się, którego pojedyńcze części nie odłączają się od osadnika. Zarodek o liście-niach listkowatych lub mięsistych, wyprostowanych lub zmiętych. Rośliny drzewiaste. Plemię to obejmuje 16 rodzai: Bombax L., Eriodendron DC.,

Ghorisia H. B. K., Pachira Aubl., Adansonia L.,

Quararibea Aubl., Cavanillesia R. et. P., Ochroma Sw., ttrnpea Schlechtl., Seleronema Benth., Durio L.,

Cullenia Wight., Neesia BI., Bosehia Korth., Coelo-stegia Benth.

Bombaceae (paleont). Szczątki, kopalne liści, nawet kwiatów, z roślin należących do tej rodziny, stanowiącej wedle niektórych botaników poddział tylko rodziny Slazowatych (Malvaceae), a mianowi- wojskowych. B. posiada 3 lub 4 wentyle, i stoso-cie rodzaju Bombax (Serecznik Chałub. — Sero- wnie do wielkości, stroi się w F, Es, C i B. Wyż-wnik Wodzie.) opisano z pokładów trzeciorzędowych, sze jego tony są łatwiejsze do wydobycia i pię-Tak Ettingshausen pod nazwą B. chorisiaefo- kniejsze; niższe zaś trudniejsze, i mniej przyjemnie Hum Ett. opisał pewne liście z Priesen i Kuczlinu brzmiące. W grupie instrumentów dętych blasza-w Czechach; jako B. oblongifolium Ett. i B. Neptuni nych, B. tęż samą spełnia rolę, jaką kontrabas inne liście z Radoboju w Kroacyi; B. Sturtii i B. w instrumentach smyczkowych.

Mitchelli z Nowej Hollandyi. Sap or ta znowu, pe-

J. A.

!§:

' f i

I

§ i r-Jüii- śri

i;; I

I! I

■ i

Hi

KgSj

Mi

I' ii

mlpsill ii ismasm

Fig. 29. Bombardon.

A. Pol,

Bombardowanie. — Jest to ostrzeliwanie usilno

i przeciągłe oguiem, przeważnie nawisowym, twierdz na liczne pojedyncze nitki, zakończone każda pyl -i miast nieprzyjacielskich. Celem jego jest zburzę- nikiem jednoworeczkowym, rzadko 2-woreczkowym. nie i obrócenie w perzynę składów z zasobami ży- Zdarza się czasami, że pręciki łączą się z sobą wności i amunicyi i pozbawienie przez to środków z 5 wiązek. Zalążnia wolna z szyjką pojedynczą, do obrony, przy bombardowaniu zaś miast idzie zal ończoną znamieniem maczugowatem, 5-kątnem, o to, aby przez burzenie domów prywatnych i żabi- j lub na 5 krótkich łatek rozdzielonem, 5-komoro-janie ludzi przerazić mieszkańców i zmusić do wywarcia wpływu na komendanta, żeby się poddał. Bombardowania używa się niekiedy, jako środka pomocniczego, przy oblężeniach i ściśnieniu twierdz i miast ze wszystkich stron, z pozbawieniem komunikacyi i wszelkiego rodzaju dowozów. Do bombardowania używa się dział wielkiego kalibru, przeważnie moździerzy i haubic. Ogień podtrzymuje się nieustannie w dzień i w nocy. Wskutek tego wydatek pocisków bywa zwykle bardzo wielki, a jednak niezawsze skuteczny. Świadczy o tem bombardowanie np. Sewastopola, do którego, w ciągu sześciokrotnego bombardowania, co się ciągnęło, razem wziąwszy, dni 40, wrzucono 600,000 pocisków i obrócono go formalnie w gruzy, a jednak w końcu trzeba go było zdobywać szturmem.

Wprawdzie w roku 1870 Niemcy zdobyli kilka twierdz francuskich za pomocą bombardowania, jak np. Tionville we 3 dni, Longwy w 5 dni, Monmidy we 4 dni; ale z Belfortem poradzić nic nie mogli i musieli się uciec do robót oblężniczych. Obecnie artylerya uzyskała w granatach i bombach torpedowych i kartaczowych straszliwy i bardzo groźny środek burzący i niszczący, skąd spodziewać się należy, że bombardowanie na przyszłość stanie się środkiem daleko skuteczniejszem, aniżeli było doić G.

aft

J. A.

tąd.

Bombardier—był to niższy stopień w korpusie artyleryi polskiej, odpowiadający gefreiterowi w piechocie. W r. 1767 w każdej z 6 kompanii, składających korpns artyleryi polskiej, znajdowało się pomiędzy niższemi stopniami: 2 fajerwerkerów, 5 oberbombardyerów, 8 bombardyerów i 17 kanonie-rów, a wszystkiego 35 niższych stopni, przy 4 oficerach. Podług etatu, ułożonego wskutek polepszonej płacy wojsku, powinno było znajdować się w r. 1778 w kompanii artyleryi: 2 fajerwerkerów, 4 oberbombardyerów, 8 bombardyerów i 35 kauonie-rów, przy 4 oficerach. Na zasadzie komputu z roku 1789, kompania artyleryi miała obejmować: 1 oberfajerwerkera, 6 fajerwerkerów, 10 oberbombar-dyerów, 24 bombardyerów i 107 kanonierów. W kompanii artyleryi za czasów królestwa kougreswego zawierało się: 23 podoficerów, 50 bombardyerów, 50 kanonierów 1-szej klasy i 150 kanonierów 2-giej klasy.

Bombax L. — Wełniak. Rodzaj z rodziny roślin Ślazowych (Malvaceae), typ plemienia Bom-baceae. Ma on kwiaty foremne i obupłciowo, z osadnikiem spłaszczonym, lub nawet wklęsłym. Kielich czasami zlekka kołozalążniowy, dzwonkowaty, ucięty, lub rozdzielony na 3—5 klap nieforemnych. Korona ślazowa, złożona z płatków wązkich. lub przewrotnie jajowatych, zazwyczaj omszonych, w przed-kwitnieniu skręconych, w podstawie zrosłych z sobą i z rurką wiązki pręcików. Pręciki w podstawie spojone z jedną wiązkę, u góry rozdzieloną wa, zawierająca na łożyskach kątowych liczne zalążki w kilka szeregach ułożone. Owoć torebka skórzasta, lub mniej więcej drzewiasta, otwierająca się po środku komór w pięć łupin. Ściany wewnętrzne torebki okryte gęstą wełną, otaczającą nasiona. Te ostatnie kuliste, lub jajowate, pod swoją skorupiastą skórą zawierają zarodek o liście-niach silnie pofałdowanych, otaczających korzonek prosty; bielmo bardzo skąpe. Wełniaki są drzewami wyniosłemi o gęstych koronach; liście ich na-przemianległe, długoogonkowe, palczaste, złożone z 3—9 listków całych, lub prawie całych, opatrzone w przylistki opadające; kwiaty już samotne, już

HE!?

JÄlfl

W\

jggg§

Kig. 30. Bombax.

zebrane w wierzchnotki nieliczno-kwiatowe, kątowe, albo wierzchołkowe. Znanych jest 10 gatunków, żyjących w strefie gorącej, z których 8 amerykańskich, 1 afrykański i 1 azyatycki. Drewno ich, z powodu, iż posiada w sobie liczne próżnie, wypełnione powietrzem, jest nader lekkiem i służy bądź do wyrabiania łodzi, bądź pływaków do sieci, Delikatna zaś wełna, porastająca wewnętrzne ściany torebek owocowych, nie daje się prząść i używać na tkaniny, tak jak włoski okrywające nasiona pokrewnego rodzaju Gossypium, stanowiące bawełnę, ale zato będąc sprężystą, wybornie zastępuje puch lub włos do poduszek i materaców, do wyrabiania kapeluszy i t. p., a nadto ma zastosowanie i w chirurgii. Wełna ta w gatunkach: B. Ceiba L., globosum Aubl., villosum MUL, jest pięknej barwy czerwonej.

Bombax (paleont.), ob. Bo mb ace ae.

Bombay. 1) B. prezydentura angielska w Indo-stanie, obejmująca część zachodniego wybrzeża półwyspu, oraz wyżyny Dekańskiej, między 14° a 28° 45' sz. pn. i 67° a 7Gl/₂° dł. wd. Gr. otoczona Be-ludżystanem, Radżputaną, Centralnemi Indyami, Cen-tralnemi Prowincyami, Berarem, Państwem Nizama, Państwem Mysore, prezydenturą Madraską i morzem

na 1 km. kw.

h-*    ►—i    O

46

ilość okręgów

23

Ludność w 1881 roku

Nazwa dywi-

63,884

116,698

29,699

158,120

140,173

4,145,959

5,752,120

3,359,833

7,594,775

2,542,976

Razem

508,573

Arabskiem. — Linia wybrzeża ciągnie się od uścia Indusu aż do Malabarskiego brzegu, na długości przeszło 1,500 km. i prócz półwyspu Gujarat z le-źącemi po obu jego stronach zatokami Cutch i Cam-bay, znaczniejszego rozczłonkowania nie wykazuje; natomiast przedstawia wiele wybornych przystani, z których największą i najbezpieczniejszą jest przystań m. Bombayu (ob. niżej). Pod względem układu pionowego kraj cały składa się z dwóch części; z obszernej niziny dolnego Indusu na północy, miej -scami piaszczystej, lub błotnistej, oraz z wyniosłości Zachodnich Ghatesów (Ghats), które zajmują część południową i spadają nagle ku morzu, a łagodnie ku wnętrzu i wyżynie Dekańskiej. Wyniosłość to niezbyt znaczna, gdyż najwyższe szczyty nie dosięgają nawet 1,500 m.; nie stanowi przeto poważnej przeszkody dla komunikacyi wybrzeża zachodniego ze wschodniem, zwłaszcza gdy posiada znaczną ilość nizkich i dogodnych przełęczy, które nawet całemu systematowi górskiemu nazwę swą nadały (ghat=przejście, schody, tarasy). Z przełęczy tych najważniejsza Bhor-Ghat (ob.). Oddzielne ogniwo stanowi półwysep Gujarat, przecięty kilkoma łańcuchami niewielkich wyniosłości i przechodzący ku północy w bagnistą nizinę. Geologicznie większa część obszaru należy do skał wybuchowych nowszych, które zajmują cały niemal półwysep Gujarat i całą przestrzeń od tegoż aż do 16° sz. pn. Skały te na północy, południu i wschodzie otoczone są utworami archaicznemi; w dolinach rzecznych i na samem wybrzeżu przeważają warstwy czwartorzędowe. Najważniejszą rzeką jest Indus, tworzący na terytoryum prezydentury deltę; od jego większych lub mniejszych wylewów zależy większa lub mniejsza urodzajność nadbrzeżnych pasów ziemi; nie jest to także bez wpływu na suche i spieczone miejscowości, leżące na wschodzie delty; prócz Indusu znaczniejsze rzeki są: Sabarmati, Mahi, Narbada i Tapti (wszystkie cztery wpadające do zatoki Cambay), oraz wielka ilość drobnych strumieni, spadających z gór Ghats do morza Arabskiego. Na wyżynie Dekańskiej biorą początek systematy rzek Godawari i Krishna, wraz ze znaczną częścią do-dopływów, lecz wody swe uprowadzają na wschód do zatoki Bengalskiej. Godnem jest także uwagi jezioro, a właściwie obszerna kałuża, płytka, błotnista, jaka wytworzyła się po trzęsieniu ziemi w 1819 r. między Indusem a Gujaratem; jest to tak zw. Ran,, którego wody spływają leniwo do zatoki Cutch. Klimat wogóle gorący; na północy śród niziny pustynnej i piaszczystej nieznośny i dla europejczyków szkodliwy; natomiast na wyżynie Dekańskiej i na zboczach górskich nieco chłodniejszy i zdrowszy. Pod względem opadów atmosferycznych wykazuje kraj znaczne kontrasty, gdy bowiem zachodnie stoki Ghatesów dochodzą do 250 cm. wody spadłej z deszczu rocznie, to wyżyna Dekańska ma tylko 50 do 100 cm., a okolica dolnego Indusu zaledwie

10—20 cm. Skutkiem tego i roślinność, zależna zawsze od czynników, wilgoci i ciepła, ulega stosownie do okolicy wielkim zmianom: na północy śród gorąca i suszy rozwinąć się nie mogła, tam też powstała pustynia, znana pod nazwą Indyjskiej (Thar),

Encrklopedr* Pniriitihna Iluitr. T. TOC

gdy tymczasem na wybrzeżu południowem bujność i rozmaitość świata roślinnego w niczem prawie nie ustępuje Bengalowi i najlepszym międzyzwrotniko-wym okolicom. Główną produkcyę kraju stanowi bawełna, w wielkiej ilości wywożona do Europy, obok tego rośliny strączkowe, ryż, trzcina cukrowa, tytuń, pieprz i indygo. Z ciał kopalnych najważniejszą jest sól. Świat zwierzęcy właściwy całemu In-dostanowi; należy jednak wyróżnić lwa krótkogrzy-wego (Gujarat), dzikie osły na północy i specyalną rasę koni Kąty awarskich na Gujaracie. Przemy sło-wość dosyć znaczna: wyrabiane są tkaniny bawełniane, brokatela, materye przetykane złotem i srebrem, dywany, naczynia ^miedziane i żelazne, broń, różne przedmioty z kości słoniowej, włókua kokosowego, gliny, laku, drzewa, skóry i t, p. Handel, dzięki stolicy kraju, B-owi, oraz wielu niższego rzędu ogniskom, jest bardzo ożywiony, zwłaszcza, że wspiera go sieć kolei żelaznych, przebiegająca w różnych kierunkach i dosięgająca najważniejszych miast Indostanu, a mianowicie: Kalkuty, Madrasu, Allaha-badu, Lahoru i innych. Jest to nietylko handel wewnętrzny, ale na wielką skalę handel zewnętrzny, wszechświatowy. Ludność składa się z dwóch głównych szczepów: hindusów i drawidów; pierwsi, do aryjskiego szczepu należący, wyznają w ⁴/₅ brami-nizm, a w ¹/s islam i mówią kilkoma narzeczami, z których najważniejsze są: Mahratta, Gujarat, Sindh i Konkan, drudzy natomiast należą do pierwotnych ludów Indostanu i tworzą kilka enklaw pośród hindusów, dzieląc się na plemiona Bhila, Kola, Dhangar, Ramusi, Kanarowie i t. p. Mieszkają tu nadto europejczycy, afganowie, beludźowie, persowie, jednakże ich liczba wynosi zaledwie l°/0 ogółu ludności. Politycznie dzieli się kraj cały na dwie główne grupy: a mianowicie: na państwa lenne, rządzone przez własnych książąt pod kontrolą i kierunkiem anglików, oraz na prowincye bezpośrednie. Te ostatnie rozpadają się na dywizye i okręgi, których rozległość i ludność następująca podaje tablica:

Powierzchnia w km. kw.

zyi

łącznie z Państwami leunemi

ł. Karnatik

2.    Dekan

3.    Konkan

4.    Gujarat

5.    Sind

23,395,663

Podług spisu, dokonanego w 1891 r. i przy uwzględnieniu zmian tery tory alnych, jakie zaszły przez przyłączenie części niektórych okręgów do sąsiedniej prowincyi, ogólna ludność wynosi obecnie 26,884,840 głów na powierzchni 504,928 km. □

14

czyli przeszło 53 na 1 km. Z tej cyfry na bezpo- | żyli kres anglicy. Enropejczycy w nowszych cza-średnie posiadłości wielkobrytańskie przyp. 321,463 sach zawitali tu po raz pierwszy w 1498 pod Vasco-km. □ i 18,825,080 miesz. czyli 59 na 1 km. □, de-Gamą, który wylądował w Kalikucie (Calicut); zaś na państwa lenne 183,465 km. □ i 8,059,760 Portugalczycy pod wodzą Albuquerque’a zdobywają mieszk., czyli 44 na 1 km. □. Na czele całej pre- Goę w 1503 a wyspę B. w 1532 r.; wyspę tę od-zydentury stoi gubernator cywilny, zaś na czele stępują anglikom w 1661 r. W dwadzieścia kilka wojsk, t. z. „Commander in Chief“, obaj zależni od lat później, mianowicie w 1687, miasto B. staje się wice-króla indyjskiego w Kalkucie, w niektórych jeduem z najważniejszych ognisk kompanii wscho-zaś przedmiotach od sekretarza stanu dla Indyj dnio-indyjskiej, jednak od r. 1773 przechodzi pod w Londynie. Armia prezydentury składa się z wojsk zwierzchnictwo Kalkutty. Wojny, jakie Anglia proeuropejskich w liczbie 10,557 i z wojsk tuziemców wadziła z Mahrattami od 1774 do 1818, utwierdziły w liczbie 21,089 (1886).—Dzieje. Napisy na ska- jej władzę nad południowemi dywizyami, północna łach Girnaru i w jaskiniach Karle świadczą, że zaś dywizya Sindh przyłączoną została dopiero około III w. przed Chr. panował tu buddyzm, pó- w 1843 po zwycięstwie, odniesionem przez Ch. Na-źniejsze zaś napisy mówią o istnieniu potężnych piera nad miejscowym Radżą Stopniowe rozszerza-dynastyj Valabhi i Czalukija. Wszakże pewniejsze nie kraju przez anneksyę pojedyńczych dzielnic na-wieści poczynają się z chwilą, gdy islam szerzyć stępowało jeszcze w latach 1848, 1860 i 1861. —

ijr;.

-V

MS"**

gl

; .';:r

Lj

Wi

SM

ÜI

a*r-

mm

■■ ■

V, -

El

V;

7 mwmWli$ÆiÏÏ%

Fi

'à

MM

IL

mâ

Fig. 31. Bombay (miasto).

się począł w tych stronach. Muzułmanie, przybyli z Afganistanu, dążą stopniowo do ogarnięcia półwyspu, zdobywają Gudżarat (1024—-1297) i usadowiwszy się w Dehli, rządzą stąd krajami tutejszemi aż do 1403 r. Ahmed I założył w 1413 samodzielną dynastyę w Ahraedabadzie, tę atoli strącił Ak-bar w 1573 r. i odtąd państwo Ahmedabadu podlegało władzy wielkich Mogołów, dopóki w 1707 r. nie dostało się aryjskim Mahrattom; w końcu anglicy obejmują je 1818 roku Co się tyczy Dekanu, istniało w nim kilka samodzielnych państw maho-metańskich w XIV—XVII w. (zwłaszcza Bidżapur, Ahmednagar), później jednak dostały się wielkim Mogołom i Mahrattom. Władzę ostataich ugruntował głównie Siwadźi w XVII i założył fundament świetnego rozwoju państwa, któremu jednak poło-

2) B., stolica poprzedniej prezydentury, na zacho* dniem, Malabarskiem wybrzeżu półwyspu Indostań-skiego, pierwszorzędny port handlowy wszechświatowego znaczenia, 804,000 mieszk. Nazwę wywodzono dawniej w sposób wielce łatwy i prosty, ale powierzchowny, od portugalskiego böa bahia=franc. bonne baie=.dobra zatoka; lecz ponętny ten wykład nie mógł ostać się Wobec nowszych badań, według których nazwa miasta pochodzi od bogini Mumbai

v. Bumbai, mającej swoją świątynię tu i w okolicznych osadach Mahrattów. Na wyniesienie B-u do rzędu najpierwszych ognisk handlowych świata złożyło się wiele nader ważnych czynników, jakieuii są: łagodny i zdrowy klimat tutejszy, żyzna i do-dobrze zaludniona okolica, głęboka i bezpieczna przystań, udogodniona przytem najświeższą techni-

And. S.

Bombek herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w prawem czerwonem polu lew złoty z podniesionym ogonem i wywieszonym językiem, wspinający się w prawo; w lewem błękitnem polu pas srebrny, od góry z prawej ku lewej dolnej stronie na ukos tarczy; na pasie pięć róż czerwonych. Nad hełmem korona szlachecka bez szczytu czyli klejnotu. Niektóre rody używają herbu Bombek odmiennie, albowiem na tarczy owalnej dwudzielnej, prawe srebrne pole rozdzielone jest na dwa pola: górne i dolne, w których znajduje się po pięć czerwonych róż, w lewem zaś czerwoni m polu lew złoty z podniesionym ogonem, wywieszonym językiem, koroną na głowie i jakby się wspinał w prawo, stojąc tylnemi

ką inżynierską, mnóstwo linij dróg żelaznych, łączących miasto z najprzedniejszemi emporyami handlo-wemi Indostanu, przedewszystkiem zaś wyjątkowo dogodne położenie geograficzne na tern właśnie wybrzeżu bogatego półwyspu, które zwraca się ku Europie. W czasach dawniejszych, gdy dążące do Indyj wschodnich okręty opływać musiały Afrykę i Przylądek Dobrej Nadziei, pozostawiały one B. na stronie i kierowały się na Madras ku Kalkucie. Przedsiębiorczość handlowa uznała drogę taką za uciążliwą, kosztowną i długotrwałą, poczęła więc szukać drogi tańszej i krótszej i w tym celu skierowała ruch handlowy i pasażerski przez Gibraltar na przesmyk Sueski. Towary wyładowywano ze stat ków w Aleksandryi lub Damiecie i lądem przewożono je do Suezu, gdzie już czekały okręty z B-u i zabierały transporty dla siebie przeznaczone. Na takiej zmianie ponoszono wprawdzie pewne koszty na dwukrotne ładowanie statku, ale odbijano je sowicie zyskiem czasu 8—10 dni. Stosunki te polepszyły się jeszcze bardziej z przekopaniem kanału Sueskiego, gdyż okręty bez przeładowywania, a nawet bez zatrzymywania się, i to w krótszym jeszcze czasie, płynąć mogły swobodnie z Londynu i Gibraltaru, lub Marsylii, wprost do B-u. Parowiec z Brindisi do B-u wymaga 14 dni, z Marsylii 16. W dal-szem rozwinięciu ruchu handlowego i pokrycia kraju siecią dróg żelaznych, stał się B. głównym odbiorcą towarów europejskich, przeznaczonych dla całego niemal Indostanu, i głównym składem produktów indostańskich, przeznaczonych dla Europy; wszystko to bowiem, co dawniej drogą morską dowożone lub rozwożone było, załatwia się dziś na półwyśpie daleko prędzej drogami żelaznemi. Jakoż np. gdy parowiec z B-u do Kalkuty wymaga około dni dziewięciu, droga żelazna potrzebuje na to tylko 60 godzin. Jest więc B. rozdzielaczem towarów europejskich między ważniejsze miasta półwyspu i zbiornikiem wszelkich, z dalekiej nawet okolicy pochodzących, a na wywóz przeznaczonych produktów; jednocześnie zaś jest on bramą Indostanu. na oścież ku Europie otwartą, i pośrednikiem w handlu między nią a światem wschodnim australsko-azyatyc-kim. Dotąd przewyższa go znaczeniem i wielkością obrotów handlowych jedna tylko Kalkuta. Miasto leży na południowym cyplu małej wysepki t. im., mającej 18 km. długości, a około 6 km. szerokości i połączonej z lądem za pomocą potężnej grobli, po której przebiegają pociągi, zbiegających się tu dróg żelaznych. Wnętrze nie jest pociągające: ulice wprawdzie bardzo ożywione, ale wogóle ciasne, kręte, miejscami brudne, gmachów wybitniejszych brak, natomiast okolica najbliższa tonie śród bujnej roślinności zwrotnikowej, pokrywającej wzgórza malownicze i otaczającej tysiące willi bogatszych europejczyków i tuziemców, bród ludności przeważają hin-dusowie bramińscy (62°/₀), następnie idą kolejno mahometanie (20°/₀), persowie (9x/₂⁰/V i chrześcia-nie (B¹^⁰^)» — między ostatnimi czwartą część stanowią europejczycy, trzy czwarte tuziemcy.—Ogólny obrót handlowy dosięgną! w 1887 roku 1,200 mil. marek, z czego na przywóz przypada 520 mil., a na wywóz 680 mib Głównym artykułem wywozu jest

bawełna, której wartość wynosi z/₅ ogółu towarów eksportowanych: (220 mil. marek), po niej następu ją: pszenica, juta, opium, indygo, herbata, wełna i skóry. Między towarami, przywożonemi przez B. do Indostanu, najważniejsze miejsce zajmują fabrykaty europejskie, jako to: tkaniny bawełniane, cukier, machiny wszelkiego rodzaju, wyroby metalowe z żelaza, miedzi, bronzu i t. p. Przemysł do niedawna stał na nizkim stopniu, ostatniemi jednak czasy szybko się rozwinął, zwłaszcza pod względem wyrobów bawełnianych. B. jest siedliskiem gubernatora całej prezydentury, sądu apelacyjnego, uniwersytetu, biskupa katolickiego i biskupa anglikańskiego, wielu klubów angielskich, wielu szkół średnich i wyższych (między niemi kolegium jezuickie bardzo uczęszczane, oraz Elphinstone College); garnizon składa się z pięciu bateryj artyleryi, z regimentu europejczyków i 3 batalionów piechoty krajowej. Godnym jest zaznaczenia rozwój prasy: wychodzi tu mnóstwo gazet i czasopism w języku no-wo-indyjskim i angielskim, z nich niektóre doszły do powagi pierwszorzędnych dzienuików, jak np. „Bombay Gazette“ oraz „Times of India'. Między towarzystwami uczonemi pierwsze miejsce trzyma azyatyckie Towarzystwo: „Bombay Branch“. Starsza część miasta nosi nazwę Fort i mieści w sobie wiele gmachów publicznych, jak np. pałac rządowy, uniwersytet, pocztę, ratusz, urząd celny, mennicę, sąd najwyższy, piękną katedrę i t. p. Europejczycy mieszkają głównie na wzgórzu Malabar Hill, gdzie nowa dzielnica prawidłowo założoną została i z czasem stać się może najpiękniejszą częścią miasta. Między Fortem a wzgóizem Malabar u rozciąga się dzielnica krajowców, B. właściwy, zwany Czarnem miastem, Black Town. Na najwyższym punkcie Malabaru wznoszą się słynne „wieże milczenia“, na których parsowie składają ciała umarłych sępom na pożarcie. Wodę do picia otrzymuje miasto rurami z odległych dwóch jezior: Vihar i Tulsi, leżących o 24—30 km.—Por. Hunter: „Imperial Gazetteer of India“ (Londyn, 1885);— Jolly: „Eine Reise in Ostindien“ (Berlin, 1884 roku).

Fig. 32 Bombek (herb).

K. J.

łapami na złotej szlacheckiej koronie. Herbem Bombek, jak rysunek przedstawia, pieczętują się:

Bombekowie, osiadli w Sandomierskiem 1697 r.— i Małkowscy, (Niesiecki, Warszycki, Borkowski.—

„Herb. rod. szl. Kr. Pols.“).

Bombelli Rafaele, matematyk włoski, pochodził z Bolonii, żył w wieku XVI-ym, data jego urodzenia i śmierci nie są znane. Jest autorem sławnego dzieła p. t. „L’Algebra, parte maggiore dell’ Aritmetica divisa in tre libri, nuovamente posta in luce“, wydanego w Wenecyi w r. 1572, a następnie w Bolonii w r. 1579. W pierwszej księdze podaje B. naukę o pierwiastkach, a zwłaszcza o wyciąganiu pierwiastku sześciennego z rozmaitych wyrażeń algebraicznych, w drugiej—wykłada właściwą algebrę, a mianowicie naukę o równaniach czterech pierwszych stopni z jedną niewiadomą; w trzeciej księdze zawiera się blizko Europa, B. minor i t. p.

300 zadań, odnoszących się do przedmiotów, podanych w pierwszych dwóch księgach. Dzieło to ma ważne znaczenie w historyi algebry, zwłaszcza ze względu na podane w niem sposoby rozwiązywania równań stopnia trzeciego.

Bcmbicyt (miner.), Pewien gatunek żywicy kopalnej, występującej wśród węgla brunatnego z Castel Nuovo, w dolinie górnej Arno, pod postacią bezbarwnych trój skośno-osiowych kryształków, topiących się przy 75° C., łatwo rozpuszczalnych w wyskoku, eterze i siarku węgla, a składających się czemne swe podszepty stał się przyczyną zguby według rozbiorów B e c h i z 74.56 węgla, 10.7 wo- wielu z pośród bojarów i narodu. Z jego też to

natchnienia, jak podają niektórzy, Groźny zamyślał

Bomby wulkaniczne (geolog.). Są to massy o ucieczce do Anglii. W r. 1571, od którego się lawy, wyrzucane z kraterów wulkanicznych w po- zaczął okres piąty okrucieństw, B. poradził Groźne-wietrze, w stanie napoły płynnym, przez wyrywa- mu, ażeby złoczyńców tępił za pomocą trucizny, jącą się z nich gwałtownie parę wodną i gazy. Wyso- i jak wieść niesie, umiał tak zręcznie preparować kość, do jakiej masy te wyrzucane bywają, jest bardzo dekokty z ziół, że skazaniec umierał od nich w ter-wielka, bo dochodzi na Etnie do 2000 metr., a w 1779 minie z góry oznaczonym. W końcu wszakże ten na Wezuwiuszu dochodziła do 3000 metr. Skutkiem niegodziwiec, oskarżony o zdradzieckie stosunki ze szybkiego wirowego obrotu w powietrzu, przybierają Stefanem Batorym, zginął w Moskwie na stosie, one okrągłą lub elipsoidalną, zwykle wydłużoną, „DHUHKJioneÆHueCKift cjioßapb“. buławiastą postać, i stężałe spadają na powierzchnię ziemi, zwykle wielkości pięści- do głowy ludzkiej.

Wyjątkowo bywają czasami i znacznie większe; tak wulkan Cotopaxi wyrzucił w 1553 r. bombę podobną,

K. J.

A S.

u.

W. K. Z

s. u.

doru i 14.74 tlenu.

mającą 3 metry średnicy.

Bombycidae, ob. Prządki.

Bombylidae (Bujankowate). Rodzina z rzędu owadów dwuskrzydłych czyli muchówek (Diptera), której przedstawiciele, na pierwszy rzut oka, przypominają nieco trzmiele. — Ciało mają grube, pękate, mocno włosami porosłe, które łatwo się ścierają. — Głowę mają półkulistą, kosmatą; oczy u samców stykają się na wierzchołku głowy, u samic rozsunięte; na ciemieniu troje oczek pojedyń-czych.—Rożki długości głowy, w nasadzie zbliżoue, naprzód zwrócone, ze stylikiem końcowym, lub wieńcem szczecinek. Trąbka pozioma, naprzód zwrócona, dłuższa od głowy, niekiedy długości ciała wy-równywająca. Skrzydła podczas spoczynku i lotu rozpostarte. Tułów zaokrąglony, z 6 do 8-u pierścieni złożony, nogi szczupłe. Nadlatują raptownie na kwiaty, zawisają chwilę nad niemi i wysysają miód. Inne siadają na drogach, lub tułają się po suchych wzgórzach. Znanych jest kilka rodzajów do tej rodziny należących z paruset gatunkami. — Najważniejsze rodzaje są: Bombylius L. (Bujanka), Anthrax Seop. (Drogosz), Hemipeuthes (Żałobnica), Pipunculus Latr. i t. d.

Bombylius L. (Bujanka). Posiada głowę węższą od tułowia, rożki zbliżone podstawami, o 1-ym członku dłuższym od 2-go, trzecim mocno wydłużonym i zakończonym prątkiem końcowym. Ciało gęsto włosami porosłe. Skrzydła również owłosione, zwjkle z ciemnemi plamami. Znanych jest wiele gatunków tego rodzaju, np. B. major

L. Czarno-brunatny, pokryty gęstemi, żółto-bruna-tnemi włoskami, które na piersiach i brzuchu są białawe. Skrzydła przy podstawie brunatne. Dorasta 8—12 mm. Pospolity na wiosnę. B. a ter L. Czarny i czarnemi włosami porosły. Połud.

A. S.

Bombyx, ob. Jedwabnik.

Bomslij, we współczesnych z nim aktach russkich zwany d o c h t u r (doktor) E 1 i s i e j, rodem z Ho-landyi. Wałęsał się długo po Europie, a nareszcie wygnany z Niemiec, przybył do Rossy i, gdzie zdołał znaleźć przystęp do C. Iwana Groźnego, który przyjął go na swojego lekarza nadwornego. Spostrzegłszy w monarsze podejrzliwość względem wszystkich, którzy go o taczali, B. starał się w nim podtrzymać chorobliwy ten nastrój umysłowy i przez nik-

Bomfim (José-Lucio Travassor -Valdes hrabia de), generał i mąż stanu portugalski (* 1787 f 1862). W 1807 r. walczył z francuzami, a w r. 1828 przeciwko dom Miguelowi i dopiero poddał się po zaciętym oporze na wyśpię Maderze. Gdy przybył dom Pedro w 1832 r., B. spieszył ofiarować mu swoje usługi i po zwycięztwie partyi konstytucyjnej wstąpił do gabinetu Sa-da-Bandeira, jako minister wojny i marynarki (1837 — 1841). Rewo-lucya w styczniu 1842 r. doprowadziła do władzy partyę absolutną, której przywódca, Costa-Cabral, obalił konstytuoyę z 1837 r. i następnie rozpuścił kortezy. B. powołał do broni liberalnych i zamknął się ze swymi stronnikami w cytadeli Almeida. Zmuszony do kapitulacyi (1844) uciekł do Hiszpanii; powrócił w 1846 r., żeby wziąć udział w powstaniu, pobił wojska rządowe pod Marcella, lecz zwyciężony przez Saldanhę pod Torres-Vedras, był wzięty do niewoli i zesłany do Afryki. Ułaskawiony po kilku miesiącach, miał jeszcze udział w powstaniu partyi republikańskiej pod koniec 1848 r., poczem usunął się zupełnie do życia prywatnego.

Bomilkar,jfmię dwóch wodzów kartagińskich i nu-

midyjczyka. — l) Jeden wysłany był w r. 310 przed Chr. razem z Hannonem na czele floty przeciw ty ranowi Syrakuz Agatoklesowi i został przez niego pobity. W r. 308, skutkiem powziętego zamiaru pochwycenia w swe ręce w Kartaginie władzy najwyższej, był uwięziony i skazany na śmierć. — 2) B. był wodzem floty kartagińskiej podczas drugiej wojny punickiej; w r. 217 przed Chr. dostarczył Hannibalowi posiłków na półwysep apeniński i w r. 210 pomagał oblężonym przez konsula Klaudyusza Mar-celusa syrakuzańczykom. W r. 214 wysłany był powtórnie z dużą flotą do Syrakuz, ale, spotkawszy się z flotylą rzymską w drodze, nie odważył się wylądować w Sycylii, lecz popłynął do Tarentu i zna- lorytem prawdziwym, cznie się przyczynił do zdobycia tego miasta. — 3)

du souverain Pontife“, i „Exposé des vrais principes sur l’instruction primaire et secondaire, considérée dans ses rapports avec la religion“, które jakkolwiek wyszły bezimiennie, łatwo jednak dawały poznać autora i obudziły polemikę bardzo gorącą. * Bommel (van) Eliasz, malarz holenderski współczesny (* 1824 r. w Amsterdamie), uczeń akademii tamtejszej, następnie kształcił się w Paryżu i Brukselli, podróżował po Europie, pracował czas jakiś w Wenecyi, Pradze i Wiedniu. Najlepsze obrazy jego przedstawiają widoki miast holenderskich, ulice Amsterdamu, Rotterdamu, Dor-

trechtu. Odznaczają się wybornym rysunkiem i ko-

w. o.

Bomokandi, jeden z lewych dopływów rzeki

tąd należycie niezbadany, a znany tylko częściowo z opisów Junkera, Casatego i Mianiego; źródła jego leżą przypuszczalnie w górach Schweinfurtha, na północo - zachód od jeziora Alberta, — uście zaś

And- S.

B. ulubieniec króla numidyjskiego Jugurty, któremu Uelle (systemat Kongo), w Afryce równikowej—do towarzyszył w r. 110 przed Chr. do Rzymu; on to był sprawcą zuchwałego morderstwa, dokonanego na siostrzeńcu króla, Massywie, w samem mieście Rzymie. W r. 109 walczył przeciw Metellusowi. Później za zamiary zdradzenia Jugurty i wydanie go rzy- w kraju plemienia Ababuo.

N.

mianom został śmiercią ukarany.

Boiïionikes. Tytuł nadawany u Spartan ehłop-

szą liczbę rózg przed ołtarzem Artemidy. Próba ta, sięgająca najdawniejszych ustanowień spartańskich, była jeszcze w użyciu za czasów Cycerona (Tusc. II, 14) i Pauzaniasza (III, 16, 11). Plutarch dodaje, że był to jeden z tytułów najzaszczytniej-szych (Likurg, 18, 2). Jakoż świeże odkrycia, dokonane na polu napisów, wskazują, że na grobowcach, obok innych funkcyi i dostojeństw zmarłego, nie pomijano i zdobytego w ten sposób tytułu B. (Le Bas i Foucart. „Inscr. du Péloponèse“; nr.

K. K.

Bommel, Boemel, Zalt-Boemel, starożytne cu, który najdzielniej i najdłużej wytrzymał najwięk-miasteczko w holenderskiej prowiucyi Geldryi, na lewym brzegu Waalu, przy drodze żelaznej Ucrecht-Hertogenbosch, było niegdyś silną twierdzą, którą hiszpanie zbudowali w 1599 r. (fort Andries), a którą zdobył Tureniusz 1672 r. i zburzył doszczętnie w r. 1674. — Horn odrestaurował ją wkrótce, została jeduak zdobytą później przez francuzów w 1794 r. i pozostawała w ich władzy aż do 1813 r.; dziś twierdza nie istnieje — miasteczko zaś liczy około 4,000 mieszkańców, trudniących się handlem i rolni-

ctwein.

175b).

And. S.

Bompart Marcellin Her eu 1 e, lekarz w Clair-mont-Ferrand, około połowy XVII wieku, konsy-liarz królewski, znany jako tłómacz licznych ustępów z dzieł Hipokratesa, Demokryta i Cae-

Bommel (van) Korneliusz Ryszard Antoni, biskup Leodyjski, głośny przewódzca stronnictwa klerykalnego w Belgii (* 1790 w Lejdzie—f 1851 w Leodyum), wykształcony na uniwersytecie w Mo

F-ii.

Bomst, ob. Babimost.

Bon (arabski R a s • A d d a r). przylądek na morzu Śródziemnem w Tunisie, uważany dawniej za najpółnocniejszy kraniec Afryki, leży pod 37° 4' sz. pn. i pod 11° 2' dł. wsch. Gr. Przy pogodnem niebie wzrok sięga stąd na brzegi Sycylii (160 km.). W starożytności nosił nazwę Promontorium Mercu r ii, dla żeglugi niebezpieczny.

Bona (w starożytności Hippo Regius, później Hipp o na, stąd u arabów Bona, a także Bi led el Annab, u francuzów Bóne), znaczne miasto w Algierze, w departamencie Konstautyny, nad zatoką morza śródziemnego tegoż imienia, leży amfiteatralnie na stoku nadbrzeżnej wyniosłości Dże-bel Edough (1,000 m.) i przy uściu rzeki Sey-bouse, 29,640 m-ców, w tej liczbie 8,568 francuzów, 967 żydów i 4,000 załogi (1886). Sięga zamierzchłej starożytności i w szeregu stuleci ciężkie przechodziło koleje. Było rezydencyą królów numidyj-skich, a następnie od r. 46 przed Chr. przeszło pod władzę Rzymu i jako kolonia rzymska otrzy-

And. S.

nasterze, r. 1816 otrzymał święcenia kapłańskie, liusa Aurelian a. powróciwszy do Holandyi, założył wespół z Wyker-flootem i Nielem w Harlemie katolicki instytut wychowawczy, który pod jego kierownictwem nabył wkrótce wielkiej wziętości. A gdy w roku 1825 z ostatniemi szkołami kościelnemi i ten zakład został przez rząd zamknięty, B. usunął się do życia prywatnego, będąc zaś stanowczym przeciwnikiem polityki Wilhelma I, odrzucił ofiarowane sobie miejsce dyrektora kolegium filozoficznego w Lowanium, upatrywał bowiem w organizacyi jego wznowienie sy-stematu Józefa II. Wr. 1829 został biskupem Leodyj-skim i prałatem papieskim. Po ogłoszeniu niepodległości Belgii, stał się głową stronnictwa katolickiego w no wem królestwie, zajął stanowisko pośrednie między rządem a opozycyą i walczył o uznanie legalnego wpływu kościoła w sprawach szkolnictwa; obok tego zaś bardzo gorliwie zajmował się ulepszeniem szkół, kierowanych przez duchowieństwo, oraz doprowadził do skutku założenie uniwersytetu katolickiego w Lowanium. — Zasady swe wyłożył w wielu rozprawach politycznych, z których ważniejsze były: „Trois chapitres dans les arrêtés du mało nazwę: Colonia Gemella Julia Hippo-20 juin 1829“; „Essay sur le monopole de l’ensei- nensis Pia Augusta. Sw. Augustyn był bisku-gnement aux Pays-Bas“; „Sermon sur la primauté pem B-y, w której w r. 393 odbył się synod po-

And. S.

wszeehny przeciwko sekcie manichejczyków. Wandalowie zdobywają i palą miasto w 430 r., a w pięć lat później staje tu pokój między Gejzerykiem a Rzymem. W grudniu 535 r. zdobywają B-ę wojska Belizaryusza, to samo czynią arabowie w 647 r., którzy ją w gruzy obracają. Odtąd nowe miasto zwolna poczyna się wznosić w miejscu, o 2 km. na północo wschód od poprzedniego odle głem i dochodzi do niejakiego znaczenia, odbierane kolejno przez hiszpanów i maurów. Karol V dla ugruntowania władzy pierwszych, zbudował twierdzę, wszakże niedługo potem zajęli ją mau-rowie i dzierżyli w swem posiadaniu aż do r. 1832. Wtedy-to właśnie francuzi podczas walki o zajęcie Algieru zdobyli miasto, umocnili je cytadelą (dziś więzienie dla skazańców), przebudowali niemal z gruntu i nadali mu cechę przeciętnych miast europejskich. B. posiada sąd handlowy, dwa kościoły katolickie, zbór protestancki, synagogę, kilka meczetów, szpitale; prowadzi obszerny handel zbożem, rybami, rudą żelazną, skórami, bydłem i zajmuje pod tym względem czwarte miejsce w Algierze; handel znajduje wielkie ułatwienie w drogach żelaznych, łączących miasto z ważniej-szemi ogniskami kraju, oraz w dogodnej przystani, z której prawidłowo wychodzą parowce do Tunisu, Algieru i Marsylii. Lina telegrafu podmorskiego idzie stąd do Marsylii i Malty. Bliższa okolica między sąsiedniemi wyniosłościami przedstawia dość obszerną i nader urodzajną równinę, wydającą wszelkiego rodzaju zboże i owoce południowe, nieco dalej ku wzgórzom, bogate kopalnie żelaza i miedzi. Zwaliska dawnego miasta zajmują dość znaczną przestrzeń: są tu resztki dawnych murów, cystern, świątyń i t. p. B. pamiętna jest rzezią chrześcian, którzy w 1816 r. padli pod nożem fanatycznych maurów.

Bona (* 1494 — f 1557), druga żona Zygmunta 1 Starego, królowa polska. Pochodziła z włoskiej rodziny Sforza. Urodź, się w Medyolauie, 11 lutego 1494 r. W księstwie Bari, na samem południu Włoch położonem, wychowywała się pod okiem matki. Wyswatał Zygmunta z B-ą ces. Maksymilian I, mąż ciotki jej Blanki. Dał zapewnienie, źe dobra dziedziczne po matce spadną na B-ę, na co wyrobi zezwolenie Karola, króla hiszpańskiego, swego wnuka, i napisał list do Izabeli, aby (jak sobie król życzył) B-ie wielu z służby włoskiej nie dawała. Udali się posłowie polscy do Włoch, dopełnili aktu 6 grudnia 1517 roku w Neapolu. Z powodu zimna i czasu nie8po8obnego do żeglugi, nastąpił wyjazd B-y dopiero w dniu 3 lutego 1518 r. W kwietnią niedzielę stanęła w Ołomuńcu. Tu spędziła święta wielkanocne, po których przyjechała 13 kwietnia do miasteczka Morawicy, o dwie mile od Krakowa. W dwa dni później, 15 kwietnia, nastąpiło na upatrzonem miejscu spotkanie pary królewskiej. Wjazd do stolicy odbył się z wielkim przepychem, również jak ślub i koronacya królowej 18 kw. Z małżeństwa Zygmunta z B-ą urodziły się następujące dzieci: Izabela 18 stycz. 1579; Zygmunt August,późniejszy król polski, 1 sierpnia 1520; Zofia — 13 lipca 1522; Anna—18 października 1523; Katarzyna —1 listopada 1526. W r. 1533 poroniła B. na łowach w Niepołomicach. Pożycie małżeńskie 50 - letniego Zygmunta z B-ą było przykładne. Wpóźniejszych latach B. nie opuszczała ani na chwilę króla, pielęgnowała go w chorobie aż po dni ostatnie. Wychowaniem dzieci, które kochała, osobliwie zaś syna-jedynaka, zajmowała się bardzo gorliwie. Od pierwszych lat dzielenia tronu z Zygmuntem, interesowała się B. żywo sprawami państwa, kazała sobie o nich donosić Tomickiemu; król w listach pisał jej o każdej ważniejszej sprawie; ale stanowczy wpływ na nie datuje się dopiero od drugiego okresu, kiedy to korespondencya Hozyusza stwierdza, że „kto się chce jej oprzeć, nic nie wskóra“ że jest wszechwładną, rządzi państwem do spółki z Gamratem, bywa obecną na radzie senatu, wszyscy się jej boją, Zygmunt Aug. nie śmie kroku uczynić bez jej wiedzy. Wielkie, prawdziwie bezwzględne panowanie B-y było w ostatnich latach życia Zygmuptfa, kiedy 80-letni starzec już nic nie wiedział, co się w koło niego działo. Wprowadziła ona na dwór Jagiellonów wiele elegancyi i kultury włoskiej, przeszczepiła do Polski zasady, które łączyły się z nowemi kierunkami cywilizacyjnemi na zachodzie. Dwór Jagiellonów, dwory pańskie, wielu wybitnych ludzi przejęło się zwyczajami i manierami włoskiemi. Ekonomiczna, gospodarcza działalność B-y zasługuje na podniesienie, jako wielce dodatni rys pobytu jej w Polsce. Żądna bogactw, skupiła ogromne majątki ziemskie. We wszystkich jej dobrach panował zawsze wzorowy ład i porządek; zajmowała się sama instrukcyami dla rządców swoich, dawała iin szczegółowe rozkazy, starała się o swobody i przywileje; miasta swoje na kresach fortyfikuje i uzbraja przeciw napadom; zakłada nowe osady. B. wywiozła z Polski ogromne skarby. Zygmunt August nie chciał długo pozwolić ua wyjazd matki, starał się ją odwieść od tego zamiaru: ale kiedy B. koniecznie obstawała przy wyjeździe, mimo sprzeciwiania się panów, mimo wielką szkodę, przymknął oczy i zatrzymywać jej nie kazał. Sejm zezwolił także na wyjazd. Opuściła B. Polskę 1-go lutego 1556 r. Wywiozła podobno 24 wozy, naładowane srebrem, złotem i drogiemi klejnoty. Wiele pieniędzy pożyczyła cesarzowi na wyprawę przeciwko turkom, 420,900 duk. Filipowi II. Niedługo cieszyła się B. pobytem we Włoszech; 20 listop. 1557 umarła, prawdopodobnie podczas choroby otruta przez Pappacodę i jego wspólników. Trzy dni przed śmiercią napisała B. testament, w którym ustanawiała wprawdzie Zygmunta Augusta generalnym spadkobiercą, ale poczyniła liczne legaty, ks. barskie zapisała Filipowi II. Majątek jej przepadł dla Polski. O pożyczone Filipowi II sumy prawo-wano się długo, aż do r. 1794—nadaremnie. Leży B. w kościele św. Mikołaja w Bari, gdzie córka jej, Anna Jagiellonka, w roku 1593 położyła nagrobek. („Acta Tomiciana; „Epistolae flosii“*.—Przez-dziecki: „Jagiellonki polskie“. — Górnicki: „Dzieje w koronie“. —Pułaski w „Bibl. warsz.“, 1878, t. I.— Szujski; „Odrodzenie i reformacya“. — Morawski: „Z dworu Zygmunta Starego“.—Orzelski: „Bezkrólewia ksiąg ośmioro".—Kantecki: „Sumy ueapoli-tańskie“, — „Listy Zebrzydowskiego“ w wydaniu

Wisłockiego. — Finkel: „Poselstwa Jana Dan-tyszka“.)

gusta II i Rzeczypospolitej, orazB., wysłany w tym samym charakterze do Karola XII. Obaj porozumiewali się z prymasem Radziejowskim i Sapiehami; przez przekupionego Ottona Wellingka pobudzali króla szwedzkiego do wojny w Polsce i de-tronizacyi Augusta II. August, wpadłszy na ślady robót posłów francuskich, kazał ich aresztować, z powodu czego i Ludwik XIV prawem odwetu uwięzić kazał wszystkich polaków, przebywających w Paryżu. W grudniu r. 1702 du Heron pod eskortą saską przez terytoryum rzeszy niemieckiej odstawiony został do granic francuskich; B., uwolniony, zajął miejsce wydalonego, t. j. reprezentował w Rzeczypospolitej dwór wersalski, żeby zaś nie podzielić losu poprzednika, przebywał ostrożnie przy boku prymasa w Warszawie. Dwór francuski obmyślił przeciwko Austryi środek dywersyjny, mający się odbyć w znacznej części kosztem Polski: podsycanie w Węgrzech powstania, wywołanego przeciwko domowi habsburskiemu przez księcia Franciszka Rakoczego i Mikołaja Bereczyeniego. Widownią owej dywersyi miały być Węgry, arsenałem jej Polska, kierownikiem roboty B., pomocnikami jego panowie polscy. Jakoż znaleźli się w Rzeczypospolitej tacy, którzy, dzięki zabiegom B-a, weszli w szeregi agentów polityki węgierskiej króla francuskiego: prymas, Marcin Kącki wojewoda krakowski, Józef Potocki wojewoda kijowski, Sieniawski wojewoda bełzki, oraz damy: żona Sieniawskiego z domu Lubomirska i Towiańska wojewodzina łęczycka. Przechowywali u siebie Rakoczego i Bereczyeniego, których wyprawili pod strażą i opieką polską do Węgier; na wezwanie B-a słali tam ludzi zbrojnych, oręż i pieniądz. W lipcu r. 1703 August II, zaniepokojony tryumfami Karola II i wyzywającą pozycyą szlachty wielkopolskiej, podczas pobytu w Otwocku, za pośrednictwem kochanki swojej, podkomorzyny Lubomirskiej, rozpoczął zabiegi około zjednania sobie B-a. Ofiarował mu się wspierać zbuntowanego przeciwko domowi habsburskiemu Rakoczego, zachować neutralność względem sprzymierzonej z Fran-cyą Bawaryi, wreszcie wydobywać jeńców francuskich z niewoli austryackiej i formować z nich oddziały, iść mające na pomoc Węgrom. B. zdawał o tem sprawę do Wersalu, propozycye jednak przyjmował zimno, nie wierząc w szczerość wyrażanych przez Augusta II intencyi. Popierał owszem zamiary Karola XII w sprawie detronizacyi Augusta, utrzymywał poufną korespondencyę z Jakóbem Sobieskim, pretendentem do korony. Radził Ludwikowi XIV wziąć do serca sprawę „księcia Jakóba“ w widokach polityki francuskiej, jako mogącego być użytecznym w przedsięwzięciu Rakoczego na Węgrzech. Po usunięciu się z widowni Jakóba Sobieskiego, porwanego i uwięzionego z rozkazu Augusta II, B. uznał za rzecz stosowną podjąć sprawę kandydatury księcia Conti. Z Oliwy, gdzie rezydował, przez agentkę swą, francuskę Boudet, zjednywut dla protegowanego swojego umysły magnatów i szlachty, dopóki Karol XII nie wysunął kandydatury Stanisława Leszczyńskiego. Śród zamętu, panują-

Bona Jan (* 1609 w Mondo vi—f 1674 w Rzymie), mnich, a od r. 1651 generał zakonu cystersów, pełnił w Rzymie urząd konsultora kongrega-cyi Indeksu dzieł zabronionych i kwalifikatora in-kwizycyi; w r. 1669 został wyniesiony do godności kardynała. Napisał wiele dzieł liturgicznych i ascetycznych, jak np. „Tractatus historicus, sym-bolicus, asceticus de divina psalmodia“ (Rzym,

1653), „De sacrificio missae“ (t. 1658), „Rerum liturgicarum libri II“ (t. 1671), „De principiis vitae christianae“ (t. 1673) i t. d. Jego „Manduca-tio ad coelum“ (t. 1658) istnieje w przekładzie ks.

S(nar8kiego) p. t. „Przewodnik do nieba“ (2 tomy,

Wilno, 1844) i ks. A. S, Krasińskiego p. t. „Droga do nieba“ (Wilno, 1846 i wyd. II, 1863).

F-n.

Bona Giovanni della lekarz, profesor w Padwie (* 1712 w okolicach Werony), znany, oprócz swej rozprawy „przeciw nadużywaniu kawy“ (We-necya, 1751 i 1760), jeszcze z prac nad ospą „Dissertazione dell utilitate del salasso nel vajuo-lo“ (o pożyteczności krwi upustu w ośpie), oraz „Tractatu8 de scorbuto“ (1761) i „Historia aliquot curationum mercurio sublimato corrodenti perfecta-rum“ (Werona, 1757).—Alchemik, nazwiskiem Bona, imieniem Piotr, żył w Lombardyi w XIV wieku i cieszył się rozgłosem naukowym.

Bona Bartłomiej, administrator kolejowy włoski (* w Nizzy 1792 r.—f we Florencyi 1876 r.).

Studyował prawo, poczem wstąpił na służbę rządową i pracował w dyrekcyi kolei żelaznych. Przez ministra Desambrois powołany został na dyrektora kolei w Piemoncie, a za jego wpływem i pod jego zarządem ukończone zostały trudne pod względem warunków technicznych linie kolejowe: Turyn-Genua z tunelami pod Giovi i Alessandria-Arona. Zdolności i działalność B. zwróciły na niego uwagę hr.

K. D.

Cavoura, który mianował go generalnym dyrektorem kolei rządowych i znalazł w nim dzielnego współpracownika obszernych swoich planów. W r. 1859 został ministrem robót publicznych. Po pokoju w Villa franca powrócił na dawne stanowisko generalnego dyrektora kolei i piastował ten urząd do r. 1864. W tym czasie powołany został przez towarzystwo południowych kolei włoskich do uporządkowania interesów tegoż towarzystwa. Pojmując ważność zadania, z całą energią do końca swego życia pracował, aby zachwiane warunki bytu towarzystwa do porządku doprowadzić.

Bonac Jean Louis d’Usson (markiz de * ok. r. 1672, f 1738), dyplomata francuski z czasów Ludwika XIV. Używany był przez dwór francuski do negocyacyi dyplomatycznych w Holandyi, Szweeyi,

Polsce i Turcyi, gdzie w r. 1716 został ambasadorem. Działalność jego w Polsce przypadła na czasy najazdu Karola XII. Ludwikowi XIV zależało na przedłużeniu zamętu w Rzeczypospolitej, iżby uniemożliwić przystąpienie Augusta II do koalicyi mocarstw, biorących udział w wojnie o sukcesyę hiszpańską. W myśl takiej polityki działali w Pol- ccgo w Polsce, oryentował się B. dobrze i niemałe see w r. 1702: du Heron, poseł francuzki do Au- ¹ dworowi swemu robił usługi (Larousse: „Grand

w. s.

F-n.

F-n.

F-n.

dictionaire universel“, t. II, str. 915. Jarochowski: „Dzieje panowania Augusta II“, Poznań, 1874).

Bonacci-Brunamonti Marya Alinda (* 1842 w Perugii), poetka włoska, dała się poznać korzystnie już w r. 1856, ogłaszając „Raccolta di versi“, później „Canti nazionali“ (1860), do których natchnienie patryotyczne czerpała w ruchu narodowym 1859—60 roku. Po wyjściu za mąż za adwokata Piotra Brunamonti, umilkła na czas dłuższy. W ostatnich czasach zwróciła się znów do poezyi i ogłosiła między innemi „Nuovi canti“ (1887), a prócz tego kilka studyów literackich „Giacomo Zanella“ (1889), „Beatrice Portinarie: idealità della donna nei canti d’amore in Italia“ (1891) i inne. P or ówn. Kraus „Umbrische Lyrik. Alinda B-B.“ (w „Deutsche Rundschau“, 1892).

Bonacciouli (inaczej Bonociolus, Buonoc-ciuli. lub Buanoccioli) Ludwik, lekarz w Fe-rarze, żyjący w końcu XV i początku XVI wieku. Miał być podobno profesorem. Znanem jest tylko jego dzieło „Enneas muliebris“ (in folio bez daty i miejsca wydania, prawdopodobnie drukowane około 1480). Dedykowane jest Lukrecyi Borgii jako „Opiekunce sztuk i nauk“. Dzieło zajmuje się tylko fizyologią ciąży i porodu, jego naukowa wartość jest bardzo mała. Pojedyńcze rozdziały z niego wydawano później nieraz, jako oddzielne dzieła, a wyciągi znajdują się między innemi, w ciekawem wydawnictwie Wolfa i Spacha „Collectanea gynaeciorum“ (Strasburg, 1597). F‘n-

Bonacorsius (inaczej Bonacursius, czyli Buonacorsi) Bartłomiej, lekarz urodzony w Bolonii, tamże (1618) promowany na doktora, nauczał naprzód logiki, a potem medycyny praktycznej i napisał: .Tractatus de praeservatione et curatione pestis“ (1630), „Theorica medicina“ (1732), „Della natura de’ polsi“ (1645 i 1647), oraz rozprawy o moczu ludzkim i o chorobach zewnętrznych.

Bonacina Marek Eugeniusz, rodem z Włoch, lekarz nadworny Rafała Leszczyńskiego, wojewody bełzkiego. Znany ze swego udziału w słynnym procesie o czary i objawienia niejakiej Krystyny Poniatowskiej w Lesznie 1629 roku, gdzie wespół z Janem z Szamotuł (Jonstonem), Fechnerem i Libaviuszem, uznali ją, jako cierpiącą na chwilowe pomieszanie umysłu.

Bonacossus (inaczej Buonacossa) Herkules, lekarz z Ferrary, w początku XVI wieku czynuy w tern mieście i w Bolonii. Napisał: „De affectu, quern Latini tormina (kolka kiszkowa, rznięcie) appelant“ (Bolonia, 1552); „De curatione pleuritidis“ (1553); „De humorum exuberantiae signis ac serapiis“ (Bolonia, 1553).

Bona Dea. Imię, a raczej zastępujący niewy-głaszane imię, przydomek, którym Rzymianie oznaczali boginię płodności, zastosowanej zarówno do ludzi, jak do zwierząt domowych i płodów ziemi. W Grecyi podobna bogini zwała się „boginią kobiet“ (03Óę Yuva-y*£-ak kult jej był wyłącznie kobiecym, wzbronionym mężczyznom do tego stopnia, że grzechem było nawet nie umyślnie wedrzeć się w jego tajemnice. Herakles, prowadząc woły Ge-ryona, wielce spragniony, nie mógł otrzymać kropli wody od kobiet, zajętych właśnie odprawianiem kultu tej bogini: zemścił się, zabraniając nawzajem kobietom udziału w jego kulcie. Z Grecyi widocznie kult ten przywędrował do Rzymu razem z trady-cyami i szukał miejscowego gruntu: stąd też trądy cye tak się pomieszały, że do ładu z niemi przyjść nie można. W każdym razie boginię tę, pierwotnie nimfę leśną, łączą z Faunem, już to jako gwałcicielem, już też jako małżonkiem. To ją znowu utożsamiają z Ops i z Mają, która przewodniczy wzrostowi wszech rzeczy, i której imię równoznaczne jest z miesiącem majem, kiedy wszystko mnoży się i wzrasta, a stąd też w dniu pierwszym tego miesiąca odbywano jej uroczystość. Była też B. D. utożsamiana z Hekatą, Persefoną i Semelą, matką Bacha. Nareszcie pod imieniem F atu a uchodziła za czarodziejkę, niby Medea lub Cyrce, biegłą w leczeniu, obdarzoną zmysłem proroczym i przepowiadającą przyszłość niewiastom, jak Faunus mężczyznom.—Świątynię miała B. D. w Rzymie na pochyłości Awentynu, pod skałą, z której Remus postrzegał lot ptaków: stąd nowy przydomek: B. D. Subsaxana (podkamienna). Przybytek ten poświęciła w d. 1 maja westalka z rodu Klaudyuszów. Małżonka Augusta, Livia, po raz ostatni podźwignę-ła ten przybytek bogini, którą odtąd nazywano B. D. restituta (Owid: „Fasta“, V, 148). Nie w tej jednakże świątyni, ani nie w miesiącu maju, obchodzono główne jej uroczystości, lecz na początku grudnia i w mieszkaniu (Cycero do Attyka I) konsula lub pretora (in ea domo quae est in imperio); odbywały się bowiem one za cały lud rzymski (pro populo romano). Tam-to gromadziły się nocą kobiety pod kierunkiem westalek, przynosząc wszelkie kwiaty, prócz mirtu. Czyniły naprzód obiatę pokutną, złożoną z młodej świnki, oraz wina ukrytego pod imieniem miodu i mleka. Obiacie nadawano miano damium, sama bogini zwała się D a m i a, kapłanka zaś jej damiatrix, —nazwy pochodzące widocznie od greckiego demos (lud), a przypominające kult Demetry i prawdopodobnie razem z nim do Rzymu wprowadzone. Cycero („De legibus“: II, 9, 21) kult B. D. odnosi do czasu królów, i powiada, że nie było w Rzymie obiaty wcześniej ustanowionej i nadzwyczaj niej szemi obrzędami opatrzonej. Po obiacie, uroczystość pod wpływem wina, muzyki i tańców przybierała charakter coraz bardziej zmysłowy, który w mieście przynajmniej, za cesarstwa, wyrodził się w orgie, rozwiązłością dorównywające misteryom Cybeli i Bachusa (Juvenalis: Sat 2 i 6). Jakkolwiek udział płci męskiej był w tych zebraniach ściśle zabroniony, zdarzyło się jednak, że pierwszy Klodyusz, przebrany za arfiarkę, odważył się wkraść na jedno z nich, odbyte w domu Cezara; a zamach ten na religię państwową, pomimo hałasu jakiego narobił, uszedł bezkarnie. Dowód, że religia ta w końcu rzplitej wiele utraciła ze swego znaczenia, ustępując miejsca demoralizacyi. Prócz Rzymu, spotykają się wzmianki o istnieniu świątyń tej bogini i w innyęh punktach Italii, a ilość napisów świadczy, że o pomoc do niej często się zwłaszcza kobiety udawały. —

Czy to jako odmiana symbolu Cerery (grec. Demeter), czy Prozerpiny (gr. Persefone), B. D. w Rzymie długi jednak czas dla matron i matek rodzin stanowiła wzór godności, oraz typ płodności. Przedstawiano ją z berłem w ręku, jak Junonę, przyznając jej równie moc najwyższą. Wiadomo także z opisów starożytnych, iż nad głową jej przechylała się latorośl winna, a obok znajdował się dzbanek z winem i wąż poświęcony, węże też chowano w jej

świątyniach. Żaden przecież ze znanych pomników sztuki nie odpowiada ściśle tej symbolistyce. Przeciwnie, znaleziono w Pe-stum mouetę, przedstawiającą niewiastę klęczącą, z rogiem obfitości w ręku, i wyraźnym dokoła napisem Bona Dea Inne wyobrażenia tak samo mogą przedstawiać ją, jak Ce-rerę, lub Prozerpinę, do których B. D. widocznie się przystosowywa. Imię to nadawane było niekiedy i innym boginiom, jak „Bonus Deus“ bogom niektórym, dzięki pobożności ich czcicieli. (Motty: „De Fauno et Fauna sive Bona Dea ejusque misteriis“; Berlin, 1840.—Stoll: art. B. D. w „Realencyclopä-die“ Paulego. — S agi i o: art. Bona Dea, w „Diet.

K. K.

\gjJa a

Cs)']

Si

Fig. 33. Bona Dea.

des Antiq.“ Daremberga, r. 18?7.

Bonafide (inaczej Bonafides, lub Buona-fede) Franciszek, lekarz z Padwy, po ukończeniu studyów w tem mieście, tamże oraz w Rzymie praktykujący, objął później katedrę botaniki w We-necyi (1553), którą piastował tylko lat cztery. Jego dzieło lekarskie zajmujące się krwi upustem przy leczeniu zapalenia płuc nosi tytuł: „De cura pleuritidis per veneasectiouem adversus Coelium Ticensem“ (Wenecya, 1533).

Bonafides, dobra wiara Rzecz cudzą posiadać można jednak prawnie, jeżeli się nie wie, że ona do kogo innego należy. Takie posiadanie zwanem było w prawie rzymskiem „possessio bonae fidei, pos sessio justa“, pod tym wszakże warunkiem, ażeby nastąpiło bez zaboru gwałtownego, lub tajemnego i nie skutkiem dozwolenia właściciela: nec vi, nec clam, nec praecario. Posiadacz dobrej wiary, z upływem czasu w prawie oznaczonego, stawał się właścicielem rzeczy w jego posiadaniu zostającej, nie zwracał ani strat poniesionych przez właściciela z powodu nieuży wania tej rzeczy, ani dochodów z niej pobranych, po chwilę stanowczego wszczęcia przeciwko sobie postępowania sądowego o zwrot tej rzeczy ze strony jej właściciela. Te dobrodziejstwa, jak niemniej liczne inne, zapewnia posiadaczowi, a także i nabywcy rzeczy cudzej, działającemu w dobrej wierze, obowiązujące w kraju tutejszym prawo. Tak np. nabywca rzeczy ruchomej, który nawet bez formalnego tytułu, w dobrej wierze, wszedł w jej posiadanie, ma pierwszeństwo do jej zatrzymania na własność przed tym, komu ona została sprzedaną przez akt, sporządzony na piśmie, lecz

F-n.

nie wydaną. Ten, kto nie od właściciela prawdziwego kupił majątek nieruchomy za tytułem sprawiedliwym i posiadał go w dobrej wierze przez lat dziesięć, nie może być z niego wyrugowany; kto taki majątek nabył od właściela uznanego hypotecznie, nie wiedząc, iż on prawdziwym właścicielem nie jest, staje się wolnym od zakłóceń ze strony prawdziwego właściciela, już od chwili swojego nabycia; dobrej wiary trzeci nabywca (indossąnt) wekslu, na którego pokrycie wystawca nie dostarczył funduszu, ma prawo poszukiwać jego zapłaty od tego, kto weksel podpisał, przyjął lub indos jego pozyskał; przeciwko niemu nie mogą także być stawiane zarzuty, jakie by mógł czynić wystawca przeciw pierwszemu okazicielowi.

Bcnafos Józef, profesor medycyny w Perpi gnan, urodzony tamże 1725. Z pism jego zasługują na wspomnienie: o zarośnięciu odbytu wrodzonem, oraz, wiele ważniejsza, na owe czasy (1776) bardzo ciekawie napisana rzecz o wodach mineralnych „Mém. sur la nature et les propriétés des eaux minerales de la Presie“.

Bonafox de Malet Juliusz, lekarz paryski, znany w nauce z prac swych nad dławcem (krupem) „Mémoire sur le croup“ (1812), oraz badań nad suchotami płucnemi „Traité sur la nature et les traitement de la phtisie pulmonaire“ (1805). Zmarł 1817. Bliższych szczegółów jego życia odszukać nie mogłem.

Bonaini Franciszek (* 1806—f 1874), historyk włoski; wykładał w Pistoi historyę prawa, a w r. 1852 został generalnym intendentem archiwów państwowych w Toskanii i porządkował ar chiwa we Florencyi, Sienie, Pizie i Lucce. W r. 1870 zapadł na chorobę umysłową i umarł w domu obłąkanych w Collegliato. Ogłosił drukiem wiele źródeł do dziejów włoskich: „Storie Pisane“ (2 tomy, Flor. 1844—45), „Cronache e storie iue-dite della città di Perugia dal 1150 al 1563“ (2 t. tamże, 1851), „Statuti inediti della città di Pisa dal XII al XIV sec.“ (3 tomy, tamże, 1854 — 70) i t. d.

F. J.

F-n.

F-n.

Bonaire, wyspa na morzu Karybskiein, u brzegów Wenezueli, na wschód od Curaçao—należy do grupy wysp „pod wiatrem“—obejmuje 335 km. □ i 5,060 m-ców—górzysta, ma niezłą przystań, wiele drzewa budulcowego i soli—grunt urodzajny dostarcza roślin strączkowych; hodowla koszenilli. Podlega władzy holendrów; główne miasto B.

Bonald Ludwik Gabryel Ambroży, wicehrabia de, pisarz polityczny francuski (* 2 października 1754—f 23 listopada 1840), służył w muszkieterach królewskich; 1790 obrany prezesem zgromadzenia departamentalnego w Rodez, odmawia wprowadzenia w wykonanie ustawy o urządzeniu cywilnem duchowieństwa, podaje się do dymisyi i w styczniu 1792 emigruje, służy krótki czas w armii Kondeusza; zrażony niepomyślnym przebiegiem kampanii, osiada w Konstancyi, w Szwajcaryi. Tutaj ogłasza rzecz p. t. „Théorie du pouvoir politique et religieux“ (1796), 1797 roku pokryjomu wraca do Francyi, Wydaje w Paryżu kilka dzieł w ma-

And. S.

Eioyklopndy» F<vw«i»elm* Iluttr. T. XX.

teryachspołecznych p. t. „Essai analytique“,—„Traité (dobra ed. 1830 r.). Linia najstarsza B-ów florenc-du Divorce“,—„Législation primitive“ (1797—1802); kich wygasła 1799 roku," ze śmiercią kanonika we wszystkich tych pismach gorąco zwalcza J. J. Rus- Filipa B-ego; lecz jeszcze w początku XVI w., gło-sa i jego teorye polityczne, encyklopedystów i ich wa linii młodszej, Franciszek B. przeniósł się teorye społeczne i filozoficzne, w tradycyi ustnej uznaje jedyną naturalną i zdrową podwalinę porządku społecznego, poszukuje nadprzyrodzonych onej tradycyi początków, usiłuje ją odbudować i wykazać, że w rządach legi ty mistycznych a klerykal-nych została ona wiernie urzeczywistnioną. Jeśli po tej drodze zadaleko oczywiście się posunął w zacietrzewieniu reakcyjnem, nie był bez zasługi B., kiedy, wbrew nauce Russa, odmawiał jednemu żyjącemu pokoleniu burzenia od podstaw wszystkich naraz dorobków pokoleń poprzednich. Wykreślony przez Bonapartego z listy emigrantów, spółpracował stale, razem z Chateaubriand’em, z którym przyjaźnie się zbliżył, w czasopismach „Mercure de France“ i „Débats“. 1815 r. ogłosił ciekawe „Refléxions sur l’intérêt général de l’Europe”, gdzie przed Prusami ostrzega i domaga się utrzymania Renu, jako naturalnej granicy Francyi. Tego roku obrany od departamentu Aveyron do izby deputowanych; 1821 obrany ponownie; 1823 r. podniesiony do godności para Francyi przez Ludwika XVIII; wcześniej jeszcze (1822) mianowany był członkiem rady królew., zaś od 1816 zasiadał w akademii francuskiej. W izbach prawodawczych często głos zabierał, zawsze w obronie reakcyi, domagał się powrotu do Kościoła dóbr zabranych, zniesienia rozwodu, zaprowadzenia cenzury. Po rewolucyi lipcowej 1830 odmówił złożenia przysięgi na wierność Ludwikowi Filipowi i tym sposobem utracił parostwo. Jego „Oeuvres complètes“ w trzech tomach (włączone tu także jego przemówienia w izbach) wyd. 1859.—Syn poprzedniego Ludwik Jakób Maurycy de B.,

z Florencyi na wyspę Korsykę, dla niewyjaśnionych powodów. W każdym razie, już 1567 roku siedzi z rodziną w Ajaccio Gabryel B., zaliczany do pierwszych w tem mieście dostojników, a będący w linii prostej po mieczu protoplastą pierwszego cesarza francuskiego; jego potomkowie w XVII i XVIII w. mają sobie powielekroć potwierdzane swoje tytuły szlacheckie od rzplitej genueńskiej, której służyli zbrojnie w walkach z piratami afrykańskimi, jak również od w. ks. toskańskiego; zaś 1771 r., w trakcie toczącego się procesu sądowego, urzędownie zostało stwierdzone ich pokrewieństwo z B-miflorenckimi. Patrz: StefaniBaresta

„Le antichità dei B.“ (1857); Rapesti „Sur les origines des B.u (1858); Leynardier „Histoire de la famille B.“ (1866).—Karol Maryan B., ojciec Napoleona I, (* 29 marca 1746 r. — f 24 lutego 1785 r.), syn Józefa i Wirginii Odone, w młodym wieku (1762 r.) utracił ojca; wychowany pod kierunkiem stryja, archidyakona Lucyana B-ego, na krótki czas wyprawiony dla studyów prawnych do Rzymu, potem do Pizy, gdzie uzyskał tytuł adwokata; wkrótce po powrocie do Korsyki ożenił się (1764) wbrew woli rodziny z Letycyą Ramolino (ob. niżej). Kiedy przywódca korsykański, Paoli, (ob.) rozpoczął w 1766 walkę o niepodległość przeciw na jezdcom francuskim, B. z całą swą rodziną przyłączył się do partyi patryotycznej i sam w szeregach powstańczych walczył pod komendą i u boku Paolego.. Wszakże gdy 1768 r. zabór wyspy ostatecznie został dokonany, gdy po dotkliwej porażce, poniesionej przez powstańców pod Ponte-Nuovo, sam Paoli zmuszony był schronić się do Anglii, dokąd za nim wyemigrowali najgorętsi patryoci; B., idąc za radą stryja, pozostał w kraju i dobrowolnie uznał władze francuskie (maj 1769). Nie minęła go za tę uległość nagroda od Ludwika XV: gubernator królewski w Korsyce, Macboeuf, osobiście opiekował się rodziną B-ego, zaś B. z łaski jego wszechstronny czynił użytek. A więc ma sobie potwierdzone 1770 r. od rządu francuskiego swoje szlachectwo, 1772 r. mianowany członkiem sądu w Ajaccio, 1773 —komisarzem królewskim do spraw podatkowych. Nie zapomina o zabezpieczeniu losu dzieci swych i krewnych; w grudniu 1778 r. obrany od szlachty korsykańskiej, udaje się w deputa-cyi do Wersalu; zyskuje dla siebie znaczną inde-mnizacyę u skarbu francuskiego, a zarazem przy tej okazyi zawiózł do Francyi dwóch synów najstarszych, Józefa i Napoleona, i jednego ulokował w kolegium Autuńskiem, drugiego—w szkole wojskowej w Brienne, gdzie pierwsze kroki w nauce wojennej stawiać miał przyszły cesarz; jednocześnie szwagra swego, młodego Fescha—późniejszego kardynała (ob.)—oddał do seminaryum w Aix. Drugi raz był we Francyi 1784 r., a i tym razem potrafił ulokować córkę w królewskim instytucie dla panien w Saint-Cyr. Następnego roku, już ciężko chory, przyjechał leczyć się do Montpellier i tutaj

A.

(* 1787—f 1878), arcybiskup lyoński i kardynał (1841), zasiadał od 1852 w senacie drugiego cesarstwa i należał do głównych popleczników wyprawy rzymskiej Napoleona III.

Bonaparte (Buonaparte), starożytny ród włoski, z którego wyszedł Napoleon I, cesarz francuzów (ob.). Już w połowie X w. napotyka się sporadyczna wzmianka o B-ych, osiadłych na wyśpię Korsyce; zaś od XI w. szlachta tego imienia występuje czynnie w dziejach kilku naraz miast Włoch północnych. Gałąź B-ych z Treviso, którzy brali udział w walkach miast lombardzkich przeciw Fryderykowi Rudobrodemu (XII w.), wygasła w połowie XV w. Inni B owie burmistrzowali w XIII wieku w Parmie, Padwie, Ascoli i innych mieścinach drobniejszych w okolicach Adryatyku. Czy wszystkich tych spółimienników łączyło wspólne pokrewieństwo, rzeczą jest wątpliwą; tyle tylko wydaje się być ustalonem, że główną siedzibą tej gałęzi rodu, która przetrwała do czasów najnowszych, była, począwszy od XIII w., Florencya. — Z B-ów florenckich wymienić należy Jakóba B-ego, który żył w XVI w., był świadkiem wzięcia szturmem Rzymu przez wojska awanturnicze konnetabla de Bourbon i zostawił szczegółowy opis tych wypadków, p. t.: „Ragguaglio storico di tutto l’occorso giorno per giorno nel sacco di Roma dell anno 1527“

A*

i została prawdziwą głową domu B-ych. Podczas walk powstańczych przeciw francuzom wielką okazywała odwagę i zawziętość; kiedy mąż bił się u boku Paolego, ona sama tułała się po górach korsykańskich z najstarszym synem, Józefem, u piersi jeszcze, pod sercem już nosząc drugiego syna,

Napoleona, przyszłego władcę znienawidzonych najeźdźców francuskich. Po śmierci męża młoda wdowa potrafiła zyskać sobie opiekę gubernatora wyspy, Marboeufa; zajęta odtąd wyłącznie zabezpieczeniem losu ośmiorga swoich dzieci (tyle pozostało przy życiu z trzynastu), w najlepszej żyła zgodzie z władzami francuskiemi. R. 1793 doczekała się nowych kłopotów, od własnych ziomków doznała prześladowań: przy pomocy angielskiej udało się Paolemu wrócić do Korsyki i francuzów wygnać z wyspy; rodziny korsykańskie, które były uznały rząd francuski, doświadczyły srogiej re-    się praktyką adwokacką.    Po wybuchu rewolucyi

presyi ze strony powracających patryotów, których    1789 r. z    początku razem    z młodszym bratem    Na-

mściwość skierowała się w szczególności przeciw    poleonem    brał udział w ruchu rewolucyjnym,    na-

„Die Eitern u. Geschwister Napoleons

A.

zmarł, w młodym jeszcze wieku. Żadnych wspólnych rysów duchowych nie posiadał ze znakomitym swoim synem, który, z wyjątkiem chyba choroby, która go przedwcześnie zabrała, —(obadwąj, ojciec i Napoleon, zmarli na raka w żołądku), — niczego nie odziedziczył po ojcu, ani charakteru i umysłu, ani nawet, o ile z portretów sądzić można, wyglądu zewnętrznego. Karol B. był sprytnym, praktycznym Włochem, bez wszelkiej większej ambicyi, małomiasteczkowym patrycyuszem, obarczonym zbyt licznem potomstwem, a stąd wiecznie w kłopotach materyalnych, całe życie procesował o schedę matczyną i w wolnych chwilach pisywał sprośne wierszydła. — B. Marya Lety-cya, z domu Ramolino, żona poprzedniego, matka Napoleona I (* 24 sierpnia 1750—f 2 lutego 1836), pochodziła ze starożytnej i zamożnej rodziny korsykańskiej, była prawie dzieckiem jeszcze, kiedy, wstąpiła w związki małżeńskie, lecz piękna, du mna, energiczna, odrazu wzięła górę nad mężem

*1t

Fig. 31. Bonaparte Letycya.

B-ym; w takich warunkach LetycyaB. schronić się musiała z dziećmi do Tulonu, potem do Marsylii, gdzie w zupełnej żyła nędzy, utrzymując się jedynie ze szczupłej pensyi, wyznaczonej przez komunę francuską. Jednak po paru latach Napoleon mógł przyjść matce z pomocą: 1796 r. sprowadza ją do Paryża, do żony swej, Józefiny, którą zaraz po ślubie zmuszony był opuścić, udając się na kampanię włoską. Po zamachu stanu 1799 r. matka pierwszego konsula monarszemi otoczona została honorami; po koronacyi cesarza (1804) otrzymuje tytuł „Madame Mère“, bogatą dotacyę roczną, liczny dwór, postawiona na czele wszystkich insty-tucyj dobroczynnych w Cesarstwie. Zachowywała się z wielką godnością na tern nowem dla siebie stanowisku matki Cezara; jednak cesarz, choć zawsze z synowskim był dla niej szacunkiem, nieraz się na nią uskarżał. Letycya B. nigdy nie nauczyła się mówić po francusku, nie nauczyła się też nigdy nazywać cesarza, J. C. Mością, jak on sobie życzył; zawsze, i w obecności osób trzecich, nie nazywała go inaczej, jak „Nap olio ne“. Słabość szczególną miała dla syna Lucyana, tego właśnie, którego śród braci najmniej lubił cesarz. Z Józefiną w dobrej żyła zgodzie; natomiast z drugą synową, Maryą Ludwiką austryacką, ciągłe trwały poswarki. Najwięcej gniewało Napoleona skąpstwo matki, z którego głośno żartowano sobie w Paryżu; nie kryła się ona z niem bynajmniej, i kiedy jej wyrzucali synowie, że nie wolno być nazbyt oszczędną, tak wysokie zajmując stanowisko: „ażali mogę wiedzieć—odpowiedziała—czy nie wypadnie mi jeszcze kiedy dać kawałek chleba tylu królom?’’ Sprawdziła się niebawem ta przepowiednia: 1814 r. Letycya B. po upadku cesarstwa, udaje się do Rzymu, stąd na wyspę Elbę, gdzie była obecną przy podjęciu przez Napoleona śmiałej wyprawy po stu-dniową władzę i za nim udała się do Paryża. Po porażce pod Waterloo powtórnie musiała szukać schronienia w Rzymie; mieszkała tutaj ze swym bratem przyrodnim, kardynałem Pesch, pod opieką papieża Piusa VII, który, pomimo nagabywań Metternicha, nie pozwolił niepokoić nieszczęśliwej matki. Często odwiedzali ją w Rzymie francuzi; wszyscy świadczą, źe z wielką godnością umiała znosić swoje nieszczęście. Zmarła w podeszłym wieku, dotknięta pod koniec ślepotą, doczekawszy się śmierci Napoleona i wielu innych dzieci i wnuków. Z charakteru i z twarzy nawet najwięcej był do niej podobny Napoleon I.—Ob. de Coston „Biographie des premières années de Napoléon“ (1840, 2 t.; Kleinschmidt

I“ (1878).

Bonaparte Józef, najstarszy syn obojga poprzednich, brat Napoleona I, król neapolitański, później król hiszpański (* 7 stycznia 1768—f 28 lipca 1844), pobierał nauki w seminaryum w Au-tun, później wstąpił, jak ojciec, na wydział prawny w Pizie, 1788 wrócił do Ajaccio, gdzie zajął

stępnie, gdy, jako zwolennik Francyi, ogłoszony był zdrajcą przez Paolego, zmuszony był schronić się z matką do Tulonu. 1794 r. ożenił się z Julią Clary, córką bogatego kupca marsylskiego. Po upadku Robespierra (lipiec 1794), w którym oba-dwaj B-owie utracili wpływowego protektora, Józef B. osiadł z żoną w Genui; 1796 r. wysłany został przez Napoleona, po zwycięstwach włoskich, do Korsyki dla zreorganizowania zarządu na wyśpię, odzyskanej z powrotem dla Francyi. W następnym roku mianowany był rezydentem Rzplitej w Parmie, potem ambasadorem w Rzymie, lecz po zamordowaniu tamże generała Duphofa przez żołnierzy papieskich, wyjechał nazajutrz z Rzymu (grudz. t. r.). Obrany z Korsyki do Rady Pięciuset, mało brał udziału w obradach, przesiadywał w swoim majątku Mortfontaine, pod Paryżem, lecz pilne dawał baczenie na wszystko, co się działo w okolicy i szczegółowo zdawał relacye bratu, który bił w tym czasie mameluków nad Nilem; wzywał

srr

a.

Ww-

Fig. 35.£ Bonaparte Józef

go do powrotu, do świetniejszych zdobyczy. Taki tylko był udział pośredni Józefa w zamachu 18 bru-maire’a (1799); czynnie nie mieszał się do niczego, sprzeciwiała się bowiem wszelka śmielsza akcya jego ostrożnemu usposobieniu. Mianowany przez pierwszego konsula członkiem Rady Stanu i trybunem, kierowTał układami w sprawie traktatu handlowego ze Stanami Zjednoczonemi A. P. (1800), miał wpływ przeważny przy zawarciu pokoju lunewilskiego, oraz konkordatu z Watykanem (1801), podpisał od Francyi zawmrty z takim trudem i tak rychło zerwany traktat pokojowy z Anglią w Amiens (1802). 1804 r. podniesiony do godności wielkiego elektora Francyi, otrzymuje tytuł księcia krwi, a zarazem wypadek bezdzietności cesarza, prawa dziedziczne następcy tronu. Słabego charakteru, lecz niepo-zbawiony pewnej ambicyi, giął się przed wolą twardą cesarza; po za jego plecami odgrażał się, że mu wymówi posłuszeństwa, na co oczywiście nie zdobywał się nigdy. W początku 1806 r., po złożeniu z tronu Ferdy nanda neapolitańskiego, za-

braną koronę oddał cesarz starszemu bratu; Józef pod osłoną wojsk francuskich Masseny (ob.) odbył (15 lutego t. r.) wjazd uroczysty do Neapolu, 30 marca nadaje mu Napoleon urzędownie tytuł króla Obojga Sycylij—nie wiele więcej nad tytuł, gdyż sama Sycylia zajętą była przez stronników Ferdynanda, którzy, będąc tutaj pod osłoną floty angielskiej, z łatwością opierali się francuzom, a nawet nieraz z powodzeniem usiłowali wtargnąć do Ka-labryi i pod samemi murami Neapolu niepokoić narzuconego sobie króla. Półtrzecia roku trwało panowanie Józefa w Neapolu; ani na chwilę nie ustawały przez ten czas krwawe zamieszki. Z obu stron walka toczyła się z zawziętością nadzwyczajną: w stolicy przeciw życiu króla i jego ministrów się sprzysięgano; wyrzynano rozproszone posterunki w górach; ze swej strony generałowie francuscy w pień wycinali schwytane oddziały powstańcze. Król Józef, z natury ludzki, pośród tej powszechnej rzezi przemyślał nad ulepszeniami w sądownictwie i administracyi kraju, który całkowicie rządzony był na sposób średniowieczny. W rzeczy samej niektóre reformy, zaprowadzone przez niego na wzór instytucyj francuskich, utrzymały się i wyszły na dobre ludności neapolitańskiej. Uporządkowane zostały sprawy podatkowe; zaprowadzony lepszy porządek sądowy; cokolwiek przynajmniej zrobiono w rzeczach oświaty publicznej. Naogół jednak dążenia filantropijne, jakiemi chlubił się Józef B. i które, jak się spodziewał, winny były mu zyskać szeroką popularność w ojczyźnie Filangie-rego, nie ze wszystkiem były na miejscu w kraju, któremu swoją osobę przemocą był narzucił, gdzie ogromna większość ludności widziała w nim jeno uzurpatora, trzymającego się jedynie dzięki obronie bagnetów francuskich. Należy też dodać, że Józef B. w osobistem swojem zachowaniu się nie miał ani energii, ani powagi i nazbyt okazywał się skłonnym do szukania rozrywek w lżejszym gatunku. Śród poddanych swoich nigdy popularnym nie został, zaś przez generałów francuskich, dowodzących w Neapolu, a którzy jedynie swoją szpadą podtrzymywali chwiejący się tron słabego króla, traktowany był z nieukrywanem lekceważeniem, co się tern jeszcze tłómaczy, że Napoleon sam lekce sobie ważył starszego brata i, jak widać z ich korespondencyi, nie szczędził mu nieraz surowych reprimand. Już w grudniu 1807 r. wezwał cesarz Józefa do Wenecyi, aby go przygotować do „translokacyi“ na tron hiszpański. Po uskutecznieniu zamachu w Bayonnie i wymuszeniu abdykacyi Burbonów hiszpańskich, Józef wezwany do Bayonny (czerw. 1808), ogłoszony następcą Karola IV, królem Hiszpanii i Indyj (7 lipca), odbywa wjazd do Madrytu (20 lipca), zu-na pełnie podobny do poprzedniego pojawienia się w Neapolu, z tą tylko różnicą, że tym razem, zamiast Masseny, wprowadzał go marszałek Besseres na stopnie cudzego tronu. Już po dziesięciu dniach atoli, wskutek kapitulacyi francuzów pod Baylen (ob.), zmuszony był ustąpić z Madrytu przed wojskami junty powstańczej. Napoleon osobiście ze świeżą armią przyszedł mu z pomocą i po raz

wtóry wprowadził do stolicy (22 stycz. 1809); lecz „Mémoires“ Miot de Melito, Marmonta, Orłowa, zaledwo zwrócił się cesarz, którego nowe powikła- pani Rémusat, Talleyranda, Roederera i in.; „Cor-nia wzywały do kraju, do nowej kampanii austryac- resp.u Napoleona I; „Konsulat i Cesarstwo“ Thiers’a; kiej, kiedy powstanie hiszpańskie z nową wybu- Abbot'a „History of Joseph B.“ (1809). chło siłą. Dowódcy, jakich był zostawił Józefowi:

A.

Bonaparte Napoleon, ob. Napoleon I. Bonaparte Józefina, małżonka Napoleona I,

Bonaparte Mar y a Ludwika, druga małżon-

Eonaparte Franciszek Karol Józef, syn Napoleona I, ob. Napoleon II.

Bonaparte Lucyan, drugi brat Napoleona I-go, ks. Canino (* 21 marca 1725 —f 29 czerwca 1840), pobierał nauki naprzód w seminaryum w Autun, potem razem z Napoleonem w szkole wojskowej w Brienne (1784); 1789 wrócił do Korsyki, skąd 1793 wygnany został z całą rodziną do Francyi przez patryotów miejscowych. Choć zupełnie jeszcze młody, lecz zapalony, śmiały, ambitny, odznacza się niebawem w Tulonie, jako jeden z wybitniejszych mówców jakobińskich, znany wtedy pod nazwą „Brutusa B-ego, obywatela sankiuloty“; prze-

Jourdan, Massóna, Soult, zazdrośni, pokłóceni ze sobą, nieszczęśliwie prowadzili wojnę z powsta- ob. Napoleon I. niem i anglikami; król, zupełnie przez nich lekceważony, próżno ofiarował Napoleonowi swoją abdy- ka Napoleona I, ob. Napoleon I. kacyę, trawił się w zgryzotach, bezczynności, zabawach; swoją drogą, podobnież jak w Neapolu, niejedną przeprowadził reformę użyteczną, zniósł inkwizycyę, rozpoczynał reformy administracyjne, lepsze porządki zaprowadził w stolicy. Nareszcie 1812 przyszła chwila zupełnego upadku. Napoleon z doborowem wojskiem był w Rossyi; Józef, mając sobie przydanych Marmont’a (ob.) i Soult’a (ob.), coraz bardziej jest naciskany przez Wellingtona (ob.); wreszcie, stanowczej doznawszy porażki pod Vittorią (21 czerwca 1813) ucieka do Francyi z resztkami rozbitych wojsk francuskich. Nieco później przypadła bitwa pod Lipskiem (j: aźdz. t. r.);

wm

Kig. 36. Bonaparte Lucyan.

wodził w klubach rewolucyjnych, uzyskał urząl w intendenturze wojskowej, ożenił się (1794) z córką oberżysty, Katarzyną Roger, a że był jeszcze małoletni, złożył do akt stanu cywilnego metrykę starszego brata, Napoleona, w miejsce własnej. Skutkiem reakcyi termidoryańskiej B., znany jako zapalony stronnik Góry i Robespierrów, uwięziony został w Aix, gdzie był w niebezpieczeństwie życia od ludności, rozjuszonej na demagogów jakóbiń-skich; lecz dzięki wpływowemu wstawiennictwu Napoleona, który już był wtedy mianowany komendantem armii paryskiej, odzyskuje swobodę (sierp. 1795), a nawet w tej chwili, choć dopiero 20 lat sobie liczył, otrzymuje urząd dość ważny komisarza wojskowego naprzód w armii nadreńskiej, później na Korsyce; tu niesforny i gwałtowny młodzieniec zostawał przynajmniej pod opieką najstarszego brata, Józefa (ob.), który, również z łaski Napoleona, rządził wtedy na wyśpię. Stąd też obrany

Napoleon uznał Ferdynanda VII, syna Karola IV, królem hiszpańskim, ostrą dając odprawę Józefowi, który w takiej chwili próbował protestować przeciw decyzyi brata i upierał się przy tytule królewskim. Podczas kampanii francuskiej 1814 r. Jó;ef, mianowany przez cesarza jego zastępcą w Paryżu, energiczną wydał proklamacyę do mieszkańców stolicy, lecz za pierwszem zbliżeniem się wojsk sprzymierzonych wyprawił Maryę Ludwikę do Blois, dokąd nazajutrz za nią podążył (30 marca 1814), odgrywając u jej boku, w chwili tak krytycznej, rolę conajmniej dwuznaczną. Po abdy-kacyi cesarza uzyskał od sprzymierzonych dotacyę dożywotnią ¹/₂ mil. franków i udał się do Szwaj-caryi, gdzie nabył dobra Prangins, ostatnio posiadłość i rezydencyę ks. Hieronima Napoleona. Podczas Stu Dni ukazał się znowu w Paryżu, prezy-dował w mini8teryum podczas nieobecności cesarza, lecz żadnego wybitnego udziału nie brał w szybko biegnących wypadkach, i po bitwie pod Waterloo (18 czerwca 1815 r.), wiedząc, że w Europie tak rychło nie zażyje spokoju, udał się do Stanów Zjednoczonych, dokąd napróżno namawiał Napoleona, i pod nazwiskiem hr. Survilliers zamieszkał w Stanie New-Jersey. Na pierwszą wiadomość o rewo-lucyi lipcowej wrócił do Europy i z Londynu prosił cesarza austryackiego, aby mu powierzył bratanka, księcia Reichstadt, którego oho wiązał się bez krwi przelewu osadzić na tronie francuskim.

Nie mogło takiem być życzenie dworu austryackiego i polityki Metternicha: ks. Reichstadt pozostał w Schoenbrunn, gdzie go wkrótce miała zabić bezczynność systematyczna; król Józef, po kilkoletnim pobycie w Anglii, raz jeszcze do Ameryki ruszył, skąd znowu wraca do Europy (1839); od 1841 r. zamieszkał we Florencyi, gdzie zmarł w późnym wieku. Zostawił dwie córki: Julię (1801 —1854) i Karolinę (1802 — 1839). — „Mémoires et corresp. polit, et milit. du roi Joseph“ (ód. Du Casse, 10 t., 1854; mieści się tutaj sporo mate-ryału do dziejów legionów polskich w Hiszpanii);

został 23 germinala VI r. (kwieć. 1798) do Rady czesne; tutaj Chateaubriand czytał pierwsze ustępy Pięciuset, jakkolwiek nie był jeszcze doszedł wieku lat 25, wymaganego przez konstytucyę roku III, i mimo wszelkiego oporu zasiadł w zgromadzeniu.

z „Atalii“. Swoją drogą, za rządów Lucyana w wydziale spraw wewn. zapadł drakoński dekret konsularny, z mocy którego za jednym zamachem zamknięto wszystkie dzienniki paryskie, z wyjątkiem urzęiowych „Debatów“, oraz dwunastu pisemek bez znaczenia (luty 1800). Niezadługo zaczęły się waśnie pomiędzy braćmi: nazbyt byli do siebie podobni Lucyan i Napoleon, aby między nimi możliwą była trwała harmonia; 6 listop. t. r. pierwszy konsul pozbywa się Lucyana z Paryża, odbierając mu urząd ministra i wyprawiając z poselstwem do Madrytu. Młody, bo zaledwie 25-letni dyplomata, cieszył się tutaj wielkiemi względami króla Karola IV, królowej i wszechwładnego ministra Godoy (ob.); uzyskał od Hiszpanii cesyę na rzecz Francyi wielkich przestrzeni w Luizyanie w A. P., oraz posiadłości burbońskich, księstw Parmy, Placenyi i Gua-stalli (które weszły w skład nowokreowanego królestwa Etruryjskiego); przeprowadził traktat przymierza pomiędzy Rzpltą francuską a Hiszpanią, skierowany przeciw Portugalii i Anglikom (marzec 1801). Jednakowoż pokój, zawarty przez Karola IV z Portugalią w Badajoz (29 listop. t. r.), nie zado-wolnił pierwszego konsula, który dał uczuć bratu swoje nieukontentowanie, skutkiem czego Lucyan zażądał odwołania i wrócił do Paryża (luty 1802). Przy wióżt z dworu madryckiego upominki milionowe w gotowiźnie i kosztownościach; posiadał odtąd majątek osobisty, przynoszący mu około półmiliona renty rocznej i tym sposobem czuł się niezależnym od łaski starszego brata, Jakim sposobem zebrał tak znaczny majątek? pozostało to niewyjaśnioną zagadką; wiadomo tylko, że nigdy nie był skrupulatnym w interesach pieniężnych; Napoleon zaś nie bez zasady podejrzewał go, że porozumiewał się z Talleyrandem i że obadwaj dawali się opłacać przeciwnikom polityki pierwszego konsula; Fouché (ob.), nienawidzący obu a wszystkowiedzący, denun-cyował ich swemu panu. Mimo to Napoleon, pragnąc zużytkować wymowę brata w wielkiej wagi sprawach prawodawczych, będących na porządku dziennym, dał mu krzesło w Trybunacie (germ. r. X) i powierzył przeprowadzenie w tern zgromadzeniu umowy konkordatowej z kościołem, prawa o legii honorowej (maj, 1802) i t. d. Poczem skazał go na bezczynność, przeniósłszy do senatu. Ostatecznie pokłóciła braci sprawa Luizyańska; jak wiadomo, Napoleon sprzedał Stanom Zjed. tę kolonię za tanie pieniądze, a nawet z pogwałceniem konstytucyi r. VIII, nie zasięgnąwszy zgody ciał prawodawczych; Lucyan chciał protestować, uważał on słusznie Luizyanę za nieoceniony dla Francyi nabytek i tego nabytku, który sam niedawno z takim zachodem był zdobył w Madrycie, nie chciał się wyrzekać: Napoleon oczywiście na wszystkie jego uwagi dał mu ostrą odprawę. Odtąd Lucyan stanowczo zerwał z polityką brata; ostentacyjnie oświadczył się z przekonaniami republikańskiemi w chwili, kiedy, jak dobrze wiedział, czyniono przygotowania do ufundowania cesarstwa; zamieszkał w zamku Plessis, który nabył pod Paryżem i dokąd artystów i uczonych spraszał; zasiadł w odnowionym instytucie francuskim, odda-

1799 r. wydał nędzny romans, wzorowany na „Pawle i Wirginii“ Saint-Pierre’a, p. t. „Edouard et Stellina“; lecz w tym samym czasie ważniejsze zajmowały go sprawy, układał bowiem z Sieyès’em i Talleyrand’em plan wielkiego zamachu stanu, oczekując jeno powrotu z Egiptu Napoleona. Kiedy ten powrót nastąpił nareszcie 2 brumaire’a, roku VIII (paźd. 1799), B. nadzwyczajną rozwinął działalność. Wystarał się, iż go zamianowano prezydują-cym Rady Pięciuset, że przeniesiono sesye zarówno tej Rady, jako też Rady Starszych do Saint-Cloud, gdzie łatwiej sobie można było poczynać, aniżeli w stolicy. Nadszedł wreszcie dzień pamiętny 19 brumaire’a. Rada Pięciuset zasiadała w oranżeryi w Saint-Cloud, dokąd prowizorycznie przeniesiono posiedzenia. Jeden ze sprzysiężonych posłów zażądał z trybuny wysadzenia komisyi nadzwyczajnej dla przdsięwzięcia środków, niezbędnych dla ocalenia publicznego. To żądanie, będące wyraźną introdu-kcyą do zamachu stanu, który dla nikogo #nie był już tajemnicą, wywołało natychmiast gwałtowne protestacye; poseł Delbrel zażądał ponowienia przysięgi na wierność konstytucyi roku III, i B. jako prezydujący, pośpieszył przysięgę tę złożyć, aby uspokoić wzburzone umysły. W tej chwili generał B.

(Napoleon) wszedł do sali obrad, lecz przyjęty natychmiast okrzykami: „precz z tyranem, wyjąć z pod prawa dyktatora!“, nie może dojść do słowa śród tumultu, miesza się, blednie, musi miejsce obrad opuścić. Sprawa zdawała się być straconą, życie sprzysiężonych wisiało na włosku. W tej chwili Lucyan B. rezolutnem zachowaniem się uratował sytuacyę. Na gwałtowne okrzyki zgromadzenia, aby wyjąć z pod prawa generała, odpowiada z równą, choć sztuczną gwałtownością, że „nie chce być mordercą własnego brata“, ciska na stół kapelusz i szarfę prezydenta, wybiega z sali, siada na koń, przebiega szeregi zgromadzonych wojsk, podburzając je przeciw zgromadzonym w oranżeryi posłom:

„Ci zbóje, woła, nie są już reprezentantami narodu, są oni rycerzami sztyletu“; przy okrzyku „niech żyje Rzplita!“, wprowadza grenadyerów do oranżeryi, skąd przemocą, bagnetami, przez drzwi i okna, wygania opornych posłów. Po rozègnaniu zgromadzenia, sprzysiężeni zostali panami sytuacyi; wieczorem tegoż dnia, na posiedzeniu komisyi prowizorycznej, oświadcza Lucyan, że „jeśli wolność urodziła się w Wersalu 1789 r., obecnie została utrwaloną w oranżeryi w Saint-Cloud“. D. 4 nivôse’a t. r.

(25 grud. 1799) nagradza go Napoleon teką ministra spr. wewn., odebraną Laplace’owi. Nie był kontent z tej nagrody Lucyan: z ambicyi i zdolności najpodobniejszy do Napoleona, spodziewał się, że będzie z nim dzielił dyktaturę w charakterze naczelnika wszech spraw cywilnych, niezależnie od generała—wojskowego naczelnika państwa. W tym czasie świetny utrzymywał salon w Paryżu, bawił się w mecenasa literatury; u niego wieczorami zbierali się Laharpe, Arnault i inne znakomitości spół-

jąc się studyom filologicznym; odrzucił proponowane sobie przez Napoleona małżeństwo z HortensyąBeau-harnais (ob.), lub z infantką Maryą Ludwiką, córką króla Etruryi; wreszcie, ku wielkiemu zgorszeniu Napoleona, ożenił się z wdową po agencie giełdowym, Aleksandryną Jauberthon, z domu de Bies-champ, z którą już zdawna był zawiązał stosunki. Kiedy zaś Napoleon zażądał unieważnienia małżeństwa, stanowiącego mezalians dla brata przyszłego cesarza, Lucyan, zaniepokojony losem tragicznym ks. Enghien, przed porywczością pierwszego konsula schronił się z żoną do Rzymu (1804), gdzie w papieżu, Piusie VII, znalazł opiekuna. 1807 r. widzieli się bracia w Mantui, lecz jeszcze więcej pokłóceni rozjechali się; w lutym 1807 r. na rozkaz cesarza wydalony został z Rzymu; 1810 musiał przed bratem, w całej już Europie wszechwładnym, uciekać do Ameryki. Po drodze wzięty do niewoli przez anglików, zawieziony do Plymouth i internowany w małej miejscowości Ludlow w pobliżu Londynu (1811), u towarzystwa angielskiego najlepszego doznał przyjęcia, jako ofiara niełaski cesarza. Po pierwszej abdykacyi Napoleona, wraca do Rzymu i otrzymuje od papieża tytuł ks. Canino; pogodził się w drodze korespondencyi z Napoleonem, osadzonym na wyspie Elbie, i w wyprawie studniowej (1815 roku), z czynną mu przyszedł pomocą. Po bitwie pod Waterloo więziony jakiś czas w Turynie, uwolniony dzięki wstawiennictwu Metternicha i papieża, osiada w zacisznem Viterbo pod Rzymem, poświęcając się naukom matematycznym; na krótką tylko chwilę, po rewolucyi lipcowej 1830, wspólnie ze starszym bratem, Józefem, pomyślał nad wyniesieniem na tron francuski bratanka, ks. Reichstadta; po zgonie przedwczesnym młodego księcia, zupełnie z polityki się wycofał; 1838 r. odmówił wszelkiego udziału w niefortunnym zamachu innego pretendenta, późniejszego Napoleona III (w Boulogne). Zmarł w Viterbo pod Rzymem. Wydał za życia dwa poematy epiczne: „Charlemagne ou l’Eglise délivrée“ (1815>, poświęcony Piusowi VII, gdzie Napoleonowi nie szczędzi wyrzutów, oraz „Cyrnéide ou la Corse sauvée“ (1819), gdzie opisuje wyparcie saracenów z Korsyki; w obu okazał zupełny brak talentu poetyckiego. Jego pamiętniki, z których za życia niektóre tylko ogłosił urywki, wydane zostały pośmiertnie przez Yunga, „Lucien B. et ses mémoires“ 1883.— Lucyan był po Napoleonie niewątpliwie najzdolniejszym członkiem rodziny B-ych; tern ciekawszą jest rzeczą zupełne zwyrodnienie, jakie objawia się w wielu jego potomkach. Z pierwszą żoną swoją, Krystyną Eleonorą Boyer (f 1801), miał dwie córki: Karolinę i Krystynę. Z drugą, Aleksandryną de Blesćharap (* 10 kwietnia 1778—f 12 lipca 1855), cztery córki i pięciu synów.—Córka najstarsza z tego ostatniego małżeństwa, LetycyaB. (* 1804, f 1871), wyszła 1821 r. za posła angielskiego w Atenach, Tomasza Wyse, który z powodu jej złego prowadzenia się wkrótce z nią się rozwiódł; syn z tego małżeństwa, B. Wyse, odgrywa obecnie (1893) nader dwuznaczną rolę w aferze panam-skiej; córka, pani de Rute, skompromitowała się 1892 w skandalicznym procesie paryskim (ob. R a t a z z i).

Druga córka Lucyana B-go, Joanna B. (* 1807— f 1828), wyszła za margr. Honorati, odznaczała się pięknością i zaletami umysłu; wydano pośmiertnie zbiór jej poezyi p. t.: „Inspirazioni d’affetto di una giovine musa“.—Trzecia córka, Aleksandïryna Mar y a B., (* 1818,—f 1874), wyszła za hr. Va-lentini di Canino; czwarta, Konstancy a, (* 1823— f 1876) została zakonnicą i przełożoną klasztoru Serca Jezusowego w Rzymie.—Z synów Lucyana najstarszy, Karol-Lucyan - Julian-Wawrzy-niec B. (* 1803—f 1857), ożenił się 1822 r. z kuzynką swoją, córką Józefa; od 1825 do 29 r. przebywał w Ameryce, poświęciwszy się studyom ornitologicznym, i wydał szereg dzieł naukowych w tym przedmiocie; 1848 i 1849 r. brał udział w ruchach rowolucyjnych w państwie Kościelnem i był wiceprezydentem w czasie krótkotrwałego żywota republikańskiego Zgromadzenia Narodowego w Rzymie. Od 1850 r. zamieszkał we Francyi, gdzie Ludwik Napoleon był już prezydentem; wszakże do spraw politycznych się nie wtrącał wcale. Zostawił ośmioro dzieci, z których drugi syn, Lu-cyan Lndwik Józef Napoleon (* 1828), otrzymał 1868 r. kapelusz kardynalski.—Drugi syn Lucyana, Paweł B. (* 1808, f 1827), brał udział w wojnie greckiej i podczas potyczki morskiej z turkami, kiedy się uzbrajał w kajucie, skutkiem nieostrożności własnej, śmiertelnie się ranił wystrzałem z pi stoletu.—Trzeci syn, Lu dwik Lucy an B. (* 1813), był obrany 1749 r. członkiem Zgromadzenia Narodowego francuskiego, 1852 r. mianowany przez Napoleona III senatorem; znany jest z prac w dziedzinie filologii, w szczególności zajmował się studyo-waniem języka basków; wydał rzecz porównawczą p. t. „Langue basque et langue française“ (1862), „Gramatykę“ i „Dyalogi“ baskijskie. Czwarty syn, Piotr Napoleon (* 1815—f 1881), od młodego wieku odznaczał się usposobieniem gwałtownem; wyprawiony przez rodziców do Ameryki, do stryja Józefa, brał czynny udział w rozruchach Kolumbijskich 1832 r. Powróciwszy do Włoch, zamieszkał w Canino, konspirował przeciw władzy papieskiej — dla rozrywki raczej, niż z pobudek politycznych,— dla rozrywki też dopuszczał się niezwykłych ekscesów, aż oskarżony o zgwałcenie i morderstwo, ściągnął na siebie rozkaz uwięzienia, wydany przez Grzegorza XVI; kiedy go przyszli aresztować karabinierzy papiescy, własnoręcznie zabił na miejscu kapitana, ciężko zranił drugiego oficera, sam ranny zabrany przemocą do Rzymu, na śmierć skazany (29 września t. r.), lecz ułaskawiony przez Papieża, wydalony został tylko z państwa Kościelnego. Włóczył się odtąd po Stanach Zj., Grecyi, Albanii, gdzie w kłótni przygodnej dwukrotnego jeszcze dopuścił się morderstwa; wydalony stąd na życzenie rządu angielskiego, osiadł w Londynie. Po rewolucyi lutowej 1848 r., spieszy do Paryża; obra ny do Zgromadzenia Narodowego od Korsyki, przemawia w duchu najskrajniejszej lewicy. 1849 r. był wAlgieryi, lecz zawrócił samowolnie do Paryża, obrany ponownie do Zgrom. Prawodawczego od dwóch jednocześnie departamentów, z równą swobodą tutaj subie poczyna; na pełnem posiedzeniu

Zgrom. Prawod. od departamentu Yonne, zasiadał na prawicy, żadnego nie miał znaczenia politycznego za cesarstwa.    A-

policzkuje 70 letniego deputowanego Gastier’a, ma kilka głośnych pojedynków (z de Lavalettem, hr. Rovigo i in.); osłoniony protektoratem wszechwładnego kuzyna swego, prezydenta Ludwika Napoleona, nie krępował zrodzonych w sobie dzikich instynktów. Jednak cesarz Napoleon III trzymał zdała od siebie awanturnika, który u dworu mało się pokazywał, zwłaszcza odkąd 1867 r. ożenił się z wyrobnicą z przedmieścia św. Antoniego, Justyną Ruflin (po upadku cesarstwa utrzymywała ona w Londynie magazyn krawiecki), z którą żył oddawna i miał dwoje dzieci. Przypomniał się światu w przeddzień zwalenia się całej przegniłej budowy II cesarstwa. W styczniu 1870 r. w sprawie pojedynkowej z Rochefort’em (ob.) i dziennikarzem a posłem Grousset’em, B., u siebie w domu przy-jąwszy sekundantów Groussefa,—Ulryka Fouvielle’a i Wiktora Noir—po pierwszych zaraz słowach strze-

tg

Bonaparte Bacciochi Marya Anna Eliza, najstarsza siostra Napoleona I, księżna Lnkki i Piom-bino, w. księżna toskańska, (* 3 stycz. 1777 — f 2 sierp. 1820), oddana przez ojca 1784 r. do instytutu królewskiego dla panien w Saint-Cyr, gdzie do 1792 r. pozostawała na wychowaniu; 1793 r., po krótkim na Korsyce pobycie, z całą rodziną swoją wygnana do Prowancyi, 1797 wyszła za kapitana Bacciochi (ob.), 1805 r. otrzymała od cesarza księstwa Luk-kę i Piombino, 1809 w. księstwo Toskańskie. Rozgarnięta i wykształcona, miała charakter samodzielny i ambitny; w Paryżu prowadziła świetny salon literacki, przyjmowała u siebie Chateaubriand’a, Laharpe’a i in. Później w Lucce i Toskanii osobiście kierowała zarządem otrzymanych krajów, z niemałym dla ludności pożytkiem. Wszakże lekkością obyczajów zbyt często dawała powody do zgorszenia. Jakiś czas miał u niej łaski osławiony dyplomata pruski Lucchesini, znany ze swojej działalności w Warszawie i w układach z Francyą. W ostatnich latach życia mieszkała w Wiedniu, albo pod Tryestem, gdzie zmarła.

mp

W 'V JSll

««■P

i ■ v'Yî

mm «H

pipll

i lii’ 1

lis

Sm

li

llfll >

igggg

• -j

Fig. 37. Bonaparte Eliza (kopia obrazu Prud’hon.

Bonaparte Ludwik, trzeci brat Napoleona I, król Holandyi, hr. Saint-Leu, (* 2 września 1778 — f 25 lipca 1846), pod dowództwem brata, generała B-ego, brał udział w kampanii włoskiej i, mimo młody swój wiek, odznaczył się zaszczytnie w bitwach pod Lodi. Arcole, Rivoli. Jednak we Włoszech tak się oddał rozpuście, że Napoleon, acz niechętnie, zmuszony był zabrać go z sobą do Egiptu (1798), skąd przecie w marcu 1799 r. wyprawił go z powrotem do Paryża. Po zamachu 18 brumaire’a miał Ludwik udać się z poselstwem nadzwyczajnem do Petersburga; przeszkodziła temu śmierć cesarza Pawła, z którym właśnie jaknajlepsze stosunki udało się zawiązać pierwszemu konsulowi. Ludwik rok posiedział w Berlinie (1800), stąd w stopniu generała brygady wyprawiony do Portugalii, przeciw anglikom; w początku 1802 r. wraca do Paryża. Oddawna już nalegał nań Napoleon, aby pojął za żonę jego pasierbicę, Hortensyę Beauharnais (ob.), opierał się temu wszelkiemi siłami Ludwik, podejrzliwy z natury, a który tym razem dosyć miał zasady do podejrzewania pierwszego konsula o stosunki kazirodne z piękną pasierbicą; w końcu, ustąpić zmuszony, żeni się z Hortensyą (1802), i najnieszczęśliwsze odtąd prowadzi pożycie małżeńskie, lił do nich kilkakrotnie,—pierwszego chybił, Noira Zrzadka tylko widywał żonę i wtedy wyszukane za-ranił śmiertelnie. Sad przysięgłych oczywiście uwol- dawał jej męki, których powtórzyć nie sposób; scho-niłzabójcę; natomiast dziennik Rochet'ort’a zamknięto, rowany, zniszczony przez zepsucie przedwczesne, jego samego uwięziono. Niesłychane wrażenie, ja- słabego charakteru a zacięty, fantasta, hipochon-kie wywołała ta zbrodnia w Paryżu, było przy- dryk, w usposobieniu zmienny, wiele rysów swoich grywką do powstauia 4 września.—Po upadku ce- zostawił w spadku synowi, Napoleonowi III, który sarstwa cicho już siedział Piotr B. —1876 r. wydał był niefortunnym owocem niefortunnie dobranego nieciekawe „Souvenirs et révélations“, dotyczące stadła. Z Napoleonem odtąd był w najgorszych epoki 1815 do 1848 r.    A- stosunkach Ludwik. 1805 r. cesarz wyraził życze-

Bonaparte Antoni, brat poprzedniego, (* 31 nie adoptowania Napoleona-Karola, syna najstarsze-października 1816 r.—f 25 marca 1877 r.), awan- go Hortensyi i Ludwika: ten ostatni stanowczo oparł turował się razem z bratem w Ameryce Południo- się temu; oświadczył wręcz cesarzowi, że adopta-wej i Włoszech; 1849 r. obrany do francuskiego ¹ cyę uważałby za publiczną dla siebie zniewagę, za

stwierdzenie urzędowne, że ojcem jego syna jest i rzecz Francyi południowych prowincyj holenderskich, cesarz; między braćmi miała miejsce scena gwał- j Nie na wiele ten opór się przydał; w grudniu 1809 towna w gabinecie cesarza. Napoleon, w gniewie niepohamowany, wpół pochwycił Ludwika i za drzwi go wyrzucił. Otaczał jednak brata cesarz honorami, mianował go konetablem państwa, wielkorządcą Piemontu, wreszcie zmusił prawie (5 czerwca 1806) do przyjęcia korony holenderskiej. Tegoż roku brał udział Ludwik w kampanii pruskiej, zajął Hesyę elektorską, lecz dotknięty do żywego tem, że ze swemi dwoma korpusami batawskiemi poddany został pod rozkazy gen. Mortier’a, wrócił niebawem do Hagi. Nowego powodu do niesnasek z Napoleonem dostarczył dekret cesarski o blokadzie (ob.) kontynentalnej, kierowanej przeciw Anglii, wydany przez cesarza w Iistop. 1806 r. Zerwanie stosun-

M-fe:

..

ag §§

ś &

.. '‘fcr

Ü: *..• > •■■

fei*

i®.

• ?)P

v-\

i api

»

/i.

HHk

Si?

r.

fi*

mm

kii’ .

Sw.-!

mmmmmm

an

iSSS

Fig. 3ß. Bonaparte Ludwik (kopia obr. Philippoteaux).

ków handlowych z Aaglią było ciosem dotkliwym dla Holandyi: Ludwik, jakkolwiek woli cesarskiej uledz zmuszony, w miarę możności usiłował łagodzić przepisy drakońskie o blokadzie w swoich portach holenderskich. Stąd gniewy ciągłe cesarza, który chciał mieć w Ludwiku posłusznego „króla-prefekta“, a tymczasem dostał w jego osobie, jak się wyrażał, „pierwszego koutrabandzistę“. Wogóle Ludwik, bądźto aby bruździć bratu, bądź z istotnego przekonania, bardzo przejął się swojemi obowiązkami monarchy: zaprowadzał w Holandyi reformy w zarządzie, porządkował system podatkowy, wypracować kazał nowe projekty kodeksów cywilnego i karnego i t. d.; odmówił przyjęcia ofiarowanej mu przez cesarza (1808 r.) korony hiszpańskiej; opierał się wszelkim propozycyom odstąpienia na

Encyklopedia Powizeehna Iluttr. T. IX

r. wezwany do Paryża, L. ma sobie postawioną przez cesarza alternatywę: cesyi, albo też abdykacyi. Ustępuje nareszcie i daje zgodę na posunięcie granicy francuskiej do Mozeli (16 marca 1810); nie pomogło nawet takie ustępstwo, i 1 lipca t. r. Ludwik zmuszony był podpisać abdykacyę ostateczną, a 10 lipca nastąpiło wcielenie całej Holandyi do Francyi. Ludwik pod nazwiskiem hr. Saint - Leu udał się do Grazu, w Austryi; rozesłał poprzednio do wszystkich dworów europejskich protest przeciw przymusowi, którego padł ofiarą. Opuściła go oczywiście żona, Hortensya, udała się do Paryża; Napoleon wyznaczył mu dotacyę 2 mil. fr. W1813 i 1814 ofiarował swoje usługi Napoleonowi, który o nim ani słyszeć nie chciał; natomiast podczas Stu Dni mianowany przez cesarza parem Francyi i wezwany do Paryża (2 czerwca 1815), wolał spokojnie w Rzymie przeczekać wypadki. W tym samym czasie prowadził z żoną, Hortensyą, proces skandaliczny o separacyę, domagając się wydania sobie starszego swego syna, Napoleona-Karola. — Doczekał się jeszcze awanturniczych zamachów syna swego młodszego, Ludwika - Napoleona, w Strasburgu i Boulogne (1836, 1840 r.), które tak niefortunny wzięły obrót; po ucieczce syna z twierdzy Ham (ob. Napoleon III) B., ciężko już chory, udał się do Livorno, aby się z nim pożegnać, lecz nie doczekawszy się go, opuszczony od całej rodziny swojej, tamże zmarł. — B. zabawiał się też pisaniem; wydał 1808 romans p. t. „Les peines d’amour ou les Hollandais“, „Essais sur la versification“ (1825), „Histoire du parlement anglais“ (1820). Istotną wartość historyczną posiadają jego „Documeuts historiques et reflexions sur le gouvernement de la Hollande“ (3 t. 1821). — P or. wydane anonimowo „Mémoires sur la Cour de Louis - Napoleon et sur la Hollande“ (1828); „Mémoires“ pani Remusat (1880); Rocquain „Napoléon I et le roi Louis“ (1880); Baron Du casse „Les rois frères de Napoleon I“ (1880).

Bonaparte Hortensya de Beauharnais, królowa Holandyi, małżonka poprzedniego, (ob. Beauharnais Hortensya). —Ludwik i Hortensya mieli trzech synów. Najstarszy, Napoleon-Karol B. (1802 — 1807) zmarł w dzieciństwie. Drugi, Napoleon-Ludwik B. (* 1804—f 1831) niezwykle łubiany od Napoleona I, obdarzony przez cesarza (1809) tytułem w. ks. Bergu i Kliwii; od 1810 do 1814 r. wychowywany przy matce; 1815, skutkiem uzyskanego przez Ludwika wyroku sądowego w sprawie separacyjnej przeciw Hortensyi, oddany ojcu; 1827 r. ożenił się z kuzynką swoją, Karoliną B., córką Józefa B-ego; 1831 r. wraz z młodszym bratem, Ludwikiem-Napoleonem, przyłączył się do powstania przeciw papieżowi, którem kierował Menotti w państwie Kościelnem; ranny w potyczce z karabinierami papieskimi, zmarł w Forli 17 marca 1831 r.—Trzeci syn, Karol-Ludwik-Napoleon B., cesarz Francuzów (ob. Napoleon III).    A-

A.

Bonaparte Marya-Eugenia hr. de Mouti-

16

jo, cesarzowa francuska, małżonka Napoleona III, (ob. Eugenia).

poi eona był on najmniej godnym tak niespodzianego wywyższenia; najmłodsze dziecko w rodzinie, pod siwym jeszcze włosem zachował wady rospiesz-czonego, zepsutego młokosa; nic się nie troszcząc o rządy, skandaliczne życie rozpustnika prowadził na dworze kasselskim, ze szczupłego skarbu westfalskiego niezliczone opłacał metresy i ulubieńców; obcy ludności, niebawem od niej znienawidzony, w przeciągu kilkuletnich rządów na ziemi niemieckiej ani słowa po niemiecku się nie nauczył. Nie na wiele się zdały surowe admonicye Napoleona, który niejednokrotnie groził marnotrawnemu bratu złożeniem go z tronu, a nawet osadzeniem pod kluczem. W kampanii austryackiej 1809 r. biernie uczestniczył Hieronim B. na czele X korpusu, ma-

. V- ? ' •>

». T V

jf.

: ...

pH

JS

i -MM

■■'S

Bonaparte Eugeniusz Ludwik Jan Józef, syn Napoleona III i Eugenii (ob. Napoleon III i Eugenia).

. ?. :f|H *1101

A.

Bonaparte Marya-Paulina, druga siostra Napoleona 1, księżna Borghese i Guastalla, (* 20 października 1780 — f 9 lipca 1825) słynna z urody i lekkości obyczajów; zaręczona pierwotnie z głośnym członkiem konwencyi, Fréronem, porzuciła go na życzenie Napoleona i wyszła (1801) za generała Leclerc’a (ob.), z którym w roku następnym — a w towarzystwie Frérona — udała się na wyspę

S. Domingo, gdzie mąż zmarł na żółtą febrę; więc B. schorowana, wróciła już w grud. 1802 do Paryża. W sierpniu 1803 r. wyszła powtórnie za mąż za ks. Kami la-Lud wika Borgh ese (ob.). Bardzo przywiązana do Napoleona, często jednak wywoływała jego gniew lekkim swoim sposobem życia i niewłaściwem zachowaniem się przy dworze cesarskim. 1806 r. otrzymała od cesarza księstwo Guastalla. Przebywała ciągle prawie w Rzymie; tutaj znakomitemu rzeźbiarzowi Cano vie pozowała w stroju Ewy do słynnego posągu „Wene-ry zwycięskiej“. Choć pokłócona z cesarzem w chwili pierwszej abdykacyi (1814), niezwłocznie udała się do niego na wyspę Elbę, pomagała w przygotowaniach do wyprawy Studniowej; wkrótce przed bitwą pod'^Waterloo posłała mu wszystkie swoje kosztowności, które następnie stały się zdobyczą dragonów Blücher a. Ostatnie lata życia pędziła schorowana w pałacu Sciarra w Rzymie, pogodzona z mężem, z którym się była rozeszła wkrótce po ślubie.

Bonaparte Mary a - Anuncyata - Karolina, trzecia siostra Napoleona I, królowa neapolitańska, małżonka króla Murata, (ob. Murat).

WMm

Fig. 39. Bonaparte Hieronim.

Bonaparte Hieronim, król Westfalii, ks. de Montfort, czwarty i najmłodszy brat Napoleona I (* 15 listopada 1784— f 24 czerwca 1860), służył w gwardyi konsularnej, później w marynarce; pod rozkazami wuja, gen. Leclerp’a, odbył wyprawę do St.-Domingo, skąd odwołany przez Napoleona, po drodze, w Baltimore w Stanach Zjedn. ożenił się z Elizą Patterson, córką kupca amerykańskiego. Kiedy wrócił 1805 roku do Europy, zmusił go cesarz do opuszczenia żony; małżeństwo,

przez małoletniego zawarte, zostało unieważnione, jąc sobie powierzoną obserwacyę Prus; w tym cza-1806 r. Hieronim mianowany kontr-admirałem; nie- sie miał do czynienia we własnem królestwie ze co później— generałem dywizyi i w tym ostatnim śmiałymi partyzantami Schillern i księciem charakterze uczestniczył w kampanii pruskiej. Więk- brunświckim. — W kampanii russkiej 1812 raz sze jeszcze zaszczyty miał dla niego zastrzeżone jeszcze powierzył mu cesarz korpus IV, oraz kie-cesarz w klauzulach układów tylżyckich. W sierp- runek naczelny nad prawem skrzydłem wielkiej ar-niu 1809 r. zaślubił Hieronim księżniczkę wirtem- mii. Hieronim, przybywszy do Warszawy, po swo-berską Fryderykę-Katarzynę; 18 sierpnia t. r. zo- jemu jął szukać rozrywek; lekce sobie ważąc obo-stał królem Westfalii. Nowokreowane królestwo obej- wiązki wodza, stał się przyczyną pierwszego a za-mowało dawną Hesyę elektorską, księstwo Brun- sadniczego błędu całej kampanii, który pośrednio świckie, część południową Hanoweru; podzielone, wszystkie inne nieszczęścia za sobą pociągnął: mana modłę francuzką, na ośm departamentów, liczy- jąc możność zgniecenia Bagrationa (ob.), przez ło ogółem 2¹/₂ mil. mieszkańców; stolicą obrano oczywiste niedbalstwo dopuścił jego połączenia z ar-miasto Kassel, gdzie Hieronim w dniu 1 stycznia mią Barclaya deTolIy (ob.). Na pierwszą 1808 r. przyjmował przysięgę homagialną od no- o tem wiadomość Napoleon w najwyższej pasyi wych swoich poddanych. Ze wszystkich braci Na- I pozbawia natychmiast Hieronima dowództwa, wzbra-

ill

...

123

4.;

m -!0:

wtM

?ïïW/ÆÊm

mi

wm

.JÙÏ.-Î

r.M

y//

mm.i

Üf

W Vi'

Ł ’«'J

—

12^ jfH

BÉpL

*8i

I#;

ft

s>

£3£ r

III

..

gs

i&m

I*-

B

JKIWv

î«s® ‘

łMJj

mm

V.-;-

-ÄW

T*

il

MM

f;£V

rWli

ggggjp

. Jg

[?'0

S «[j

fk :i

C-

Bill

» : ;li

sä

111*

1%.

jeg

■|g

Ml

r:'

V«?mimm

\ r: J

łBawaaai

Fig. 40. Karolina Murat, królowa Neapolu z dziećmi. Kopia obrazu de Gérard’a.

nia mu pozostawania przy armii i odsyła z powrotem do metres w Kassel; na jego miejsce komendę nad prawem skrzydłem armii powierza marszałkowi Davoust. Po bitwie pod Lipskiem król westfalski uciekać musi do Franeyi, wyparty ze swej stolicy przez gen. Czernyszewa (wrześ. 1813); cesarz, podczas rozpaczliwych wysiłków kampanii francuskiej 1814 r., ani nawet widzieć go nie chciał. Po powrocie Napoleona z Elby zbliżył się Hieronim do brata, dzięki wstawiennictwu matki; mianowany parem Franeyi, otrzymał dowództwo dywi-zyi; pod Ligny i Waterloo starał się zrehabilitować Hieronim, zaszczytnie się wówczas odznaczył, był ranny. Po powtórnym upadku cesarstwa, przebywał pod nazwiskiem ks. de Montfort kolejno w Wir-tembergu, Austryi, Włoszech; otrzymał dotacyę od dworu russkiego, z którym przez żonę był spowinowacony. Utraciwszy żonę (1835), ożenił się w roku następnym poraź trzeci z markizą Bartholini. 1847 r. otrzymał od Ludwika Filipa pozwolenie powrotu do Franeyi, i z wielką życzliwością przyjęty był u dworu. Wkrótce, gdy do steru dostał się jego bratanek, Ludwik Napoleon, pod koniec życia z jego ręki nowe otrzymał zaszczyty, mianowany marszałkiem Franeyi, prezesem senatu, pierwszym księciem krwi, powołany ewentualnie do następstwa tronu. Zmarł w zamku swym Villege-nis, z wielką pompą pochowany u Inwalidów. — Bar. Ducasse; „Mémoires et correspondance du roi Jerome et de la reine Catherine“ (5 t., 1864).

Bonaparte Fry dery ka-Katar zyna-Zofia-Dorota, księżniczka wirtemberska, królowa Westfalii, małżonka poprze luiego (* 21-go lutego r. 1783 — f 28 listopada roku 1835), była córką króla Fryderyka I wirtemberskiego. O ile ojciec, który również źle obchodził się z rodziną własną i poddanymi, zostawił po sobie pamięć skończonego niegodziwca, o tyle zaletami charakteru odznaczała się córka. Jakkolwiek dosyć miała powodów do uskarżania się na płochego małżonka, jednak nie opuściła go w chwili nieszczęścia, i kiedy po bitwie pod Waterloo król Fryderyk chciał unieważnić jej małżeństwo z Hieronimem, oparła się temu w szlachetny sposób, powołując się na obowiązki swoje żony i matki w dwóch pięknych listach, wystosowanych do ojca i do cesarza Aleksandra, u którego w tej sprawie znalazła opiekę.—Por. jej korę-spondeneye, ogłoszone przez Ducasse’a w „Revue hist.“, 1892.—Z księżniczką wirtemberską miał Hieronim troje dzieci: syn najstarszy, Hieronim Napoleon Karol B. ks. de Montfort (* 24 sierp. 1814—f 12 maja 1847), zmarł we Floreucyi z stopniem pułkownika wirtemberskiego.—Córka, B. Matylda Letycya Wilhelmina (* 27 maja 1820), znana jako protektorka literatury i sztuk pięknych, miała pierwotnie wyjść za kuzyna swego, Ludwika Napoleona, późniejszego cesarza, lecz kiedy ten, skutkiem niefortunnej wyprawy bulońskiej (1840), dostał się do twierdzy francuskiej, księżniczka Matylda wydaną została 1841 r. za ks. Anatola De-midowa San-Donato, z którym wszakże już 1845 r., po niedługim pobycie w Petersburgu, rozstała się. Od 1848 r. stale zamieszkała w Paryżu, gdzie miała

J. A.

wpływ nieograniczony u Ludwika Napoleona, prezydenta, późniejszego cesarza. Oddawała się z zamiłowaniem malarstwu; w salonie swoim przyjmowała znakomitości literackie i naukowe Franeyi; bywali tutaj Sainte-Beuve, Flaubert, Renan, Taine i in., którzy, aczkolwiek nieprzychylnie usposobieni dla rządów uzurpatora, tą drogą pośrednią, obcując z sympatyczną i ukształconą księżną, bądź co bądź przywykali do tolerowania nowego porządku rzeczy. W 1870 r., po upadku cesarstwa, księżna Matylda schroniła się do Belgii, lecz 1872 wróciła do Paryża, gdzie przebywa obecnie.—Najmłodszy syn Hieronima B., Napoleon Józef Karol Paweł B., znany więcej pod imieniem ks. Napoleona (ob. Napoleon książę.).—W końcu wspomnieć należy o pierwszej małżonce Hieronima B ego, Elizie Patterson B., która w bardzo późnym wieku zmarła w Filadelfii, niezbyt jeszcze dawno, 4 kwietnia 1879 r.; do jej życiorysu, por. Didiera „Life and letters of Madame B.“ (1879). Z unieważnionego w następstwie małżeństwa jej z Hieronimem urodził się syn, Hieronim Patterson B. (* 1805—f 1870), który z kolei zostawił dwóch żyjących dziś synów, Hieronima Napoleona (* 1832) i Karola (* 1852) B-ych.

Bonapartea R. et Pav.—Bonapartka (od nazwiska Napoleona Bonapartego, pierwszego konsula). Rodzaj z rodziny roślin Ananasowatych (Bromelia-ceae), blizki rodzaju Tillandsia, mający okwiat 6-dzielny, w którym trzy działki zewnętrzne tworzące kielich są równe, przy nasadzie zrosłe i spiralnie zwinięte, albo też nierówne, dwie zrośnięte w większej rozciągłości i większe od trzeciej; trzy wewnętrzne płatkowate, formujące koronę, zwinięte, w nasadzie zrosłe w rurkę, są równo-wązkie, u góry rozpostarte i łuszczek pozbawione. Pręcików 6 podzalążniowych, z nitkami szydełkowatemi, pylnikami wystającemi, zwrotnemi, strzałkowatemi; Zaląźnia wolna, z szyjką nitkowatą, zakończoną trzema znamionami równowązkiemi, strzępiastemi i zwiniętemi spiralnie, trzykomorowa, zawierająca w kątach wewnętrznych liczne zalążki wsteczne, ułożone w dwa wznoszące się szeregi. Owoc—torebka błoniasta, jajowato - stożkowa, otwierająca się na wprost komór w trzy łupiny, pozostawiając w środku kolumneczkę, o trzech skrzydłach, w których przedziale znajdują się liczne, równowązkie , ku podstawie ścieńczono nasiona, opatrzone na końcu je-dwabistemi włoskami. Są to zioła, okryte proszkowatym nalotem, o liściach przykorzeniowych, szydełkowatych, lub mieczowatyah, zwiniętych, o głą-bikach łusczastych, podtrzymńjących kwiaty opatrzone w przykwiatki i ułożone w kłosy. Znane są 4 gatunki żyjące w Meksyku, Peru i Brazylii.

Bonar Horacyusz (* 1808 r.), poeta religijny szkocki, początkowo kaznodzieja prezbiteryański, później (od roku 1843) zwolennik wolnego kościoła szkockiego, założonego przez T. Chalmersa. Odznaczył się w poezyi, jako autor wielu pieśni kościelnych: „Hymns of faith and hope“ (1861); „The song of the new creation“ (1871) i „My old letters“ (1876).

Bonarowa, herb polski. Na tarczy dwudzielnej,

Bonarowie.

125

ÓdLĄ

Fig. 41. Bonar (herb).

w prawem srebrnem polu, przy samym lewym jej skraju: pół czarnej podwójnej lilii, w lewem czer-wonem polu, pół srebrnej podwójnej lilii, obie te połowy na rozdziale pól łączą się z sobą. W koronie szlacheckiej nad hełmem pół człowieka w zbroi i staroświeckim szyszaku, z chorągwiami w rękach: w prawej chorągiew srebrna, w lewej czerwona. Zbroja i szyszak przez poły srebrno-czarne. Herb ten pochodzenia francuskiego, nabyty roku 1340 przez Jana Bone-ra, przyniesiony był do Polski przez potomków jego. Rodzina Bonerów osiadła w Krakowie i jedna z jej gałęzi r. 1540 uzyskała tytuł baronów Imp. Rzyms., lecz wymarła w Polsce. Linia młodsza pisząca się z Bonarowy w Bieckiem istnieje dotąd (Niesiecki—Warszycki—Borkowski— „Akta Arch. Bernar. we Lwowie.“ — „Metryka koron.“ „Sy-gill.“).    W-K’z-

Bonarowie, właściwie Bonerowie, znakomita rodzina krakowska XVI-go wieku. B. pochodzili z miasta Landau w Alzacyi, o kilka mit od Wissem-burga nad rzeką Lauter położonego. Liczni Wis-semburczycy wywędrowali po upadku miasta rodzinnego w drugiej połowie XV-go wieku w różne strony świata [Hertzog B. „Edelsasses Chronik“, Strassburg, 1872, str. 211—14;Strobel A. W. „Vaterländische Geschichte des Elsasses“, Strassburg, 1851. t. III str. 410]. Niektóre rodziny, jak Schilingowie, Hornstei-nowie, Decyusze, Bethmanowie, udały się do Polski. Za niemi pociągnęli także B. naprzód na Szląsk. Jeden z B-ów (braci ?), Jakób Andrzej, osiadł we Wrocławiu i tam ma grobowiec w kościele św. Elżbiety [„Jacobus Andreas Bonerus, gente Landavus“ (nie: Gandavus), por. Kneszke „Allg. deutsches Adelslexicon“, Lipsk, 1859, I, 553]; drugi Fryderyk był od r. 1504 do 1506 rządcą mennicy głogowskiej, w czasie, kiedy Głogów i Opawę trzymał Zygmunt, późniejszy król polski, jako księstwa lenne od brata Władysława czeskiego. Trzeci, Jan Boner (f 23 grudnia 1523 r.), może najstarszy z braci, przeniósł się „wezwany przez Wissemburczyków“ z Wrocławia do Krakowa [por. Klose „Doc. Geschichte v. Breslau“. III, 694] i zawiązał spółkę handlową z Zajfry-dem Bethmanem i synem jego Sewerynem. Mieli oni ogromne składy różnych towarów w Krakowie, obejmowali razem dostawy dla dworu, dzierżawili komory celne w Sandomierzu, Lublinie i Lwowie, słowem robili wielkie i dobre interesa. Jan B-r ożenił się z córką Zajfryda, należał niebawem do zamożnych mieszczan krakowskich i piastował rozmaite godności miejskie [„Codex civ. Crac.“ I, 314, 645, 729, 761] od r. 1494 do 1504. Zygmunt I zrobił go swoim burgrabią krakowskim; potem w r.

1515    oddał mu żupy krakowskie, a niebawem w r.

1516    zamianował wielkorządcą krakowskim (ma-gnus procurator cracoviensis). Nabył też B-r dobra ziemskie w ziemi krakowskiej „na Ogrodzieńcu i indziej od Włodka, podczaszego bocheńskiego“.

Wtedy po raz pierwszy w r. 1516 tytułuje go król generosus, „urodzony“ [„Acta Tomicia-na“ t. III, 319, 19 lipca 1515 jeszcze famatus;

t. IV. str. 19], chociaż o nobilitacyi nic nie wiemy. Być może, że szlachectwo otrzymała wprzód gałąź szląska, bo herb jej był podobny, chociaż nie zupełnie taki sam, a polscy B. zaczęli go używać dopiero z chwilą posiadania dóbr ziemskich. Herb ten, Bonarowa zwany, opisuje Niesiecki obszernie i dokładnie, dodając legendę o nabyciu go pod Cre-cy 1346 i łącząc B-ów z krakowską rodziną Bo-cznarów z końca XIV wieku, co żadnej w źródłach nie mar podstawy. Jako burgrabia zajmował się Jan B. restauracyą zachodniej części zamku wawelskiego, której dokonał pod jego zarządem włoski architekt Franciszek Lori [Decius „De Sigism. temp.“, str. 63 i 118? „Acta Tomiciana“, t. IV, str. 320]; jako żupnik poczynił liczne reformy w administracyi kopalń wielickich i bocheńskich., a później, w latach 1520 do 1522, także olkuskich [Łabęcki H. „Górnictwo“, Warsz., 1840, 1. 143, 212, 291]. Za pieniędze, uzyskane z pomocą dobrego gospodarstwa, wykupił B. wiele dóbr królewskich, ceł i dochodów z zastawu [wylicza je Niesiecki w „Herbarzu“]. Stanowisko wielkorządcy krakowskiego podniosło się skutkiem uporządkowania skarbu królewskiego bardzo znacznie. B. był w latach 1516 do 1524 wykonawcą ważnych poleceń Zygmunta Starego. Posiadając rozgałęzione stosunki handlowe w całej Europie, rozsyłając agentów swoich do wielkich miast—jednym z sekretarzy, domowników i agentów B-a był znany historyk J. L Deeyusz [por. Hirschberg. „O życiu i pismach J. L. Decyusza“ Lwów, 1874]—mógł lepiej niż kto inny spełniać interesa zagraniczne. Kiedy Zygmunt, po śmierci Barbary, miał wstąpić w powtórny związek małżeński, polecał B-owi zbadać rozmaite szczegóły bardzo delikatnej natury, dotyczące zaproponowanych przez cesarza Maksymiliana kandydatek na królowe polskie. [„Acta Tomiciana“ t. IV. 53, 55]. Był B. głównym nadwornym dostawcą wszystkich zagranicznych towarów dla dworu Zygmunta i Bony. Spełniał jednakże również dobrze inne, ważniejsze polecenia. Podczas wojny pruskiej słał szpiegów do Niemiec, aby śledzili, czy nie nadciąga stamtąd pomoc wielkiemu mistrzowi (tamże, t. V. 144, 322); kupował broń, machiny oblężnicze, werbował ludzi, a przedewszystkiem dostarczał pieniędzy (tamże 157, 162. 165, 185; t. VI, 27 i 49). Król donosił mu sam o wypadkach wojennych ; z pod -kanclerzym Tomickim utrzymywał B-r żywą kore-spondencyę. Poczta z rządami ościennemi, pensye posłów na obcych dworach, sprawy bankowe w ogólności spoczywały w rękach B-ra. Znaczenie jego rosło tak bardzo, że zaczęło kłuć ludzi w oczy: „respekt pański wiele inwidyi na niego obalił“. Na sejmie w r. 1521 podniosły się z tego powodu skargi, ale król głuchy był na te „czcze gadaniny“ ; sam pocieszał B-ra, aby nic sobie z nich nie robił [tamże t. V 347]. Wielkorządca generalny zachował beFło wszechwładztwa na zamku krakowskim i w dobrach królewskich aż do śmierci (tamże, t. VI 157—8). Musiała ona być dosyć nagłą, bo mamy z 30 października 1523 list Tomickiego do

.■xÊüasttoMif

SÜk

y V wmf

•/

Fig. 42. Bonar Seweryn.

L. F-I.

W. G.

W. G.

1221 w Bagno-

B-a (tamże, VI, 338), w nim niema wzmianki o chorobie, a jeszcze w tym samym roku 23 grudnia spłacił B. dług śmiertelności. — Syn Jana B-a, Seweryn Boner (—f 1549) z Balic, które ojciec już nabył, starosta biecki i rabsztyński, objął po ojcu żupy krakowskie i olkuskie, zarząd burgrabstwa i wielkorządów krakowskich [ob. nadanie w dziele Łabęckiego H. „Górnictwo w Polsce“, t. II, str. 235]. Regestra rachunków Seweryna B - a od 1 listopada 1524 zachowały się w bibliotece Popielów, skąd je Paweł Popiel w I tomie sprawozdań do badania historyi sztuki (Kraków, Akademia, 1877) wydał p. t. „Czynności artystyczne na dworze Zygmunta I wedle zapisów Seweryna Bonera“. „Obrachowawszy naprzód, co się należało ojcu (Janowi) i to, cc za życia ojca wypłaconem nie było, przechodzi następnie do wypłat tych, które pod jego nastąpiły zarządem“. Widać z nich, że Seweryn zachował handlowe stosunki ojca za granicą, zachował także stanowisko dostawcy i wielkorządcy krakowskiego; wspierał dzielnie króla w jego robotach artystycznych na zamku i w katedrze, zwłaszcza w kaplicy Zy-gmuntowskiej, którą poczęto budować. Rachunki B-a są pod tym wzglęgera dowodem niezbitym i źródłem najlepszem. Ale znaczenia politycznego ojca Seweryn nie posiadał; z aktów urzędowych politycznej natury znika imię B-ów. Natomiast zabłysło tern świetniej w kole uczonych humanistów, których B. był hojnym mecenasem. Sam Erazm Rotterdamczyk utrzymywał z nim stosunki, nazywał B-a ozdobą Polski, a syna jego Jana podejmował u siebie gościnnie we Fryburgu [„Teki Naruszewicza“ z r. 1531, str. 705—8]. W r. 1532 był B. rajcą miejskim w Krakowie; od cesarza Ferdynanda dostał tytuł barona na Ogrodzieńcu i Kamieńcu, który Kamieniec, albo jak go teraz zowią Odrzykoński pod Krosnem zamek, wielką częścią z fundamentu wzniósł wybornym kształtem w roku 1534; podziś dzień widzieć tam można herby Bonerów i Betbmanów (por. Niesiecki: sub voce Bonarowa). Ożenił się Seweryn B. także z Bethmanówną (Zofią), z którą miał 4 synów: Franciszka (sekretarza Zyg. Augusta), Jakóba, Jana, Stanisławai córkę Z o-fię, wydaną za Jana Firleja, wojewodę lubelskiego (o której w r. 1564, kiedy umarła, Trzecieski napisał epigramat). Po śmierci Beth-manówny w roku 1632, ożenił się Seweryn z Koś-cielecką, wojewo-dzian' ą kaliską, z którą miał synów Seweryna iFryderyka. Żonie pierwszej i sobie grobowiec w Kaplicy św. Jana Chrzciciela u Panny Maryi w Kra-kowie wystawił (w r. 1538) i samą kaplicę wspa-

niale ozdobił. Piękną jego postać przerysował Jan Matejko z pomnika [Por. F. M. S. „Seweryn Bonar. kasztelan Biecki“ w Tygod. Ilustrowanym, w r. 1867, t. XVI. str. 52, gdzie podano także portret]. Umarł B-r jako „dziedzic na Ogrodzieńcu i Kamieńcu, kasztelan biecki, żupnik i wielkorządca krakowski, oświęcimski, Zatorski, biecki, rabsztyński, wschowski, ojcowski starosta“. Z synów Seweryna B-a Jan (f 1568) dzierżył najwięcej z urzędów po ojcu (między innemi kasztelanię biecką i wielkorządzctwo krakowskie), ożenił się z Katarzyną Tęczyńską, Jana w-dy sandomierskiego córką, ale, będąc wielkim zwolennikiem nowinek religijnych i mecenasem innowier-stwa, stracił łaskę królewską. Umarł bezpotomnie. Seweryn (f 1593, syn z drugiego małżeństwa, kasztelan krakowski, postawił na wojny za Batorego pułk swoim kosztem; w r. 1589 jeździł z Leonem Sapiehą, komisarzem królewskim, do Rygi, gdzie wzburzoną ludność uspokoił. Zmarł także bezdzietnie. Potomkowie Franciszka i Jakóba B-ów, których wymienia Niesiecki w Herbarzu, „wiary prawowiernej odstąpili, Luterskiem kacerstwem zarażeni, w którem pomarli,—i cała zeszła familia“.

Bonasone Juliusz, malarz i miedziorytnik włoski (* 1510 w Bolonii —f 1574). W pracach, których wykonał około 350, podług Rafaela, Michała Anioła, Primatticcia i innych, usiłował wyrazić rozmaite efekta światłocieniowe, czem dużo przyłożył się do rozwoju sztuki rytowniczej.

Bonatelli Franciszek, filozof włoski (*1830), profesor filozofii w uniwersytecie padewskim, napisał: „II bene, il bello e la scienza” (Rzym, 1872):— „La filosofia e la sua storia“ (Rzym, 1877);—„Di-scussioni gnoseologiche“ (1886). Zapoznawszy się w Wiedniu z nauką filozofów niemieckich, stał się odtąd zwolennikiem Herbarta i Lotzego. Z zakresu filozofii ogłosił wiele rozpraw w różnych czasopismach naukowych; głównem zaś jego dziełem jest „Pensiero e Conoscenza“ (Bolonia, 1864), w którem znać umysł samodzielny i bystry.    *

Bonato Piotr, miedziorytnik (* 1765 w Bassa-no), rytował podług Corregia „Mater amabilis“, „La sacra famiglia“; z Rafaela „Siedm planet”; z Leonarda da Vinci „Wieczerzę Pańską“; zKanowy „Trzy gracye”, z wielką zręcznością i doskonałością.

Bonawentura św. (właściwie Jan, a według niektórych Piotr z Fidanzy, rea, miasteczku toskańskiem — f 1274 r.). Imię B-y otrzymał w czwartym roku życia, a to z tego powodu, że gdy był ciężko zaniemógł, a matka poleciła go modlitwom Franciszka z Assizu, mąż ten święty, uczyniwszy jej zadość i dowiedziawszy się wkrótce, że chłopczyk ma się lepiej, zawołał: o bona ventura, co znaczyło, że wiele dobrego przyjść z niego miało. Wstąpiwszy do zakonu franciszkańskiego, już w roku 17 życia swojego, (według zaś Waddinga i Bollandystów w 22) kształcił się naprzód w Orvietto, a następnie w Paryżu, gdzie później został profesorem teologii w Sorbonie; z powodu wszakże oporu uniwersytetu przeciw dopuszczaniu zakonów jałmużniczych do katedr profesorskich i doktoratu, godność tę otrzymał dopiero w r. 1257. Jako profesor, odznaczał się

uczonością, jasnością wykładu i porywającą wymową, a żywotem prawdziwie świętym zjednał sobie cześć szczególniejszą; to też w roku 1257 (albo, jak podaje Wadding, w 1256), został obrany generałem swego zakonu. Urząd ten sprawował tak gorliwie i tak wielkie oddał na nim usługi, iż uważano go za drugiego założyciela franciszkanów; mianowicie zaś ustanowił granice poszczególnych prowincyi, zaprowadził porządek, dbał o ścisłe zachowanie reguły i czystość obyczajów i podniecał zamiłowanie do nauki, a postępował przy tem tak mądrze i łaskawie, iż wszystkie serca sobie pozyskiwał. Skutkiem tego nabył wielkiego wpływu, który się najwidoczniej okazał przy obiorze papieża, Grzegorza X. Już Klemens IV zamianował go był biskupem Yorku w Anglii, ale pokorny sługa boży wyprosił się od tej godności; później wszela- »

phinowych, to jest sześć cnót, przełożonym pottze-bnych“ przez ks. Stanisława Rochowi cza w Lublinie, 1612); „Zwierciadło zakonności, nowicyuszom i nowym professom na upatrywanie należytej układności sporządzone“ (Kraków, 1688). Pod względem filozoficznym św. B. w wiekach średnich zajmował pierwsze miejsce po św. Tomaszu z Akwinu. Sławny kanclerz paryski, Gerson, w dziele swojem „De examinatione doctrinarum“ powiada: „Gdy mnie kto pyta: który z doktorów, znanych mi, jest najlepszym? odpowiadam: Bonawentura, albowiem jest on głębokim i gruntownym, pobożnym, sprawiedliwym i budującym. Niema w nim bezpoźytecznych szkolnych subtelności, nie miesza on, jak tylu innych, do poważnych rozpraw teologicznych, owych światowych ustępów, dyalektycz-nych i fizycznych wywodów; kiedy naucza, budu-

kę niema dla teologów nauki wznioślejszej, zba-wienniejszej i pożyteczniejszej“. Uczony opat, Try-temiusz, nazywa go „Scriptor profundus, subtilis et disertus“, przyznając mu wielką biegłość w Piśmie św., umysł bystry i jasny. W nowszych czasach stanowisko jego filozoficzne gruntownie i wszechstronnie ocenił Amadeusz de Margorie („Essai sur la philosophie de Saint Bonaventure“ Paryż, 1855). Obok tego zasługuje jeszcze na zaznaczenie w dziele św. B-y „Compendium theologicae veritatis“ księga II, rozdział 58, traktujący o poznawaniu ludzi z ich fizyognomii, z którego przychodzimy do przekonania, że Gall i Lavater w w. XVIII nie wiele odbiegli od tego, co on był wypowiedział w XIII. Wszelakoż, po opisaniu cech fizycznych, znamionujących rozmaite przymioty, albo wady człowieka, w końcu tak się zastrzega: „Ale prze-dewszystkiem trzeba pamiętać, że formy zewnętrzne nie wyciskają pieczęci konieczności na odpowiadających im charakterach wewnętrznych; nie mogą one wcale znosić wolności duszy, wskazują tylko jej skłonności, i że wartość takowych znaków jest jedynie domysłową i niekiedy niepewną: byłoby więc lekkomyślnie na nich samych sąd swój opierać: znak może się znaleźć przypadkiem, a jeśli jest dziełem samej natury, to ustąpić może przemocy nałogu przeciwnego, lub się sprostować pod wędzidłem rozumu“. Sw. Tomasz z Akwinu i św. B. żyli z sobą w ścisłej przyjaźni. Sw. Tomasz już za żywota nazywał B-ę świętym; gdy go spostrzegł piszącego żywot św. Franciszka, rzekł: „niechaj święty pracuje na cześć świętego“. Ludwik św. lubił miewać obudwu ich u stołu swego i zasięgał ich rady w rzeczach najtrudniejszych; na jego to żądanie św. B. napisał nabożeństwo o męce Pańskiej; a wiele modlitw ułożył na prośbę siostry jego, Izabelli, i różnych innych osób znakomitych. Sw. B. jest prawdziwym przedstawicielem wieków średnich z ich strony jasnej. Cześć powszechna, jaką go otaczano za życia, okazała się najwyraźniej podczas jego pogrzebu. Papież z całym swym dworem, prałaci i książęta, zgromadzeni wtedy w Lugdunie z okazyi soboru, uczestniczyli w oddaniu mu tej ostatniej posługi, a na posiedzeniu na-stępnem, sam ojciec św. miał mowę pogrzebową,

koż musiał uiedz woli Grzegorza X, który w roku t je; zasilając umysł, napełnia serce; nad jego nau-1273 zrobił go kardynałem i biskupem albańskim, a w rok potem wysłał jako legata na powszechny sobor lugduński. Sykstus IV w roku 1482 uznał go za świętego, a Sykstus V 1587 roku zaliczył w poczet doktorów kościoła z mianem „doctor seraficus“. B. odznaczał się jako kaznodzieja,

(kazał i przed dworem francuskim, i przed kuryą rzymską, i zjednywał sobie miłość powszechną), oraz jako scholastyk i mistyk. Liczne dzieła św.

B-y można podzielić na ascetyczne, egzegetyczne i filozoficzne; celniejsze z nich są następujące:

„Breviloquium et antiloquium“; „Liber de eccle-siastica hierarchia“; „Liber de quatuor virtutibus cardinalibus“ ; „Speculum animae“ ; „De modo confitendi et puritate conscienciae“; „Itinerarium mentis in Deum“; „Incendium amoris“; „De per-fectione vitae ad sorores“; „Lignum vitae“; „So-liloquiuin“; „De pugna spiritus contra VII vitia ca-pitalia“; „Collatio de conteinptu saeculi“; „Liber de regimine animi“; „De septem gradibus contem-plationis“; „Expositio missae; Officium de passione dominica“; „Legenda major et minor S. Francisci et legenda S. Clarae nec non liber de paupertate Christi et apologia pauperum“; „Liber apologeticus contra eos qui ordini fratrum minorum adversan-tur“; „Liber de compositione hominis exterioris ac interioris reformatione“; „Regula novitiorum“;

„Opera exegetica id est principium Sanctae Scrip-turae“; „Expositio in Hexaömeron“; „Expositio in Psalmos, Ecclesiasten, Sapientiae, Lamentatio-nes Jeremiae, in cap. VI. Evang. S. Mathaei, in Evang. Lucae“; „Postilla super Joannem et in Apocalipsim“; „Epistolae diversae et sermones di-^ versi“; „Sententiae sententiarum carmine digestae, versus, rythmi“; „Philomela“ i w. in. Dzieła te miały wiele edycyj; stanowią one 8 tomów in folio, wydanych z rozkazu papieża w Rzymie roku 1516, a 14 tomów in quarto, wydanych w Wenecyi roku 1751 i 1756. Wiele pism św. B-y przełożono prawie na wszystkie języki nowożytne; w polskim przekładzie mamy: „Życie Pana Jezusa“ przez Opecia (1522 r. w Krakowie) przedrukowywane wielokrotnie, a po raz ostatni w Poznaniu 1557 r.;

„Pochodnię duchowną, czyli pobudkę do miłości Boga“ (w Krakowie 1609); „Sześć skrzydeł Sera-

opłakując niezmierną stratę, jaką w nim kościół j M. Thomsonem założył „Paleographical society“, poniósł.—Wadding: „Annales Minorura“ t. III i IV. dla którego przygotował wiele podobizn ze starych Piotra Galezyniusza w „Acta Sanctorum“; Bollan- rękopisów, dystów: „Żywot św. B-y“ 14 lipca.    *

Bonavista, ob. Boa vis ta.

Boncompagni di Mombello Karol, hrabia (* 1804—f 1880 w Rzymie), mąż stanu piemoncki.

Od 1845 ogłosił ważne prace prawne i o szkołach elementarnych. W 1848 został ministrem oświecenia publicznego, w 1849 rolnictwa i handlu. Po klęsce pod Novarą t. r. wraz z generałem Dabormi-dem układał się o pokój. W 1852 był jednocześnie ministrem oświaty i sprawiedliwości, od 1853 do 1856 prezesem izby deputowanych. Wysłany w 1857 r. przez Cavoura w poselstwie do Florencyi, został komisarzem królewskim w 1859 po ucieczce Leopolda II; w 1870 prezydował w komisyi do określenia praw papieskich. Był też profesorem prawa w uniwersytecie turyńskim i członkiem Akademii nauk tamże. Napisał: „Sulla potenza temporale del papa“ (1860);—l’Unita d’Italia“ (1861) i wiele innych.

F-n.

Dr. J. B r.

F-n.

w. s.

F-n.

H.

Boncore Tomasz, lekarz włoski, wsławiony tern, że wydał w Neapolu w 1622 roku pracę jedną z pierwszych o daleko później rozpoznanej błonicy, mianowicie: „De populari, horribili ac pe-stilenti gutturis adnexarumque partium affectione, nobilissimam urbem Neapolim ac totum fere re-gnum vexante consilium“.

Bond w Anglii i Stanach Zjednoczouych Ameryki nosi miano pełnowpłacona obligacya skarbowa, brzmiąca na okaziciela, w przeciwstawieniu do obli-gów Stocks zwanych, które wniesione są do księgi długów państwa na imię wierzyciela. B-em w Anglii zwą także czasowy skład jeszcze nieoclonego towaru zagranicznego. Towar taki napowrót z kraju bez cła, albo po opłaceniu tegoż, z B-u do kraju może być wyprowadzony.

Bond Tomasz, lekarz amerykański (* w Marylandzie), uczył się pod dr. Hamiltonem, przebywał potem czas dłuższy w Europie, praktykę rozpoczął w Filadelfii 1734 i aż do śmierci (1784) cieszył się olbrzymią wziętością najpierwszego praktyka tej amerykańskiej stolicy, był on też założycielem „College“ i „Academy“ i jednym z najczyn-niejszych orędowników „Pensylvania-Hospital“, w którym (od 1769) miewał wykłady kliniczne. W lon-dyńskiem piśmie „Medical Observations and Inquires“ ogłosił: „An account of a worm bred in the liver“,—„A letter to the dr. Fothergill on the use of peruvian bark in scrofula“.

Bond Edward August (* 1813 w Hanwell), archeolog angielski, w r. 1838 został asystentem przy wydziale rękopisów w Muzeum Brytańskiem, a w 1868 zarządzającym, wreszcie (1878) naczelnym bibliotekarzem tegoż muzeum. Oprócz mnóstwa rozpraw, drukowanych w specyalnych czasopismach, opracował katalog wszystkich rękopisów, znajdujących się w muzeum, i wydał Fletchera „Russe commonwealth” (Londyn, 1856);—Horsey a „Travels in Russia in the XVI century“, „Speeches in the trial of Warren Hastings“ (4 tomy, t. 1859—61) i wiele innych źródeł dziejowych. W r. 1870 wspólnie z E.

Bondareńko Iwan (f 1768), dowódzca hajdamaków. Pochodził ze wsi Hruszki, leżącej w odległości wiorst pięćdziesięciu na zachód Kijowa. Kiedy główne siły hajdamaków pod dowództwem Żeleźniaka wyruszyły z klasztoru motrenińskiego na Humań, wówczas to B. z oddziałem swoim dążył na Polesie kijowskie, po drodze zaś usiłował zająć Białocerkiew. Odparty od Białejcerkwi przez miejscowy garnizon, skierował się w stronę północną, zajmował~wioski i miasteczka, w których wieszał panów i żydów, a lud nawoływał do powstania. Doszedł do miasteczka Makarowa, które opanował, lecz w niem i rolę swoją zakończył. Milicya Chodkiewicza ujęła go wraz z wielu hajdamakami i sprowadziła do Czernobyla, gdzie wyrokiem sądu dominialnego skazany został na ćwiertowanie. Pod wsią Haponowiczami, na drodze pomiędzy Zalesiem i Zapolem, pokazują „kurhan B-i“, w którym, według podania, złożono zwłoki skazańca. Pamięć o B-u przechowuje się w podaniach ludu ukraińskiego („KieBCKaa OrapHHa“, 1862, t. I, str. 530 i t. IV, str. 363; z r. 1890 t. 29, str. 22).

Bondi Klemens (* 1742 w Mizzano—f 1821 w Wiedniu), poeta włoski, w swoim czasie bardzo ceniony, był członkiem zakonu jezuickiego i w młodym jeszcze wieku wykładał wymowę seminarzystom jezuickim w Parmie. Po kasacyi zakonu mieszkał czas jakiś w Tyrolu i Lombardyi, aż w r. 1797 został w Bernie morawskiem bibliotekarzem arcy-księcia Ferdynanda i wychowawcą jego synów. Ostatnie lata życia spędził w Wiedniu. Uprawiał poezyę liryczną i opisowo dydaktyczną w „Giornata villareccia“ (1773); — „La conversazione“ (1783);— „La félicita (1797) i t. d. Tłómaczył nadto „Metamorfozy“ Owidyusza i „Eneidę“ Wergiliusza. Oryginalne jego poezye wyszły zebrane p. t. „Opere“ (6 tomów, Wenecya, 1798; później w 3 tomach, Wiedeń, 1808).

Bondioli Pietro - Antonio, lekarz, profesor farmakologii w Bolonii, a potem kliniki lekarskiej w Padwie (* 1765 na wyspie Korfu). Największą jego zasługę stanowi zwalczanie krańcowego Bro-wnizmu (ob.), oraz obrona poglądu o niezależności postaci chorób od przypuszczanej za jego czasów wszędzie t. zw. dyatezy. Z pism jego główne zajmują się zorzą północną, nową teoryą dźwięków (osnutą na budowie mózgowia), nauką o środkach sprawdzenia własności leków, użyciem nacierań mokrych tudzież elektryczności — f 1808 w Bolonii, dokąd się udał na kongres naukowy.

Bondt de (częściej pod nazwiskiem Bontius), rodzina lekarzy niderlandzkich, w kilku pokoleniach wsławiona. Najstarszy, Gerardus (* 1536 w Rijs-wijk w Geldryi), uczył się w Lovanium pod Biesi usem (lekarzem przybocznym cesarza Maksymiliana II, * 1516—f 1572), promował się zaś w Padwie. Był on lekarzem praktykującym w Ley-dzie, podczas założenia tamże uniwersytetu (1575) i przyrzekł wykładać anatomię i matematykę. Aż do 1581 (kiedy zamianowano I. Heurniusa) był

F-n.

And. S.

W. O.

K. J.

lænnipmi

j ilülliu.ÖLlji.M

liiiiiiiimimifljn

Ir!

LiniiHL/'

B. jedynym profesorem lekarskim, tak że wykładał anatomię i botanikę, a obok tego nietylko czytał „lnstitutiones medicae“, lecz i o „morbi capitis“, o „prognostica“ Hipokratesa, oraz o fizyologii Fernela i t. d. W r. 1599 po raz wtóry Rector magnificus—f 16 września, po 24 latach profeso-ratu. O jego zasługach nauczycielskich powiada Boerhaave (Index plantar): „erat tauta in egre-gio viro docendi facilitas ut felicissima rei admini-stratione medicinam reeenti in Academia promove-retmaxime“.—B. Reinier (Reynerus Bontius), drugi syn Gerarda (* 1576). Uczył się filozofii, a na żądanie ojca także medycyny w Leydzie, gdzie promowany (1599). Wkrótce potem (1603) zostaje profesorem filozofii, a w lat kilka naprzód nadzwyczajnym, w końcu (1617) zwyczajnym profesorem medycyny, oraz (1618) lekarzem przybocznym księcia Fryderyka Henryka—f 1623. Podobnie jak jego ojciec, pism naukowych nie pozostawił.—B. Jakób, syn Rei niera (* w Leydzie 1598), tamże się uczył i promował na doktora (1624). Zrazu lekarz praktyk, potem (1626) mianowany inspektorem chirurgów w Indyach, dokąd udał się (1627) i gdzie został „Advocat Fiscal“ (1630) i tamże f 1631. Pisma jego, przypisane bratu Wille mow i, burmistrzowi m. Leydy i przez tegoż wydane po śmierci autora, mianowicie 1692: „De me-dicina Indorum libri IV“ drugi raz wydane w Paryżu, 1646; znajdują się też jako anneks przy Alpi-nusa „Medicina Aegyptiorum“ i obokGuilelma Pis ona „Libri quatuordecim de Indiae re naturali et medicina“ dodane B-a Jakóba: Historiae natura lis et medicae Indiae orientalis Libri VI“, przełożone też na angielski pod tytułem; „An account of the diseases, natural history aud medicina of the East-Indies, translated from Latiu of James Bontius, Physician in the Dutch settlement at Batavia“. Praca B-a dziś jeszcze posiada wartość dla history i naturalnej Indyj.

Bondt Nicola as, lekarz holenderski (* 1765 w Wilsveen), uczył się w Leydzie, promowany za rozprawę „De Cortice Geoffroyae Surinamensis“ (1788), otrzymał złoty medal (1790) za pracę konkursową, zadaną przez „Société royal de médecine“ w Paryżu: „Sur la nature des laits de femme, de vache, de chèvre, d’anesse, de brebis et de jument“. W następnym roku został członkiem naukowego towarzystwa „De Hollandsche Scheikundigen“, zaś w 1793 mianowany przez kuratoryę „Athenaeum Illustre“ profesorem botaniki, którą to godność rozpoczął mową: „De utilitate illorum laborum quos recentiores inre botanica excercenda posueruntrite ae-stimanda“ —f 1796.

Bondu, Bondou, dzielnica w Senegambii francuskiej na zachodzie Afryki, między rzekami Gambią i Faleme, częścią leży na płaszczyźnie, częścią zaś dość znacznemi wzgórzami pokryta i dotąd niedokładnie poznana. Ludność należy przeważnie do grupy negrów sudańskich zachodnich i składa się ze szczepów Mandingo, Fulbe i Soninkie. Znaczne lasy pokrywają kraj, odznaczający się wogóle klimatem zdrowym; w niższych miejscowościach i nad brzegami rzek grunt jest bardzo urodzajny. Główną

Encjklopedya Fowizechna lluitr. T. IX

produkcyę stanowi tytuń, bawełna, indygo, ryż, ruda żelazna, złoto, miedź; uprawa roli powszechnie rozwinięta, obok tego kwitnie handel z wybrzeżem, przeważnie zamienny, a także przemysł, polegający na wyrabianiu tkanin bawełnianych, przedmiotów metalowych i naczyń glinianych. Religią panującą jest islam, na tle miejscowych tradycyj bałwochwalczych oparty i upstrzony mnóstwem zabobonów, guseł, czarów i t. p. Skupienie ludności jest znaczne, oznaczyć jednak ilości mieszkańców niepodobna, podawane bowiem liczby chwieją się między 50,000 a l¹/^ mil głów. Zwierzchnią władzę wykonywa Prancya, nad miejscową zaś ludnością stoi z wyboru szeik, noszący tytuł almamy i rządzący despotycznie. Główne miasto Boulébané.

Bono, miasto w Algierze, ob. Bona.

Bone Henryk, anglik, jeden z najprzedniejszych einalierów (* 1755 w Trurn w Korn walii—f 1834 w Londynie). Z początku malował na porcelanie, zjednał sobie imię wystawieniem w akademii londyńskiej emaliowanego portretu żony (1780). Został malarzem nadwornym Jerzego III, robił dużo portretów znakomitości współczesnych, był członkiem akademii. Do najznakomitszych i rozmiaru dużego prac B-a należy „Bachus i Ariadne“ w „National Galery“, „Dydona umierająca“ i inne.

Bonebed (geolog.). Na najwyższym poziomie ogniwa kajpru (wierzchniego tryasu), czyli na granicy formacyi tryasowej a jurajskiej, leży systeinat pokładów, zwany piętrem retyckiem, albo pasem Avicul’a contorta, złożonym z piaskowców i glin. Otóż wśród tych glin, w Anglii znaleziono cienki na cal, rzadko grubszy, szczególny pokład, złożony z okruchów xości i zębów żabojaszczurów (labiryn-todonów)    i    ryb    kostołuskich, stanowiący istotny kostny okruchowiec    (brekczyę) o żelazistym, piaskowo-

gliniastym zlepie. Pokład ten nazwano tam bonebed (pokład kostny), który następnie na tymże samym poziomie geognostycznym odkryto i w innych miejscowościach Europy. Pokład ten ważny jest z tego mianowicie względu, że w nim blizko Stut-gartu znaleziono ząb trzonowy pierwszego ze znanych kopalnych zwierząt ssących, blizkiego dzisiejszym workowatym i nazwanego Microlestes antiquus.

Bonelli, herb polski z in-dygenatu. Na tarczy sześcio-dzielnej (gironné de six pièces) pierwsze i szóste czerwone pola, a na nich po trzy złote belki (lande), na drugiem i trzeciem srebrnem polu czerwony byk w prawo zwrócony, na czwartem i piątem złotem polu błękitne poprzeczne pręgi (burellé). W koronie szlacheckiej nad hełmem dwa złote klucze św. Piotra na krzyż złożone i po za niemi papies-Fig. 43. Bonelli (herb), ka flabella vel wachlarz z bia-

17

1889).

Bonelli Franciszek Andrzej, naturalista włoski (* 1784 w Cuneo (Piemont—f 1830 w Turynie). Od r. 1809 był profesorem history i naturalnej w Turynie, a nieco później piastował jeszcze godność dyrektora turyńsk. muz. historyi naturalnej. Zajmując się nieustannie badaniem nad fauną Włoch północnych, B., zanim został profesorem, ogłosił już obszerną pracę zoologiczną: „Specimen faunae sub-alpinae“ (1807 r.), oprócz tego wydrukował wiele pomniejszych rozpraw w czasopiśmie: „Recueil de l’Aead. des sciences de Turin“.

F. R.

N.

A. S.

P. Chm.

And. S.

łych strusich piór. Herbem tym pieczętuje się rodzina Bonellich, dotąd żyjąca we Włoszech w dwóch liniach markizów Di Cassano hrabiów del Bosco książąt di Mantowa e Salci=Bonelli, i książąt Bonelli duca di Salci. Linia młodsza osiadła w Polsce, a mianowicie Jan i Jakób Bonelli uzyskali r. 1658 indy-genat wraz z zatwierdzeniem herbu rodzinnego. („Vol. Leg.“ IV 571. — Borkowski—„Teatro Aral-dico“ IV. — „Annuario della nobilità Italiana“,

W. K. Z.

J. K.

Bonelli Kajetan, elekrotechnik włoski (* w 1815 w Medyolanie, — f w 1867 w Turynie). Zasłynął rzędem wynalazków i przyczynił się do rozpowszechnienia telegrafu Morsa we Włoszech. Wynalazł on własnego systemu telegraf, za pomocą którego miał się znajdować w stałem połączeniu za stacyami pociąg, będący w biegu, a także aparat telegraficzny piszący depesze ; ulepszył również warsztat tkacki Jacquard’a.

Bonelli Cezar, generał i minister włoski (* 1821), podczas wojny w r. 1866, jako dowódzca artyleryi włoskiej, odznaczył się obroną Vollegia. Gdy nastąpiło zjednoczenie Włoch, był podwakroć ministrem wojny w r. 1878 i w 1879—-80. Obecnie mieszka w Weronie, jako dowódzca dywizyi.

Bonellia Roi. Jeden z rodzajów robaków, tworzących gromadę Gephyrea (Sikwiaki). B. są to

mm

mm

ht

i/J-

Fig. 44. Bonellia viridis. 1. Samica wielkości naturalnej ; 2. Samiec silnie powiększony; cl) kanał pokarmowy; bp) hypaderinis; sb) organ rozrodczy; a) uście tegoż.

robaki morskie, o ciele wałkowatem, lub woreczko-watem, bez wyraźnych pierścieni na niem; posiadają mózg, od którego idą 2 nerwy boczne, obejmujące przełyk i łączące się w silny sznurek nerwowy bez zgrubień węzłowych. Narząd krążenia krwi składa się z naczynia grzbietowego i brzusznego, połączonych pętlicami bocznemi z przodu i z tyłu. Mają jedną tylko parę narządów wydzielniczych (segmentowych) i tylko dwie szczecinki na przednim końcu ciała. Są robakami rozdzielno - płcio-wemi i samice są zupełnie różne od samców.—B. viridis Roi. Samica ma ciało workowate, którego przedni koniec wydłuża się w bardzo długi płat głowowy, przy nasadzie rurkowaty, dalej rynienko-waty; płat ten na przednim końcu dzieli się wi-dłowato. Barwa ciała ciemno-zielona, lub czernia-wo-zielona. Długość ciała dochodzi do 15 cm., z czego na płat głowowy wyciągnięty przypada do 10 cm. Karłowaty samiec, całkowicie odmienny, ma 1 — 2 mm. długości, o ciele całkowicie orzę-śnionem, nie ma gęby i odbytu, nie posiada płatu gębowego i przebywa wewnątrz samicy.—B. v. zamieszkuje morze Śródziemne, pomiędzy i pod kamieniami.

Boner (Bonerius) Ulryk, bajkopisarz niemiecki z I połowy XIV w. (występuje w dokumentach między 1324—1349),, mnich zakonu kaznodziejskiego w Bernie (szwajcarskim), opracował podług źródeł łacińskich (Awianusa i t. d.), sto bajek, w których okazał wiele prostoty, wdzięku i humoru. Ten zbiór bajek, nazwany przez autora „Edelstein“, był w wiekach średnich bardzo poczytny i należy do najwcześniejszych druków niemieckich (Bamberg, 1461). Krytyczne wydania sporządzili: Benecke (Beri., 1816) i Pfeiffer (Lipsk,

1844); wybór ich w języku zmodernizowanym ogłosił Oberbreyer (Strassb., 1881).

Boner Izajasz (* 1380 — f 8 lutego 1471), uczony i świątobliwy mąż, uznany przez kościół za błogosławionego, pobierał nauki w akademii krakowskiej i, otrzymawszy stopień bakałarza nauk wyzwolonych około r. 1406, wstąpił do zakonu augustyanów, a ucząc się dalej, osiągnął stopień doktora teologii. Walczył przeciwko husytyzmowi, pisma jego nie dochowały się do naszych czasów, zgorzały wraz z klasztorem augustyanów w Krakowie. Życiorys jego pierwszy skreślił Marcin Ba-ronius; „Vita, gęsta et miracula beati Esaiae Po-loni Cracoviensis“... (Kraków, 1610). Potem pisali: Jan Podgórski: „Leo liliatus B. Isaias Boner“. . . (tże, 1687), Kazimierz Gajowskh „Nuntius terrestris ad comitia senatus populique caele-stis missus“ (tże, 1695), Józef Bogucicki: „Cultus duliae B. J. B-o exhibitus“ (tże, 1767).

Bonerowie ob. Bonarowie.

Boness, Boness, właściwie Borrowstown-nes, miasto portowe na wschodniem wybrzeżu Szkocyi, nad odnogą Forth, w hrabstwie Linlithgow, na zachód od Edynburga, łomy kamieni, kopalnie węgla kamiennego, 5,284 m-ców.

Bonet de Lates żydowski lekarz, astrolog i matematyk, żyjący na początku XVI stulecia. Jest on przedewszystkiem znany ze zbudowania przy-

F-n.

F-n.

rządu astronomicznego, mającego na celu oznaczanie wzniesienia słońca i gwiazd i wskazywania podczas nocy godzin, jak za dnia. „Boneti de Lates medici provencalis, annuli per eum compositi super Astrologiam utilitatis“ Paryż, 1507.

Bonet Juan Pablo, nauczyciel głuchoniemych, w r. 1620 wydał w Madrycie pierwsze w ogólności dzieło o nauczaniu głuchoniemych, p. t.: „Reduction de las letras y arte pera ensenar â hablar â los mudos“, w którem traktuje o mowie ustnej głuchoniemych i o abecadle palcowem.

Bonet Teofil, znamienity lekarz XVII wieku (* w Genewie 5 marca 1620 — f 1689 na wodo-wstręt), pochodził z rodziny fraDeusko - szwajcarskich lekarzy, już w kilku pokoleniach sławnej, zaczynając od Piotra B-a żyjącego w połowie XVI

w. w Lyonie, jego syna Andrzeja (ur. 1556), którego syn (a brat Teofila) Jan (1615—88)₍wsławił się jako zwolennik filozofii Kartezyusza. W czasie jednej ze swych rozległych podróży, zdobył za granicą doktorat i osiadł zrazu (1643) w mieście rodzinnem jako praktyk. Powołanie na lekarza przybocznego księcia Henryka Orleańskiego, wczesne ogłuchnięcie, gorące dążenie do badań anatomo-patologicznych, którym się całkowicie, porzuciwszy praktykę, poświęcił, i tragiczna śmierć wskutek wścieklizny, oto obraz zewnętrzny jego życia. Uchodzi B. słusznie za pierwszego pioniera badań anatomo-patologicznych i bezpośredniego poprzednika Morgagniego, a pewnie Haller chce go uważać nie za kompilatora, gdy go zwie „Industrius collector, neque propriis desti-tutus adnotationibus“. Naczelne miejsce pośród dzieł jego należy się niezawodnie: „Sepulchretum anatomieum seu anatome practica ex cadaveribus morbo denatis proponens historias et observatio-nes, quae pathologiae genuinae tum nosologiae orthodoxae fundatrix dici meritur“ (Genewa, 1679, nowe wydanie uskutecznione przez Man get a 1700). Przedtem wydał już „Prodromus anatomicus“ (1675) a jeszcze wcześniej (bo 1670) wyszły jego „Observations et histoires chirurgiques“, oraz „Pharus medicorum“ (Genewa 1668, Londyn 1684, także pod tytułem „Labyrinthus medicus extricatus“ 1679 i 1687), dalej „Mercurius compilatitius seu index medico-practicus“ (1682), „Medicina septentrionalis collectitia“ (1684—1686) i wreszcie jako zakończenie dzieł: „Polyathe seu thesaurus medico-prac-ticus“ (1690—1691, 1693).

Bonghi Ruggiero f w Neapolu, w marcu 1828) współczesny filozof, publicysta i mąż stanu włoski. Roku 1848 był jednym z takich, którzy zażądali od króla neapolitańskiego swobód konstytucyjnych. Będąc redaktorem dziennika „Tempo“, został wysłany do Rzymu, jako pierwszy sekretarz ambasady neapolitańskiej. Po kontrrewolucyi z 15 maja, przeszedł do Toskanii i tam wstąpił do redakcyi dziennika „Nazionale“. Wydalony stąd za artykuł schronił się do Piemontu, a następnie osiadł nad jeziorem Maggiore, gdzie zawiązał stosunki z Man-zonim i Rosminim, czego następstwem było wydanie listów, które wydrukował w czasopiśmie „Spet-tatore“, p. t. „Perché lą Jettcratura jtąlianą pon sia popolare in Italia“ (1859). Study a filozoficzne, do których powrócił wówczas z zapałem, zjednały mu wielki rozgłos. R. 1868, za rządów austryac-kich, odmówił przyjęcia katedry filozofii w uniwersytecie w Pawii, ale ją przyjął w r. 1859, gdy Lombardya przyłączoną została do Piemontu. Roku 1860 wyborcy z Belgiojoso dali mu mandat poselski do izby deputowanych. Cavour, którego napisał był biografię, wysłał go do Neapolu dla podtrzymania ruchu liberalnego. W Neapolu B założył dziennik „Nazionale“, a po przybyciu Garibaldego udał się z deputacyą do Wiktora Emanuela, prosząc go o spieszny wjazd do państwa Neapolitańskiego. Podczas namiestnictwa Fariniego w Neapolu, sprawował przy nim urząd sekretarza. Roku 1861 B. zajął swoje krzesło w izbie deputowanych; r. 1863 założył w Turynie dziennik „Stampa“; r. 1865 został profesorem literatury łacińskiej w instytucie wyższych study ów we Florencyi i członkiem wyższej rady oświaty publicznej; r. 1866 przeniósł się do Medyolanu, aby objąć kierownictwo dziennika „ Perse veranza“. Tam wydał pracę p. t. „La vita e i tempi di Valentino Pasini“ i zajął w Akademii nauk i literatury katedrę historyi starożytnej. Roku 1871 przeniesiony został na takąż samą katedrę do uniwersytetu w Rzymie. We wrześniu r. 1874 B. został ministrem oświaty i piastował swoją tekę, dopóki nie przyszła do władzy lewica (1876). Na tem Wysokiem stanowisku B. rozwinął niesłychaną energię, zreorganizował system naukowy, przekształcił Ateneum neapolitańskie na uniwersytet, i założył w Assyżu kolegium dla synów profesorów. Po wyjściu z miuisteryum oddał się napowrót wykładom, piśmiennictwu i powrócił do izby deputowanych, wybrany przez okręg Conegliano (1879). W owym czasie wydał: „II Congresso di Berlino“, „Ritratti contemparane“, kierował czasopismem nea-politańskiem „Unita nazionale“ i był współpracownikiem florenckiej „Nuova Antologia“. Ognistego temperamentu i ostry w słowie, B. ma tyluż nieprzyjaciół, co i stronników. Nadzwyczaj czynny i nie mogący usiedzieć na miejscu, przerzucał się wciąż z jednej miejscowości do drugiej, zmieniał kilkakrotnie rodzaj wykładów swoich. Jako filozof, B. poszedł śladem Rosminiego. W latach poprzednich przełożył na język włoski sześć pierwszych ksiąg metafizyki Arystotelesa (Turyn, 1853), i część dzieł Platona: „Opere di Platone“ (Medyo-lan, 1857). Pomiędzy oryginalnemi jego pracami znajdują się jeszcze: „Dyalogi filozoficzne“ p. t. „Le Stresiane“, tak nazwane od klasztoru Stresa, gdzie przebywał Rosmini; ,vLezioni di Logica“ (Medyolan

1860) i t, d. W ostatnich czasach, B. ogłosił nowe wydanie swoich „Dyalogów Platona” i ofiarował je królowej włoskiej, opatrzywszy cennym wstępem, w którym obok listu, omawiającego sokrate-sową ironię, mieści się ciekawe porównanie doktryny moralnej „Eutyphronu“, z systematem św. Tomasza.—F. H. w „Gr. Enc. franç. Lamiraulfa. r-BonfLgli Onufry (* w Livorno), przybył do Polski (1701), gdzie został lekarzem Józefa Gonzagi Myszkowskiego, margrabiego Mirowskiego i Piń-czowskiego, a nadto fizykiem miasta Krakowa. 2Ja

F-n.

W. S.

y?

à»

tÏÂ

pojawieniem się moru (1707) schronił się do Opa- , wy na Szląsku, skąd dopiero po 16-u miesiącach powrócił. Przy powtórnym morze (1710) już B. był odważniejszy, albowiem pozostał na miejscu. Wydał on kilka prac o kołtunie i o zarazie morowej, mianowicie: „De plica tractatus medico-physi-cus, cum remediorum methodo noviter elucidatus“ (Kraków, 1711 i Wrocław, 1712). Toż samo pod tytułem: „Plica polonica novissime explicata“ (Kraków, 1720), „De peste et ejus contagio dissertatio ab. O. Bonfigli conscripta etc.“ 1720, „De peste et ejus contagio dissertatio epistolaris. D. Hierony-mo Zanichelli celebri Venetiis chemiatro“, „De abusu in cura putridarum et malignarum febrium, dissert, epistolar.“ 1720, „De calculo permagno pene lapideo“. Zajmował się też rozbiorami che-micznemi wód mineralnych polskich.

Bongiovanni (mylnie: Bonioanni i Bonie a-nis) Bernard, biskup kameryński, nuncyusz papieski w Polsce po Lippomanie. Przybył do Polski w r. 1560; w marcu roku następnego prezy-dował na soborze prowincyonalnym w Warszawie i słuchał mowy, jaką Stanisław Orzechowski wygłosił na temat stosunków kościelnych. Nie potrafił podołać zadaniu ukrócenia ruchu reformacyjne-go w Polsce i dlatego po dwuletniem zaledwie urzędowaniu ustąpił miejsca Commendoniemu. Ko-respondencyę jego z kardynałem Moronim, szwagrem Pawłem de Castro, instrukcyę poselską, oraz opis Polski z roku 1560 wydał Rykaczewski („Relacye nuncyuszów apostolskich“ 1864, t. I).

Bongowie, albo dorowie, der a nowie, lud murzyński rolniczy, zamieszkały we wschodnim Sudanie, na zachód od białego Nilu do rz. Dżuru, ku południowi od plemienia Dinków, w południowej części ziemi Bahr-el-Ghazal, pomiędzy 6° i 8° szer. półn.; na południe i zachód sąsiaduje z plemieniem Njam-Njam. Liczba B-ów wynosi przeszło 100,000; niegdyś byli znacznie liczniejsi. Pod względem fizycznym różnią się wybitnie od północnych swych sąsiadów: koczujący dinkowie, szyllukowie i nue-rowie są czarnoskórni, B-owie zaś mają kolor skóry czerwono-miedziany; wzrostu są średniego i korpulentni, o twarzach szerokich, wargach odętych i krótkich włosach i wąsach; u kobiet zwykłe są tłuszczowe narośle. Odzieży prawie nie używają; mężczyźni noszą tylko krótką obsłonę około bioder, a niewiasty przywiązują sobie gałęzie albo pęczki trawy. Dla ozdoby twarzy noszą w dolnej wardze okrągły pręcik; górne części ramion tatuują. Uzbrojenie ich stanowią: łuk, strzały i dzidy, zakończone grotami dość misternej roboty (ob. „Encykl.“ t. I tablica „Kultura afrykań.“, Nr. 4). Chaty ich są to schroniska zwykle okrągłe, bardzo proste, pokryte stożkowatemi strzechami; zbudowane w blizkości siebie tworzą małą wioskę. Często też mieszkania podobne i spichrze zbożowe budują na palach (ob. w t. I „Encyk.“ tablicę „Kultura afrykań.“, N. 24). Żywność ich stanowią głównie płody ziemne, których dostarcza im uprawiona rola, a m. roślina podobna do prosa (durra, sorghum), kukurydza, groch, duchn (penicillaria), tykwy i in.; powszechnie też uprawiają tytoń; trudnią się także rybołówstwem i my-

śliwstwem, nie gardząc przy tym myszami, gadami, a nawet resztkami zwierzyny przez dzikie zwierzęta rozszarpanemi. Z domowych zwierząt hodują kozy, psy i drób. Widoczną zdatność okazują B-owie do zajęć przemysłowych, szczególnie do rzeźbiarstwa, plecenia koszyków bambusowych i do wyrabiania przedmiotów metalowych. Narzędzia metalowe i zbroje godne są uwagi (ob. w t. I Encykl. tablicę „Kultura afrykań.“ N. 29 i 4). B-owie żyją w wie-lożeństwie; ale rzadko kiedy mąż miewa więcej nad trzy żony, które wprost kupuje, płacąc sztukami zwierząt lub zbożem. Dzieci dorosłe mieszkają zwykle w osobnych chatach, oddzielnie od rodziców. Zwłoki umarłych zaszywają w skórę i składają w podziemnych grobach na liściach laurowych, przy-czem mężczyzn zwracają twarzą ku północy, kobiety zaś ku południowi. Nad mogiłami umieszczają niekiedy figury, wyobrażające w przybliżeniu postaci nieboszcyków (ob. w t. I „Encykl.“ tabl. „Kultura afr.“

N. 41). Religii żadnej prawienie mają; wierzą w potęgi wyższe, pojęcie o bóstwie najwyższem jest im obce; za to wiara w złe duchy i czary mocno jest zakorzeniona. Język B-ów jest dźwięczny i dla ucha przyjemny, obfituje w samogłoski o i a: sło-wozbiór wyrazów oznaczających przedmioty zmysłowe jest bardzo bogaty; jednakże ten sam wyraz przybiera często rozmaite znaczenia. Budowa gramatyczna języka jest prosta.—Terytoryum B-ów, słynne z urodzajności i bujnej roślinności, stało się od r. 1856 rynkiem dla handlarzy niewolników; przybywają oni tam z Chartumu i wyławianiem ludności oraz sprzedażą spirytualij przyczyniają się do stopniowego wyludniania tej żyznej krainy. —

G. Schweinfurth „Im Herzen von Afrika“, 2 tomy, Lipsk, 1878, wyd. 2.    A‘ A- K-

Bonheur Rosa, malarka francuska (* 1822 r. w Bordeaux). Córka artysty, wzrosła śród sztuki. Początki pracy trudne miała, usiłowaniem własnem rozwinęła się. Wystawiła prace swe po raz pierwszy w r. 1841, a w siedm lat później otrzymała me-

Kig. 45. Bonheur Rosa.

dal. Maluje zwierzęta z doskonałością, która jej sławę europejską zjednała; rzadko przy nich umieszczone postacie ludzkie są jednak zupełnie popra-

wne. Główną zaletą R-y B. jest wyborna charakterystyka wszelkiego rodzaju zwierząt, wołów, krów, koni. Studya odbywała B. po czątkowo we Francyi, potem w Szkocyi.

!f?r

O)

iKr,

Doskonałość z jakiej powszechnie, słyną jej malowidła, w przeciągu całego szeregu lat nie straciła nic z miary swej, mimo to, że rodzaj, jaki uprawia, ma licznych przedstawicieli obecnie, tak we Francyi, jak i w innych krajach. Do najdzielniejszych prac jej należą:

'•y

JP

[>'

SS®i

mm

MU

w. o.

„Targ na konie w Anglii“, „Owce na pastwisku“, „Pastuch bydła“, „Sianożęcie w 0-wernii“. Najdoskonalszą zaś niewątpliwie jest „Orka w Nieverne“, gdzie sześć wołów, do pługa zaprzężonych, słońcem oświetlonych, oddycha prawdziwem życiem, w wyborną formę ujętem; znajdują się w zbiorze Luksemburskim w Paryżu.

:(

And. S

Fig. 46. Pastuch bydła. Kopia obrazu Rosy Bonheur.

Boni, 1) B- zatoka, między dwoma połu-dniowemi półwyspami wyspy Celebes, przedłużona w stronę południową po obu końcach dwiema wyspami, Selajar i Kabaiua. 2) B, państwo lenne na zachodniem wybrzeżu poprzedniej zatoki, na półwyspie Mangkassarskim, podległe władzy holendrów, liczące z_sąsie-dniemi dzielnicami: Lamuru, Tanettei Barru 9,000 km. □ i 310,000 m-ców. Ludność wyznania mahonie; ańskiego należy do grupy ma-lezyjczyków środkowych, 'do szczepu Alfurów, plemienia Bangi, trudni się handlem i żeglugą, nierzadko korsarstwem, z usposobienia jest , wojowniczą, mężną, ale mściwą. Główne miasto B., w blizkości wybrzeża.

Bonie są to rowki pionowe i poziome, powstające skutkiem wydatnie występujących na

F.

Bonifacego św. Cieśnina, ob. Bonifacio.

Bonifacio, 1 ) B. twierdza na południowym brzegu Korsyki w cieśninie tegoż imienia, należy do okręgu Sartène i liczy 3,700 m-ców. Wejście do miasta ma właściwą sobie cechę wspaniałości i grozy: z płaszczyzny pól uprawnych schodzi się nagle w przepaść, skałami kredowemi obstawioną dokoła; morze i rozległy horyzont znika z przed oczu, — ściany białe, niemal pionowe, spuszczają się aż na dno kotliny, która jest spokojnem jeziorem, po-łączonem z wodami morza przez wązką szczelinę. Miasto zbudowane jest tarasami, na stromej pochyłości skał, tu i owdzie sztuką żłobionych i uprzystępnionych do wznoszenia budynków—części niższe łączą się z wyższemi za pomocą stromych schodów, również w skale wykutych.—Przystań głęboka i bezpieczna, ludność trudni się uprawą wina i oliwy oraz połowem tuńczyków, ostryg i korali,—prowadzi też handel drzewem korkowem i woskiem. — Z pomiędzy budowli godne są wzmianki mury dawnej, dziś umocnionej warowni, dwa gotyckie kościoły, koszary, ratusz, latarnia morska i t. p. 2) B. cieśnina św. Bonifacego, w starożytności: Fretum Gallicum, Taphros, — cieśnina między Korsyką i Sardynią, w najwęższem miejscu

frontowej ścianie budynku kamieni, w pewne rzędy j artykułów treści heraldycznej, oraz ogłosił dzie-lub warstwy ułożonych. Zastosowanie tego rodzaju ma ło p. t. „Poczet Rodów w. ks. Lit. w XV XVI miejsce, jeżeli pewnej części budowli, jak: cokołowi wieku“.

(ob.) narożnikom, odrzwiom lub bramom wjazdowym pragniemy nadać charakter trwały, z massi-wów złożony. Dla uwydatnienia B-i, krawędzie kamieni specyalnie są obciosywane, skośnie do powierzchni łożyskowej, lub prostopadle do niej, co szczególniej się zdarza, gdy frontowa część kamienia jest z gruba obciosana. W budynkach z cegły bonie sztucznie są naśladowane przez stosowne ułożenie cegieł i odpowiednie otynkowanie.—Bonio-wanie, nazwa sztucznego podziału ściany frontowej tynkowanej, uskuteczniona celem nadania jej charakteru boni (ob.). Jeżeli tynk na ścianie bo-niowanej jest tylko narzucony, chropowaty lub sztucznie takowym zrobiony, to boniowanie nazywa się

rustiką.

Boniecki Michał Józef Antoni (* 1839 r. w Żydowie, — f 1877 r. w Tomczycach) historyk polski. Ogłosił „Historyę książąt szląskich“ (Warszawa, 1874, 1875), przygotował do druku „Kodeks dyplomatyczny szląski“, który w 1887 r. jako IV tom kodeksu dyplomatycznego polskiego wydany został w Warszawie staraniem rodziny.

Boniecki Adam Józef Feliks (* 1842 r.) heraldyk, był vice-referendarzem rady stanu i sędzią pokoju powiatu grójeckiego. Drukował wiele

Ed. W.

!.. P.

szczytów, bo „wsiał mu był P. Bóg w serce, mówi Skarga, aby, ojczyznę opuściwszy, do nieznajomych krajów szedł, w którychby sobie abo w pustelniczym stanie, abo w nabywaniu Bogu dusz ludzkich większej doskonałości w służbie i wysługi u Pana swego przyczynił“. I postanowił iść do Niemiec. Niemieckie szczepy wówczas w grubem jeszcze pogrążone były pogaństwie. Wprawdzie już dawniej starali się nawrócić niemców irlandzcy misyonarze, jako to: Kolumban, Gallus, Prydolin, Trutbert i Kilian, ale ich usiłowania spełzły na niczem. bladem ich poszli anglo-sascy kapłani i zakonnicy, którzy przedewszystkiem pokrewnym fryzom i sasom głosili słowo Boże. Pomiędzy ty-mi apostołami odznaczał się Willibrord, który licznych około siebie zgromadzał uczniów i po-mocników. Do niego też podążył 716 r. Win-.Jjjji «feStjfeśS:    Wojna jednak, jaką wówczas wiedli fry-

szeroka 12 km. (między korsykańskim przylądkiem Pertusato i Sardyńskim Capo della Testa), usiana mnóstwem wysp drobnych i skał podwodnych, obdarzona przytem silnym prądem wschodnio-zachodnim, stąd dla żeglugi niebezpieczna. Na jej wodach odbywa się zyskowny połów tuńczyków i korali. — Niszczenie brzegów pod działaniem fal i prądu (ero-zya morska), oraz skutkiem miękkości skał, bardzo jest znaczne i szybkie; głębokość największa nie przenosi 70 m.

And. S.

Si®#

SÉllMy

mi?-

Fig 47. Bonifacio (twierdza) z widokiem na port.

Bonifaoio Veronese starszy, malarz włoski (f 1540 r.) uczeń Palmy Vecchia, najznakomitszym jest z tej rodziny, której utwory, po wielu zbiorach północnych Włoch rozrzucone, przedstawiają głównie przedmioty z pisma św., odznaczają się bogatym kolorytem, a zwłaszcza wyborną głębią krajobrazową. Wiele prac B-a starszego, doskonałego technika, uchodzi za Tiziana, najlepsze jest „Uczta bogacza“ znajdująca się w akademii weneckiej.

Bonifacio Veronese młodszy (f 1553 r.), niewątpliwie brat poprzedzającego, w pracach zbliżony do niego, trudno też ich roboty rozeznać, często musieli pracować razem. Jego obrazy bywają przypisywane Giorgionowi i Palmie Vecchio.

Bonifacio Veneziano, ostatni z tego rodu, (* w Wenecyi), w 1579 roku jeszcze pracował. Naśladował przeważnie Tiziana, dawni kronikarze pod jego nazwisko podciągali prace całej rodziny.

Bonifacy św. albo Winfryd, apostoł Niemiec (* około 680 r. w Kyrton w Wessex—f 755) pochodził ze znacznej anglo-saskiej rodziny. Już w młodości czując pociąg do stanu duchownego, pilnie się w klasztorze Adescancastre (Exeter) przykładał do nauk, a wyszedłszy z pacholęctwa, udał się celem dalszego kształcenia się do klasztoru Nhutscelle w Southhamptonshire, gdzie przyjął regułę św. Benedykta przeciw woli ojca. Wyświęcony w 30 roku życia na kapłana, objął kierownictwo tamtejszej szkoły klasztornej, która pod nim wielkiej nabrała sławy. Dla swej nauki, świątobliwości i roztropności niemałej zażywając powagi, znakomite nie tylko zakonowi swemu, ale i całemu kościołowi angielskiemu oddawał przysługi, tak, że mu się najpiękniejsza w kraju uśmiechała przyszłość. Ale pokorny sługa Boży nie pragnął za-

W. G.

W. G.

W. G.

zowie z frankami, nie sprzyjała pracy apo-stolskiej, zaczem powrócił Winfryd do Anglii, ale nie nadługo. Wkrótce bowiem udał się do Rzymu, by uzyskać apostolskie błogosławieństwo dla wielkiego dzieła, jakiemu poświęcić się zamyślał. „A widząc papież, iż człowiek uczony, a w piśmie św. bardzo biegły, a dar ma znakomity do kazania, a iż przy wielkich cnotach swoich miał też chęć do nawracania pogaństwa i szczepienia sławy Chrystusowej między bałwochwalcy, uczynił go kaznodzieją Chrystusowym po wszystkiej ziemi niemieckiej, dając mu piękny i słów Ducha św. pełny przywilej. Nadał mu też kości świętych na wielką pociechę jego we wszystkich trudnościach, które dla Chrystusa i Ewangelii podejmować miał“. Tak utwierdzony przez Grzegorza II w zamiarach swoich, rozpoczął Winfryd błogą swą i w skutki obfitą działalność, zaszczepiając wiarę św. pomiędzy turyngami, hesami, bawarami, fryzami, mieszkającymi wśród nich słowianami, a zarazem zwalczając i tłumiąc nowe a potępione przez Rzym nauki tam, gdzie już były niejakie początki chrze-ściaństwa. Nic go ustraszyć, nic go zniechęcić nie mogło. Skutkiem jego zdumiewającej gorliwości i wytrwałości wymierało powoli pogaństwo w Niemczech, a na miejsce świętych dębów, które B. św. po części własną ręką ścinał, jak potężny dąb we wsi Geissmar nad Ederą, powstawały katolickie kościoły i klasztory. „A widząc, iż żniwo wielkie a robotników mało, posłał do Anglii i przyzwał więcej ludzi pobożnych i uczonych, a nie tylko mężczyzn, ale i świętych białych głów, które mu wielce były pożyteczne do pozyskania niewiast pogańskich i zakładania klasztorów panieńskich“. Papież Grzegorz II, słysząc o jego powodzeniu, wezwał go do siebie, a gdy w naukach jego i wyznaniu wiary zgodę z powszechną nauką kościoła katolickiego znalazł, uczynił go biskupem, dając mu przy święceniu imię Bonifacy, którego już zapewne w klasztorze Nhutscelle używał. I znów, pokrzepiony na duchu, powrócił B. do Niemiec. Ze wszystkich swych czynności zdał sprawę po śmierci Grzegorza II następcy jego, Grzegorzowi III, który w uznaniu zasług jego mianował go arcybiskupem Niemiec, udzielając mu zarazem mocy wyświęcania

Dr. S. K.

i ustanawiania biskupów, poczem B. puścił się znowu do Rzymu, chcąc się osobiście około kościelnych rzeczy z papieżem rozmówić. Z wielką czcią podejmował go Ojciec św. i dał mu listy, nakazujące uległość i posłuszeństwo naukom jego. Z Rzymu podążył B. naprzód do Bawaryi, gdzie za przyzwoleniem książęcia Odylona ustanowił biskupstwa salzburskie, passawskie, ratysbońskie i fryzyjskie. Daleko mniej przychylnym, niż ów książę bawarski, okazywał mu się Karol Martel, ówczesny ma-jordomus państwa frankońskiego. Natomiast syn Karola, Pipin, przekonany, że chrześciaństwo i silny ustrój kościelny walnie się przyczynią do ściślejszego zespolenia szczepów niemieckich i utwierdzenia królewskiej powagi, z jak największą skwa-pliwością udzielał B-emu pomocy, Wnet-że w nowo nawróconych ziemiach powstały biskupstwa: wirc-burskie, eichstädzkie, byraburskie i erfurckie, z których dwa ostatnie połączono później z mogunckiem. Tylko w Saksonii nic sprawić nie mógł. Sasi bowiem nienawidzili chrześciaństwa z obawy, aby wraz z pogaństwem nie runęła też ich niezawisłość. W r. 742 zwołał B. pierwszy synod niemiecki. Zaprowadzenie rzymskiego rytuału, karności kościelnej, biskupiej hierarchii, reguły św. Benedykta po klasztorach, a przedewszystkiem uznanie zwierzchności papieskiej— to były przedmioty, jakiemi się na tym i na następnych synodach, które się prawie co rok odbywały, zajmowano. „Postanowiliśmy, pisze św. B. o jednym z takich synodów, silnie się trzymać wiary katolickiej, jako też przestrzegać jedności kościoła; postanowiliśmy nadto pozostać podległymi św. Piotrowi i jego następcom, udawać się jako metropolici do stolicy apostolskiej o paliusz i jej rozporządzenia we wszystkiem wykonywać, jak słusznem jest i sprawiedliwem. To wyznanie nasze wszyscy przyjęli i podpisali, myśmy je do grobu św. Piotra wysłali, a papież z radością je przyjął“. W r. 748 wyznaczył papież B-emu Mo-guncyę,jako arcybiskupią stolicę i poddał tejże nie tylko nowo fundowane biskupstwa, ale także dawniejsze, jako to wormackie, spirskie i utrechckie; nawet biskupstwo kolońskie z tongierskiem stało się podległem arcybiskupowi mogunckiemu, jako mianowanemu przez papieża prymasowi Niemiec. Wpływ św. B-ego sięgał nawet poza granice Niemiec; także w romańskich częściach państwa frankońskiego przywrócił jako legat papieski jedność kościelną i arcybiskupów do uległości Rzymowi nakłonił. Tym sposobem ogromną kościołowi wyświadczył przysługę. W r. 752 z polecenia papieża Zacharyasza III namaścił olejami śś. Pipina, przy obwołaniu jego królem franków. Tak wielkich dokonawszy rzeczy, wybrał się, postawiwszy z przyzwoleniem papieża i króla Pipina, miasto siebie, na arcybiskup-stwie mogunckiem towarzysza swego w pracach apostolskich, Lulla, z liczną drużyną współpracowników do Fryzyi na wieść, że część mieszkańców tego kraju odpadła od wiary św. Z młodzieńczym zapałem jął się 74 letni starzec apostolstwa, ale mieszkańcy m. Dokkum rzucili się na niego z zaciekłą nienawiścią. Wojownicy z eskorty, przez Pi-piua dodanej, chcieli go bronić, lecz B. nie pozwolił

na użycie oręża; zasłaniał się tylko księgą Ewangelii, dopóki nie padł pod ciosami pogan d. 5 czerwca 755 (lub 754 r.); ponieśli też śmierć wszyscy towarzysze jego. Ciało jego przeniesiono najprzód do Utrechtu, potem do Moguncyi, wreszcie złożono je, jak sam sobie tego za życia życzył, w ulubionej jego fundacyi, klasztorze fuldajskim. Pisma św. B-ego w Jaffégo „Bibl. rerum Germ. III“, Berlin, 1866: Biografie: Seitersa (Moguncya, 1845),

wi

Jęfig

mm

ss«a

'/À

:i

Ci

nnnnnFïïïïim®

Fig. 48. Św. Bonifacy.

Reiuerdinga (Wyrcburg, 1855), Phahlera (Ratysbo-na, 1879) i Bussa (Grodziec 1880 w wydaniu Sche-rera). O słowianach w Hesyi wzmianki z pism św. B-ego zużytkowali Sieniawski: „Pogląd na dzieje Słowian zachodnio-północnych“, Gniezno 1881; Bogusławski Wilhelm: „Dzieje słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy w. XIII“, Poznań, t. II, 1889, str. 175, 219, 223, 247, 803.

Bonifacy I (Święty), 44-ty, a według Potthasta 42-gi papież (418—422) był synem księdza rzymskiego. Okoliczności, jakie towarzyszyły jego obiorowi, stanowią przykład do poznania wyborów papieży w owym czasie. We dwa dni po śmierci papieża Sozyma (26 grudnia 418) B., wyniesiony na tron apostolski przez większość duchowieństwa i lud, otrzymał święcenie w kościele św. Marcellusa; tymczasem, uprzedzając ten fakt, druga partya duchowieństwa i ludu obrała biskupem rzymskim archi-

dyakona Eulaliusza, którego prefekt Rzymu, Sym-machus, poparł raportem, złożonym cesarzowi Hono-ryuszowi. Cesarz przychylił się na stronę Eulaliusza i kazał B-emu opuścić miasto, ale później, otrzymawszy od duchowieństwa prośbę o skasowanie tego wyroku, zwołał do Rawenny koncylium i polecił mu kwestyę rozstrzygnąć. Koncylium rozwiązało się, nie wydawszy żadnego postanowienia, a ponieważ zbliżały się święta Wielkanocne, cesarz więc wezwał biskupa Spoletańskiego do przewodniczenia uroczystościom rzymskim. Eulaliusz zniecierpliwiony wrócił do Rzymu, mimo zakazu prefekta, i przez to sprawę przegrał, cesarz bowiem wezwał wtedy B-ego i przyznał mu tron apostolski. Aby nie dopuścić po swojej śmierci do ponowienia się podobnych zatargów, B. wyjednał u cesarza reskrypt, nakazujący, aby w razie rozdwojonego obioru żaden z rywali nie zasiadał na stolicy apostolskiej, a lud i duchowieństwo mają przystąpić do ponownej elekcyi. Podczas zaburzeń, wywołanych przez pelagianizm, B. ujął się energicznie za osobą i nauką Augustyna, który mu dedykował dzieło swoje p. t. „Quatuor libri contra duas epistolas Pelagianorum“. Przestrzegając pilnie karności kościelnej, B. oddał sądowi biskupów gal-lijskich i Maksyma biskupa Walencyi. B-emu przypisują sporo listów i aktów konstytucyjnych; niektóre z nich są, być może, autentyczne, ale większa ich część, a zwłaszcza akta korespondencyjne, są widocznie podstawione.—Rieseler „Lehhrbuch der Kirchengeschichte“ 1824, II tom., t. I, § 92.—Ph. Jaffé „Regesta Romanorum pontificum“—Constant „Lettres des papes jusqu’en 460u Paryż, 1721 in—8; E

H. Vollet w „Gr. Enc. fr. Lamiraulta“.    r-

Bonifacy II 57-rny, a według Potthasta 55-ty papież (530—-532),urodzony w Rzymie z rodziców gotów, obrany został 17 września 530 r. i wyświęcony w pięć dni później. Jednocześnie przeciwne stronnictwo obrało papieżem Dioskora, ale ten umarł 12 listopada i położył kres schizmie. B. ścigał pamięć rywala i wyklął go na grobie, poczem wyjednawszy dla siebie od koncylium, zebranego w kościele św. Piotra, moc zamianowania swojego następcy, obrał dyakona Wirgiliusza, na którego zgodziło się duchowieństwo. Wkrótce jednak drugie koney-lium unieważniło dekret, jako przeciwny kanonom i B. był zmuszony spalić własną ręką dokument, zawierający nominacyę Wirgiliusza. Przypisują dwa listy temu papieżowi: jeden z nich, wystosowany do Eulaliusza z Aleksandryi, jest wątpliwego pochodzenia, drugi, przesłany Cezaryuszowi z Arles, a potwierdzający dekrety drugiego koncylium Orańskiego, jest autentyczny.—E. H. Vollet, w „Gr. Enc. fr. Lamiraulta“.    r-

Bonifacy III (f 20 października 607), 68-my, lub 66-ty papież (607), wyświęcony 19 lutego; urodził się w Rzymie. Przed obiorem w następstwie po papieżu Sabinianie, po blizko jednorocznem bezkrólewiu, był dyakonem, a poprzednio, za pontyfikatu Grzegorza Wielkiego, który go był polecił cesarzowi Pokasowi (Greg. Epist. XIII, 38), zajmował stanowisko apokryzyaryusza w Konstantynopolu, gdzie zjednał sobie przychylność tego cesarza. Na kon

cylium, odbytem w Rzymie, B. przeprowadził edykt, zakazujący pod klątwą wymieniania następcy papieża, lub prowadzenia agitacyi wyborczych, dopóki papież żył. Wybór mógł dopiero nastąpić w trzy dni pó pochowaniu zmarłego papieża, i wobec ,ca-łego duchowieństwa i wszystkich synów kościoła.—

E. H. Vollet.    r-

Bonifacy IV (święty), 69-ty, lub 67-my papież (608— 615), syn Jana Doktora, urodził się w Wa-leryi. Podług dat, przyjętych przez Jaffégo, obrany został i wyświęcony 15 września 608 r. Chronologia tego papieża i jego poprzednika, B-ego III, nie jest oparta na pewnych danych i podlega sporom. B., otrzymawszy od cesarza Fokasa pozwolenie przerobienia Panteonu na kościół chrześciański, poświęcił kościół ten Matce Boskiej z Męczennikami (Sancta Maria ac Martyres). Aby zastąpić posągi figurami świętych Pańskich, sprowadzono na dwudziestu ośmiu wozach szczątki kości, wydobyte z katakumb. Uroczystość powyższa dała podobno początek uroczystości „Wszystkich Świętych“. Dekrety przepisane na koncylium, odbytem za B-ego w Rzymie, a tyczące się reguł klasztornych, są podrobione; wątpliwą jest również autentyczność wielu listów i aktów samego B-ego.—Gregorovius, „Geschichte der Stadt Rom“, III, 4.—Boliandyści „Acta Sanctorum“ 25 mają. E. H. Vollet.    r-

Bonifacy V (f 25 grudnia 625) 71-szy, lub 69-ty papież (619 — 625), wyświęcony 23 grudnia 619, urodził się w Neapolu. „Liber poutificalis“ wspomina o rozporządzeniach tego papieża w kwestyi ceremoniału i prawa przytułku. Beda ogłosił trzy jego listy („Historia ecclesiastica Anglorum“). Czwarty list, wątpliwego pochodzenia, przyznaje pierwszeństwo stolicy biskupiej miasta Canterbury.

Bonifacy VI, 115-ty lub 116-ty papież (896). Przed wstąpieniem na tron apostolski hył dwa razy złożony z godności kapłańskiej: raz jako subdyakon, drugi raz jako ksiądz. Obrany zastał 11 kwietnia i po dwóch tygodniach umarł. — E. H. Vollet. r-Bonifacy VII, 141-szy, lub 142-gi papież (974— 985). Crescentius, zwany także Censiusem, przeprowadził jeszcze za życia obiór dyakona Frankona, pod imieniem B-ego VII, który, podejrzewany o współudział w zamordowaniu swego poprzednika, został w miesiąc po nominacyi wypędzony z Rzymu. Zabrawszy skarb kości piny, schronił się do Konstantynopola. R. 983, wrócił do Rzymu po śmierci Benedykta VII, ale znalazł już na tronie apostolskim Jana XIV. R. 984, po śmierci Ottona II, swego protektora, Jan XIV został zrzucony z tronu papieskiego i osadzony w więzieniu, gdzie umarł z głodu. I o tę zbrodnię"był posądzony B., wszelakoż zasiadł na stolicy apostolskiej i utrzymał się na

mm

Fig. 49. Moueta Bonifacego VII.

niej aż do śmierci. Opuszczony przez swoją par-tyę, został podobno otruty. Lud, który go nazywał „Maliface“ (sprawcą złego), dał ujście nienawiści, jaką ku niemu pałał, przez zbeszczeszczenie trupa.

a nadto ogarniała ogólnem potępieniem wszystkich braci Colouna, których bez wyjątku odsądzała od wszelkich praw cywilnych i skazywała na wygnanie z państwa kościelnego. Colonnowie usiłowali bronić swojej sprawy orężnie i licznych sprzymierzeńców znaleźli; lecz B. ogłosił na nich kru-cyatę i zwrócił przeciwko nim wszystkie te siły doczesne i duchowne, jakie podówczas miało w swoich rękach papiestwo. Trzymali się oni dość długo w Palestrynie, a nareszcie we wrześniu 1298 musieli się upokorzyć i wybłagali przebaczenie i ab-solucyę, pod warunkiem, że zdadzą Palestrynę i osiądą w Tivoli. Jednakże znowu wystąpili przeciw B-emu, który tym razem jeszcze srożej z nimi postąpił, tak iż w żadnym zakątku Włoch już bezpieczni nie byli. Jeden z braci, Stefan, uciekł do Francyi, drugi, Sciarra, ukrył się w Ancium, dostał się do rąk rozbójników morskich i cztery lata na galerach przepędził, tając się ze swem nazwiskiem, z obawy, aby nie był wydany papieżowi; aż dopiero wyjawił je w Marsylii i został wykupiony przez Filipa Pięknego, króla Francyi. Inni bracia schronili się u Fryderyka arragońskiego, króla Sycylii, a kardynałowie ukrywali się w Perugii. Palestrynę (miasto i zamek na górze) rozkazał B. zrównać z ziemią, zaorać i solą posypać, a pod górą zbudować nowe miasto, które nazwał „Citta papale“ i tam przeniósł biskupstwo palestryńskie. —Nie sama wszakże walka z Colonnami zakłócała rządy B-go. Wyniosły i ambitny, marzył on o uwieńczeniu dzieła Grzegorza VII i Innocentego III; chciał wszystkim królom chrześciańskim narzucić zwierzchność abso

Wyciągnięto go za nogi na ulicę, ciało skłuto dzidami i nagie zwłoki wystawiono na placu publicznym.

Kilku kleryków podniosło je i pochowało. B. zapisany jest na urzędowej liście papieży, tylko za rok 985 —A de Reumont „Geschichte der Stadt Rom“ Berlin 1868, t. II.—Gregorovius „Rom in Mittelalter“

Sztutgart 1870 t. III E. H. Vollet.    r-

Bonifacy VIII, papież od 1294—1303, poprzednio Benedykt Gaëtani (* około r. 1220 w Ana-gni), pochodził ze szlachty katalońskiej; był najpierw adwokatem konsystorza i notaryuszem apostolskim; dnia 12 kwietnia 1281 papież Marcin IV mianował go kardynałem dyakonem, a Mikołaj IV w grudniu 1291 kardynałem-kapłanem; był on jednym z najznakomitszych prawników swego czasu, używanym przez lat 30 do spraw najważniejszych, a szczególniej do poselstw stolicy apostolskiej, i miał wziętość niepospolitą. To też kiedy w r. 1294 d.

lutną papiestwa, tak w sprawach świeckich, jak duchownych, i szeroko, wszechwładnie supremacyę tę wykonywać. Rozpoczął zaś od tego, że obrzędowi swojej installacyi nadał charakter więcej niż monarszy: w pochodzie do kościoła św. Jana Laterańskiego, król sycylijski i król węgierski prowadzili za uzdę konia jego, a potem przy uczcie usługiwali mu w koronach. Wszelakoż w swych ambitnych projektach zachował on był miejsce uprzywilejowane dla Francyi i dla panującej tam naówczas dy-nastyi i, jak się zdaje, czuł prawdziwą dla nich życzliwość, zwłaszcza, że Francya była stałą sojusz-nicą papiestwa, i że on sam poczęści obiór swój wpływowi francuskiemu zawdzięczał. To też skłonił Jakóba arragońskiego do ustąpienia Sycylii Karolowi Kulawemu, Karolowi de Valois nadał tytuł wikaryusza i obrońcy kościoła i w myśli swej przeznaczał mu koronę cesarską, a starał się wszel-kiemi sposobami podnosić dom francuski we Włoszech. Lecz jeśli króla Francyi uważał za swojego syna ukochanego, to chciał zarazem, by ten syn był mu posłusznym i ani myślał na rzecz jego się wyzuć z żadnej zgoła prerogatywy, które pragnął zwierzchnictwu papieskiemu zapewnić. Filip IV prowadził podówczas wojnę z Edwardem I, królem Anglii, któremu dopomagał król nietnieeko-rzymski, Adolf nassauski, i hr. Fiandryi, Francyę zaś popierał król szkocki. B. zażądał od Filipa, ażeby za-

13 grudnia papież Celestyn V, w pięć miesięcy po swym wyborze, na uroczystym konsystorzu kardynałów w Neapolu złożył swą godność, aby do pustelniczego życia powrócić, na conclave d. 4 grudnia tegoż roku kardynał Gaëtani został wybrany na papieża, a d. 24 stycznia 1295 r. wydał encyklikę z zawiadomieniem o prawnej abdykacyi Celestyna i o swem wyniesieniu; mimo to wszakże później wielu uważało tę abdykacyę za nielegalną, a to pobudziło B-go, że kazał poprzednika swojego uwięzić w zamku Tumona, gdzie ten, w skutek czy to umartwień ascetycznych, czy złego obchodzenia się z nim dozorców, wkrótce życie zakończył (d. 19 maja 1295 r.). Śród tych, którzy zrzeczenie się Celestyna, a więc i obranie B-go uważali za nielegalne, najwybitniejsze stanowisko zajmowała rodzina znakomita Colonnów. Głównymi jej członkami byli naówczas dwaj kardynałowie: Ja-kób i Piotr, jego synowiec, jako też pięeiu braci tego ostatniego. D. 4 maja 1297 r. B. zawezwał kardynała Piotra, aby się stawił przed nim i przed świętem kollegium dla oświadczenia pod groźbą destytucyi: czy Bonifacy jest lub nie jest papieżem.

Obaj kardynałowie uznali za właściwe schronić się co najrychlej w zamku Longuezza i stamtąd odpowiedzieć. W sześć dni po zawezwaniu papież wystosował przeciw nim bullę: »In excelso throno“, w której ogłosił ich za heretyków, schizmatyków, bluźnierców, nieprzyjaciół św. stolicy i ojczyzny, pozbawił godności kardynalskiej i wszelkich bene-fieyów i rzucił na nich klątwę. Tegoż dnia, w którym ta bulla ogłoszona została, kardynałowie Ja-kób i Piotr z zamku Longuezza zaprotestowali przeciw powyższemu zawezwaniu pamfletem, w którym nie uznawali B-go za papieża, oskarżali go wobec kollegium kardynałów jako uzurpatora, i żądali, aby dla rozsądzania sprawy zgromadzone było koncy-lium, do którego, jako też do św. kollegium i przyszłego papieża apellowali od wszelakich wyroków, ] warł zawieszenie broni z Edwardem i uwolnił cór-jakieby na nich wydał B. Wnet wyszła nowa bul- I kę hr. Fiandryi, która była u niego zakładniczką, la „Lapis abcissus“, która stwierdziła dawniejszą, ' Żądanie to, mimo że było przełożone pod groźbą

18

Błoyklopedy» Fonmctuu Iluitr. T. IX.

klątwy, nie odniosło żadnego skutku. Wojna nie Urban VI na lat 33, a wreszcie Paweł II na lat ustawała, a na dalsze jej prowadzenie Filip ducho- J 25 (ob. Jubileusz). Jubileusz, ogłoszony przez wieństwo obłożył nadzwyczaj ne mi podatkami. Duclio- B-go, trwał aż do Wielkiejnocy 1301 r. i ściągnął wieństwo dać ich nie chciało i zaniosło protestacyę do papieża. B. ogłosił wtedy bullę „Clericis laicos“

był do Rzymu mnóstwo niezliczone pielgrzymów, (śród których się znajdował i Władysław Łokietek). B. skorzystał z tej sposobności, aby zrobić demon-stracyę podwójnej władzy, jaką sobie przyznawał. W dniu otwarcia jubileuszu ukazał się w szatach pontyfikalnych i dał błogosławieństwo według formuły zwykłej; nazajutrz zaś wystąpił w stroju cesarskim, rozkazawszy nieść przed sobą miecz i berło cesarskie, a wołać przy tem: „są tu dwa miecze!“ Powiadają także, iż nieco dawniej, gdy posłowie Alberta austryackiego prosili go, aby uznał ich pana za następcę Karola Wielkiego, to przyjął ich, mając na głowie koronę cesarską, a miecz w ręce i rzekł; „ja-to, ja to jestem cesarzem, ja-to jestem imperatorem“; a wiadomo, że dawniej jeszcze dodał był trzecią obręcz do korony (tyara), aby dać poznać przez to, że władza papieska jest wyższa od wszelkiej władzy świeckiej.—Jubileusz przyniósł B-mu nie mniej pożytku materyalnego, jak honorów i hołdów; Muratori powiada: „papa innumerabilem pe-cuniam ab iisdem recipit, quia die et nocte duo cleri stabant ad altare Sancti Pauli tenentes in ma-

(24 lutego 1296 r.), którą wszystkim księżom i zakonnikom wszelkich stopni, bez szczególnego na to zezwolenia stolicy apostolskiej, zabronił pod groźbą kar kościelnych, płacić władzy świeckiej podatków, pod żadną formą i pod żadnym pretekstem. Bulla ta, ułożona w wyrażeniach ogólnikowych, bez wymienienia króla francuskiego, powitana była z wielką radością przez całe duchowieństwo, tak we Fran-cyi, jak też i w Anglii, gdzie Edward srodze wyzyskiwał dobra kościelne. Król ten nic nie odpowiedział na bullę, ale ściągał podatki po dawnemu;

nibus rastellas, rastelleutes infinitam pecuniam“.— W r. 1301 papież wysłał do Filipa legata, który miał żądać zaniechania ucisku duchowieństwa francuskiego, a szczególniej nakłaniać go do przedsięwzięcia krucyaty, oraz uwolnienia hrabiego Flandryi i jogo dzieci. Do misyi zaś tej wybrał Piotra de Saisset, byłego opata od św. Antoniego w Pamiers, którego przed kilku laty zamianował był biskupem dyecezyi Pamiers, utworzonej przez rozdzielenie dye-cezyi Tuluzy. Wybór był nieszczęśliwy: gdyż Filip nienawidził Saisset’a, który zresztą i z temperamentu swojego do misyi pokojowej wcale się nie nadawał. Spełnił też ją w sposób obrażający króla, który mu dał ostrą odprawę; potem zaś, kiedy złożywszy papieżowi sprawozdanie z posłannictwa swojego, do swej dyecezyi powrócił, snadź musiał tam agitować przeciw królowi, gdyż został w swym pałacu biskupim pochwycony i odstawiony do Paryża. W maju r. 1301 dobra jego zasekwestrowano, a do Langwedo-cyi wysłano komisarzy dla przeprowadzenia śledztwa. Śledztwo to potwierdziło wiele zarzutów, czynionych biskupowi, a choć się on wszystkiego zaparł wobec rady królewskiej, oskarżono go o crimen lesae ma-jestatis, osadzono w więzieniu i oddano pod straż jego metropolity, arcybiskupa Narbonny. Po czem król wyprawił do Rzymu Piotra Flotte’a, aby zawiadomił papieża o tem, co zaszło, i zażądał degra-dacyi Saisset’a, iżby mógł być oddany pod sąd świecki. B. odpowiedział mu, że biskup powinien być sądzony według jurysdykcyi kościelnej, i posłał swego notaryusza, archidyakona Narbonny, Jakóba de Normand, ażeby się domagał uwolnienia Saisset’a, a prałatów i doktorów królestwa powołał na synod do Rzymu na 1 listopada 1302 r. De Normand przywiózł też z sobą dwie bulle papieskie: w pierwszej „Salvator mundi“ z d. 3 grudnia 1301, zawieszał papież wszystkie łaski, udzie-

Filip zaś wydał 1296 r. dwa edykta, z których w jeduym zabraniał cudzoziemcom wstępu do Frań-cyi, celem prowadzenia w niej handlu, drugim zaś zakazywał, bez wyraźnego na to zezwolenia na piśmie, wywozu z swego państwa złota, srebra, klejnotów, żywności, koni, oręża, słowem zgoła wszystkiego, coby mogło być obrócone na potrzeby wojenne. Zakaz ten dotknął ciężko papieża, który znaczną część swych dochodów czerpał z danin i ofiar kleru francuskiego. To też po bezskutecznych próbach bądź zmiękczenia, bądź zastraszenia króla, wydał wreszcie d. 19 lutego 1297 roku bullę „Romana mater“, łagodzącą znaczenie bulli „Clericis laicos“, i zezwalającą na dobrowolne ofiary duchowieństwa, jako też na podatki, wypływające z praw feudalnych albo z gwałtownych potrzeb państwa; nadto zaś ofiarował królowi dziesięcinę dwuletnią ze wszystkich beneficyów kościelnych, a dnia 11 sierpnia 1297 r. kanonizował przodka jego, Ludwika IX. Pogodziwszy się z B-m, Filip przyjął go za arbitra w zatargach swych z Edwardem I, lecz tylko jako człowieka prywatnego, nie zaś jako papieża. Zgodnie z tern B. wydał swój wyrok pod imieniem „Dominus Benedictus Gaëta-nus, tanquam in privatam personam”; ale ogłosił go d. 30 maja 1298 r. w formie bulli i żądał, aby był przyjęty, jako od stolicy apostolskiej wypływający. Filip zaprotestował zarówno przeciw formie, jak i przeciw treści tego wyroku; papież zaś, pokonawszy Colonnów, wznowił pretensye swoje do Filipa o wrzekomy ucisk kościoła, na co ów odpowiedział oskarżeniem B-ego o złamanie danego słowa, oraz przyjął do swego kraju i pod swoją protekcyę, tak Stefana Colonnę, jako i innych zbiegów tego rodu. — W pośród tych zajść B. ogłosił bullą z d.

22 lutego 1300 r. odpust zupełny, będąc pobudzonym do tego przez to, że w roku pomienionym rozeszła się była w Rzymie pogłoska, jakoby wielki odpust był zdawna przez stolicę apostolską co sto lat wiernym dawany. A lubo nie stwierdziły tej tradycyi poszukiwania, zarządzone przez B-ego w archiwach, uznał on za rzecz słuszną, bacząc na coraz większe zbiegowisko pielgrzymów, uczynić zadość ich potrzebie duchowej, urzeczywistniając domniemane odpusty i ustauawiając je na przyszłość co każde sto lat. W ten sposób powstały jubileusze, których termin następnie Klemens VI określił na lat 50, lone królowi i jego duchownym i świeckim radcom,

a mianowicie pozbawiał króla dziesięcin od dochodu duchownych, dlatego, że on je na złe obracał; w drugiej „Ausculta fili“ z d. 5 grudnia 1301 r., orzekał papież swą zwierzchność duchowną, ojcowską i pasterską nad panującymi i ich krajami, i napominał króla, ażeby się pozbył mniemania, jakoby nie miał nad sobą nikogo wyższego, gdyż takie mniemanie tylko obok niewiary utrzymać się może. Bulla ta wszakże dostała się królowi sfałszowana, prawdopodobnie skutkiem intrygi Piotra Flotte’a, przypuszczalnego autora listu lakonicznego, w którym B. w ostrych słowach określał zwierzchnictwo papieża w rzeczach duchownych i świeckich, odmawiał królowi wszelkiego prawa kolatorstwa beneficyów, a postępowanie przeciwne nazywał kacerstwem. Może właśnie ten list wręczono królowi zamiast bulli prawdziwej. Filip, tem oburzony, kazał w lutym 1302 roku bullę spalić publicznie, a Jakóba de Normand, wraz z nieosądzonym dotąd biskupem z Pa-miers, wyprawić za granicę. Powieziono też w owym czasie równie lakoniczną odpowiedź króla do papieża, prawdopodobnie napisaną przez tegoż Flotte’a, w której Filip papieża tytułuje „maxima tua fatui-tas“ (niezmierna twoja niedorzeczność) i w której nazywa głupim każdego, kto sądzi, że rozdawanie prebend i dochodów nie jest prawem królewskiem. Po tych zajściach mógł Filip słusznie spodziewać się interdyktu; aby więc zapobiedz jego wpływowi i powiększyć siłę oporu, zwołał na d. 10 kwietnia 1303 do Paryża „stany generalne“, a na zebraniu tem Flotte, będący wówczas wice-kanclerzem, w obszernej mowie zarzucił papieżowi, źe przywłaszcza sobie zwierzchnictwo w rzeczach świeckich, a króla za lennika swego uważa; potem mówił o licznych rezerwatach papieskich; o samowolnem oddawaniu prelaturi prebend najlepszych obcym osobom i obarczeniu kościoła wszelkiego rodzaju podatkami, do których papież upoważnił, robiąc w ten sposób B-emu zarzut z przywilejów, udzielonych przez niego Filipowi; zakończył zaś tem, że parlament powinien orzec, komu ma podlegać Francya: królowi czy papieżowi? — Stany odpowiedziały, że Francya nie uznaje nikogo, oprócz Boga i króla za zwierzchnika w rzeczach doczesnych. Edykt królewski, zgodnie ze zdaniem stanów, zabronił duchowieństwu jechać do Rzymu na koncylium, na które wzywał papież. Szlachta i gminy wysłały do kolegium kardynałów listy, oświadczając się w nich za niepodległością króla w rzeczach świeckich; duchowieństwo zaś zwróciło się wprost do papieża z prośbą pokorną o zachowanie dawnej jedności między Francyą i kościołem i o odwołanie koncylium. Kollegium w swej odpowiedzi odpierało zarzuty czynione papieżowi i przeczyło przypisywanym mu uroszczeniom. B. zaś, odpowiadając duchowieństwu, nazwał kościół francuski „córką szaloną i nieposłuszną matce, pełnej czułości“, a Piotra Flotte’a—„Belialem, jednookim fizycznie, a zupełnie ślepym duchowo“; wreszcie zagroził, że ukarze tych wszystkich, którzy nie przybędą na koncylium. Następnie w sierpniu 1302 r. zwołał wielki konsystorz, na którym wręcz oświadczył, że jeśli się Filip nie opamięta, to go skarci jak małe chłopię; poprzednicy jego za mniejsze winy złożyli z tronu już trzech królów francuskich. Na tymże konsystorzu bronił się B. przeciwko zarzutowi, że chciał zmusić Filipa, ażeby przyznał, że koronę swoją i władzę papieżowi zawdzięcza. Od lat czterdziestu będąc doktorem prawa, wiedział on, że tak władza duchowna, jak i świecka są ustanowione od Boga i że każda z nich spełnia swoje funkcye odrębnie; lecz tak król, jak i każdy wierny powinien wiedzieć, „że jest nawet i w rzeczach świeckich podległym papieżowi, niejako lennik stolicy apostolskiej, (non ratione dominii), ale z powodu grzechu (ratione peccati), którego się dopuszcza w sprawowaniu tej świeckiej władzy“. Nie samem wszakże słowem, pismem i dekretami walczył B. z Filipem, lecz także szukał i znajdował sprzymierzeńców przeciwko niemu, i w znacznej części się przyczynił do powstania flamandów, od których tego roku (1302) armia Filipa poniosła ciężką i haniebną porażkę w bitwie pod Courtray. (Piotr Flotte poległ w tej bitwie). W d. 1 listopa-tegoż roku odbył B. koncylium, na które, mimo zakazu królewskiego, większa część prałatów francuskich przybyła. Filip za to skonfiskował ich dobra i wytoczył im proces, a kilku duchownych powieszono. Na koncylium tern B. rozwinął szerzej te zasady, które był wypowiedział w konsystorzu sierpniowym, a następnie ogłosił je w swej bulli „Unam sanctam“ z d. 18 listopada. Bulla ta, stwierdzająca słuszność wszystkich zarzutów, czynionych papieżowi przez jego przeciwników co do nastawania na władzę świecką, uzupełnioną i wzmocnioną została dnia 15 sierpnia roku następnego przez nową bullę: „Rem non novam“, czyli „Edic-tum perpetuum“. Tegoż dnia, w którym wydał swą bullę „Unam sanctam“, wyrzekł B. ekskomunikę na wszystkich, którzyby przeszkadzali lub tamowali drogę udającym się do Rzymu, albo powracającym stamtąd. Naturalnie, że ekskomunika ta dotykała Filipa, choć imienia jego nie wspominała. Jednak z namowy Karola Walezyusza wysłał kardyn. Jana le Moine’a do króla, ażeby go nakłonił do układu na podstawie dwunastu punktów, podanych jako ultimatum. Ale odpowiedzi Filipa, częścią wymijające, częścią odmowne, nie zado-wolniły papieża, ogłosił więc króla podpadłym pod wszystkie cenzury, które orzekł w bulli „In coena Domini“ d. 4 kwietnia, a więc ekskomunikowanym. Le Moine miał o tern Filipa zawiadomić, ale posłańca papieskiego uwięziono w Troyes, wprzód nim zdołał list dotyczący tego kroku wręczyć legatowi. Król kazał radcy swemu, Wilhelmowi No-garet, wystąpić publicznie z oskarżeniem papieża, zarzucić mu uzurpacyę, herezyę, symonię, oraz inne występki i odwołać się do powszechnego soboru; a dla wzmocnienia się, zawarł pokój z Edwardem. B. ze swojej strony d. 29 kwietnia 1803 r. uznał pod pewnemi warunkami Albrechta, króla Niemiec, cesarzem. Filip z tego powodu obwinił papieża o wiarołomstwo, bo miał od niego obiecaną koronę cesarską dla brata swego, Karola Walezyusza. D. 3 i 4 czerwca, na zgromadzeniu stanów, Wilhelm de Plasian z jeszcze gorszemi obwinieniami

przeciw papieżowi wystąpił: oskarżył go o kacer-stwo, zamordowanie Celestyna V, uzurpacyę stolicy papieskiej, symonię, cudzołóztwo, pijaństwo, tyranię, magię, pogardzanie świętościami i obrzędami kościelnemi, świętokradztwo, oszczerstwo i nieprzejednaną nienawiść ku Francyi i jej królowi; wreszcie powtórzył apellacyę do powszechnego soboru, przed którym swych oskarżeń dowiedzie. Król ze swojej strony oświadczył, że, uwzględniając prośbę Nogarefa i Wilhelma de Plasiana, zgadza się na sobór powszechny i że uczyni wszystko, co będzie mógł, aby go doprowadzić do skutku; potem kazał odczytać odwołanie się do owego soboru, oraz do przyszłego papieża prawowitego. Odwołanie się to przyjęto jednogłośnie; tylko 50 obecnych prałatów z zastrzeżeniem uszanowania, należnego stolicy rzymskiej i z tern, że czynią to z powodu nagłej potrzeby i dla usprawiedliwienia papieża, jednak bez żadnego udziału w oskarżeniu jemu stawionem.

gni morzył, zapadł w ciężką gorączkę i w miesiąc potem, dnia 11 października 1303 r. życie zakończył.—Wydał on: „Liber sextus decretalium“ i był autorem rzeczy następujących: „De regulis juris“; „Duo sermones de canonisatione Ludovici IX“; „De

■4-

i«

Fig. 50. Moneta Bonifaeego VII.

indulgentiis anni Jubilaei“; oraz modlitw: „Ave Virgo gloriosa“ i „Deus, qui pro redemptione mun-di i t. d.“ — Drumann: „Geschichte Bonifaz VIII“ (Królewiec, 1852, II tomy); Tosti: „Historia di Bo-nifazio VIII e de’suoi tempi“ (Monte-Cassino, 1846, II t.); Boutaria: „La France sous Philippe le Bel“ (Paryż, 1861); Digard, Faucon et Thomas: „Registres de Boniface VIII“ (Paryż, 1884, III t.); De Reumont: „Geschichte der Stadt Rom“, tom III; Gregorovius: „Rom in Mittelalter“, t. V; „Histoire littéraire delà France“, t. XXV, str. 244; De Wail-ly: „Mémoires de l’Académie des inscriptions“ 1847, t. XVII, p. 345; E. H. Vollet: w „Encycl. de La-rairault“; „Encykl. Kościelna“.

Bonifacy IX (Piotr Thomacelli—f 1404), 208 papież, urodził się w Neapolu; był protonota-ryuszem apostolskim, gdy go Urban VI zamianował kardynałem-dyakonem, a następnie kardynałem-ka-płanem (1381). Po śmierci Urbana kardynałowie stronnictwa rzymskiego obrali B-ego, chociaż w Awe-nionie był już Klemens VII (do 1394), a po nim Benedykt XIII, Wynikłe stąd zatargi i opór B-ego w kwestyi przywrócenia jedności kościoła, należą do dziejów „schizmy zachodu“ (ob.). We Włoszech B. popierał pretensye Władysława lub Lancelota do

Filip dla przyprowadzenia do skutku powszechnego soboru, pisał do Włoch, Hiszpanii i Portugalii;

Aj,

i*

B. zaś, którego Nogaret zawiadomił o postanowieniu zapadłem we Francyi, opuścił Rzym i przeniósł się ze skarbami swojemi i częścią dworu do Anagni, gdzie się spodziewał znaleźć więcej bezpieczeństwa dla przeprowadzenia swych repre-saliów. Tam-to ułożył bullę „Super Petri Solio“, w której, wyłuszczywszy szeroko swoje urazy do Filipa, ponowił ekskomunikę, dawniej już rzuconą na niego, i która 8 września, t. j. w dzień Narodzenia N. Panny, miała być przylepiona na drzwiach kościoła katedralnego w Anagni; lecz już w wigilię dnia tego Anagni wpadło w ręce nieprzyjaciół papieża. Nogaret i Sciarra Colonna weszli tam z kupą awanturników i sprzysiężonych, zrekrutowanych wpośród wrogów B-ego, który miał ich sporo we Włoszech. Pałac zdobyto i skarby papieskie zrabowano. B. rzekł wtedy: „Skoro jestem zdradziecko wydany w ręce moich nieprzyjaciół, tak jak Zbawiciel świata, ażeby na śmierć być skazanym, umrę więc jako papież“. Odziany w swoje szaty pontyfi-kalne, w tyarze, z krzyżem i kluczami w ręku, oczekiwał na sprzysiężonych, siedząc obok ołtarza na tronie apostolskim. — Nogaret oznajmił mu swe posłannictwo; B. nic na to nie odpowiedział.

Wtedy Sciarra Colonna zawezwał go, aby zrzekł się papiestwa, na co B. odrzekł po włosku: „Oto moja głowa, oto moja szyja, umrę jako papież“.

Fig. 51. Moneta Bonifacego IX,

tronu neapolitańskiego przeciwko Ludwikowi Andegaweńskiemu, popieranemu przez Klemensa VII; w Anglii miał zatargi z Ryszardem II o beneficya. Zarzucano mu, iż dla wzbogacenia rodziny frymar-czył urzędami duchownemi i dopuszczał się nadużyć w popieraniu swojego stronnictwa.—„Schisme d'Oc-

„Bibliotheca pon-

Dłużej wszakże nie mogąc utrzymać się w powadze, przeklął Filipa aż do czwartego pokolenia i jął bezcześcić Nogarefa, nazywając go patarynem, stąd, że dziad jego był spalony żywcem, jako albigens, czyli pataryn. Powiadają, że natenczas Colonna uderzył go w twarz rękawicą, ale to fakt wątpliwy. Przez trzy dni B., więziony w swym pałacu, nie przyjmował pokarmu, bojąc się, aby nie był otrutym, ale

się nie chciał zgodzić na żadne z żądań wrogów cident“;—Jacob de Saint-Charles swoich. Nareszcie nadeszło wojsko z Rzymu i mie- tificia“. Lyon, 1643, in. 4-o. szkańcy Anagni z bronią w ręku uderzyli na straż, Bonifacyusz, wódz rzymski (f 432), obok Ae-pozostawioną przy pałacu, wyswobodzili papieża, cyusza ostatni obrońca upadającej monarchii rzym-i odprowadzili tłumnie do Rzymu. B. miał wówczas skiej, odznaczył się po raz pierwszy w r. 413, bro-zwołać sobór, lecz wkrótce, wskutek bolesnych wra- niąc Marsylii przed Westgotami. W r. 423 i 424 żeń, oraz głodu, którym się przez trzy dni w Ana- zdołał obronić dla cesarzowej Placydyi i jej syna,

N.

N.

K. J.

And. S.

Walentyniana Iii-go, prowincyę Afrykę przed uzurpatorem Janem. Obwiniony niesłusznie przez współzawodnika swego Aecyusza o zamiar wywołania rewolucyi przeciw rodzinie cesarskiej, dlatego też nie usłuchał wezwania cesarzowej Placydyi do Rawenny i wezwał na pomoc wandalów z Hiszpanii. Później atoli, gdy intrygi Aecyusza wyszły na jaw, B. usiłował wandalów wyrugować, lecz to mu się już nie udało: pobity przez nich i otoczony w Hip-ponie, z trudnością zdołał ujść do Rzymu, gdzie otrzymał godność patrycyusza i naczelne dowództwo nad wojskami na miejsce Aecyusza; rozpoczął z nim wojnę, w której otrzymał ranę śmiertelną.

Bonifacyusz. Było w wiekach średnich trzech książąt toskańskich tegoż imienia. B. I (f 823) figuruje na dyplomach jako hrabia Lukki i książę Toskanii w latach 812 i 813; był pochodzenia bawarskiego.—B. II jego syn i następca (* 823—f 847) bronił Korsyki przeciwko saracenom, uwolnił cesa-rzowę Judytę, trzymaną w niewoli przez Lotaryu-sza; uchodząc przed gniewem tego ostatniego, schronił się na dwór Ludwika Pobożnego. —B. III (* 1004 —fl052) jest ojcem hrabiny Matyldy, o której dziedzictwo toczyli długi czas walkę papieże z cesarzami.    r-

Bonifacy US Z (f 1207), margrabia montferracki i król Tessaloniki, był synem margrabiego Wilhelma VI, który towarzyszył cesarzowi, Konradowi Ill-mu, w drugiej wojnie krzyżowej. Gdy bra jego, Konrad, zginął w Palestynie, B. odziedziczył obszerne po nim dobra we Włoszech i nabył wkrótce rozgłosu swoją rycerskością. W 1202 wziął udział w czwartej wyprawie krzyżowej, uczestniczył w zdobyciu Żary dla wenecyan, a następnie, gdy krzyżowcy w r. 1203 osadzili na tronie greckim Aleksego IV Angelosa, syna Izaaka, pomógł temu cesarzowi zawojować Tracyę. Po zdobyciu Konstantynopola w r. 1204, gdy ludność stolicy zamordowała znienawidzonego Aleksego, B. usiłował osiąść na tronie greckim, atoli po utworzeniu cesarstwa łacińskiego zmuszony był zadowolnić się tylko zachodnią częścią Macedonii i Grecyą z tytułem króla. Umiar-kowanemi rządami, poszanowaniem praw kraju i wreszcie ożenieniem się z wdową po Izaaku II, Małgorzatą węgierską, zyskał ogólną miłość poddanych, a zjednawszy sobie pomoc przeciw cesarzowi Baldwinowi u wenecyan, którym odstąpił praw swoich do wyspy Krety, pomyślnemi wyprawami rozszerzył swoje królestwo przez zdobycie Teb, Aten i Eubei. W chwili, gdy zamierzał uderzyć na Peloponez, na kraj jego napadli z północy bulgarowie, przeciw którym musiał się zwrócić i padł w małej z nimi potyczce pod Masino-polis.

Boniflkacya, wynagrodzenie za pewien ubytek w korzyściach, jakie jedna ze stron na mocy zobowiązania drugiej strony osiągnąć miała prawo, np. za mniejszą rozległość gruntu, oddanego w dzierżawę, w stosunku do tej, jaką podług kontraktu dzierżawca otrzymać był powinien.

Bonifratrzy, ob. Bracia miłosierdzia.

Bonin, grupa 89 drobnych wysepek, na oceanie

Wielkim na południo-wschód od japońskiej wyspy Nipon (27° sz. pn. 142° dł. wd. Gr.), górzysta, wulkaniczna, z klimatem bardzo łagodnym, 84 km. □ powierzchni, do 200 mieszk. Należą do Japonii, która je w 1830 r. kolonizować poczęła, a w roku 1876 utworzyła z nich osobną całostkę administracyjną pod nazwą Ogasawara-Shima; składają się z trzech grup: północnej, czyli wysp Parry, środkowej czyli wysp Beechey i południowej, czyli wysp Coffin. Największa z wysp jest Peel (japońska Tsi-tsi), z przystanią morską Port Lloyd. Produkcyę główną stanowią ryby, żółwie, ptactwo, niektóre gatunki palm, bataty, melony i t. p. Odkryte przez holendrów w 1639 r. choć już przedtem hiszpańskim podróżnikom znane były,

Bonin Edward (von) generał pruski (* 1793 w Słupi (Stolpe) na Pomorzu zachodniem—f 1865 w Koblencyi). Już w r. 1806, t. j. mając zaledwie lat 13 wstąpił, do wojska, i uczestniczył w wojnie z Francyą, lecz raniony w Lubece, dostał się do niewoli. Po odzyskaniu wolności, uczęszczał do gi-mnazyum, lecz w r. 1809 znowu się zaciągnął do wojska, i w latach 1813 — 1814 walczył pod Lützen, Budziszynem, Dreznem, Kulmem, Lipskiem, Troyes, Arcis sur Aube, oraz przy zdobywaniu Paryża, a za waleczność otrzymał order krzyża żelaznego pierwszej klasy. R. 1848 podczas wojny szlez-wicko-holsztyńskiej, dowodząc w randze pułkownika brygadą, znacznie się przyczynił do zwycięstw pod Szlezwikiem i Düppel, za co w r. 1849 został ge-nerał-majorem, komenderującym naczelnie w Szlezwiku i Holsztynii. W tymże roku w wyprawie na Danię zwyciężył pod Koldyngą i Gudloe, ale poniósł porażkę pod Frederycyą. W r. 1852 zamianowany ministrem wojny, wielkie zasługi na tem stanowisku położył przez udoskonalenie piechoty i lepsze uzbrojenie armii; starał się też ściślej związać milicyę z wojskiem liniowem; w roku wszakże 1854 podał się do dymisyi, nie mogąc się pogodzić z polityką pruską w wojnie krymskiej. W r. 1858 znowu był powołany przez księcia regenta Wilhelma do mini-steryum, lecz już w r. 1859 znów się usunął, skutkiem niezgody stronnictw w sprawie reorganizacyi armii. Zamianowany generałem piechoty, był odtąd dowódzcą korpusu w Koblencyi. Ważnem jest dzieło jego: „Grundzüge für das zerstreite Gefecht* (Berlin, 1839), jako pierwsze z traktujących o bo-jowem działaniu piechoty w duchu taktyki dzisiejszej.    *

Bonin Gustaw, brat stryjeczny poprzedniego (* 1797 w Heeren w Westfalii—f 1878). W roku 1845 był nadprezydentem prowincyi Saskiej. W r. 1848 wstąpił do gabinetu Pfuela, jako minister finansów, i zyskał sobie wielką popularność przez rozsądne i pojednawcze postępowanie na burzliwych ówczesnych posiedzeniach sejmowych. Hasłem jogo naonczas było: „stać ponad stronnictwami“. Po ustąpieniu ininisteryum Pfuela powrócił na swe stanowisko dawniejsze, a w r. 1851 został zamianowany prezydentem prowincyi Poznańskiej, gdzie starał się utrzymać zgodę pomiędzy polską a niemiecką narodowością. Ale gdy w maju t. r. nakazane zostało przez reskrypt ininisteryum wznowienie w W.

ks. Poznańskiem departamentowych i prowincyonal- kierunku jego prace są: „Platonische Studien“ (Wie-nych stanów (Stände), B. uchylił się od wykonania tych rozporządzeń i otrzymał dymisyę. W roku 1859 powołany przez ministeryum Schwerina znów na ten urząd, po raz wtóry go złożył, nie mogąc się pogodzić z gwałtownemi rozporządzeniami ministeryum bismarkowskiego. Odtąd przemieszkiwał 1860; wyd. V, tamże, 1881). w swych dobrach, pozwalał się wszakże wybierać do pruskiego i niemieckiego sejmu, gdzie był jednym z przewódcow partyi liberalnej.    ¹¹

deń, 1858—60; wyd. III, Berlin, 1886) i „Aristotelische Studien“ (Wiedeń, 1862—67). Z innych prac B-a zasługują na uwagę: „Beitraege zur Erklae-rung des Sophocles“ (Wiedeń, 1855 — 57) i „Ueber den Ursprung der Homerischen Gedichte“ (Wiedeń,

Bonivard, albo Bonnivard Franciszek (* 1496—f 1570 w Genewie), opat klasztoru św. Wiktora pod Genewą, odznaczył się jako gorliwy obrońca swobód narodowych wobec roszczeń Karola III, księcia sabaudzkiego, i z tej przyczyny został wtrącony do więzienia w podziemiach zamku Chil-lonu (1530). Odzyskawszy wolność (1636), B. przyłączył się do zwolenników Kalwina i w jego duchu napisał: „Les chroniques de Genève“ (2 tomy, Genewa, 1831) i „De l’ancienne et nouvelle police de Genève“ (tamże, 1845). W roku 1551 B. podarował miastu swój księgozbiór i w ten sposób dał początek bibliotece genewskiej. Więzienie B-a dostarczyło Byronowi wątku do pięknego poematu p. t. „Więzień Chillonu“; nowsze dziejopisarstwo mniej sympatycznie przedstawia osobistość tego męża. — Porów. Merle d’Aubigné „Histoire de la reformation en Europe au temps de Calvin“ (Paryż, 1863).

Bońkowski Hieronim Napoleon (f 8 sierpnia 1886), urodzony w Bońkach w pow. płońskim, gub. płockiej, otrzymawszy w uni w. warsz. stopień dokt. praw, przeniósł się później do Paryża, gdzie zajął się tłómaczeniein „Starożytności słowiańskich“ Szafa-rzyka i przekład ich ogłosił w 1844 (2 duże tomy, Poznań). Miał nadzieję otrzymania katedry literatur słowiańskich w „College de France“, ale jej nie osiągnął; zajął ją, jak wiadomo, Mickiewicz. Był potem tłómaczem przysięgłym przy trybunałach w Paryżu i ogłosił kilka broszur okolicznościowych. Po długiej a ciężkiej chorobie zmarł w Krakowie.    p' Chm'

H.

Bonin. Adolf (* 1803 — f 1872 w Berlinie), generał pruski. Jako dowódca I-go korpusu miał udział w bitwie pod Sadową. Od 1870—71 był gubernatorem Lotaryngii.

D-r. A. P.

Böningen, osada w Szwajcaryi, w kantonie Berneńskim, nad jeziorem Brienz, niedaleko od Interlaken, w pięknej i malowniczej miejscowości, 566 m. nad p. m. Znakomite uzdrowisko klimatyczne, urządzenia wzorowe, życie spokojne i ciche, pobyt bardzo tani, do 200 fr. miesięcznie. Stacya drogi żelaznej w miejscu, skąd przez Interlaken w ¹/2 godziny do Därlingen, następnie statkiem przez jezioro Thun do Scberzlingen, wreszczie godzina drogi koleją do Bernu.

Bonington Ryszard-Parkes, malarz angielski (* 1801 we wsi Arnold pod Nothingham—f w Lond.

W. G.

23 wrześ. 1828), długo bawił we Prancyi, ucząc się od Delacroix, podróżował po Włoszech, a osiadł w Londynie. Krajobrazy włoskie i francuskie odzna-czająco wykonywał, kolorytem przypominające szkołę holenderską. W zakresie potocznym i historycznym wyk. obrazy: „Franciszek I z siostrą“; „Jerzy III, przyjmujący posła hiszpańskiego“; ceniony był przez współczesnych i opłacany wysoko, za obraz wzmiankowany otrzymał 49,500 franków.

Bonioanni, ob. Bongiovanni.

Bonkrety, odmiana gruszek.

Bonn, m. pow. w pruskiej prowincyi nadreń-skiej, w regencyi kolońskiej, na lewym brzegu Renu—w miejscu, gdzie Ren zstępuje na nizinę 44 m. nad p. m. pod 50° 47' sz. pn. i 7° 8' dł. wsch. Gr.; 35,989 m-ców, z których 27,876 katolików, 7,428 protest, i 685 żydów; B. był niegdyś rezy-dencyą elektora kolońskiego i arcybiskupów ko-lońskich. Do osoliwości miasta przedewszystkiem zaliczyć należy kościół katedralny (zbudowany około 1270 r.); jest to wspaniała budowla o jednej głównej 95 metr. wys. i 4 mniejszych wieżycach, w stylu romańskim; dalej kościoły: minorytów, jezuitów i parafialny, synagoga żydowska. Na placu katedralnym wznosi się piękny pomnik Beethove-na, który się 1772 r. urodził w B. Na starym cmentarzu miejskim znajduje się grób słynnego historyka Niebuhra, który był profesorem w Bonn i wywierał wielki wpływ na późniejszego króla Fryderyka Wilhelma IV, naówczas następcę tronu. Na tymże cmentarzu spoczywają: Schlegel, Schumann, Arndt, Welcker, Bunsen, żona Szyllera, Szarlotta Lenge-feld i inni. B. posiada liczne fabryki, a zwłaszcza porcelany, mydła, cementu i przetworów chemicznych. Pod względem handlowym wielkie ma zna-

F. J.

Eonitacya, oszacowanie wydajności gruntu, szczególniej w celu, ażeby przy zamianie, podziale i t. p. ustanowić słuszny stosunek wartości ziem, które są nierównej dobroci. B. dopełnia się przez biegłych, zwykle przysięgłych, zwanych bonit ora mi, którzy muszą być rolnikami, wykształconymi w teo-ryi i praktyce.

Bcnitz Herman (* 1814 w Langensalze—f 1888 w Berlinie), filolog niemiecki, studyował w Lipsku filozofię i teologię, potem w Berlinie filologię pod Boeckhem i Lachmannem. Po ukończeniu stu-dyów był nauczycielem w Dreźnie, Berlinieji Szczecinie, aż w roku 1849 został powołany na katedrę filologii klasycznej do nowozałożonego uniwersytetu w Wiedniu. Tu wspólnie z Exnerem opracował „Entwurf der Organisation der Gymnasien und Realschulen in Oesterreich“; projekt ten został w 1854 wprowadzony w życie i usunął dotychczasową filologiczną jednostronność programatu szkolnego w Au-stryi. Dla popierania swoich poglądów na szkolnictwo, B. założył (1850) „Zeitschrift fuer oester-reichisches Gymnasialwesen“. W r. 1866 B. opuścił Austryę i osiadł w Berlinie, gdzie naprzód był dyrektorem gimnazyum „Zum grauen Kloster“, a od 1875 urzędnikiem w ministeryum oświaty. W święcie naukowym nabył B. wielkiej powagi, jako znawca Platona i Arystotelesa; najważniejsze w tym

w r.

SpalBi

M. R.

— B. prócz rządo-

Dr. A. P.

czenie dla miasta żegluga na Renie, jako też 3 linie dróg żelaznych (Kolonia, Koblenz i Trewir); to też dzięki takim warunkom handel jest bardzo ożywiony. Położenie miasta śród uroczej okolicy ściąga mnóstwo cudzoziemców, którzy pobudowali wspaniałe wille w dzielnicy, idącej w górę Renu; przez to powstała piękna ulica Koblencka (Coblenz-strasse). B. jest siedliskiem zarządu górniczego, towarzystwa przyrodniczo-historycznego dla okolic nadreńskich i Westfalii, tow. rolniczego i dolno-reńskiego związku hygienicznego, jak również re-zydencyą biskupa katolickiego. Największą ozdobą i chlubą miasta jest jego uniwersytet, uznany za jeden z najlepszych w Niemczech; powstał on 1786 z dawnej akademii, za panowania francuskiego został jednak zwinięty i dopiero w r. 1818 ponownie otworzony. Fryderyk III podarował w tym celu dawny zamek książęcy i przeznaczył na urzą-

I ■'■i

Ï

mm

BEI

; —

Fig. 52. Kościół katedraluy w Bonn

dzenie znaczną kwotę; dzięki temu, uniwersytet w B. posiada wygodne i wspaniałe pomieszczenie i jest największym w Niemczech: wszystkie audytorya i sala aktowa (aula) są ozdobione freskami, biblioteka liczy około 280,000 tomów, bogate zbiory i gabinety, muzeum starożytności i sztuki i t. d. Do uniwersytetu należy także zamek Popelsdorfski, odległy o 1 km. i połączony z nim piękną aleją; tam w 19 salach znajdują się zbiory przyrodniczo-historyczne (około 200,000 numerów), oraz duży ogród botaniczny, gdzie zwraca szczególną uwagę hodowla palm. Z innych zakładów naukowych, po-mocniczo-naukowych i społecznych, zasługują na wzmiankę: akademia rolnicza (założona 1847 r.), szkoła górnicza, gimnazya klasyczne i realne, 3 wyższe szkoły żeńskie, seminaryum nauczycielskie, ob-serwatoryum astronomiczne, laboratoryum chemiczne, instytut fizjologiczny (nowy), piękne prosek-toryum anatomiczne, teatr, wspaniała sala koncertowa, 4 szpitale, oświetlenie gazowe, wodociągi. B. było założone przez rzymian, pod nazwą Bon-na v. Castra Bonnen si a, w celach obronnych, i było siedliskiem całego legionu wojska. Zburzone w IV st., odbudowało się na nowo i ufortyfikowane zostało przez cesarza Juliana; w następstwie wiele ucierpiało podczas wędrówki narodów, a także od franków i normandów. W r. 1587 miastem zawładnął Marcin Schenk, partyzant hollen-derski, a w następnym roku hiszpanie; od r. 1673 —89 było pod panowaniem francuzów, a od 1703 —15 holendrów. Na mocy traktatu lunewilskiego 1801, B. odpadł do Francyi, a 1814 powrócił do Prus.—2) Okrąg B. rozciąga się na lewym brzegu Renu, na przestrzeni 289 km. kw., z tego 168 km. kw. ziemi ornej i łąk, a 90 km. □ lasu; m-ców 53,092.—3) Okrąg górniczy B. obejmuje całą prawie prowincyę nadreńską, część Westfalii, nie należącą do okręgu dortmundzkiego, ziemie hohen-zollernskie, okrąg wiesbadeński, księstwa Waldek i Pyrmont. W r. 1887 wydobyto: węgla kamiennego 155,000,000 centn., wartości 52.6 mil. marek, węgla brunatnego około 10,000,000 centn., a prócz tego rud: żelaznej, ołowianej, [miedzianej, manganowych, srebrnych cynkowych i różnych soli na sumę około 50,000,000 m. Przeszło 70,000 górników pracuje w rozmaitych kopalniach Wogóle przemysł górniczy stanowi wybitną cechę tego okręgu i góruje nad innemi. wych szpitali i specyalnych zakładów leczniczych posiada także prywatny zakład dra Hertza dla umysłowo chorych, założony w 1849 r. (kierownik dr. Thomsen), oraz prywatny zakład dra Schmitza (załóż. 1887) dla nerwowo chorych, alkoholików i mor-finistów.

Bonn Andrzej, lekarz holenderski (* 1738 w Amsterdamie), uczył się tamże i w Leydzie, gdzie (1763) promowany na doktora za rozprawę „De continuatione Membranarum“ (oddrukowaną w Sandiforta „Thesaurus Dissertationum“, a przez Wrisberga uznaną za pracę doskonałą). Z niej to Bichat spożytkował wiele danych dla swego „Traité des membranes“. Odbywszy przez rok studya w Paryżu, wrócił do Amsterdamu, gdzie został profesorem anatomii i chirurgii przy „Athe-neum Illustre“ (1771). Wespół z De Breem, był on obudził do życia „Genootschap tot bevordering der Heelkunde“, a jako kurator legatu Monni-k h o f f a (ob.), wpłynął przy pomocy rozumnie zadawanych tematów konkursowych na postęp chirurgii w Holandyi. Posiadamy z pism jego: „Des-criptio thesauri ossium morbosorum Ho via ni; adnexa est di8sertatio de callo“ (1783), „Tabulae ossium morbosorum prsecipue thesauri Ho viani“ (1785—1788), oraz (wydane po jego śmierci przez Sandiforta) „Tabulae anatomico-chirurgicae doc-trinam herniarum illustrantes“ (1828). Pisał też wiele rozpraw o potworach, o chrzęstozroście bio-drołonowym i t. d. Jego słynne muzeum anato-mo-patologiczne nabyte zostało przez uniwersytet Leydejski. Szczegóły o jego życiu i pracach patrz

v; mowie pochwalnej na cześć jego wygłoszonej śród licznych prac B-a, zasługnją na wyróżnienie:

F-n.

przez van der Breggena.

Bonnal Edmund (* 1839 w Tuluzie), historyk francuski, konserwator archiwum wojskowego w Paryżu, napisał wiele prac, traktujących o dziejach najnowszych: „Etude sur l’histoire de la littérature pendant la révolution“ (1869), „Capitulations militaires de la Prusse“ (t. 1879', „La diplomatie prusienne depuis la paix de Presbourg jusqu’au traité de Tilsitt“ (1880), „Venise d’après les rachives de la République“ (1885), „L’Allemagne prusienne devant la Russie et la France“ (1888).

Bonnasienx Jan Mary a, rzeźbiarz francuski (* w r. 1810). Kształcił się w Lyonie i Paryżu. Najpierwsze nagrody na wystawach otrzymywał.

I W r. 1866 członkiem akademii francuskiej zostął, < ' ' od owej chwili nie wystawia nic, zajęty pracami ja'Yy monumentalnemu Do najlepszych dzieł jego należą: „Zaduma“ (1855 r.), „Sokrates pijący truciznę“, „Dawid jako pasterz“, „N. Panna francuska“, olbrzymi posąg z bronzu, wysokości ma 16 metrów, dla miasta Puy, podobny posąg na facyacie kościoła S. Nizier w Lyonie. Prace dekoracyjne w kościele św. Augustyna w Paryżu, w pawilonie Marsa w Tuillerie.

i/y

„Bolivar“ (Paryż, 1831); „Mort de Bailly“ (1833); za którą otrzymał nagrodę poezyi Akademii francuskiej; „Histoire de France, ou exposé de faits principaux accomplis daus cette contrée depuis l’invasion des Francs sous Clovis jusqu’à l’avéne-ment de Louis-Philippe I“ (1834); „Christophe Sauvai ou les deux familles; histoire contemparaine“ (1836); „Les Réformateurs avant la reforme du XV siècle: Gerson, Jean Huss et le concile de Constance“ (1844) i „Biographie physique, historique et politique de la France“ (1847); „Les Quatres conquêtes de l’Angleterre, sou hist, et ses institutions sous les Romains, les Anglo-Saxons, les Danois et les Normands“ (1851); „Histoire d’Angleterre jusqu à l’époque de la Revolution française“ (1859); „Bertrand du Guesclin“ (1866): „Lazare Hoche“ (1867); „La Crise actuelle dans l’Eglise réformée de France“ (1868).    r-

w. G.

Bonnefoi Jean - Baptiste (* 1756), lekarz chirurg, cieszący się wielką wziętością w Lyonie f już 1790, poświęcił kilka prac szczególniej stosowaniu elektryczności: „Mem. sur 1’application de l’electricité à l’art de guérir“ (Lyon, 1873), oraz magnetyzmowi zwierzęcemu: „Analyse raisonnée

F-n.

Bonnefoy Marek (* 1840 w Sablet), poeta francuski, syn prostego wieśniaka, za młodu zaciągnął się do wojska i dosłużył się w niem stopnia kapitana, jednocześnie uzupełniając swoje wykształcenie. W r. 1870 dla słabości zdrowia porzucił służbę wojskową i oddał się literaturze. Odtąd ogłosił drukiem liczne zbiory swoich poezyj: „Dieu

Bonnat Leon, malarz francuski (* 1833 w Ba- du rapport des commissaires sur le magnétisme jonnie). Z urodzenia nawpół hiszpan, rozpoczął animale“ (1784), bezpośrednio zaś przedtem (1783) naukę w Madrycie. W 1854 r. wyjechał do Pa- pisał o wpływie wzruszeń na choroby chirurgiczne: ryża, gdzie został uczniem L. Cognefa. Rozwijał „Mem. sur l’influence des passions de l’âme dans się samorzutnie szybko, a bardzo energicznie. Je- les maladies chirurgicales“, dnym z pierwszych obrazów, wykazujących dzielne zalety talentu B a jest „Adam i Ewa u zwłok Abla“.

Po tym nastąpiło: „Męczeństwo św. Andrzeja“,

„Poèmes modernes et scènes dramatiques“ (1880), „La vrai loi de nature“ (1883), „Ou est donc la Providence?“ (1883), „Encore des vers“ (1884) i t. d. Opracował nadto dla ludu dzieje ojczyste p. t. „Histoire du bon vieux temps“ (1886).

Bonneiïlère Józef Eugeniusz (* 1813 w Sau-mur), pisarz francuski; początkowo próbował sit swoich na polu dramatycznem w Paryżu i na pro-wincyi, ale z małem powodzeniem; później zwrócił się do badań historycznych i w tym kierunku ogłosił kilka cennych prac, jako to: „Histoire des paysans, 1200—1850“ (1857, wyd. 3 1876), „La Vendée en 1793“ (1866), „Les dragonades“ (1869, wyd. 3, 1877), „Hier et aujourd’hui, les habitants des campagnes“ (1882), „Histoire des guerres de religion au XVI siècle“ (1886) i niektóre inne, oraz dla szerszego ogółu „Histoire populaire de la France“ (3 tomy, 1874—77). Wszystkie jego prace pisane są w duchu demokratycznym.

Bonnet Karol, przyrodnik szwajcarski (* w Genewie 13 marca 1720 — f w Genthod 19 maja 1793). Jest on nadewszystko znany botanikom naszej epoki z dzieła p. t. „Recherches sur 1’usage des feuilles dans les plantes et sur quelques autres sujets relatifs à l’histoire de végétation“ (Getynga

„Edyp i Antygona“, „Ukrzyżowanie Chryst. Pana“ do Palais de Justice w Paryżu, malowane bardzo realistycznie, doprowadzone w skończeniu ciała do ostatniej możliwej granicy, a światłocieniem silnym przypominające szkołę hiszpańską, nie bez wyra- * et patrie“ (1874), „La France héroïque“ (1879), zu, oraz „Pątnicy u posągu św. Piotra w Rzymie“. '

Po podróży na wschód malował obrazy obyczajowe z Turcyi, cieszące się wielkiem powodzeniem.

. G.

W portretach, począwszy od P. Pasca (r. 1875), zjednał sobie sławę najpierwszego ze współczesnych francuskich portrecistów. Malował: W. Hugo, A. Dumasa, Juliusza Ferry, Puvis de Chavanna, Pasteura i w. in.; w technice nieco surowy; po wielu nagrodach w medalach 1881, został członkiem Instytutu francuskiego.

Bonndorf, miasto powiatowe w południowej części w. ks. Badeńskiego, w okręgu Waldshut, śród górzystych stoków Czarnego Lasu, było dawniej siedliskiem hrabstwa t. im., które od r. 1612 należało do opactwa St. Blasien, posiada zamek, szpital powiatowy, fabryki kapeluszy słomkowych,

1,500 m côw.

And. S.

Bonnechose Franciszek Paweł Emil Bois normand de (* Holandyi 1801—f w Paryżu 1875) literat francuski. Skończywszy szkołę wojskową Saint-Cyr, poświęcił się służbie wojskowej, ale ją opuścił r. 1830, by się oddać pracom literackim.

Karol X zamianował go konserwatorem biblioteki w Saint-Cloud, a Ludwik Filip uczynił go nadto kustoszem biblioteki w Wersalu i Trianon. Z po-

J. A.

K-n.

S. D.

Anit. S.

Bonnet Jakób Wiktor, ekonomista i publicysta francuski i* 1814 r. w Maintenou — f 1885 w⁷ Lucernie). Skończywszy kursa prawne, wszedł do służby państwowej, lecz w roku 1848 zwichnął swą kary erę i odtąd poświęcił się studyom ekono mii politycznej i finansów⁷. Był członkiem redakcyi „Assemblée nationale“, „Pays“ i „Revue des deux monde“. W r. 1857 został sekretarzem przy Kon-terencyi dróg żelaznych, w 1875 dyrektorem „Credit Foncier“, a w 1B81 członkiem Akademii nauk moralnych i politycznych. Oprócz wielu artykułów ciekawych w „Revue des deux mondes“, wydał;

Questions économiques et financières à propos des ; crises“ (Paryż, 1859); „Le crédit'et les finalises“ j pędzić życie bezczynne aż do wstąpienia na tron (1865); „L’enquête rut le crédit et la crise de ; sułtana Mabinuda ( 1730), który mu oddał dowódz-1863—64“ (1866); „Etudes sur la monnaie“ (1870); two bombardyerów z poleceniem zorgaLizowauia „Les impôts après la querre“ (1871); „Le crédit tego korpusu. B. zyskał nieograniczone zaufanie

i Leyda 1754, in 4°), często cytowanego z powodu dokładnych obserwacyj autora. Główny tytuł do szacunku uczonych B. zjednał przez odkrycie dziewicorództwa (parthenogenesis) u mszyc i przez swoje idee o poprzedniem istnieniu zarodków (la préexistance des germes), które on rozwinął w dziele p. t. „Consideration sur les corps organisés“ (Amsterdam, 1762, 2 tomy, in 8°). Jeden z aforyzmów, najczęściej używanych w historyi naturalnej: „Natura non fecit saltus“, przypisywany Lin-nemu, a który prawdopodobnie pochodzi od Leib-nitza, z wielkim talentem rozwinął B. w trzeciem dziele swojem: „Contemplation de la nature“ (Amsterdam, 1764, I i II tom, Hamburg, 1782, III tom, in-8°), które znacznie zostało powiększone w tomie IV jego „Oeuvres complètes“. Dzieła powyższe zostały przełożone na język holenderski i niemiecki. Trambley wydał pamiętnik p. t. „Mémoire pour servir à l’histoire de la vie et des ouvrages de Ch. Bonnet“ (Berno, 1794, in-b°).

Bonnet Amadeusz, sławny chirurg francuski w Lyonie (* 1802—f 1858), uczczony po śmierci wystawieniem pomnika i fundacyą jego imienia, nadzwyczaj płodny autor, „chirurgien major“ w Hotel Dieu i profesor szkoły lekarskiej Lyońskiej, znany pospolicie pod mianem „Bonnet de Lyon“ szczególniej z klasycznych swych prac nad chorobami stawów i ich leczeniem. Pisywał bardzo wiele, a z biografii jego, napisanej przez Marjolina w „Bullet de la soc. de chir. de Paris“ i Beau-grand a (w wielkim słowniku Dechambre’a X p. 70), podajemy tytuły prac ważniejszych: „Traité des maladies des articulations“ (1845) i „Traité de thérapeutique des maladies articulaires“ (1855), stanowiące dzieła kapitalne, „Móm. sur la lithotri -tie“ (1846), „Traité des sections tendiueuses et musculaires dans le strabisme“ (opis własnej jego metody wyłuszczania gałki ocznej, później wielokrotnie przez innych stosowanej), „Sur la phlebite et l’infection purulente“ (1843), „Mém. sur le traitement des varices“, „Móm sur le traitement de pierres arretées dans l’uréthre etc.“. Wynalazca własnych metod operacyjnych, wykonawca zręczny i śmiały, a pedagog wyborny, cieszył się B. sławą znakomitego operatora i uczonego nauczyciela.

et les banques d’émission“ (1875), i „Les questions Jm des impôts“ (1879).    *

Bonnet Ossi an, matematyk francuski (* w Montpellier d. 22 grudnia 1819 — f 22 czerwca 1802 w Paryżu), był profesorem geometryi i astronomii w szkole politechnicznej, członkiem akademii i biura długości. Pracował w różnych dziedzinach matematyki i ogłosił wiele prac pierwszorzędnej wartości, przeważnie w dzienniku „Lionville’a“. Największe zasługi położył dla teoryi powierzchni (linie geodezyjne, powierzchnie minimalne, ortogonalne, izotermiczne, figura ziemi i t. d.); w algebrze uogólnił metodę Newtona, służącą do przybliżonego obliczania pierwiastków, w teoryi szeregów zajmował się tak nazwanemi funkcyami Legendre’a i Laplace’a — w teoryi równań różniczkowych równaniami o pochodnych cząstkowych; w astronomii ogłosił pracę o refrakcyi astronomicznej.

Bonnetable, stolica kantonu w departamencie francuskim Sarthe, okręgu Mamers, w dorzeczu Orne, ze starożytnym zamkiem i fabrykami wyrobów' wełnianych, 4,022 m-ców.

Bonnetain Paweł (* 1858 w Nîmes), powie-ściopisarz francuski, w roku 1884 ogłosił romans „Chariot s’amuse“, za który miał sobie wytoczony proces o obrazę moralności. Uczestniczył w wyprawie tonkińskiej, jako korespondent „Figara“ i „New-York-Heraldu“, a w r. 1888 objął redak-cyę dodatku literackiego do „Figara“. Ogłosił drukiem kilka romansów i drobniejszych opowieści, jako to: „Une femme à bord“ (1884), „Autour delà caserne“ (1885), „L’opium“ (1886), „En mer” (1887), „Le nommé Pereux“ (1888), „Amours nomades“ (1888) i t. d.

Bonneval Klaudyusz Aleksander, hrabia de, zwany także Baszą de Bonneval (* 14 czerwca 1675 — y w Konstantynopolu 23 marca 1747) oficer francuski i głośny awanturnik. Służył początkowo w marynarce, następnie przeszedł do gwardyi francuskiej; podczas wojny hiszpań-skiej dowodził pułkiem w korpusie księcia Vendôme; w roku 1704 opuścił Francyę i wstąpił do służby cesarskiej pod komendę księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, który go zamianował generałem. W bitwie pod Malplaquet bił się przeciwko francuzom. R. 1716 dokazał cudów waleczności, bijąc się z turkami pod Peterwaradynem, za co otrzymał akt rehabilitacyi i pozwolenie powrotu do Francyi. R. 1717 ożenił się z Judytą de Gontaut Biron, ale w dziesięć dni po ślubie musiał śpieszyć do korpusu swojego w Austryi, będącej wówczas w wojnie z Turcyą. Za przyczynienie się do zdobycia Belgradu cesarz Karol VI powołał gu do najwyższej rady wojennej i obsypał dostojeństwami. Wkrótce jednak B. poróżnił się z gubernatorem Niderlandów i za obrazę tego dostojnika skazany został na rok wieży. Po odsiedzeniu kary, B. opuścił Austryę i udał się cio Turcyi, gdzie przyjął wiarę maliometańską. musiał jednak tamże

wielkiego wezyra Alego, dla którego sporządził me-moryał o stanie politycznym poszczególnych państw Europy, oraz ułożył plan przymierza francusko-tureckiego przeciwko Rossyi, — i został zamianowany gubernatorem Karamunii i beglerbejem Ru-melii. Plany B-a upadły; nie powiodło mu się również podburzyć węgrów, a gdy oddział jego bom-bardyerów podniósł bunt, został sam uwięziony i wysłany na wyguanie (1738). Po roku wrócił do Konstantynopola i odzyskał wszystkie godności, ale wpływy jego i znaczenie były już stracone. Rozgoryczony, zamierzał prosić papieża o przytułek i wrócić do służby francuskiej, gdy go śmierć zabrała. Nagrobek jego znajduje się w Pera, w klasztorze derwiszów. Pod imieniem B-a wyszły pamiętniki: „Mémoires du comte de Bonneval, ci-devant général au service de Sa Majesté Imperiale et Catholique“ (Londyn, 1737 3 tomy, ponownie wydane w 1. 1738, 1755 i 1806) i „Anecdotes vénitiennes et turques, ou Nouveaux Mémoires du comte de B.“, zebrał M. de Miron (Utrecht, 1740, 2 tomy) — ale prace te nie posiadają zgoła charakteru autentyczności. Gustaw Regelsperger w „Gr.

kie słone jezioro w Utah, którego obszar obejmuje dziś jeszcze 15,000 km. □. Linie brzegowe i tarasy, leżące po nad obecnym poziomem jeziora, świadczą o rozleglej szym niegdyś jego obszarze i wyższym poziomie. Najwyżej leżąca linia brzegowa, tak zwana linia B., wznosi się przeszło na 1,000 stóp nad obecnym poziomem Wielkiego słonego jeziora. Historyę zmian jeziora B. zbadał w ostatnich czasach Gilbert; według jego badań, szybkie opadnięcie poziomu jeziora od linii B. do niższej, zwanej Provo, było wynikiem odpływu, jaki wody jeziora podczas najwyższego stanu otworzyły sobie na północ do Suake river, t. j. do oceanu Wielkiego. Odpływ ten z początku zagłębiał się bardzo szybko w luźnych warstwach napływowych, ale gdy się werznął na 375 stóp głęboko i na tyleż zniżył poziom jeziora, natrafił na twardy próg wapienny. Wysokość położenia tego progu i uwarunkowany nią stalszy niższy poziom jeziora, wywołały powstanie linii Provo. Od tego czasu opadanie poziomu jeziora odbywało się już bardzo powoli przez ulatnianie. Pośród osadów jeziora B., dwa szczególniej zasługują na uwagę: na spodzie leży żółta glina na 90 stóp gruba, dalej następuje biały margiel na 10 stóp gruby; leży on na glinie, ale bynajmniej nie zgodnie: między osadzeniami się tych dwóch utworów przypada czas, w ciągu którego powierzchnia gliny nie była pokryta wodą jeziorną, lecz uległa działalności wód płynących (erozyi), które w części osadziły tu szuter i piasek. Następnie dopiero, gdy wody jeziorne znów zalały ten obszar, został osadzony biały margiel Stąd należy wnosić, że między dwoma peryodami wilgotnemi (jeziornemi) istniał tu peryod suchy (wód płynących). Historya więc jeziora B. przedstawia się jak następuje: w pliocenie było ono suche; później nastąpiło długie bezodpływowe wzbieranie wód, podczas którego została osadzona żółta glina. Po nowym peryodzie suchym nastąpiło drugie wzbieranie z odpływem, krótko trwające, podczas którego osadził się biały margiel. Następny peryod suchy wywołał rozpadnięcie się jeziora na tuzin mniejszych, z których największem jest Wielkie słone. Drugie z tych jezior słonych, Lake Sevier, w ostatnich czasach wyschło prawie zupełnie z powodu zużytkowania wody jego dopływów na cele irrygacyjne. Po-dobneż wahnienia przechodziły inne jeziora Wielkiego zbiornika, jak Lahontan i Mono. Ta zgodność, oraz charakterystyczna łączność między osadami lodowcowemi sąsiednich gór i tarasami jeziornemi. każą przypuszczać, że peryody lodowe i peryody wysokiego stanu wód przypadały równocześnie, takie tarasy są równoważnikami osadów lodowcowych. Wyżłobienie głębokiej na 375 stóp doliny odpływu ku północy należy odnieść do drugiego zlodowacenia, a każdy najwyższy stan poziomu wód

przypada na maximum zlodowacenia. („Pet. Mitt.“.

w. N.

Enc. fr. Lamiralta“; Saint-Beuve „Causeries du lundi“ (t. V, str. 397); Albert Vandal „le Pacha Bonneval“ (Paryż, 1885); T. S. „Une Ambassade française en Orient sous Louis XV; la mission du marquis de Villeneuve“ (Paryż, 1887).    r-

Bonneval, stolica kantonu t. im., w departamencie francuskim Eure et Loir, na lewym brzegu rzeki Loir i przy drodze żelaznej Châteaudun-Chartres, zakład dla obłąkanych w dawnem opactwie benedyktyńskim, kościół z XII w., resztki murów dawnej twierdzy, handel zbożem i bydłem, wyrób tka-

nin wełnianych. 3,631 m-ców.

And. S.

Bonneville, stolica okręgu w departamencie francuskim Sabaudyi Wyższej, w uroczej dolinie rzeki Arwy (Arve), piękny most z posągiem sardyńskiego króla Karola Feliksa i pomnikiem, wzniesionym pamięci sabaudczyków, poległych w wojnie francusko-pruskiej 1870 — 71 r., kolegium, muzeum przyrodnicze, wyrób zegarków, handel bydłem i nabiałem, 2,358 in-ców. B. jest jedną ze stacyj turystów, udających się od strony francuskiej do doliny

Chamounix i na Mont-Blanc.

And. S

Bonneville, dawne jezioro w północno-wschodniej części tak zw. „Wielkiego zbiornika“ (Great Basin), obszaru bezodpływowego w zachodniej części Stanów Zjednoczonych. Obecnie cały ten obszar odznacza się bardzo skąpemi opadami i nosi pustynny charakter; niegdyś jednak, w peryodzie klimatu wilgotnego, wszystkie zagłębienia tego obszaru posiadały wodę, istniejące dziś jeszcze w niektórych jeziora były daleko większe, były ze sobą połączone, a nawet w czasie najwyższego stanu wody obszar ten miał odpływ do oceanu Wielkiego. Największem z tych dawnych jezior było jezioro B., które zajmowało czwartą część całego Wielkiego

Bonneville Mikołaj (* 1760 w Evreux —

zbiornika. Obszar jeziora B. posiada tylko od wschodu 1891. L., 1545, 1551). wysokie górskie ograniczenie (łańcuchy: Wachsatsch i Uintah), którego wody ulatniają się obecnie w po- f 1828 w Paryżu), literat i publicysta francuski, zostałych małych jeziorach słonych. Największem podczas rewolucyi wydawał żyroudystowskie dzien-z tych pozostałości jeziora B. jest znane Wiel- uiki „Bouche do fer“. „Chronique du jour“ i „Le

And. S.

And. S.

S. D.

S. D.

A. Pol.

bien informé“, za co też po upadku żyrondystów został uwięziony. Później za cesarstwa dostał się pod dozór policyjny za porównanie Napoleona z Kromwelem. Jako literat interesował się piśmiennictwem zagranicznem i był jednym z tych nielicznych podówczas pisarzów, którzy zapoznawali współziomków z płodami muzy niemieckiej. B. przy współudziale niemca Friedla ogłosił „Nouveau théâtre allemand“ (12 tomów, Par. 1782) i „Choix de petits romans imités de l’allemand“ (t., 1786). Napisał prócz tego „Histoire de l’Europe moderne“ (3 tomy, Genewa, 1782—92) i „De l’esprit des religions“ (Paryż, 1791).

Bonnières Wilhelm de Wierre de (* 1850 w Paryżu), poeta i pisarz francuski; w r. 1870—71 walczył jako ochotnik nad Loirą; po ukończonej wojnie studyował prawo, ale mimo to obrał sobie zawód pisarski. W r. 1880 ogłosił drukiem piękne „Contes de fées“ wierszem, następnie kilka romansów, między któremi godniejsze są uwagi: „Les Monach“ (1885), „Le baiser de Maina“ (1886) i „Jeanne Avril“ (1887). Zbiór swoich artykułów politycznych i literackich, drukowanych w „Figarze“ i „Gaulois“, wydał B. p. t. „Mémoires d’aujourd’hui“ (4 tomy, 1883—89).

Bönnigheim, miasto w wirtemberskim okręgu Ne-kary ( Neckarkreis ), powiecie Besigheim, zamek hrabiego Stadiona, ruiny zamku B., zbudowanego w wojnie chłopskiej 1525 r., winnice, jedwabnictwo, 2,646 m-ców.

Bonnivard Franciszek, ob. Bonivard.

Bonnivet Wilhelm Gouffier de (* około 1488 — f 24 lutego 1525), admirał francuski; wychowany razem z młodym księciem d’Angoulême, pozostał jego ulubieńcem, gdy ten wstąpił na tron francuski, jako Franciszek I. Udała mu się misya dyplomatyczna w Anglii, gdyż skłonił Wol-sey’a do popierania interesów dworu francuskiego, ale doznał zupełnej porażki w Niemczech, dokąd był wysłany dla przeprowadzenia wyboru Franciszka I na tron cesarski. Postawiony r. 1521 na czele armii Gwienny, B. zdobył Fontarabie i doradził królowi nie podpisywać pokoju, gdyż nieprzyjaciel żądał zwrotu tej fortecy. Wróciwszy do Francyi, B., zazdroszcząc konetablowi de Bourbon, stał się nieprzejednanym jego wrogiem i przyczynił się do jego zguby. Wysłany do Włoch po rozbiciu armii Lautrec’a (1523), B. naraził armię francuską na ponowną klęskę. Zginął wówczas Bayard (ob). Mimo tych niepowodzeń, król przyjął B-a z odznaczeniem i powierzył mu znów dowództwo armii na terytoryum medyolańskiem (1524). Podczas oblężenia Pawii, zasilanej przez margrabiego Lannoy, B. nakłonił sztab francuski do stoczenia walnej bitwy i doprowadził do znanej w historyi klęski. Nie chcąc przeżyć nieszczęścia, którego był poniekąd twórcą, dał się zabić na placu boju.    r-

Bonny, miasto w Afryce zwrotnikowej, na wybrzeżu odnogi Gwinejskiej, w delcie Nigru; przy uściu jednego z ramion rzecznych t. im., leży w okolicy nizkiej, błotnistej i zabójczym klimatem obdarzonej i jest jednem z najważniejszych ognisk handlu olejem palmowym, którego wywóz w latach pomyślnych dosięga 30,000 tonn rocznie. Rozwój miasta datuje się od zniesienia handlu niewolnikami; do 8,000 m-ców.

Bonnycastle Jan, matematyk ang., (* w 1750 w Whitchurch, — f 15 maja 1821 w Woolwich), profesor szkoły wojskowej w tern ostatniem mieście. Ogłosił podręczniki matematyczne, które znalazły wielkie rozpowszechnienie, a mianowicie podręcznik arytmetyki: „The scholar’s guide to arihmetic“ (1780, wydanie 9-e w r. 1811); „Geometryę praktyczną“ (Introduction te mensuration and practical geometry 1782); „Algebrę“ (Introduction to Algebra, 1782); „Astronomię“ (Introduction to Astronomy, 1786); „Geometryę“ (Eculid’s Elements of Geometry, 1780), „Trygonometryę“ (A Treatise on piane and spherical Trigonometry, 1804). Przetłóma-czył z francuskiego historyę matematyki Bossufa (Ob.).

Bonnycastle Karol syn poprzedniego (* 1797 w Woolwich,—f 31 października 1840 w Charlot-teville w Wirginii w Stanach Zjednoczonych). Po przeniesieniu się do Ameryki w r. 1825 został profesorem matematyki w uniwersytecie w Charlotte ville. Ogłosił rozprawy z dziedziny matematyki wyższej i mechaniki, a mianowicie: o twierdzeniu Taylora (On the insuffiency of Taylor’s Theoreem as commonly investigated, etc., w „Transaction of Amer. Soc“. VII, 1841), z teoryi cieczy (On a new principle in regard to the powez of fluids in motion to produce rupture of the vessels).

Bonoldi Józef Achilles, włoch rodem, nauczyciel śpiewu. Ukończył uniwersytet w Lozannie; że jednak posiadał piękny głos barytonowy, technikę wyborną i przepyszną deklamacyę, poświęcił się nauczaniu śpiewu solowego. W charakterze też nauczyciela śpiewu został B. sprowadzony z za granicy, do córki pewnego obywatela z okolic Wilna. Wkrótce jednak porzucił to stanowisko i osiadł w Wilnie. Tu ożenił się ze śpiewaczką Bagniew-ską, i w krótkim czasie wyuczył się po polsku tak dokładnie, że mówił i pisał w tym języku wybornie. Przetłómaczył nawet z włoskiego „Trzy nauki religijne“ księdza Józefa Barbierego (Wilno, M. Orgelbrand, 1854), i przeciwnie, tekst polski „Halki“ przełożył na język włoski, p. t. „Halka dramma li-rico in 4 atti di Yladimiro Wolski. Traduzione ita-liana di A Bonoldi, posto i musica dal maestro St. Moniuszko. Varsavia, presso G. Gebethner et C-omp.“ Przylgnąwszy całem sercem do Moniuszki, B. popularyzował jego pieśni, brał udział we wszystkich koncertach jego (w 1859 w Petersburgu, 1851 w Dru8kiennikach i wielu innych miejscowościach, przedewszystkiem zaś w Wilnie). Szczegóły źyc>a tego śpiewaka, któremu Moniuszko głównie zawdzięcza rozpowszechnienie swych kantat i pieśni, są nieznane. To tylko wiadomo, że wypadkowo zabity został podczas komuny w Paryżu.

Bononcini Jan Marya (* 1640 r. w Modenie, f tamże 19 listop. 1678), znakomity kompozytor i teoretyk muzyczny. Po ukończeniu study ów muzycznych w Bolonii, został dyrektorem muzyki dworskiej księcia Modeny, zarazem kapelmistrzem przy Modeńskim kościele San Giovanni in Monte. Z jego

prac teoretycznych, największą cieszył się sławą najniebezpieczniejszym ze swych rywali, Burney traktat o kontrapunkcie: „Musico prattico che bre- utrzymuje, że B. był często natchnionym melodystą, vemente dimostra il modo di giungere allaperfetta nie zaś muzykiem głębokim i wykształconym te* cognizione di tutte quelle cose, che concorrono alla composizione dei canti e di cio ch’ all’ arte del contrapunto si ricerca“ (Bolonia, 1673, 2-ie wyd. wali.

chnicznie. Jako wirtuoz na wiolonczeli, B. wśród współczesnych sobie wiolonczelistów nie miał ry-

A. Pol.

Bononcini Marek Antoniusz, (* około 1675 w Modenie, f 8 lipca 1726 tamże), kompozytor włoski. Szczegóły jego życia nieznane. To tylko wiadomo, że w 1697 r. bawił na dworze wiedeńskim, w 1703—berlińskim; około 1706 wrócił do Wiednia, a od 1721 pełnił obowiązki kapelmistrza dworu księcia Modeny. Znaczna liczba oper B-go znajduje się w rękopisach biblioteki berlińskiej, równie jak i głośna w swoim czasie partycya jego opery „Camilla“. Padre Martini stawia go wyżej nad wielu znakomitych współczesnych mu kompo-

A. Pol.

1688; w niemieckim przekładzie Treu’a, wyszedł w Stuttgardzie 1701 r.). Z kompozycyj muzycznych B-go są znane: symfonie, msze ośmiogłosowe, „Duetti da camera“, sonaty, kantaty na jeden głos i ma-

drygały.

A. Poi.

Bononcini Jan Babtysta, zwany zwykle Buononcini (* w Modenie 1660—f około 1750), najsławniejszy z muzykalnej rodziny Bononcinich, kompozytor oper, i wiolonczelista włoski. Pierwsze wykształcenie muzyczne odebrał w domu swego ojca Jana Maryi (ob.), następnie odbył gruntowne studya teoryi muzycznej pod kierunkiem Paola zytorów włoskich.

Bononia starożytna nazwa włoskiego miasta Bolonia (ob.) — tejże nazwy było kilka jeszcze miast w Pannoriii, Illiryi, Mezyi i t. p.

Bonoński spat, Ob. B o I o ń s k i spat.

Bonorum addictio — emtio —venditio—wyrazy te odnoszą się do wykonania przymusowego wyroku prawomocnego według zasad prawa rzymskiego. Ustawa XII-tu tablic przepisywała bardzo surowe postępowanie egzekucyjne. Przymus bezpośrednio osobisty wykonywano na skazanym z zasady, że osoba wyrokiem obowiązaną jest. Skazany in judicio musiał sumę dłużną najdalej w przeciągu 30 dni spłacić, inaczej ulegał manus injedioni, mógł, jeżeli go nie zasłonił poręczyciel, wtrącony być przez wierzyciela do więzienia i tam zostać okuty kajdanami. Po upływie sześćdziesięciu dni więzienia stawiał go wierzyciel, z wyroku przysądzenie mający (addictio), przez trzy dni targowe (nundinae) przed pretorem, ogłaszając za każdym razem jawnie należność przysądzoną, żeby się kto znalazł i wykupił skazanego z więzów. Gdy to wszystko nie skutkowało, wolno było wierzycielowi niewypłacalnego dłużnika zabić, albo trans Tiberim (t j. po za granice państwa rzymskiego) jako niewolnika sprzedać. Szacunek służył na zaspokojenie, a w jazie zgłoszenia się kilku wierzycieli, układali się i dzielili szacunkiem i ceną, uzyskaną za sprzedaż dłużnika. Ustawa Poetelia Papiria z r. 313 przed Chr. uchyliła skreśloną powyżej surową egzeku-cyę osobistą i wprowadziła wykonalność majątkową. Odbywała się zaś w ten sposób: wskutek podania pretor (magistratus) dopuszczał wierzyciela do posiadania, czyli zajęcia wszelkich ruchomości i nieruchomych dóbr dłużnika (missio. in possessionem). Inni wierzyciele przyłączali się także i wybierano dozorcę dóbr zajętych (curator bonorum), którego pretor (magistratus) potwierdzał. Poczem następowała sprzedaż (venditio bonorum), po poprzedniem jawnem obwieszczeniu z opisem stanu rzeczy i dóbr zajętych (proscriptio bonorum), przyczem wierzyciele wybierali z pośród siebie zarządcę dóbr (magister bonorum vendendorum), który się zajmował publiczną sprzedażą (audio) majątku. Nabywającym zaś takowy (bonorum emptor) był ten, kto otrzymał

And. S.

Colonna w Bolonii. W początkach swej karyery artystycznej B. uprawiał przeważnie grę na wiolonczeli; przez pewien czas nawet pełnił obowiązki wiolonczelisty w kapeli nadwornej cesarza Leopolda I w Wiedniu. Rychło jednak wyrzekł się popisów wirtuozowskich i wyłącznie oddał się pracy kompozytorskiej. W 1694 r. napisał dla Rzymu opery: „Tullo Ostilio“ i „Serse“. W 1699 „Lafede pubblica“, a w 1701 „Affetti più grandi vinti dal più giusto“ dla Wiednia. W 1703 r. napisał op.

„Polifemo“ dla Berlina, gdzie do 1705 r. pełnił obowiązki kompozytora dworu królowej Zofii Karoliny (która podczas pierwszego wykonania „Poli-fema“, sama akompaniowała na fortepianie). Po śmierci królowej B. wrócił do Wiednia i tu wystawił nowe swe opery: „Tomiri“ (1704), „Endimione“

(1706), „L’Etearco“ (1707), „Turno Aricino“ (1707),

„Mario fugitivo“ i „II sacrifizio di Rornolo“ (1708),

„Abdolonimo“ (1709), „Muzio Scevola“ (1710) i kilka innych. W 1716 r. B. został powołany do Londynu dla zasilenia swemi utworami sceny nowo założonego teatru królewskiego. Tu spotkał się z Handlem i przez kilka lat otwarcie z nim walczył o palmę pierwszeństwa. Händla popierał dwór królewski; na przekór dworowi, książę Marlborough stanął na czele zwolenników B-o. W czasie tej sławnej rywalizacyi, B. napisał opery: „Astarto“

(1720), „Ciro“, „Crispo“, „Griselda“ (1722), „Far-naceu, „Erminia“ (1723), „Calpurnia“ (1724) i „As-tianatte“ (1727). Mimo powodzenia tych oper, B. został ostatecznie pobity przez Händla; gdy zaś wydało się, że przedstawił do walki z Handlem madrygał Lottego za swój własny, wszyscy odwrócili się od niego. Ten wypadek zapewne zmusił B-o do porzucenia służby u ks. Marlborougha, przynoszącej mu 500 funtów szterl. rocznej pensyi, a może i do opuszczenia Anglii. Na domiar nieszczęścia,

B. w czasie podróży do Paryża, wpadł w ręce szarlatana-alchemisty, mianującego się hrabią Ughi, który go ograbił doszczętnie ze znacznego majątku.

Że jednak B. był kompozytorem nietylko utalentowanym ale i pracowitym, zdołał jeszcze napisać wiele dzieł, i na starość powtórnie dorobić się pieniędzy. O talencie B-o, historycy muzyczni różnie nę wyrażają. Podczas gdy sam Händel nazywa go ¹ przybicie, czyli przysądzenie dóbr na własność (ad-

tamencie Sassari, przy drodze żel. Sassari-Oristano, 478 m. nad p. m., w okolicy wulkanicznej, słynnej z uprawy dobrego wina, — źródła siarczane, 5,936

dictio bonorum) i kto pretensye wierzycieli upadłego dłużnika (decodor, defraudator) po najwyższym procencie spłacić się zobowiązał, a zatem ten się stał wierzycielem stanowczo, kto natychmiast wszelkie wierzytelności wierzycielom zgłaszającym się w zupełności płacił, a przedewszystkiem pierwszeństwo mającym. Wierzyciele jednakże wobec dłużnika zatrzymywali prawo domagania się niespłaconej reszty swych pretensyj.

Bonorum cessio jest sposób umorzenia zobowiązań, który się załatwiał przez dobrodziejstwo odstąpienia dóbr długami przeciążonych na rzecz wierzycieli, ustawą Julia dozwolone dłużnikom', którzy bez żadnego ^podstępu względem wierzycieli, dobrą wiarą postępując, obdłużeni, cały swój majątek i mienie sądownie odstępują na rzecz wierzycieli swoich i tym sposobem uwalniają się od egzekucyi osobistej, niesławy (infamia), nie tracąc t. naz. benefidum competentiae, t.' j. dobrodziejstwa możności, na mocy którego od dłużników tyle tylko żądać można było, ileby w stanie byli zaspo-

T. D.

m-ców.

And. S.

T. D.

koić.

Bonorum collatio oznacza obowiązek zstępnych, przychodzących do dziedzictwa, po wstępnym przypadającego, do wniesienia do massy spadkowej tego, uo oni za życia spadkodawcy z jego majątku odebrali. Celem takiej c. B. usunąć nierówność, jakaby bez niej dla spółdziedziców zachodziła. Najdawniejszym przypadkiem obowiązku konferowania jest według prawa rzymskiego collatio emancipati. Jeśli zmarły zostawił dziecko emancypowane i dziedziców swoich (sui) i pogrobowców (postumi), wtedy prawo pretorskie powołuje dziecko emancypowane ■do sukcesyi beztestamentowej, tudzież przeciwtesta-mentowej w klasie pierwszej obok suos i postumos, lecz dziecko emancypowane winno dzielić się majątkiem swym za życia ojca nabytym w równych częściach z agnatami ojca, z którymi wspólnie dziedziczy, gdyż bez obowiązku konferowania byłoby jego położenie korzystniejsze, aniżeli dziecka pod władzą ojca pozostałego. W następnym rozwoju prawodawstwa powrotowi ulegał posag (dos) i donatio propter nuptias (oprawa).

Bonorum possessio oznacza dziedziczenie na zasadzie prawa p retors kiego, w przeciwstawieniu do hereditas i heres według jus civile. Pierwotnie był jeden tylko system dziedziczenia, sukcesya według prawa cywilnego. W którym czasie obok tego systemu instytucya B. p-nis weszła w życie, nie da się ścisłe oznaczyć, to jednak jest pewnem, że na długo przed mową Cycerona iu Verrem (684 a. u. c.) ędykt pretorski zawierał już pewne ustalone prawidła względem tej instytucyi. B. p. ma nadzwyczaj doniosłe znaczenie; w żadnej dziedzinie prawa czynność pretorów nie zajmowała tak szeroko reformującego stanowiska w stosunku do jus civile, jak właśnie w zakresie prawa spadkowego. Tu też dualizm między jus civile a jus honorarium uwydatnił się w sposób nadzwyczaj wybitny. Literatura o tym przedmiocie jest bardzo bogata.—Por. Jakób Flach „La bonorum possessio sous les empereur romains“, 1870.

Bonozus, biskup Sardycki (w Uliryi), z drugiej połowy IV wieku. Utrzymywał, że N. P. Mary a oprócz Jezusa miała jeszcze kilkoro dzieci, a więc dziewicą była tylko przed narodzeniem i przy narodzeniu Jego. Skutkiem tego biskupi illiryjscy z metropolitą Anizyuszem zabronili mu sprawowania pontyfikaliów, on wszakże nie usłuchał tego zakazu, spełniał dalej obowiązki pasterskie i wyświęcił wielu kapłanów. Wtedy Anizyusz zwrócił się do papieża Syrycyusza, który także naukę ß-a potępił. Dalsze następstwa są nieznane; zdaje się, że B. zmarł wkrótce potem. Niepewną też jest rzeczą, czy zaprzeczał on bóstwa Chrystusowi, chociaż Ma-ryusz Mercator utrzymuje, że uważał go za człowieka, w którym jedynie mądrość boska przybytek swój obrała; wszelakoż papież Syrycyusz w liście swoim do metropolity nic o tym błędzie nie wspomina. Zwolennicy jego, zwani Bonozyanami, odrzucali bóstwo Chrystusa Pana, trzymając się nauki Fotyna i Aryusza; lecz w w. VII herezya ta wygasła już zupełnie.    *

T. D.

T. D

Bonpland Aimé Jakób Aleksander, towarzysz podróży i współpracownik Aleksandra Humboldta (* 22 sierpnia 1773 r. w Rochelle). Właściwie B. jest tylko pseudonimem, gdyż rodzinne jego nazwisko było Gouyaud. Według Brunela, jego biografa, pseudonim ten miał powstać stąd, iż stary Gouyaud, zadziwiony nadzwyczajnem zamiłowaniem syna do hodowli roślin w ogrodzie, która mu się bardzo szczęśliwie udawała, nadał mu dobrze zasłużone przezwisko B o n - p l a n t. W r. 1793 B. jako chirurg wsiadł na okręt wojenny i tym sposobem uniknął smutnych dni re-wolucyi. Wrócił do Paryża już w czasie Dyrekto-ryatu; tu zabrał znajomość z Corvisart’em i Al. Humboldtem. Wspólne zamiłowanie do historyi naturalnej było początkiem spójni między Humboldtem i B-em, która go skłoniła w kwietniu 1799 r. do towarzyszenia swemu przyjacielowi do Ameryki (ob. Humboldt). Za powrotem z tej podróży, wkrótce oceniony przez cesarzowę Józefinę, B. został powołany na intendenta Malmaison i Na-varry, które to obowiązki pełnił aż do upadku cesarstwa. Wtedy-to wydał on swoje dzieło: „La Description des plantes rares cultivées à la Malmaison et à Navarre“ (Paryż, Didot 1813, z 63 tablicami rysowanemi przez Redouté). Z oddaleniem się Józefiny, Malmaison i Navarra utraciły swój blask i życie. Jako intendent, B., doznawszy jakichś przykrości pod nowym rządem, zmuszony był obowiązek swój opuścić i udał się po raz drugi do Ameryki dla zwiedzenia jej obszarów południowych, zwłaszcza, iż go do tego bardzo namawiał hiszpan Rivadavia, który miał tam odegrać ważną misyę polityczną. Po przybyciu do Buenos Ayres, B. doznał tam bardzo dobrego przyjęcia, iż utworzono dlań katedrę historyi naturalnej (1818); lecz zawiść hiszpanów zmusiła go wkrótce do zaniecha-Bonorva, miasto na wyspie Sardynii, w depar- ' nia tego obowiązku. Potrzebując zapracować na

s-

'•-v

B-a.

K. J.

swoje utrzymanie, próbował różnych zajęć: trudnił się czas jakiś medycyną, rolnictwem, ogrodnictwem, nawet dystylacyą, ale wszystkie te próby, dla braku niezbędnych środków pieniężnych, nie powiodły się. Zrażony temi trudnościami, postanowił Buenos-Ayres opuścić, przejść rozległe Pampy i dotrzeć do Andów. Lecz zaledwie przedostał się na lewy brzeg rzeki Parany, do Paragwaju, i dotarł do istniejącej w blizkości misyi jezuitów, zaraz został napadnięty (3 grudnia 1820), schwytany i skrępowany z rozkazu dyktatora Francia, który go posądził, iż jest szpiegiem politycznym. Osadzony jako więzień w Santa-Maria, pędząc życie samotne, B. miał sposobność spotkania i poznania się z rodakiem swoim, przyrodnikiem Alcydem d’Orbigny. Przebył on w tem mieście całe dziewięć lat, pomimo usilnego dopominania się o niego francuskiego ministra spraw zagranicznych. Praktykując jako chirurg i zajmując się przytem gospodarstwem, przyszedł powoli do pewnej własności, w której zatrudniał 45 robotników przy uprawie bawełny, trzciny cukrowej,

'I

HT

Émi

Fig. 53. Bonpland Aimé.

orzachy, manioku, kukurydzy i t. p.; zaprowadził przytem szpital, w którym miewał ciągle chorych. Po długiem w tym kraju biedowaniu, nakoniec dzięki interwencyi Bolivara, który go znał w Paryżu, B. otrzymał pozwolenie przejścia napowrót Parany i wrócenia do Argentyny, przyczem musiał zaraz pozbyć się swojej posiadłości. Król Ludwik Filip używał wszelkich środków dla ułatwienia mu powrotu do Francyi. B., korzystając z tej życzliwości, przesłał tylko swoje zbiory do Paryskiego muzeum historyi naturalnej, sam zaś, jako zamiłowany przyrodnik, postanowił pozostać w Ameryce i żyć z naturą. Wróciwszy do Buenos-Ayres, niedługo w niem zabawił, zaraz bowiem udał się do Brazylii i osiadł na południu tego kraju w San-Boija, nad rzeką Uruguayern, gdzie przeżył blisko lat dwadzieścia. P. Démersey, który go tam poznał (ob. jego „Histoire de Paraguay“ T. I. p. 65), podziwiał jego inteligencyę i rzeźkość, których bynajmniej nie zmieniły podeszłe lata. W r. 1850 B. zatrzymując swój dom w San-Borja, osiadł w prowincyi Argentyny, Corientes, na stacyi San-ta-Anna, skąd corocznie przybywał do Montevideo dla podnoszenia pensyi, wyznaczonej mu przez Napoleona. Tu w Montevideo poznał się i zaprzyjaźnił z Adolfem Brunelem, b. chirurgiem marynarki francuskiej, prezesem junty lekarskiej Montewi-dejskiej, który został jego biografem. B. umarł 4 maja 1853 r. w San-Francisco de Borya. Biografia jego, skreślona przez Brunela, miała trzy wydania, z których trzecie (Paryż, Guerin, 1871) zawiera katalog rękopismów, pozostawionych przez:

J. A.

Bonsdorfit Thomson (miner.). Minerał układu rombowego, kryształy słupy sześciokątne z przy-tępionemi krawędziami pionowemi, prawie walcowate; tw. 3—3.5; barwy ciemno-oliwkowej do zie-lonawo-brnnatnej, blasku tłustego, przeświecający na brzegach. Bkład według rozbiorów Bonsdorfa: 45 krzemionki, 30 glinki, 0 magnezyi, 5 tlenku żelaza (prawdopodobnie tlenniku), 11 wody. Jest to więc wodny kordyeryt, a późniejsze rozbiory dowodzą jego tożsamości z fahlunitem. Pod dmuchawką bieleje, ale się nie topi, kwasy niezupełnie go rozkładają. Znajduje się okok kordy ery tu w granicie pod Abo, w Finlandyi.

Bonstetten Karol Wiktor, (* 1745—f 1832), głośny swojego czasu literat szwajcarski, urodzony w Bernie, studya uniwersyteckie odbywał w Ley-dzie, Cambridge i Paryżu. Wróciwszy do miasta rodzinnego, był tu od r. 1775 członkiem „wielkiej: rady“, potem urzędował w Sarnen i Lugano; w r. 1796 przebywał we Włoszech, 1801 w Kopenhadze; od 1802 osiadł w Genewie i tu bawił aż do śmierci, zajmując się pracami literackiemi. Miał rozległe stosunki wśród poetów i pisarzy swojej doby, stąd też korespondencya jego, mianowicie z Matthissonem (Zurych, 1827) i Fryderyką Brun (Frankfurt, 1829) rzuca dużo światła na ruch piśmienniczy i umysłowy wogóle w początkach XIX stulecia. Łączy się też jego nazwisko i z dziejami naszej literatury, o tyle, że w wydawanej przezeń „Bibliothèque universelle de Genève“ autorowie polscy mieścili swe prace: Malczewski swój opis wycieczki na Montblanc (1818), Zygmunt Krasiński swój pogląd na rozwój literatury polskiej (1830)* a może także i sporo poezyj prozą, jak się domyśla jeden z krytyków (Antoniewicz). Znał się osobiście B. z Mickiewiczem, Odyńcem, Krasińskim* Ankwiczami, Anastazyą Klustin i innemi osobami, których życie wiąże się z życiem naszych poetów* o czem „Listy z podróży“ Odyńca szczegółową podają wiadomość, lubo nie wszędzie wiarogodną, jak np. o zapoznaniu się B-a z Mickiewiczem w Rzymie. Umysł to był jasny, rozległy, wolny od uprzedzeń, przejęty zasadami liberalnemi. Pierwszem dziełem jego, którem zwrócił na siebie uwagę, były: „Briefe über ein schweizer. Hirtenland“ (Bazy-lea, 1782); następnie wyszły ^„Kleine Schriften* (Kopenhaga, 1799—1801), „Ueber die Nationalbildung“ (2 tomy, Zurych, 1802), „Voyage sur la scène de six derniers livres de l’Enéide“ (1804), „Recherches sur la nature et les lois de l’imagination“ (Genewa, 1807), „Etudes de l’homme ou recherches.

sur les facultés de sentir et de penser“ (Genewa, 2 tomy, 1821), „L’homme du midi et du nord“ (tamże, 1824). Biografię jego napisał Moreli „Karl von B., ein schweizer. Zeit- und Lebensbild“ (Win-

P. Chm.

E-t:

p-

W. K. Z

Fig 54. Bontani (herb).

F-n.

W. G.

T>r. J. B-r.

terthur, 1861).

Bonsy lub Bonzi, rodzina toskańska, która dostarczyła kościołowi wielu dostojników i wybitnych dyplomatów: 1) Antoni, biskup Terraeiny, był legatem Klemensa VII do Florencyi, a następnie do Franciszka I, króla francuskiego w sprawie małżeństwa Henryka ks. Orleańskiego z Katarzyną Me-dicis; 2) Tomasz (f 1603), synowiec poprzedniego, biskup bezeraûski (Béziers). Uratował to miasto, oblężone przez hugonotów w 1576 r. Wysłany do Toskanii dla zawarcia układów małżeńskich księcia d’Alençon z Eleonorą Medicis; 2) Jan-Baptysta, kardynał i dyplomata francuski (* 1554 — f 1621 r.), był adwokatem w Rzymie, przez Klemensa VIII wysłany do Florencyi w celu uregulowania sporów granicznych pomiędzy państwem Kościelnem i w. ks. toskańskim, Franciszkiem Medicis, co zręcznie załatwił, a w 1600 r. ułożył małżeństwo Henryka IV z Maryą Medicis, za co został jałmużnikiem królowej, a następnie wielkim jałmużnikiem Francyi; 4) Piotr, kardynał i dyplomata francuski (* 1631 —f 1703 r.). W 1659 r. został biskupem Béziers, w 1661 r. posłem w Toskanie, w 1662 r. w We-necyi, w 1665 wysłany do Polski dla popierania elekcyi księcia Kondeusza (ob. Ludwika Marya, Jan Kazimierz, Lubomirski Jerzy). Nie dopiął tego celu, jednak po abdykacyi Jana Kazimierza przeszkodził elekcyi kandydata austryackiego, księcia Karola Lotaryńskiego, w czasie elekcyi Michała Kory-buta księcia Wiśniowieckiego. Po powrocie do Francyi, został arcybiskupem Tuluzy 1669 r., potem posłem do Hiszpanii, w 1672 r. kardynałem, wielkim jałmużnikiem królowej i komandorem orderu św. Ducha. Był zręcznym dyplomatą.    r-

Bontani, herb polski, pochodzenia włoskiego.— Na tarczy w polu błękitnem prawa ręka po ramie ubrana biało, zwrócona w lewo i trzymająca złotą strzałę ostrzem ku górze, nad zgięciem ramienia w pośrodku tarczy, czerwony kawalerski krzyż, pod łokciem zaś, rogami w prawo zwrócony, złoty półksiężyc. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć białych strusich piór.—Herb ten wraz z nadaniem nobilitacyi, zatwierdzony w Polsce, otrzymali roku 1785 Michał i Kazimierz

Bontani — (Borkowski —„Herb. rod. szl. Kr. Pols.“).

Bontekoa Cornelius, (* 1647 w Alkmarze), lekarz holenderski, uczył się filozofii i medycyny w uniwersytetach rodzinnego kraju, udał się potem do Niemiec i jako lekarz nadworny zmarł w Berlinie 1685. Liczne sąpisma jego, częścią po holendersku, częścią po łacinie, kilka przełożono na niemiecki. Fanatyczny zwolennik chemiatryi, zalecał jako środek uniwersalny herbatę (jak złośliwi twierdzili, przekupiony przez holenderskich kupców herbaty) przeciw zagęszczeniu krwi, mającemu być, zdaniem jego, przyczyną i podstawą chorób wszelakich.

Bontemps Piotr, rzeźbiarz francuski XVI wieku, odznaczał się dziełami wczesnego renaissansu; o życiu jego niemamy wiadomości, pracował dużo dla dworu królewskiego. Jego dłóta jest w St. Denis nagrobek Franciszka I (1552), na wzór takiegoż Ludwika XII, ale o wiele doskonalszy. Tamże przechowuje się zrobiona przez B-a piękna urna, w której przechowane jest serce tego króla (1556).

Bontemps Piotr, generał w b. wojsku pol-skiem. Powołany jako oficer francuski do budowy arsenału w Warszawie, od r. 1806 do 1822 postępował stopniami do rangi generała brygady, zawsze przy fabrykach artyleryjskich. Kawaler krzyża polskiego, legii honorowej i trzech orderów rossyjskich.

Bontoux Eugeniusz, głośny w ostatnich latach finansista francuski (* w r. 1824), z powołania był inżynierem i jako taki przyzwany do Au-stryi, miał sobie powierzony urząd dyrektora generalnego tamtejszej kolei żelaznej południowej. Na stanowisku tem, popierany przez dom bankowy Rotszyldów, B. przedsiębrał wielkie spekulacye, po-różniwszy się wszakże z tymi mocarzami finansów w czasie przesilenia handlowego z r. 1873, powziął myśl założenia banku katolickiego w przeciwstawieniu do banków żydowskich. Z pomocą też le-gitymistycznych i klerykalnych kapitalistów założył B. w Paryżu w r. 1878 bank zwany: „Union générale“, którego akcye w krótkim czasie dosięgnę-ły wysokiego kursu. Bank ten, między innemi wspólnie z austryackim bankiem krajów, uzyskał koncesyę na budowę dróg żelaznych: Buda-Peszt-Semlin i Belgrad-Nisz. W r. 1882 przedsiębiorstwo to wszakże upadło, pozostawiając długów przeszło 100 milionów franków— przyczem niektóre państwa, a zwłaszcza Serbia, duże straty poniosły. B. przez paryski sąd poprawczy skazany został na 5 lat więzienia i karę pieniężną, czego uniknął przez ucieczkę za granicę. Jako dzieje założonej przez siebie instytucyi bankowej ogłosił: „L’union générale, sa vie, sa mort, son programme“ (Paryż, 1888).

Bontzek albo B ą c z e k, ksiądz No r b e r t, poeta górnoszląski, (* 6 Czerwca 1837 r. w Miecho-wicach pod Bytomiem,—f d. lutego 1893 w Bytomiu). Nauki gimnazyalne pobierał w Gliwicach, uniwersyteckie we Wrocławiu; na kapłana wyświęcony został 1862 r. i był początkowo kapelanem w Niemieckich Piekarach, następnie zaś Bytomiu, gdzie przez 14 lat pracował jako administrator, a później jako proboszcz jednej z większych parafij bytomskich. Był poetą niezwykłej miary, wysoko przez współziomków ceniony, a wsławił się szczególniej dwoma poematami. „Góra św. Anny„ i „Stary kościół miechowski“.    *

Bonus Eventus (dobry wynik). Piękny młodzian bez zarostu, z włosami opiętemi szeroką wstążką, daje się spostrzegać na mnóstwie medali z II i III wieku cesarstwa Rzymskiego, w statuetkach bronzowych, oraz kamieniach rytych. Muzeum Bry-' tańskie posiada też płytę lapisu, na której młodzie-

942.

T. M.

ssać

• r*

mg

I:

Im

w. o.

Dr. J B-r.

And. S.

niec ten stoi, trzymając paterę w prawej, a w lewej ręce kłos zboża i makówkę; u góry napis: Bono Eventui. Istotnie, B, E. dla Rzymian, ludu par excellence rolnego, był pierwotnie bogiem pól, czuwającym nad powodzeniem zbiorów; potem przyzwyczajono się wzywać go i dzięki mu składać we wszystkich wypadkach życia. Posiadał świątynię i portyk w Rzymie, niedaleko Panteonu; na Kapitolu poświęcono mu posąg, dzieło Praksytelesa. Ballhorn: „De Bono Eventu“: Hanower, 1765.— Müll er- Wiesele r: „Denkm. d. alt. Kunst“; II,

K. K.

Lonvicini, malarz portretowy, jakiś czas przebywał w Warszawie za czasów Stanisława Augusta, wizerunek tego króla malował, z którego znany sztych J. E. Nilsona. — (C. H. de Heinecken „Diet. des artistes“, Lipsk, 1789, III, 167).

Bonvicino Aleksander, zwany Moretto, malarz włoski (* 1498 pod Broscią — + około 1556), uczył się w Brescii u Ferramoli, najwięcej pokre-

7v 'Wg

pT'-g

p‘a-.s

Hi

Pi

i;/ - i

iml

i, *

Fig. 55. Sw. Justyna, przed którą na klęczkach zamożny pan. Kopia obrazu Bonvicino Aleksandra.

wieństwa ma z Palmą i Tycyanem, pełen prostoty i szlachetności stylu. Do najznakomitszych obrazów B. należą: „Koronowanie N. Panny“ u S. Nazaro e Celso ze świętymi: Franciszkiem, Mikołajem, młodym przecudnej piękności archaniołem Michałem i św. Józefem, pełnym uczucia i nowym w pomyśle, „Madonna ze św. Janem, św. Augustynem i Agnieszką“, „Rzeź niewiniątek“, przypominająca Rafaela, „N. Panna na tronie otoczona świętymi“ i inne. W galeryi miejscowej jest „Chrystus Pan w Emaus“, „Madonna z pasterzami“. „Magdalena, całująca nogi Chr. Pana“. W Belwederze wiedeńskim znajduje się „św. Justyna, przed którą na klęczkach zamożny pan“, obraz wielce szlachetny w formach i kolorycie. W Berlinie „N. Panna w obłokach ze świętą Elżbietą w dole na ziemi modlącą się“. W Niemczech dużo jest obrazów B-a, rozsypanych po zamożnych miastach. Znakomite też portrety B-a zrobiły mu sławę.

Bony skarbowe (Bons d u t r e s o r), tak za przykładem Francyi, która pierwsza w r. 1824 je zaprowadziła, zowią się asygnacye, czyli bilety skarbu państwa, jako dług bieżący (dette flottante) tegoż, wystawiane na krótki termin, w przeciwstawieniu do renty i innych obligów długu stałego, celem dostarczenia skarbowi środków pieniężnych, później dopiero wpłynąć mających. Budżet coroczny oznacza dopuszczalną wysokość ich emisyi (dawniej we Francyi 250 — obecnie 400 milionów), a stopę procentową każdorazowo stanowi minister finansów, wedle położenia rynku pieniężnego. W Anglii (Exchequer Bills), Rossyi (t. zw. Serye), Niderlandach, Belgii i w państwie Niemieckiem dochody skarbowe również zaciągane bywają naprzód przez podobne bony czyli asygnacye skarbowe.

Bonyhad, miasto w komitacie węgierskim Toina, na granicy z depart. Baranya, w okolicy pagórkowatej, żyznej, słynnej z uprawy tytoniu i wina, jest siedliskiem władz powiatowych i miejscem urodzenia patryoty węgierskiego, generała Maurycego Perczela; posiada kilka kościołów, synagogę, kilka szkół niższych i średnich, młyn parowy 11. p. Mieszkańcy w liczbie 6,121 głów są przeważnie niemcy.

Bonz, z japońskiego bonsi, lub bosi, nazwa japońskich duchownych buddyjskich; czasami nią oznaczają także i kapłanów chińskich, korejskich i indo-chińskich. Wprowadzili ją portugalczycy około połowy XVIII w. B-owie stanowią silną a możną klasę w społeczeństwie japońskiem, używającą wielkiej powagi u ludu; należą do niej męzczyzni i kobiety, zamieszkują w klasztorach, ulegają ścisłej regule i zachowują celibat; strzygą zarost, głowy nie nakrywają; kobiety zatrudniają się uczeniem dziewcząt. (Podług „Encykl. czeskiej“).

Bończa I, vel Jednorożec, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem jednorożec biały, wśpięty w praw’o. W koronie szlacheckiej takiż jednorożec. Herb ten przyniesiony do Polski z U łoch, pieczętują się nim: Badeniowie od 1845 hrabiowie państwa austryackiego, Bartoszewscy, Białobrzescy, Bonieccy z Bończy, Braciejowscy, Brzescy, Brzostowscy z Brzostowa, Bukowscy z Bukowa, Bystrzyccy, Charlińscy, Charlęscy z Cliarlęża, Chmieleccy. Cho-mętowscy vel Chomentowscy z Chonientowa, Cliro-ściejowsey, Chrościechowscy, Domagalscy, Fiedio ■vel Frydro z Pleszewie od r. 1822 hrabiowie cesarstwa austryackiego, Gasparscy z Gaspar, Gozi-mirscy z Gozimierza, Grochowscy, Gulińscy nobilitowani 1595 r., Iżyccy z lżyć, Jabłońscy, Jaeimier-scy z Jacimierza, Kalwińscy, Kaigowscy, Klouow-

Kr. Pols.“).

W. K. Z.

w. K. z.

W. K. Z.

F-n.

S. D.

And. S.

F-n.

obrazów B-a znajduje się w Niemczech.

Boonowie (Bowvai). Tytuł, nadawany w Atenach obywatelom, obowiązanym zakupywać bydło (stąd nazwa od b o o s—wół) na obiaty i uczty ludowe. B. otrzymywali na ten cel fundusz, którego pozostałość pod rachunkiem zwracali do skarbu. Według napisów przelewali oni również do skarbu dochód ze sprzedaży skór po bydle zużytem (dermatikón) na obiaty, sprawiane rozmaitym bóstwom. Funkcye B-ów następowały z wyborów na pełnem zgromadzeniu ludu, co dowodzi, że dosyć wysoko cenieni byli ci urzędnicy „mili pobożności i żołądkom ludu ateńskiego“,—jak wyraża się Boeckh w dziele: „Staats-haushandluug der Athener“ Beri. 1817. K* K-

scy z Klonowa, Krakowieccy, Krzewscy z Krzewa, Kulwińscy, Kuniccy, Lisowscy z Lisowca, Buża-Łubkowscy, Markowscy, Mieczkowscy, Modzelewscy, Morawieccy, Niedabylscy, Osmolscy, Pióro wie, Po-krzywniccy, Postruscy v. Postruccy, Radawieccy, Romanowscy, Rutkowscy z Rutek, Rybczewscy, Sieniccy, Skoczowscy, Skorowscy, Skromowscy, Skrzyneccy, Sochowie, Solikowscy, Stogniewy, Strzebieccy, Strze-

łV'S

<f

W.

Ws

PÜ

Fig. 56. Bończa I. (herby) Fig. 57. Bończa II.

szkowscy z Strzeszkowa, Szerzeńscy z Szerzenia, Szabłowscy, Szarewicze, Tomaszewscy, Truszkowscy, Turobojscy, Uzdowscy, Waśniowscy vel Wa-śniewscy z Waśniowa, Zimnochy, Żółkiewscy; (Paprocki, Długosz, Niesiecki, Warszycki, Borkowski, Kojałowicz, Piekosiński „O Dynas. szl. poi.

poch.“; A. Małecki „Stud, heral.“, „Herb. rod. szl.

w. K. z.

Bończa II. Herb polski. — Na tarczy w polu błękitnem biały jednorożec, przecięty złotym półksiężycem, w prawo zwróconym, przy ¹ tórego górnym rogu trzy sześciopromienne gwiazdy w trójkąt. W koronie szlacheckiej nad hełmem biały jednorożec. — Herbem tym pieczętują się: Miaskowscy i Stępińscy. (Niesiecki, Kojałowicz, Warszycki, Borkowski. „Herb rod. szl. Kr. Pols.“).

Bończa III. Herb polski,—zupełnie taki sam jak Bończa I-sza, z tą tylko różnicą, iż w koronie szlacheckiej nad hełmem znajduje się pięć białych strusich piór.—Herb ten r. 1775 wraz z nobilitacyą, Stanisław August Poniatowski nadał Stanisławowi Rutkowskiemu, który dnia 13 grudnia 1782 r., zyskał dyplom nobilitacyjny. (Borkowski—„Herb. rod. szl. Kr. Pols.“ - „Vol. Leg.“ VIII, 303.).

Bończa IV. Herb polski, zupełnie taki sam, jak Bończa I-sza, z tą jednak różnicą, iż na tarczy pole jest czerwone. Herbem tym pieczętują się Skarżyńscy z Rawskiego. (Niesiecki, Kojałowicz, Warszycki, Borkowski. „Her. rod. szl. Kr. Pol.“).

Boodt (Anselmus Boetius de), lekarz, ur. w drugiej połowie XVI wieku, w Brügge, uczył się w Heidelbergu pod Thomasem Erastusem, został lekarzem przybocznym cesarza Rudolfa II i f 1634 r. Jest on autorem księgi: „Historia gem-marum et lapidum“ Hanower, 1609, oraz dzieła botanicznego.

Encvklopedy» Pow«*«chn* IlluitT. T IX

Boogars, ob. B o ë r.

Bool Grzegorz, matematyk i filozof (* w Lin-cola d. 2 listopada 1815 r.—f w Cork d. 8 grud. 1864 r.), był profesorem matematyki w „Queen’s College” w Dublinie. Umysł wielce oryginalny, zajmował się nadaniem formy matematycznej twierdzeniom logiki i ogłosił w tym kierunku ważne prace, jak: „Analiza matematyczna logiki“ (Londyn,

1837), „Teorya matematyczna logiki i prawdopodobieństwa“ (tamże 1853), rachunek logiczny (The. calculus of logic, 1848). W matematyce czystej położył zasługi pracami nad rachunkiem różnic skończonych (wyd. w r. 1860), nad równaniami róż-niczkowemi (2 tomy, 1859—1865). Prócz tego ogłosił rozprawy z teoryi przekształceń liniowych i należy do twórców algebry nowszej.

Boom. miasto w belgijskiej prowincyi Antwerpji, na prawym brzegu rzeki Ruppel (prawy dopływ Skaldy) i przy uściu do niej kanału brukselskiego, jest ważnym węzłem dróg żelaznych i ogniskiem znacznego przemysłu, polegającego na wyrobie lin okrętowych, płótna żaglowego, czółen, statków, a przedewszystkiem rur glinianych i wyrobów z gliny, ku czemu wielce się nadaje glinka miejscowa. Jest tu także seminaryum duchowne i kolegium; przeszło 14,000 m-ców.

Boon - Mesch (Hendrik Car el van der), chemik i lekarz, ur. 1795 r. w Delft, promowany w Leydzie na doktora filozofii (1820) i medycyny (1821) za rozprawę: „Dissert, de nervo sympathico magno“. Gdy wkrótce potem jego znakomity nauczyciel, B r u g m a n, umarł, powierzono B-owi zastępczo wykłady chemii w Leydejskiej wszechnicy; powołany później do Amsterdamu na prof, chemii i historyi naturalnej przy „Athenaeum Illustre“ (1823), rozpoczął urząd mową: „Oratio de naturae compla-natione, tum sui, tum alieni commodi adjutore“, oraz wydał: „Lehrbuch der pharmaceutischen Chemie“, zaś w 1829 wygłosił krasomówczo piękną mowę pochwalną na uczczenie Davy'eg o. Dotknięty wcześnie gruźlicą f już 1831 r.

Boonen Arnold van, malarz holenderski, ur. 1669 w Dortrechcie, f 1759 w Amsterdamie, uczeń Verbuysa, później Schalkena, którego naśladował. W 25 roku życia pracował jako portrecista we Frankfurcie, w Moguncyi i u elektora heskiego, w 1696 w Amsterdamie zarzucony portretami, malował tam Elektora Brandenburskiego, Księcia Oranii, Piotra Wielkiego i innych; koloryt jego ciężki.—Najwięcej

A. N. J.

And. S

N.

E. D.

mm*

mg

Boonville, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w stanie Missouri, na prawym brzegu Missouri, zbudowane na wyniosłym blufie (ob. Bluffs), 30 m. nad poziomem rzeki, pamiętne jest klęską dwukrotną skonfederowanych w 1861 r. Mieszkańcy w liczbie około 6,000 prowadzą handel przy pomocy wielkiej rzeki i dróg żelaznych,—trudnią się przytem uprawą wina i drzew owocowych, oraz wydobywaniem w okolicy ołowiu, żelaza i węgli kamiennych.

Boosowie z Waldeku i Montfortu, hrabiowski ród niemiecki, osiadły w końcu XVII w. w Czechach i obecnie już zupełnie zczeszczony. Jeden z dzisiejszych członków tego rodu, Wiktor Władysław B., należy do najgorliwszych agitatorów w partyi konstytucyjnej w Czechach.

Bootes, ob. Wolarz.

Booth Henryk, mechanik angielski (* 4 kwietnia 1788 r. w Liwerpoolu), syn handlarza zbożowego, po ukończeniu nauk, wstąpił do interesu ojca, a następnie prowadził takowy na własną rękę, z małą jednak korzyścią. W r. 1822 gdy agitować się zaczęła budowa kolei z Liverpoolu do Manchestru B. został sekretarzem kompanii budowlanej i był jednym z głównych agitatorów urzeczywistnienia projektu. W r. 1826, gdy bil budowy tej linii kolejowej uzyskał zatwierdzenie, B. został kasyerem a później dyrektorem budowy. Jakkolwiek nie spe-cyalista z zawodu, wkrótce jednak przyswoił sobie wiadomości techniczne i mechaniczne. Jako przyjaciel Grzegorza Stephensona, pomagał mu do zwalczenia trudności, jakie ów napotykał przy wprowadzeniu maszyny parowej, jako motoru na kolei żelaznej Liverpoolskiej. Podług słów Roberta Stephensona, miał on wspólnie z jego ojcem zbudować pierwszą lokomotywę „Rocket“, która na nowo zbudowanym torze kolejowym czynną była. Następnie projektował paleniska i rurki płomienne dla lokomotyw, celem powiększenia powierzchni ogrzewalnej. Jego pomysłu są również klapy bezpieczeństwa w parowozach, bufory spiralne i sposób smarowania osi wmgonowych. W r. 1848 powołany został na dyrektora sekcyi północnej kolei angielskich i pozostawał na tern stanowisku do r. 1859, a opuszczając je, otrzymał od towarzystwa za użyteczną pracę podarunek 5000 gwinei. Resztę życia spędził w ro-dzinnem mieście (f 28 maja 1869 r.).

Booth William (* w Nottingham, w 1829 r.), był od 1861 pastorem jednej z sekt metodystów. Zagrzany duchem religijnego prozelityzmu, udał się w 1865 r. do Londynu i rospoczął żywą propagandę wśród stołecznego proletaryatu. Miał wielkie powodzenie, od chwili gdy nadał swej misyonarskiej działalności organizacyę wojskową. Stowarzysze-' nie religijne Armia Zbawienia (Salvation Army) istnieje już od lat 27; uczestnicy jego liczą się w Anglii na krocie tysięcy, a liczba ta w kraju i w koloniach wzrasta z każdym rokiem. Dr. W. B. posiada wyjątkowy talent organizacyjny. Armia, której jest generałem, a wszyscy członkowie jego rodziny oficerami, dzieli się na korpusy i bataliony, posiada mundury, sztandary, orkiestry pułkowe, koszary, odbywa marsze i wyprawy wojenne do podbicia miast i prowincyj; żołnierze i oficerowie pobierają żołd i korzystają z różnych dobroczynnych instytucyj, urządzonych dla nich. B. przywiązuje drugorzędne tylko znaczenie do teologicznych formułek i w ten sposób udało mu się zachować dobre stosunki z rozmaitemi kościołami i sektami angielskiemi, a nawet z kościołem państwowym. Zyskuje sobie adeptów, rozbudzając w nich entu-zyazm religijny, a zatrzymuje ich, zabawiając obrzędami i ceremoniami wojskowemi, oraz materyalną pomocą, jakiej im udziela. Stopniowo stał się potęgą społeczną. Zrazu napastowany i wyśmiewany, odpowiada on z wy ciężko krytyce, pokazując masy swych adeptów i sumy pieniężne, składane na jego ręce przez religijnych zelantów. Ażeby wpływ swój, ustalić, Dr. B. coraz bardziej wysuwa na pierwszy plan filantropijne przedsięwzięcia. W r. 1890 ogłosił plan zniesienia proletaryatu w Anglii przez zakładanie warsztatów narodowych po miastach, ko-

Fig. 58. Booth William.

lonij lolniczych po wsiach i przez wysyłanie emi-gracyi do osad zamorskich. Dla urzeczywistnienia-tego planu potrzeba mu było 100,000 funt. szt., ale-lubo otrzymał większe sumy od wspaniałomyślnych ofiarodawców, okazały się one nie wy starczającemu i na nowo odwołuje się do dobroczynności publicznej. Obok żarliwej propagandy czynnej, B. swe zasady i pomysły rozpowszechnia także i drukiem. Z licznych pism jego wymienimy: „Salvation Soldiery“;— „Training of Children“; — „Letters to Soldiers“;— „Holy Living“;—„Orders and Regulations-for the Salvation Army“, ostatniem zaś dziełem jego, które ogromne w całej Anglii wywołało wrażenie, było: „In Darkest England and the Way OutV w którem w barwach jaskrawych a prawdziwych odmalowawszy całą nędzę moralną i materyalną „wydziedziczonych“, wykładał, w jaki sposób dałoby się położyć koniec ich niedoli. Żona B-a, Katarzyna, zw. przez zwolenników „ matką armii zbawienia“, najżarliwsza jego na polu filantropii współpracowniczka, której on sam przyznawał główną w powodzeniu przedsięwzięcia swego zasługę, uważając się tylko za

>j

<ÿ

••

* i N. T.

24,600 km. □.

Bootl, miasto w angielskiem hrabstwie Lancaster, przy uściu rzeki Mersey do morza Irlandzkiego, o 4 km. poniżej Liwerpula, za którego przedmieście może być poczytywane, wielkie doki i warsztaty okrętowe, obszerny handel z Ameryką, 27,374 m-ców.

And. 8.

wykonawcę jej pomysłów, również jak on apostołowała także i piórem i wydała w tym celu „Practical Religion“;—„Aggresive Christianity“;—„Gold-lessness“;—„Life and Death“;—„The salvation Army in relation to Church and State“ (f w listopadzie 1890). W r. 1880 B. założył dla swej armii tygodnik p. t. „The War Cry“, do którego podobne

••

fÀ

mtß

jv

Fig. 59. Booth Katarzyna.

powstały też w Paryżu, Sztokholmie, Indyach wschodnich i indziej. Członkom swojej rodziny powierzył on główne urzędy w Armii Zbawienia: córkę Katarzynę zamianował marszałkiem i zdał na nią propagandę we Francyi, Belgii i Szwajcaryi; i ona też wydała „Chants de l’Armée du Salut“ (1884 i 86); — „L’Armée du Salut et ses relations avec l’Etat“ (1884);—„II vous la faut“ (1886). W r. 1887 wyszła za pułkownika Armii Zbawienia, Clibborna. Ob. Armia Zbawienia.

Boothia Felix, półwysep, najbardziej wysunięty ku północy z całego lądu amerykańskiego i w przylądku Murchison sięgający 73° 54' sz. pn. Z pozostałym lądem łączy się za pomocą wązkiego prze-smyka, zwanego Boothia Isthmus, od sąsiednich zaś krain arktycznych oddzielony jest cieśninami lub zatokami: na wschodzie rozciąga się obszerna odnoga morza Lodowatego (Boothia Golf) i odgranicza półwysep B. F. od ziemi Cockburna,—na północy cieśnina Bellota odcina go od ziemi Sommer-seta, na zachodzie wreszcie cieśniny Franklina i Rossa stanowią granice od ziem księcia Walii i króla Wilhelma. Klimat należy do najsurowszych na ziemi, średnia temperatura roczna wynosi — 15.4° C. minimum ciepła — 49.2° C. maximum -j- 21.1°

C. amplituda = 70.3°. Na zachodniem wybrzeżu u przylądka Adelaidy oznaczył James Ross w 1831 roku północny biegun magnetyczny (70°,5', 17" sz. pn. i 96° 46' 45" dł. zd. Gr.). Półwysep B. odkryty został w 1829 roku; poraź pierwszy wówczas znalazł się parowiec na wodach morza Lodowatego pod wodzą Johna Rossa, lecz przez dwie zimy śród lodów był zatrzymany. Synowiec Johna, James Clarke Ross, odbył w dwa lata później podróż na saniach wzdłuż zachodniego wybrzeża i dosięgnął ziemi króla Wilhelma. — Nazwa pochodzi od Feliksa Bootha, bogatego kupca szkockiego, który Rossom dostarczył środków pieniężnych na odbycie podróży w celu przekonania się, czy przez morze Lodowate istnieje przejazd z Atlantyku do Azyi wschodniej. — Według Behma i Wagnera powierzchnia całego półwyspu wynosi

And- S.

And. S.

Boottia ( Wall. PI. as. rur. I, 51, t. 65). Rodzaj roślin z rodziny Żabiściekowatych (Hydrocha-rideae), plemienia Osokowych (Stratiotideae), mający kwiaty dwudomowe,—męskie o szypułkach nierównych, osadzone na głąbiku i otoczone skrzydłem rurkowatem, wydętem i przewęźonem, przy uściu wyciętem w ząbki. Okwiat 6-dzielny, zewnętrzne działki kielichowe podługowate, wewnętrzne płatkowate i przewrotnie jajowate. Pręcików dwanaście o nitkach szydełkowatych, pylnikach owalnych, o woreczkach równo-wązkich, osadzonych na brzegach łącznika. Pręciki zewnętrzne krótsze od reszty. W środku kwiatu znajduje się słupek szczątkowy. Kwiaty żeńskie samotne, bezszypułkowe, otoczone skrzydłem nie rozdętem, mające okwiat taki sam, jak męskie, z tą różnicą, że zewnątrz działek płatkowatych przy ich podstawie znajdują się gruczoły spłaszczone; pręciki w nich szczątkowe. Słupek o zalążni dolnej, mającej dziewięć łożysk ściennych, okrytych licznemi zalążkami; łożyska te łączą się z sobą w środku zalążni, którą rozdzielają na dziewięć komór. Zalążnia uwieńczona dziewięcioma znamionami 2-łatkowemi. Owoc dotąd nieznany. Jedyny znany gatunek B. cordata Wall. żyje w Indyach wschodnich; jest zielem trwałem, wodnem, o liściach przykorzenionych, z których jedne w wodzie pogrążone, równowązko - lancetowate, drugie pływające, długo-ogonkowe, ser-cowate i wielouerwowe. Głąbik kwiatowy bardzo długi i wynurzony.

Booz, ob. Rut h.

BopfLngen, miasteczko w królestwie Wirtem-berskiem, okręgu Jagstu (Jagstkreis), powiecie Neresheim, w pobliżu granicy bawarskiej, nad rz. Sechtą (systemat Dunaju przez Wörnitz), leży malowniczo u stóp góry Ipf, wspominane już w XII w., należało od r. 1802 — 1810 do Bawaryi; garbarnie, fabryki kleju, 2,000 mców.

Bopp Franciszek, jeden z najznakomitszych filologów nowoczesnych, twórca językoznawstwa porównawczego, (* w Moguncyi 14 wrześ. 1791 — f 26 paźdź. 1867 w Berlinie). Kształcił się w gi-mnazyum w Aszafenburgu, skąd wyniósł znajomość języków klasycznych i nowożytnych: następnie, idąc za radą Wiudischmanna, który go nakłonił do stu-dyowania języków wschodnich, udał się w r. 1812 do Paryża, gdzie kwitły wówczas badania oryen-talne, i tu wciągu lat czterech uczył się sanskrytu pod kierunkiem Sylwestra de Sacy i studyował tamtejsze rękopisy biblioteczne. W r. 1816 ogłosił pierwszą swoją pracę o systemie konjugacyi języka sanskryckiego w porównaniu z innemi językami: „Ueber das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, persischen und germanischen Sprache“ z przedmową Windischmanna (Frankfurt n. M., 1816). W pracy tej znać wpływ teoryi Fryderyka Schlegla, podług której flek8ya wyrazów nie jest wynikiem łączenia ze sobą pierwiastków, lecz zmianą wewnętrzną tychże pierwiastków. Takie jednak błędne zapatrywanie się na budowę i odmianę wyrazów, B. zastąpił później poglądem samodzielnym, racyonal-nym. Ogłoszenie tego dzieła było dla nauki wypadkiem bardzo ważnym; od niego bowiem rozpoczynają się dzieje językoznawstwa naukowego. W nim B. zestawia i porównywa formy wyrazów języków indoeuropejskich z odpowieduiemi sanskryc-kiemi i wykazuje wzajemne ich pokrewieństwo i wspólne pochodzenie. Nie jest on twórcą metody

- W*

¹    .i •

So.

wm

"'V

Fig. 60. Bopp Franciszek.

porównawczej, ani też nie on pierwszy wykrył pierwotne pokrewieństwo języków indoeuropejskich, gdyż przed nim inni to już głosili (Coeurdoux, Jones, Anton), ale B. pierwszy nadał metodzie badania porównawczego języków charakter ściśle naukowy, przyjąwszy za zasadę do porównań nie przypadkowe podobieństwo wyrazów, lecz zgodność w całej budowie gramatycznej języków, zgodność, która się uwydatnia we fleksyi, czyli w odmianie wyrazów, i w słoworodzie, tj. w samym sposobie tworzenia się tychże wyrazów. On też pierwszy starał się udowodnić, że podobieństwo języków jest zarazem oznaką wspólnego ich pochodzenia od jednego języka pierwotnego. —W r. 1819, otrzymawszy pomoc materyalną od Maksymiliana I, króla bawarskiego, B. udał się do Londynu dla dalszych stu-dyów sanskryckich, do Wilkinsa i Colebrooka, gdzie poznał się także z Wilhel. Humboldtem, ówczesnym ambasadorem pruskim. Tam wkrótce ogłosił w rocznikach literatury wschodniej („ Annals of oriental literature“) pracę p. n. „Analytical comparison of the sanscrit, greek, latin and teutonic languages, showing the original identity of their grammatical structure“ (1820), w której powtarza teorye, wyłożone w pierwszem dziele, rozwija je i nowemi myślami uzupełnia. I tutaj porównywa formy wymienionych języków z sanskryckiemi, uważa sanskryckie za najstarsze, a formy innych języków za pochodzące od tamtych; lecz w poglądzie na budowę wyrazów już się znacznie od Schlegla różni; już formy wyrazowe przedstawia tu jako powstałe z połączenia się ze sobą oddzielnych pierwiastków jednozgłosko-wych (słownych i zaimkowych): przyrostki fleksyjne są przeważnie pochodzenia zaimkowego, a osnowo-twórcze słownego. — Po powrocie z Anglii w roku 1821, został, wskutek przedstawienia W. Humboldta, profesorem naprzód nadzwyczajnym, a 1825 r. zwyczajnym literatur wschodnich i ogólnego językoznawstwa w uniwersytecie berlińskim, gdzie działalność jego profesorska trwała przez lat 40. Od r. 1822, zostawszy członkiem akademii umiejęt. w Berlinie, umieszczał w jej rocznikach (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften) rozprawy, mające za przedmiot pokrewieństwo języków (p. n. „Vergleichende Zergliederung des Sanskrits und der mit ihm verwandten Sprachen“, 5 rozpraw: 1824,1825, 1826, 1829, 1831), rozpr. o liczebnikach w san8krycie. greckim i t. d. (1833) i o liczebnikach w jęz. zeudzkim (1833). W tymże czasie rozszerzył zakres swoich badań porównawczych, włączywszy do nich i języki litewsko-słowiańskie, oraz jęz. zendzki czyli staroperski, zwłaszcza od czasu jak Eug. Burnouf odczytał pismo klinowe w tym języku. Wreszcie w roku 1833 B. rozpoczął druk „Gramatyki porównawczej“, najważniejszego swego dzieła, które stanowi główną podstawę jego zasług i sławy, a które pod pewnym względem jest rozwinięciem pracy pierwszej. Tytuł jego: „Vergleichende Grammatik der Sanskrit, Zend, Griechischen, Lateinischen, Litauischen, Altslavischen, Gothischen und Deutschen“, w 6-u częściach, Berlin, 1833—52 (jęz. starosłowiański wprowadzony tu od części 2-ej, r. 1835). Do wydania 2-go, zupełnie przerobionego, włączył autor i jęz. armeński (wymieniony w nagłówku przed greckim); wyszło ono w 3-ch tomach, Beri. 1857 — 61, wraz z dodatkiem, zawierającym dokładny wykaz przedmiotów i wyrazów do całego dzieła, ułożony przez Karola Arendta (Beri. 1863, str. 272); wydanie 3-e, w 3-ch tomach, Beri. 1868 —71, dokonane po śmierci B-a. Pracy tej B. zakreślił 3 główne cele: 1) przedstawienie „organizmu“ czyli właściwości gramatycznych pomienio-nych języków, porównanie ich i wykazanie wspólnych ich znamion; 2) zbadanie ich praw fizycznych (fonetycznych) i mechanicznych (prawideł stopniowania), i 3) wyśledzenie początku wyrazów. Główną zasadę systemu B-a stanowi aglutynacya czyli zlepianie; wyrazy indoeuropejskie powstały z pierwiastków cz. pni jednozgłoskowych; pnie rozróżnia dwojakie: jedne słowne, drugie zaimkowe; p. zaimkowe łączą się ze słowami i tworzą zakończenia przypadkowe i osobowe. Wszelkie zmiany, jakim język podlega w swoim rozwoju, zależą od praw fizycznych i praw mechanicznych; mechaniczne są

„głównie prawa ciężkości samogłosek“ (np. w kon- rato“ (Londyn, 1819), tekst z przekładem łacińskim, jugacyi forma lekka ma końcówkę osobową ciężką, j Tegoż nowe opracowanie p. n. „Nalus, Mahâ-Bhâ-i odwrotnie); przez prawa fizyczne rozumiał to, co rati episodium“ (Beri., 1882; wydanie 2-e 1868) dziś nazywamy pr. fonetycznemi. Teorya agluty- i przekład tegoż niemiecki, 1888. W roku 1824, nacyi, pomimo silnych zarzutów, do dziś w nauce w Beri. ogłosił podróż Ardżuny do nieba Indry: się utrzymuje; lecz pomysł „praw mechanicznych“, „Indralókagamanam“, tekst z objaśnieniami i prze-jak je B. pojmował, zupełnie już został zarzucony kładem niemieckim; wyd. 2-e poprawne 1868; na-wobec nowszych teoryj samogłosek indoeuropejskich, stępnie z tegoż eposu ukazał się potop p. n.: „Di-teoryi osłabienia pierwiastków pod wpływem akcen- luvium cum tribus aliis Mahâ-Bhârati praestantissi-tu i t. p. Mimo to, dzieło B-a należy niewątpliwie do mis episodiis“ (Beri. 1829). To samo w przekła-najznakomitszych prac naszego stulecia. Znaczenie jego historyczne jest wielkie; stworzyło bowiem nową gałąź nauki — językoznawstwo porównawcze; wskazując zakres badań językowych i metodę naukową dalszego ich prowadzenia, wywołało niebawem cały zastęp badaczy—językoznawców, którzy pracami swemi, w drugiej połowie bieżącego wieku dokonanemi, do świetnego rozwoju tej nauki skutecznie się przyczynili. Nadmienimy, że dzieło to przełożone zostało na jęz. francuski przez M. Bréa-la i wyszło w Paryżu 1866 — 72, w 5-u tomach, poprzedzone wstępem historyczno-krytycznym pióra tłómacza.—Pracując nad układem gramatyki porównawczej i ogłaszając ją drukiem, B. równocześnie w oddzielnych rozprawach podejmował i rozwiązywał ważne dla wiedzy językoznawczej pytania. Tak np. dowiódł pokrewieństwa języków celtyckich z na-szemi w rozprawie „Die celtischen Sprachen in ihrem Verhältnisse zum Sanskrit, Zend, Griechischen, Lateinischen, Germanischen, Litauischen u. Sla-vischen“ (w „Abhandl. d. Berl. Akad.“ 1838); dał wykład form języka staropruskiego: „Ueber die Sprache der Alten Preussen in ihren verwandtschaftlichen Beziehungen“ (tamże 1853), cenną rozprawę o jęz. albańskim: „Ueber das Albanesische in seinen verwandtsch. Bezieh.“ (t. 1854), rozpr. o akcentua-cyi: „Vergleichendes Accentuationssystem nebst einer gedrängten Darstellung der grammatischen Ueber-einstimmungen des Sanskrit u. Griechischen“ (Berl.

dzie niemieckim (Die Sündfluth i t. d., 1829). Prócz tego B. jest autorem gramatyk sanskryckich: „Ausführliches Lehrgebäude der Sanskrita-Sprache“ (Berl., 1827); wyd. 2-e: „Grammatica linguae sanscritae“ (Berl., 1832), i toż w wydaniu skróconem p. n. „Kritische Grammatik der Sanskrita-Sprache in kürzerer Fassung“ (Berl., 1834, wyd. 2-e 1845, 3-e 1863, 4-te 1868). Dzieło to przełożył na język polski ks. Fr. Ksaw. Malinowski i wydał p. n. „Gramatyka sanskrytu porównanego z językiem starosłowiańskim i polskim na podstawie sanskr. gramatyki Fr. Boppa“, w Poznaniu 1872. — B. ułożył także i wydał słownik podręczny p. t. „Glossarium sanscritum“ (Berl., 1830); wydanie 2-gie powiększone i uzupełnione porównaniami z innemi językami szczepu indoeuropejskiego p. n. „Glossarium comparativum linguae sanscritae“. Berlin 1840 — 1847, wydanie 3-cie 1866—1867.—Jako profesor uniwersytetu czynnym był do r. 1864, w którym, wskutek doznanego ataku apoplektycznego, z katedry ustąpił. Prace i działalność naukowa B-a stanowią epokę nie tylko dla językoznawstwa; znaczenie ich ważne jest również dla badań historycznych, i tam bowiem otworzyły nowe kierunki badań, mian. w dziedzinie etnografii, dziejów kultury i mitologii. We dwa lata po ustąpieniu B-a z katedry profesorskiej, dla uczczenia jego zasług naukowych w Berlinie obchodzono uroczyście jubileusz (1866 r. w maju) z powodu 50-ciu lat ubiegłych od wyjścia pierwszej pracy B-a, a zarazem półwiekowego istnienia językoznawstwa porównawczego. Jednocześnie na tę pamiątkę utworzono fundacyę jego imienia, mającą na celu popieranie językowych badań porównawczych. W półtora roku po tym obchodzie B. już

1854); nadto: „Ueber die Verwandtschaft der ma-layisch-polynesichen Sprachen mit den indisch-europäischen“ (Berlin, 1841) i „Ueber die kaukasische Glieder des indoeurop. Sprachsystems“ (Berl. 1847).

zywać „ind o europejską“, nie zaś indogermań-ską, uważając tę ostatnią nazwę wprost za niewłaściwą. Nie widział w niej bowiem, podobnie jak i dzisiaj nikt nie może dopatrzeć, żadnej zasady („weil ich keinen Grund kenne“ Przedm. z r. 1857), dla którejby w nazwie szczepu językowego germa-nowie właśnie mieli być wyniesieni bądź w przeszłości, bądź w teraźniejszości na zastępców pozostałych ludów Europy.—Bibliografia: Życiorys B-a przez A. Kuhna w „Unsere Zeit“ (nowa serya, rocznik 4, t. 1, Lipsk, 1868), i przez R. Goschego w „Zeitschrift der deutschen morgenländ. Gesellschaft“ XXIV.—M. Bréal, „Wstęp“ do przekładu fran-

Wspomnieć też należy jego „Vocalismus oder sprachvergleichende Kritiken über J. Grimm’s deut- nie żył (1867).—W końcu zaznaczymy jeszcze, że sehe Grammatik und Graffs Althochdeutschen B. całą rodzinę języków pokrewnych, których ba-Sprachschatz mit Begründung einer Theorie des daniu porównawczemu się poświęcił, zwykł był na-Ablauts“ (Berl., 1836), gdzie wystąpił przeciw Grimmowi z obroną tożsamości stopniowania germańskiego ze stopniowaniem pozostałych języków indoeurop., wypowiadając przytem wiele cennych uwag.

Obok tych zajęć B. nie przestawał uprawiać z zamiłowaniem sanskrytu, którego gruntowna znajomość była mu wielce przy badaniach porównawczych przydatną i, rzec można, ułatwiła dokonanie przewrotu w językoznawstwie. Pojmując ważność tych badań, starał się naukę sanskrytu w Europie rozszerzać i ułatwiać za pomocą odpowiednich pod ręczników gramatycznych i wydań tekstów literatury staroindyjskiej. Już przy pierwszym swym dziele (1816) ogłosił wyjątki z Mahabharaty, wiel- cuskiego gramatyki porównawczej“ B-a, 1866, t. 1.— kiego eposu starożytnych indyan. Następnie wydał Guigniaut, „Notice historique sur la vie et les tra-inne, a m. „Nalus, carmen sanscritum e Mahâ-Bhâ- vaux de Fr. Boppa, w „Mémoires de l’Académie

-des Inscrip. et Belles-Lettres“ t. 29 cz. 1.—B. Del- we własnościach; dawniejszy pogląd zbliżał go do brück „Einleitung in das Sprachstudium“ Lipsk, węgla i krzemu, był jednak oparty na nieścisłej 1884, wydanie 2-gie, rozdział I, 1—26. — S. Lef- znajomości cech samego pierwiastku, którego związ-mann, „Franz Bopp, sein Leben und seine Wis- ki niczem nie przypominają związków węglowych, senschaft.“ I, Berlin 1891. — K. Brugmann i W.

Streitberg „Zu Franz Bopp’s hundertjährigem Geburtstage“ w czasopiśmie „Indogermanische For-

A. A. K.

A. S.

Bor. Pierwiastek chemiczny z gromady niemetali, ze znakiem B i ciężarem atomowym 11. Dla klasyfikacyi chemicznej jest on dotychczas szkopułem nieprzezwyciężonym: jako niemetal trójwartościowy, powinienby mieście się pomiędzy azotowca-mi, z któremi jednak nie okazuje żadnego zbliżenia

schungen“ t. 1, 1892.

Boppard, miasto w pruskiej prowincyi Nadreń-skiej, regencyi Koblenckiej, powiecie St. Goar, na lewym brzegu Renu, w pięknej okolicy, 5,594 mców, przeważnie katolików. B. należy do najstarszych miast niemieckich, znany był już Rzymianom pod nazwą Bontobrica, za czasów Ho-hensztaufów stał się wolnem miastem cesarskiem, od XIV w. zostawał w posiadaniu arcybiskupów Trewiru, po wojnie trzydziestoletniej znacznie podupadł. Z dawnych czasów pozostały dwa piękne zabytki architektoniczne: kościół parafialny w stylu romańskim i kościół karmelitów w gotyckim. Miasto posiada progimnazyum, seminaryum nauczycielskie, wzorowy zakład poprawczy dla chłopców i dziewcząt; żegluga na Renie dość ożywiona, dobre winnice, mnóstwo willi. Są tu dwa znane powszechnie zakłady hydropatyczne, a mianowicie: Marienberg, mieszczący się w zabudowaniach dawnego opaetwa benedyktyńskiego (założonego w 1123 r.) i zostający pod kierunkiem dr Höster-manna, otwarty rok cały (koszta pobytu od 45— '85 marek tygodniowo) i Mühl bad pod kierunkiem dra Borges, otwarty od 1 maja do 1 listopada {koszta pobytu od 36—54 marek tygodniowo). Czas trwania kuracyi 4—6 tygodni, frekwencya do 1,000 osób. Stacya kolei żelaznej i przystań żeglugi parowej w miejscu.    Aud. s. i nr a.p.

Bopyridae (Ra koszowa te). Rodzina Skorupiaków równonogich (Isopoda), która obejmuje skorupiaki, żyjące pasorzytnie wewnątrz innych skorupiaków. Samce i samice różnią się bardzo znacznie tak wielkością, jako też i formą ciała. Samce są małe, wysmukłe, symetryczne, o ciele pierście-niowatem, z oczami. Samice zaś, duże, skutkiem wstecznego przeobrażenia, mniej lub więcej potwornie przekształcone, w krążek lub woreczek, z nie-wyraźnemi pierścieniami, bez oczu. Obydwie pary rożków krótkie, lub pieńkowate; pyszczek ssący. Nogi (7 par) krótkie, czepue. Do tej rodziny należy wiele rodzajów i gatunków; na szczególną uwagę zasługuje rodzaj Bopyrus Latr. (Krewe-tnica), którego gatunki mieszkają w jamie skrzelo-wej krewetek i Garnęli. Samica ma ciało mocno niesymetryczne, gruszkowate; rożki wewnętrzne o dwóch stawach, zewnętrzne 3-stawowe. Samiec podługowaty, o pierścieniach brzusznych równych, oczy duże, rożki wew. i zew. 2-u stawowe.—B. Squillarum. Latr. W morzach europejskich.

lub krzemowych; nakoniec mieszczenie B-u obok glinu jest oparte wyłącznie na liczbowych kombina-cyach ciężarów atomowych i nie można przytoczyć na jego usprawiedliwienie ani jednej istotnej własności tego pierwiastku. B. jest rozpowszechniony w przyrodzie, o czem wnosić już można z tego, że jego związki stale, choć w bardzo małej ilości, znajdują się w wodzie morskiej. Tworzy on pewną liczbę minerałów, w których należy do głównych części składowych, jak np. boracyt, borokalcyt; w innych—np. w turmalinach, stanowi część podrzędną, najczęściej wszakże znajduje się w postaci związków rozpuszczalnych w wodzie, które wydzielają się obecnie skutkiem parowania wody (jeziora tybetańskie, kalifornijskie), albo też wydzieliły się przed wiekami i dzisiaj stanowią pokłady (stasfur-tyt). W niektórych wreszcie miejscach związki B-u, a w szczególności kwas borny, wydobywają się na powierzchnię ziemi razem z parą wodną i związkami siarki (sufiony toskańskie). Z jakiegokolwiek bądź źródła pochodzący B. dostaje się zawsze do techniki w postaci kwasu bornego, albo też pochodzącej odeń soli sodowej. Z kwasu, H₃B0₃, stosunkowo łatwo otrzymać można sam pierwiastek metodą, podobną do użytej w 1808 przez jego odkrywców, Gay-Lussac’a i Thenard’a. Należy w tym celu kwas borny przez ogrzewanie przyprowadzić w jego bezwodnik czyli trójtlenek B-u, B₂0₃, który w wyższej temperaturze łatwo oddaje tlen sodowi metalicznemu. Wydzielony w taki sposób B., po odpowiedniem oczyszczeniu, przedstawia się jako ciało bezkształtne, proszkowate, barwy oliwkowej, nieprzezroczyste, nietopliwe i nielotne, nierozpuszczalne bez zmiany w żadnej cieczy i wogóle obojętne wobec czynników chemicznych, Z chlorem i bromem łączy się łatwo, pali się za ogrzaniem w tlenie i—czem szczególnie się wyróżnia z pomiędzy wszystkich ciał znanych, pali się za ogrzaniem w czystym azocie. Własności B-u mało dają wskazówek co do sposobu przygotowania go w stanie czystości chemicznej, stąd niezupełna do dzisiaj pewność co do wielu jego fizycznych własności. Przyjmowano dawniej, że B. tworzy odmiany alotropowe, grafitową i dya-mentową, na wzór węgla, i na tem głównie opierano analogię między temi pierwiastkami. Badania między 1871 a 1876, przeprowadzone przez Ham-pego, Joulm’a, Gustavson’a i innych, dowiodły, że owe rzekome odmiany są związkami B-u z glinem, lub węglem, albo też z obu naraz temi pierwiastkami. B. w stanie pierwiastku nie znalazł dotychczas żadnego zastosowania technicznego. Z pomiędzy związków B u zasługuje ua szczególną uwagę kwas borny, H₃B0₃. Stanowi on cienkie blaszki krystaliczne z pięknym połyskiem perłowym, bezbarwne i przezroczyste, trudno rozpuszczalne w wodzie zimnej, a znacznie łatwiej we wrącej, ulatniające się stosunkowo obficie z parą wodną przy wrzeniu rostworu. Nie posiada wcale smaku kwaśnego, lecz mdły, nieco gorzkawy; na niektóre też barw-

niki roślinne (kurkuma) działa nie jak kwas, leez pować mydło. Inny szereg zastosowań powyższych raczej jak zasada. Przez ostrożne ogrzewanie wy- przetworów opiera się na własnościach trójtlenku dzieła część wodoru i tlenu w postaci wody, prze- boru. Kw. borny ogrzewany traci wodę i przecho-chodząc w związek HB0₂, tak zwany kwas m e- dzi w związek B₂0₃, będący jego bezwodnikiem, t a b o rny; wogóle, jakakolwiek liczba cząsteczek kwasu bornego może stracić ze swego składu pewną liczbę cząsteczek wody i wskutek tego utworzyć kwas, w którym atomy B-u, tlenu i wodoru znajdą się w bardzo rozmaitych stosunkach: w taki sposób powstają kwasy wieloborne, znane w postaci odpowiadających im soli. Z pomiędzy tych kwasów szczególnie ważny jest czteroborny (tetraborny) zwany także pirobornym, tworzący się przez wydzielanie 5 cząsteczek H₂0 z 4 cząsteczek H₃B03 i posiadający przeto skład H₂B₄0₇. W stanie wolnym nie jest znany, lecz jego pöchodnemi są najważniejsze borany, a przedewszystkiem t. zw. boraks, czteroboran, czyli piroboran sodu, Na₂B₄0₇.

Ciało to w słabo czerwonym żarze topi się i w tym stanie posiada własność rozpuszczania tlenków metali i tworzenia z niemi boranów. Zupełnie podobnie zachowuje się i boraks. Po ostygnięciu tak trójtlenek boru, jak i boraks stopiony, przedstawiają się jako niekrystaliczne, szkliste materye i tak samo wyglądają ich stopy z tlenkami metali. Te ostatnie często posiadają charakterystyczne zabarwienie, po którem możemy nawet rozpoznać wchodzące w ich skład metale, a zatem stosować metodę stapiania badanych ciał metalicznych z boraksem lub bezwodnikiem bornym w celach analitycznych. Tu także źródło użycia przetworów powyższych do fabrykacyi pewnych gatunków szkieł i emalij barwnych. Tu wreszcie przyczyna, dla której tych ciał używają w wielu razach, kiedy chodzi o oczyszczenie powierzchni ogrzanego metalu od pokrywającej ją zawsze warstwy związków tlenowych. Ważne, choć niezbyt rozległe zastosowanie tych samych własności mamy jeszcze w napawaniu knotów do świec temi samemi związkami: popiół knota, stapiając się na szkło, zajmuje nadzwyczaj małą objętość, kiedy bez związków B-u tworzyłby masę o objętości stosunkowo bardzo znacznej, skodliwie wpływającą na siłę świetlną płomienia.    Zn-

Bor Piotr Christiaanszoon (* 1559 r. w Utrechcie—f 1635 r. w Haarlemie), historyk holenderski. W r. 1595 ogłosił drukiem pierwsze trzy księgi swojej „Geschiedenis van den oorsprong den troubelen, oorlogen en burgerlyke oneenigheden der Neederlanden“—na podstawie materyałów, gorliwie przez siebie zbieranych. Gdy w r. 1601 wydał następnie trzy księgi, został mu przyznany wstęp do archiwów państwowych, a stany Holandyi i Zachodniej Pryzyi mianowały go (1515) swoim historyografem z pensyą roczną 600 florenów. Ułatwiło to znacznie dalszą pracę B-owi, nad rozpoczę-tem dziełem. Obejmuje ono w 37 księgach przeciąg czasu od r. 1556 do 1619 i odznacza się wiel-kiem bogactwem autentycznego materyału, opracowanego pragmatycznie, chociaż bez talentu pisarskiego. Najlepsze wydanie wyszło w Amsterdamie (4 tomy, 1679).—Inne prace B-a są małej wagi.

Lora, zimny wiatr północno-wschodni w Alpach południowych, wieje w zimie i na wiosnę, dla swej siły i chłodu, jaki sprowadza bardzo dokuczliwy. Zmiata ogromne zaspy śnieżne z gór i zasypuje nim całą okolicę. Wieje on zwłaszcza w okolicach Tryestu, a drogę między tem miastem a Lubianą często utrudnia, a nawet uniemożliwia. Pokrewne są mu zresztą inne wiatry, noszące specyalne nazwy, jak mistral w południowej Prancyi, gallejo

S. K.

Bora Katarzyna von, żona Lutra (* 29 stycz-

Znajdujemy go w przyrodzie, jako samodzielny minerał, boraksem zwany, wydzielający się z wody niektórych rzek i jezior środkowo-azyatyckich i pół-nocno-amerykańskich. W mniej czystej odmianie, osiadający na dnie wysychających latem jezior tybetańskich, stanowi t. zw. tinkal, który dawniej był najobfitszem dla przemysłu chemicznego źródłem związków B-u. Zresztą stasfurtyt, 2 Mg₃B₈0₁5+MgCl₂, boracyt, CaB₄0₇, boronatrokalcyt, stanowiący mieszaninę boracytu z boraksem i wogóle wszelkie minerały^. zawierające, przerabiają zwykle na miejscu eksploatacyi na kwas borny, traktując je kwasem solnym, następnie zaś otrzymują boraks. Ten ostatni jest szczególnie odpowiedni do rafinacyi z powodu łatwości, z jaką krystalizuje się z rostwo-rów nasyconych przy 100°/₀- Jeżeli krystalizacya odbywa się dopiero po ochłodzeniu rostworu do zwykłej temperatury, wydzielający się boraks zawiera w swym składzie 10 cząsteczek wody kry-stalizacyi, co odpowiada 47°/₀ na wagę; jeżeli zaś stężenie pierwotnego rostworu było tak znaczne, że już około 80° C zaczynają się wydzielać kryształy, to, dopóki temperatura nie opadnie poniżej 56° C, osiadają one z 5 cząstkami wody krystalizacyi, co odpowiada 30°/o na wagę. Nadto, w pierwszym razie postać kryształów jest słupowa (pryzmat klino-rombiczny), w drugim—piramidalna (ośmiościan regularny). Znaczenie praktyczne posiadają prawie wyłącznie dwa, tylko związki B-u: kwas borny i boraks. Pierwszy przygotowuje się w stanie czystym przez mieszanie nasyconego rostworu boraksu z kw. solnym lub siarczanym i przekrystalizowanie z wody wrącej. Najważniejsze zastosowanie kwasu bornego polega na wybitnych jego własnościach anty-septycznych, ponieważ zaś jednocześnie jest on zupełnie bezwonny, ma smak bardzo słaby, nie posiada wcale własności gryzących i na organizm ludzki nie działa szkodliwie, może więc być używany, nietylko jako środek lekarski, ale nawet do konser- ! w Hiszpanii, karst w Dalmacyi. Wszystko są to wacyi materyałów spożywczych. Własności anty- zimne wiatry północne, septyczne kwasu przechodzą także i na jego sole, czemu w pewnych względach sprzyja nadto i ta nia 1499—f 20 grud. 1552), pochodziła z rodu szla-okoliczność, że sole te, a mianowicie boraks, po- checkiego z Miśnii (Meissen); młodo w r. 1515 wstą-siadają odczyn bardzo słabo zasadowy. Stąd boraks piła do klasztoru w Nimptsch (niodaleko od m. może w niektórych razach bardzo korzystnie zastę- Grimma w Saksonii). Pisma reformacyjne zrobiły

,4

■Ci

■JV

I:

Volks“ t. III.

K. J.

na jej umyśle takie wrażenie, że zażądała od krewnych swoich, aby ją wyzwolili z zakonu, gdy zaś ci przyzwolenia odmówili, udała się o opiekę do samego Lutra, który też znalazł w m. Torgau człowieka, zdatnego do wykonania napadu na klasztor, w mieszczaninie Leonardzie Koppe. Ten w wielką sobotę po rezurekcyi, w noc przed świętem Zmartwychwstania 1523 r., wpadłszy z gromadą zwolenników reformacyi, uprowadził Katarzynę i 8 innych mniszek naprzód do Torgau, a następnie do Wittenbergi, gdzie Luter rozmieścił je wszystkie przy różnych familiach. B. zamieszkała w domu Filipa Reichenbacha, sekretarza miejskiego, późniejszego burmistrza. Odmówiła ręki doktorowi Głazowi, lecz oświadczyła, że wyszłaby za kaznodzieję Amsdorfa lub za Lutra. Ten zrzucił habit augustyański w r. 1524, ociągał się jednak z zawarciem związku małżeńskiego aż do 13 czerwca 1525 r. W tym dniu atoli zaślubił ją w obecności prawnika Apella i malarza Łukasza Cranacha, stwier-

te,

I*

fk

w¹-

&.y

MM-

Uj

'.y.

Fig. 61. Bora Katarzyna.

dzając własnym przykładem protestacye swoje przeciwko celibatowi. Spłodził trzech synów i trzy córki, z których dwie zmarły za jego życia. Opisywał szczerze radości i cierpienia stanu małżeńskiego; nazywał żonę „panem Kasią” (Herr Käth), zkąd wnosić można, że nie była potulną niewiastą; przyznawał jej wszakże zalety „pobożnej, wiernej żony, której zaufać może serce męża“. Oszczędnie prowadziła gospodarstwo. Luter pobierał 300 talarów rocznej płacy, ale do stołu zapraszał każdego, kto się nadarzył. Nie zostawił też majątku, więc po jego śmierci (1546), owdowiała B. znalazła się w ubóstwie; po zajęciu Wittenbergi przez zwycięskiego cesarza Karola V (1547) przeniosła się do Magdeburga, potem razem z Melanchthonem do Brunświku, wróciła do Wittenbergi i znowu opuściła to miasto z powodu zarazy w 1552 r.; życie zakończyła w Torgau. Przygnębiona biedą, udawała się z prośbami o wsparcie do elektora saskiego Jana Fryderyka i do króla duńskiego Chrystyana III, którzy też zasilali ją datkami, ale bardzo skromne-mi.—Kost lin: „Martin Luther“ 1875, Elberfeld, 2 t.; Hoffmann: „Katharina von Bora“; Meurer: „Katharina Luther“; Kuhn: „Luther sein Leben u. sein Werk“ 3 t.; Janssen: „Gesch. d. deutschen

T. K.

Boracyt (miner.). Minerał układu pozornie foremnego, według nowszych wszakże badań, składający się z cząsteczek rombowych. Najpospolitsze jego kształty są sześcian, granatoedr i tetraedr, zwykle w kombinacyach pierwszych dwóch form z ostatnią, pojedyncze, doskonale wykształcone, ale drobne, rzadko 1 cent. średnicy. Odłamu muszlo-wego, bez śladów łupliwości, kruchy; c. wł. 2.9—3; tw. 7; biały, często szarawy, zielonawy, żółtawy; blasku szklistego, dyamentowego; przezroczysty w rozmaitym stopniu, podwójnie łamiący światło; przez ogrzewanie nabiera elektryczności biegunowej. Według nowszych rozbiorów wzór jego empiryczny jest: Mg₇Cl₂B₁₀O₃₀, dawniej zaś przyjmowano: 2Mg₃B₈015 -J-MgCl₂ (chloroboran magnezu), co wymaga: 62.5 kwasu bornego, 26.9 maguezyi, 7.9 chloru i 2.7 magnezu; część wszakże magnezyi zastępowana bywa przez 1—2°/₀ tlenku żelaza. Pod dmuchawką stapia się ze wzburzeniem trudno w przezroczystą, żółtawą perłę na gorąco, tracącą przezroczystość po ostygnięciu; topiony z kwaśnym siarczanem potasu i fluspatem, barwi zawsze płomień dmuchawki na zielono; w kwasie solnym rozpuszoza się z trudnością, ale całkowicie. Znajduje się w Luneburgu i Segebergu, w zbitym i ziarnistym anhidrycie i gipsie; w Stassfurcie, w karnalicie.

Boraginites Heer, (paleont.), ob.Asperifolia-ceae.

Borago—B orak albo Ogórecznik. Rodzaj należący do rodziny roślin Ogórecznikowatych (Bo-raginaceae), mający cechy następujące: kielich 5-dziel-ny, korona kółkowa, z gardzielą o 5-u osklepkach łuskowatych i wykrojonych, z krajem wrębnym w 5 łatek jajowato-kończystych i roztwartych. Pręcików 5, osadzonych w gardzieli i wystających; nitki pręcikowe króciuchne, z przyrostkiem na grzbiecie chrząstkowatym; pylniki lancetowate, ostrokończyste, składające się w ostrokręg. Zalążnia 4-łatkowa; szyjka nitkowata; znamię pojedyńcze. Niełupki 4 odosobnione, osadzone na dnie podstawami wy-drążonemi i obwiedzionemi brzegiem wystającym. Są to zioła trwałe lub roczne. Znanych jest około 10 gatunków, z których godniejszy uwagi Borago officinalis L. — Borak lekarski. Ziele roczne. Korzeń prawie marehwiasty, gałęzisty, białawy, soczysty. Łodyga do 2' wzniesiona, gałęzista, soczysta, porosła włosami szczeciniastemi, kłującemi i odstającemu Liście nieco pomarszczone, całobrzegie ale lekko faliste, z wierzchu całe szczecinowatowłose, a spodem tylko po nerwach; przy korzeniowe przewrotnie jajowate, tępe i zwężone w długi ogonek; łodygowe mniejsze, bezogonkowe, wpółobejmujące i nieco więcej wydłużone; najwyższe zaś prawie sercowate, kończyste i obejmujące łodygę. Grona kwiatowe poodginane, później wydłużone, tęgo i ostro-szcze-ciste, z kwiatami długo szypułkowemi, przegięte-mi, jasno-niebieskiemi—o nitkach ku podstawie War

K. J.

And. S.

tołkowatych, ku wewnątrz 2-ramiennych, o odnóź-kach zewnętrznych naprzemianlegtych z osklepkami i skrzydłowatych, a wewnętrznych krótszych i dzierżących pylniki. Niełupki jajowe, tępe, cisawo-czar-ne. Ojczyzną jego Wschód, ale zdziczały stał się już dziś częstym chwastem po ogrodach, gdzie go

■7:J

%■

f/k :

tk

Fig. 62. Borago officinalis.

zwykle u nas jako strojny uprawiają. Woń świeżej rośliny ogórkowej podobna, a nawet i smak, choć nieco słonawy. Dawniej używano ziela i kwiatów Boraka—herba et flores Boraginis, jako kleistych, chłodzących i odmiękczających w zapaleniach; miejscami zaś młode ziele jadają, jako sałatę, lub jarzynę.    x A-

Borakowskij Grzegorz, pisarz dramatyczny małoruski (* 1846 r. w gub. Jekaterynosławskiej). Zamiłowany w mowie rodzinnej, jeszcze za czasów gimnazyalnych układał fraszki dramatyczne, w których sam występował na scenie amatorskiej, na korzyść swych uboższych kolegów. W r. 1864 wstąpił na wydział lekarski w uniwersytecie charkowskim i podczas studyów już pisywał i drukował artykuły wyborne z zakresu medycyny. Po ukończeniu kursów, dwa lata praktykował w gub. Wołyńskiej; potem, powróciwszy w strony rodzinne, został prezesem rady progimnazyum żeńskiego w No-womoskowsku. Tu napisał r. 1872 fraszkę p. t. „Hk-b æuHKbi qoüOBUKa MopoqyTb“ oraz dramat: „Ukt, æojih He Mae, to-8 cqacTbH Mbrnae” drukowany w czasopiśmie Jekaterynosławskiem „Orenb”. Pierwsze utwory B go, głównie zaś fraszki sceniczne, wogólności są słabe, natomiast dramata odznaczają się prawdziwą siłą twórczą. Najlepszym pod względem artystycznym jest „Mapyca Uypai“. * Boraks rodzimy, T i n k a 1 (miner.). Minerał układu jednoskośnoosiowego; kryształy zwykle słu-powate, krótkie, ale szerokie, o łatwiejszej łupli-wości kiinodiagonalnej; odłam muszlowy; c. wł.

1.7—1.8; tw. 2—2.5. Bezbarwny, zwykle żółtawo, zielonawo, lub szarawo zabarwiony, z blaskiem tłu*

Enorklopedra PowiMchna Iluitr. T. IZ

stym, przeświecający. Jest to kwaśny boran sodu z 10 cząsteczkami wody: Naj,B₄0₇-t-10H₂0, zawierający 16.26 sody, 36.59 kwasu bornego i 47.15 wody. Szybko ogrzewany rozpada się. Pod dmuchawką silnie się wzdyma, czernieje i ostatecznie stapia w przezroczystą bezbarwną perłę, barwiąc płomień czerwonawo-żółto. Zmoczony kwasem siar-czanym, lub topiony z fluspatem i siarczanem potasu, barwi płomień na zielono. Rozpuszcza się w 14 częściach wody zimnej. Występuje w postaci pojedyńczych kryształów i ziarn krystalicznych na brzegu wielu jezior Tybetańskich; znacznemi massami i w wielkich, do 7 cent. kryształach, na dnie płytkiego jeziora Clear w Kalifornii; na powierzchni ziemi z osadami soli w stanie Nevada. Używa się na wyrób boraksu oczyszczonego, używanego jako roztop przy otrzymywaniu wyższych gatunków szkła i emalii, oraz w lecznictwie.

Borany, ob. Bor.

Boras, przemysłowe miasto w Szwecyi, w dzielnicy Götarike, prowincyi Elfsborg, o 60 km. na wschód od Göteborga, nad rzeką Viske Elf, stacya drogi żelaznej, wielkie przędzalnie i tkalnie, a także farbiarnie i browary, szkoła techniczna i tkacka, 6,756 mieszk. Okolica malownicza i górzysta, pełna jezior, rzek i lasów.

Borassus L. W i no dań. Rodzaj palm, typ plemienia Borassineae. Ma kwiaty rozdzielnopłcio-we, w kolbie otoczonej kilkoma pochwicami niezupełnemu Męskie: bazie obłe ze zrosłych i gęstych łusk dachówkowatych; kwiaty przysadkowe, skupione w dwa szeregi, w dołkach i wystające z nich zwolna; kielich 3-wrębny; korona 3-dzielna; pręcików 6; nitki podstawami zrosłe; pylniki strzałkowate. Żeńskie: bazie mniej liczne, nie tak gęsto łuskowate, a po za łuskami kwiaty pojedyńcze, dwoma lub więcej przykwiatkami początkowo otulone; działek 3; płatków 6—9, ściśle skręconych; pręcików zro-nionych 6—9; zalążnia 3—a rzadko 2—4 komorowa; znamion bezszyjkowych tyle co komór. Owoc pestkowiec 3, czasem 2—4 pestkowy; środowocnia mięsisto-włóknista; pestki przewrotnie-sercowate, ścienione, drzewiasto-włókniste, w wierzchołku przedziurawione. Bielmo jednostajne, chrząstkowate, z czasem wydrążone. Zarodek wierzchołkowy. Znane są trzy gatunki, żyjące w Indyach wschodnich, na wyspach Moluckich i w Afryce podrównikowej.—Gatunek

1) B. flabelliformis L. Winodań wachlarzowa-ta, czyli palma winna. Kłodzina 30—100' wysoka, w odziemku 2', a pod wierzchołkiem 1 ' w średnicy, czasem naodwrót, a niekiedy w środku najgrubsza. Liści wieniec bogaty, niemal kulisty, a te 10' długie, dłoniasto wachlarzowate, fałdowane i jakby kapturkowate, na ogonkach silnych, półobło-rynien-kowych, na 1' długich, brzegiem haczykowato-cier-nistych. Pestkowce naprzód wartołkowate, 3-ścienne i zielone, dojrzałe zaś przypłaszczono-kuliste, pęp-czaste, wielkości głowy dziecięcia, wpodłuż rowkowane i ciemno-orzechowe. Śródowocnia początkowo mięsista, zczasem zsychająca się, słodka i miło wonna; pestki rogowato-drzewiaste. Ojczyzną jej Indye wschodnie, wyspy sąsiednie, oraz Sandwich-skie i Moluckie; gdzie sadzą ją nawet około dróg.

21

mimèM

'Ji

IV

Ulfy

IC’

■V

-ü ■

r-

I:

çâÉ

j&i

-'jVk.T-

mm

éÉ

V*

:»

■Ji\

P|

;-*-h

pi

V-

!lflg

szcza w suchotach płucnych, krwiopluciu i biegunkach krwawych. Drzewo nader twarde, do wyrobów różnych sprzętów służy; tylko sago z niej nie otrzymują, nie chcąc wyniszczać tak użytecznej pod in-nemi względami rośliny.—Gat. 2) B. tunxeata Boar. W. powłóczysta, różni się od poprzedzającej liśćmi płasko-wachlarzowemi, na ogonkach bezbronnych; pestkowcem 3-pestkowym, pestkami jajowemi, z jądrem białem, jadalnem, na podobieństwo koko-

J. A.

P. Chin.

Należy do najużyteczniejszych: z naciętych kolb męskich wytoczony sok zagęszczają w gatunek cukru czarniawego, albo też robią zeń wino, ocet, lub napój chłodzący; owoce bądź surowe, bądź pieczone jadają, a nawet robią z nich rodzaj ciasta, zwanego Punata, które, w postaci kostkowej zasuszone, na czas dłuższy zachowują; jądra niedojrzałe, surowe i ich rostki za przysmak mają. Ma i lekarskie zastosowanie ta użyteczna roślina: gdyż tak soku, jako i cukru używają w wyniszczeniach, zwła-

piiifjiijj

liii

3TTO.

Kf'.f

..

ii; .-

piapKr jfi

i Hi

f%l

il

ii

. ï.,

li

[M

»If

Ei »-

r-|

NHiüi

ii

Fig. 63. Borassus.

i su. Rośuie w Indyach Wschodnich i używa się jak wachlarzowa.—Gat. 3) B. aethiovica Mart. W. murzyńska. Kłodziua nader wyniosła, środkiem najgrubsza, bliznowata. Liście z blaszką wachlarze -watą, jajowato-okrągławą, do połowy wielowrębną, z łatami lancetowato-sierpowatemi, 5—12' długości; ogonek równy blaszce, ciernisto-ząbkowy; pochwa zaś utkana z włókien siatkowatych. Pestkowce bezszy-pułkowe, wielkości i woni melona, okrągławo-jajowe, pomarańczowe, słodkie. Pestki 3 bardzo twarde, ściśniono-jajowe, włóknisto-drzewiaste. Rośnie w bliskości morza, w Afryce zachodniej — w Senegam-bii. Murzyni podobne użytki z tej palmy ciągną, jak indyanie z wachlarzowatej, prócz tego bielmo w pół dojrzałe i jeszcze na wpół ciekłe uważają za rozweselające, używają go za napój, podobnie jak Kokosu; owoce i młode pędy obracają na pokarm, a z włókien pochwowych robią sznury i różne tkaniny.

Borastus Grzegorz (* 1584 f 1656), doktór prawa i teologii, rodem Szwed z Norköping, przybywszy do Polski z Zygmuntem III, pobierał nauki w akademii wileńskiej, został potem kanonikiem krakowskim i warmińskim. Wybornie władając językiem łacińskim, pisał dużo utworów prozą i wierszem, głównie w obronie Zygmunta III i na jego pochwałę. Oto ważniejsze: „Panegyricus Sigismun-di III Poloniae et Sueciae régis“ (Wilno, 1611), „Oratio J. Skytte calumniis adversus Sigis. III, discussa“ (1618), „Calumniae orationis maledicae adversus Sigis. III“ (Fryburg, 1620), „Eventilatio literarum Bas. Goliński“ (Bruńsberg, 1623), „Censura ad pa-negyricum in laudem Gustavi Adolfi... ab Elia de Nukrois [Krusius]... evulgatum“ (1628), „Gratulatio cardinalitii honoris... Antonio Sanctacrucio.. . habita“ (Warszawa, 1630), „Causae, ob quas Carolus Gustavus Joannem Casimirum bello adoriri coactus, limatae et eliminatae” (Lublin, Gdańsk, i b. m.).

Boratyni, Titus Livius, znany głównie jako dzierżawca mennic za Jana Kazimierza, był włochem z pochodzenia, lecz osiadłszy w kraju r. 1658 spolszczał dotyla, że nawet podpisywał się Boratyni, może dla zbliżenia nazwiska swego do nazwiska polskiej rodziny Boratyńskich. Na liście pisanym po włosku 1 października 1672 r. z Warszawy do sławnego matematyka francuskiego Boul-liaud (Bullialdus) podpisał się Tito Livio Burattini, i to jest pierwotna forma jego nazwiska, gdyż stoi w związku z włoskim rzeczownikiem burattino, (osóbka z drzewa lub tektury: maryonetka). List ten obszerny, ogłoszony w dziele: „Libri, Hist, des sciences mathématiques en Italie“ t. I. str. 218, rzuca światło na naukowe stanowisko B-go i stosunki jego z ludźmi uczonymi owego czasu. Jako uczonego poznajemy go także z drugiego listu, pisanego do Heveliusa, a ogłoszonego przez tegoż w dziele: „Anuus climactericus“; w liście tym ocenia B. sposoby robienia podziałów w narzędziach astronomicznych. Z listów tych pokazuje się, że działalność jego mennicza była tylko praktycznem zastosowaniem jego zdolności naukowych. Z listu pisanego do Ismaila Boulliaud dowiadujemy się, że napisał dziełko o dioptryce, w którem jest pomieszczo-

na nauka o płaszczyznach; że wiadomości swe zużytkował praktycznie, robiąc soczewki z szkła i kryształu górskiego do narzędzi optycznych i okularów; donosi między innemi, że dla sprowadzenia wody do ogrodu przy wzniesionym nowo w Warszawie pałacu podskarbiego Morsztyna, zbudował maszynę hydrauliczną, działającą przy pomocy wiatru, a dostarczającą 4 do 5 tysięcy beczek wody na dobę; w końcu skarży się na brak czasu do prac naukowych, bo król mianował go komendantem Warszawy, który obowiązek jest bardzo uciążliwy.

mogły tylko mieć kurs przymusowy. Szelągów tych małych wybito w pierwszej seryi od r. 1659 do 1661, za milion ówczesnych złotych, a w drugiej seryi od 7 kwietnia 1663 do 7 listopada 1666, wybito ich za 6,690,822 złotych ówczesnych. Pierwsza serya była bita w Ujazdowie pod Warszawą, a od r. 1660 także w Krakowie; szelągi więc z r 1659 wyszły wszystkie z mennicy ujazdowskiej. Szelągi drugiej seryi były bite w Ujazdowie i Krakowie; od r. 1664 do 1666, głównie w Brześciu, pod nadzorem Cyrusa Bandinelli.

Boratyńscy, herbu Korczak, rodzina szlachecka polska z ziemi przemyskiej. W XIV w. Dymitr de Boratyn, kanclerz ziemi ruskiej (1374), miał siedmiu synów: Jurgę, Sieńka, Fedasa, Iwaszkę, Demkę, Dymitra i Wasyla. Od różnych posiadłości, odziedziczonych po ojcu, przezwali się oni Mal-czyckimi ( Malcice ), Dąbkowskimi ( Dąbkowiee ), Tomanowickimi (Tomanowice), Hankowickirai (Han-kowice), Michałowskimi (Michalewice). Najmłodsi synowie, Dymitr i Wasyl, podzielili się Boratynem i zwali się de Borathin (Boratyńscy). Dymitr zmarł bezpotomnie, Wasyl miał tylko dwie córki: Asię i Maruchnę. Asia wyszła naprzód za kniazia Prze-

dzielnickiego, potem za Krasnopolskiego h. Topór; Maruchna zaś naprzód za Krezę, potem za stryja swego Iwaszkę, właściciela Hankowie. Iwaszko miał z nią dwóch synów: Steczkę i An-drejkę. Maruchna wniosła mężowi Boratyn, dla tego pisali L się obaj Boratyńskimi.

Jan B. (f ?) i brat Pipll jego Andrzej (f 1514) odgrywają już rolę znaczniejszą. W roku 1502 walczą obaj na Woloszczyźnie, Jan ratuje otoczonego wrogami hetmana Lanckorońskiego. W latach 1513 i 1514 biorą udział w wojnie moskiewskiej. Podczas szturmu na Opoczkę Andrzej został raniony i umarł w Wilnie. Jan odwiózł zwłoki brata do Przemyśla. Ożenił się po potrzebie z r. 1502 z Fredrówną z domu Bończa, z którą miał trzy córki i syna Piotra. Córki: Katarzyna i Barbara wyszły za dwóch Orzechowskich,j Zotia za Zamiechowskiego. Piotr B. (* 1509—f Ï558) kształcił się za granicą, uchodził za wielkiego znawcę prawa, jak podaje Przyłuski w przedmowie do statutów; był w istocie znakomitym mówcą.

j. v.

Nie można mu odmówić zręczności w wyniesieniu się nad zwykły poziom; krótko po swem przybyciu do Polski w r. 1658 udarowany starostwem Osieckiem, zaszczycony tytułem sekretarza królewskiego, zaliczony do szlachty, mianowany nieco później przez króla Michała komendantem miasta Warszawy, pamiętał na tych stanowiskach przedewszystkiem o zrobieniu majątku. W jaki sposób pracował nad zebraniem dostatków, pokazuje się z niezupełnie przyzwoitego wyzyskania kontraktu na dzierżawę mennic. Trudno nam dziś zrozumieć, jakiem czołem i jakiemi drogami ten człowiek doszedł do tego, po zarobieniu już na krzywdzie kraju około miliona, iż na pokrycie mniemanych strat z zamknięcia mennic, pozwolił mu sejm prowadzić na własny rachunek mennicę, kiedy wszystkie mennice krajowe uchwałą sejmową z r.

1667 były zamknięte; pozwolono ten zysk z bicia monet ciągnąć nawet pod innem panowaniem, i nawet jego spadkobiercom po jego śmierci, zaszłej w r.

ft f

fik.

1682, aż do r. 1687, choć znów w r. 1685 były inne mennice zamknięte. Cyfrę jego T. L. B. znajdujemy na monetach złotych, srebrnych i miedzianych, bitych pod jego zarządem od r. 1658 do r.

ira?

for v

1687.—Prace naukowe B-go wymienia Żebrawski w „Bibl. nauk matematycznych“, jednę z tytułem:

„Misura universale“, ogłoszoną w Wilnie w drukarni 00. Franciszkanów w r. 1675, drugą p. t.

'■V

J. p.

„La Bilacia“, zachowaną w rękopisie, w bibliotece narodowej, w Paryżu. Po polsku ogłosił: „Informa-cya o mennicy szelągowej” w r. 1663, i w dru-giem wydaniu w r. 1664.

Fig. 64. Boratyński Piotr.

Augusta. Ale, przyczyniwszy się jeszcze*do uspokojenia spraw wołoskich w r. 1557 — 1558, umiera w młodym wieku, pięćdziesiątki nie dobiegłszy, w środę przed oktawą Bożego Ciała w roku 1558. Piotr B. pozostawił syna Jana, chorążego przemyskiego,

Boratynki, jest nazwa małych szelągów szcze-romiedzianych, od r. 1659 do 1666 pod kierunkiem Boratyniego, tego człowieka do wszystkiego, bitych, a nazywano je tak dla odróżnienia ich od szelągów miedzianych—cięższych, bitych w r. 1650 w Bydgoszczy. Była między niemi znaczna różnica, bo bydgoskie, cięższe będąc, dorównywały prawie kursem wartości użytej na nie miedzi. Szelągi zaś bite na mocy nowej uchwały pod kierunkiem Boratyniego lżejsze były, bo bito ich sztuk 150 z grzywny, czyli 300 sztuk z funta miedzi. Grzywna miedzi, w wybitych małych szelągach, miała więc legalną wartość ówczesnych 50 groszy, bo liczyły się trzy szelągi na grosz, choć grzywna miedzi Bierze udział we wszystkich najważniejszych spra-niebitej tylko llj₁ grosza kosztowała. Wielki ten wach pierwszego dziesięciolecia rządów Zygmunta zysk z wybijania zachęcił niejednego oszukańca do pokątnego bicia szelągów, co je jeszcze bardziej w oczach ludzi uczyniło wstrętnemi; podróbki ówczesne łatwo poznać po niedołężnej i partackiej robocie.- Dla małej swej wartości wewnętrznej B.

żonatego z Barbarą ze Strzelczysk, ale bezpotomnego. Na nim ród B-ich wygasł. Boratyn przeszedł na Krasnopolskich, którzy pisali się także czasem Boratyńskimi. W wieku XVII nazwisko B-ich napotykamy nieraz na Rusi (Kilian, Piotr, Hiacynt, cześnik sanocki, porucznik chorągwi Jana Gnińskie-go pod Wiedniem 1683; Marcin, skarbnik sanocki);

Niemczech i największego zgęszczenia dróg żelaznych; składa się z kilku części, biorących nazwę od kopalni węgla kamiennego, który jest głównym przedmiotem zajęcia ludności. Oprócz tego są tu huty cynkowe, walcownie żelaza, kilka kościołów, ratusz, szpitale i 24,600 mieszk. Roczna produkcya węgla kamiennego dosięga 25 mil. cnt.

Borboryanie v. Borboryci (od wyrazu greckiego ßopßopooc = kał, błoto), zwani także kodyana-mi, w Egipcie stratyotykami, niekiedy zachejczyka-mi, barbelitami, barbeliotami, sekundyanami i so-kratykami, stanowili oddzielną sektę gnostyków. Sama już nazwa b o r b o r y c i, t. j. „ludzie błota“ znamionuje ohydny ich charakter. Dopuszczali się oni na swych schadzkach tak wyuzdanej rozpusty, że Epifaniusz, który wiadomość o nich powziął z ich ksiąg i od kobiet egipskich, wahał się, czy przystoi wyjawiać ich bezeceństwa, uczynił to jednakże dla przestrzeżenia innych. Poprzestaniemy tu jedynie na zaznaczeniu, że najprzeciwniejsze naturze wszeteczeństwa uważali oni nie tylko za godziwe, ale nawet za obowiązkowe; przedewszystkiem zaś panowała u nich wspólność kobiet. Z drugiej strony przeciwni byli mnożeniu się rodu ludzkiego. Nieprzyjaciele postu i wszelakich umartwień, pielęgnowali ciało ze starannością wyszukaną. Uznawali oni Pismo św., ale wykładali je po swojemu. Obok Biblii mieli jeszcze wiele pism apokryficznych, jak np. „Pytania Maryi“, „Objawienia Adama“, fałszywe ewangelie. Uczyli, że jest ośm niebios, i że w każdem z nich rządzi oddzielny książę. W sió-dmem np. miał panować Sabaot, w postaci osła, czy też wieprza. Uważali go za stworzyciela ziemi i siedmiu niższych niebios. W ósmem niebie władał Barbelo, ojciec wszech rzeczy i Chrystusa, który nie wziął natury ludzkiej z Maryi, lecz miał ciało tylko pozorne. Odrzucali zmartwychwstanie ciała, dusza zaś ludzka dopiero po rozłączeniu się z niem i po przewędrowaniu wszystkich niebios aż do ósmego, miała dopiero znaleźć spokój. — W wieku XVI nazywano B-ami pewny odłam mennonitów, a w XVII waterlandczyków w Holandyi. („Eucykl. kościelna“).

Borby, miasto w pruskiej prowincyi Szlezwi-cko-Holsztyńskiej, regencyi Szlezwickiej, okręgu Eckernförde, nad odnogą morza Bałtyckiego Eckernförde, przy drodze żelaznej Kiel-Flensburg, pamiętne zwycięstwem fi >ty szlezwicko-holsztyńskiej nad duńską, przyczem okręt liniowy duński „Chry-styan VIII“ wyleciał w powietrze (5 kwietnia 1849). Są tu także kąpiele morskie, z falą średniej mocy; urządzenia bardzo skromne, pobyt tani, frekwencya

And. S. i t)r. A. P.

And. S.

Niesiecki zna B-ich w ziemi orszańskiej. Linia wszakże znakomitych w dziejach XVI w. B-ich wygasła z Janem, synem Piotra (Liske: „Akta grodz, i ziem“. „Acta Tomiciana“; Szujski: „Scriptores rerum polonicaruin“, t. I; Małecki: „Wybór mów staropolskich“; Korzeniowski: „Orichoviana“, „Epi-stolae Zebrzydovii“, „Epistolae Hosii“; Bukowski:

L.F-1.

„Dzieje reformacyi“; Przezdziecki: „Jagiellonki“.

W. O.

Boratyński, malarz polski, pomiędzy latami 1850 a 1856 bywał w Warszawie, głównie zaś za granicą, we Włoszech pracował, robił portrety, krajobrazy, był bardzo wielostronny; manierę miał szeroką, śmiałą.

Borawski Jan, kaznodzieja polski wyznania ewangelickiego, pastor zboru brudnickiego (Strasburg) w Prusach, w początkach XVII wieku. W r.

P. Chm.

1613 ogłosił: „Słup solny, t. j. kazanie na pogrzeb ks. Andrzeja Glińskiego, konfesyi auszpurskiej ministra wiernego uczynione“ (Wilno). W 1621 wyszła jego praca w formie dramatycznej, p. t. „Apel-lilicus ceramubolcus sive Theatrum diabolicum“, którą też i po polsku ogłosił on sam, czy też kto inny—„Sejm piekielny straszliwy i examen księcia piekielnego, albo słuchanie liczby czartów, co który zrobił na świecie za te lata od strącenia ich z nieba aż do dnia sądnego“. Na trzy bardzo długie akty podzielona wystawia (wedle Juszyńskiego) „djabłów szczęście, upadek, zasadzki na duszę, piekło, wszystkie potępieńców męki, straszydła piekielne i całe królestwo Plutona“; autor oświadcza, że celem jego była „poprawa obyczajów“.

W. Q.

Borawski Aleksander, rzeźbiarz polski (* w Warszawie w r. 1861). Kształcił się w rysunku w szkole rysunkowej warszawskiej, następnie w rzeźbie w Paryżu, pod Godebskim, wystawiał w Salonie paryskim. W Towarzystwie szt. piękuych w Warszawie były B-go rzeźby: w r. 1885—portret młodzieńca, medalion; 1886—głowa murzyna, płaskorzeźba; 1887—portret męski i „Amen“; w 1888— portret damy, medalion; „Kobieta dźwignią“ grup-pa z gliny palonej; portret chłopca, płaskorzeźba z gipsu; „Strudzona prządka“, płaskorzeźba z gliny palonej; „Żniwiarka“, płaskorzeźba z gliny palonej 1890 r. — W sposobie modelowania B. ma dużo wytworności i uczucia.

Borch Jan Jędrzej Józef (* ok. r. 1715—

Borbâs Wincenty, botanik węgierski (* 1843),    600 osób.

taniczne Thomego.

jest profesorem nauk przyrodzonych w szkole realnej w Budapeszcie. Napisał po węgiersku bardzo f 3 października 1780), kanclerz wielki koronny, wiele rozpraw pomniejszych z zakresu roślinoznaw- Syn Jerzego, pułkownika wojsk litewskich, rozpo-stwa, a poświęconych głównie florze krajowej, które czął zawód publiczny od posłowania na sejmy, 20 pod względem naukowym stoją na wysokości wie- listopada 1744 otrzymał nominacyę na podkomo-dzy dzisiejszej; nadto zaś przetłómaczył dzieło bo- rzego inflanckiego. Był stronnikiem dworu Augusta III, popierał królewicza Karola w celu zapewnie-

ßor'0301, g mna w pruskiej prowincyi Nadreń- . nia mu księstwa kurlandzkiego, jeździł nawet w tej skiej, regencyi Diisseldorfskiej, powiecie Esseńskim, | sprawie jako pełnomocnik Rzplitej do Petersburga, śród najbardziej przemysłowej okolicy w całych ' Posłował na sejm konwokacyjny z r. 1764, stając po

(1654) przyjmował odważnie udział w leczeniu chorych, kiedy inni sławniejsi koledzy ratowali się ucieczką. Był później przez lat pięć ochmistrzem synów Joachima Gersdorffa i zawiadywał jego pracownią chemiczną. Za waleczność podczas obrony Kopenhagi przed Szwedami, został po zawarciu pokoju (1660) nagrodzony przez króla mianowaniem na profesora zwyczajnego filologii i nadzwyczajnego botaniki i chemii z pozwoleniem stu-dyowania jeszcze przez dwa lata za granicą. Podróż ta potrwała lat sześć i podczas niej został on doktorem medycyny w Angers. W 1666 rozpoczął urzędowanie profesorskie. Aczkolwiek główna jego działalność odnosiła się do wydziału lekarskiego i nauk na nim wykładanych, musiał się zadawalniać stanowiskiem na fakultecie (podrzędnym) filozoficznym, gdyż medyczny był całkowicie zajęty przez rodziuę Worms ów i Bartholinów (ob.). B. zażywał jako botanik, chemik, filolog i historyk wielkiej wziętości we własnym kraju i zagranicą. Kiedy pod kierunkiem Steno na uczył się anatomii, odkrył kanaliki łzo we. Szczególniej wszakże zajmował się studyami alchemicznemi; za jego poparciem awanturniczy wytwórca złota Burrhi uzyskał wstęp do króla i niezasłużone zaufanie. Trwałą zasługą B-a jest założenie po dziś dzień istniejącego „Collegium Borriehii“, wspierającego dzielnych studentów i młodych uczonych. Z pomiędzy licznych pism jego (wyliczonych w Ingers lewa „Danmarks Lae-ger“ I, p. 492), zasługują na uwagę: „Hermetis Ae-gyptiorum et Chemicorum sapientia ab Herm. Con-ringii auimadversionibus vindicata“ (Kopenhaga, r. 1674); „Docimastice metallica“ (1678); „De plan-tarum indigenarum usu in medieina“ (1688); „De lapidum generatione in macrocosmo et microcosme“; „Conspectus scriptorum chemicorum“ (1697). F_n-Borcłiardt Karol Wilhelm, matematyk niemiecki (* 1817 w Berlinie — f tamże 1880). Od roku 1856 do śmierci był współwydawcą najpoważniejszego dziennika matematycznego, założonego przez Crellego p. t. „Journal für die reine und angewandte Mathematik“, wychodzącego w Berlinie. W dzienniku tym ogłosił on przeważną część swoich prac naukowych, które odnoszą się do teo-ryi funkcyj symetrycznych (funkcye tworzące B-a), do teoryi równań, do metody najmniejszych kwadratów, do teoryi powierzchni. W Nr. 80 wydawanego przez siebie pisma ogłosił niezmiernie ciekawą korespodencyę naukową Legeadre’a i Jacobiego.

stronie partyi hetmańskiej; rychło przecież pogodził się z tryumfami Czartoryskich i pozyskał zaufanie Stanisława Augusta. 9 sierpnia r. 1765 zostaje wojewodą inflanckim, w październiku 1767 otrzymuje pieczęć mniejszą koronną. Wierny królowi, uległy Repninowi, konfederacyi barskiej był przeciwny. Posiadał liczne starostwa i oba ordery polskie. W marcu r. 1780 został kanclerzem wielkim koronnym. Z żony Ludwiki Zybergówny, starościan-ki bolnickiej, miał synów: Michała Jana, wojewodę bełskiego i Józefa Henryka, oraz córkę Izabelę, wydaną za kanclerza litewskiego, Kazimierza Konstantego Platera (Bartoszewicz w „Enc.

w. s.

Org.“., IV, 79).

Boroh Michał Jan (* 175] —f 1810), wojewoda bełski. Syn Jana Jędrzeja Józefa, kanclerza koronnego, w młodym wieku wszedł do wojska, 8 sierpnia 1772 objął ustąpione mu przez ojca starostwo lucyńskie w Inflantach. W latach: 1776, 77 podróżował po Sycylii, gdzie za pomocą barometru mierzył wysokość Etny; zwiedził też Maltę, wszędzie zaś zajmował się studyami przyrodniczemu Wrażenia z podróży i spostrzeżenia naukowe wyłożył w dwóch dziełach francuskich, ogłoszonych w r. 1780, 1782. Po powrocie do kraju został generał-lejtenantem w wojsku narodowem, oboźnym wielkim lit., a od cesarza Józefa II 28 marca 1783 dostał przywilej na hrabstwo państwa rzymskiego. W r. 1786 posłował na sejm, w lutym 1787 został wojewodą bełskim. Był niesłychanie próżnym; od r. 1787 zarzucał Stanisława Augusta listami z prośbą o order Orła białego, osobiście nawet w interesie tym do Warszawy zjeżdżał. Zarzucał też króla prośbami o urzędy i ordery dla przyjaciół; dla siebie domagał się podczas sejmu wielkiego najprzód województwa trockiego, później inflanckiego. Gdy ostatnie otrzymał Felkerzamb, B. wystosował w r, 1791 do Stanisława Augusta list z wymówkami i rezygnacyą z województwa bełskiego. Usunąwszy się od życia publicznego, osiadł w swych dobrach białoruskich Warklanach i oddał się autorstwu. Zaleski: „Korespondencya krajowa Stanisława Augusta“, Poznań, 1872, str. 184; Bartoszewicz, w „Enc. Org.“, IV, 73).

Boroh Michał (* 11 stycznia 1806—f 27 października 1869), hrabia, marszałek szlachty gubernii witebskiej. Był wnukiem kanclerza wielkiego koronnego, synem Józefa Henryka, posła inflanckiego na sejm wielki, marszałka szlachty gubernii witebskiej. Ogłosił pisma: „Dwa słowa o Dźwinie“ (Wilno, 1843, odbitka z „Rubona“); „Żywot Przedzi-sławy księżnej połockiej“ (1844, w „Rubonie“ i „Roczniku literackim“ Podbereskiego) i t. p. Tłómaczył na język fr. „Dziady“ i „Farysa“ Mickiewicza, oraz „Świętą rodzinę“ Bohdana Zaleskiego. Zaślubił Maryę Kossak, z której zostawił potomstwo, stanowiące linię pierską, w odróżnieniu od warklańskiej, pochodzącej od Michała wojewody bełskiego,—(Borkowski: „Rocznik szlachty polskiej“, Lwów, 1881).

w. s.

S. D.

Bcrc:any. Wieś w gub. kowieńskiej nad Wilią, blizko miasta Janowa, 27 wiorst od Kowna, posiada źródło siarczane. Był tu niegdyś zakład kąpielowy, zniszczony przez wylew Wilii. — Por.:

A. Adamowicz: „O wodach mineraluych w gubernii kowieńskiej“.—„Pamiętn. tow. lek.“. Warsz., 1851,

t. 26.

Dr. A. P.

w. s.

Borciańskie starostwo w województwie wileń-skiem, powiecie lidzkim. (Obecnie gub. wileńska). Borda-Siro, lekarz (* r. 1761 w Pawii), uczeń Boroh, vel Borrich Ole lub Oluf (inaczej Tissota i Piotra Franka, profesor farmakolo-Olaus Borrichius), (* 1626 w Jutlandyi — f gii, zdobył sobie olbrzymi rozgłos jako lekarz prak-1690). Uczył się (1644 — 1650 r.) w Kopenhadze, ! tyczny; gorący zwolennik poglądów Rasorego szczególniej medycyny. Podczas morowej zarazy (o bodźcach i przeciwbodźcach: „Stimulo e contrą-

Fu.

S. K.

J. u.

F-n.

stimulo“) i śmiały w stosowaniu leków jadowitych, wywierał wpływ niemały na współczesnych (f r.

1824). Z drukiem ogłoszonych prac na szczególuą wzmiankę zasługuje: „Primae lineae topographiae medicae agri Ticinensis“ 1817.

Lorda Jan Karol, matematyk i marynarz francuski (* 1733 w Dax w departamencie Landes—f 1799). Otrzymał wykształcenie u jezuitów w la Flèche, a następnie wstąpił do korpusu inżynierów.

Już w r. 1756 za rozprawę o ruchu pocisków został członkiem akademii nauk, a jako adjutant marszałka Mallebois miał udział w bitwie 1757. W r.

1767 przeszedł do marynarki, a w r. 1771, jako dowódca eskadry, odbył podróż do Ameryki w celu wypróbowania zegarów morskich, przyczem poprawił długość i szerokość geograficzną wielu wysp i wybrzeży, rezultaty zaś tej podróży ogłosił w dziele „Voyage fait par ordre du roi en 1771 et 1772 en diverses parties de l’Europe et de T Amérique“

(2 t., 1778). W r. 1776 wydał kartę wysp Kanaryjskich i wybrzeży afrykańskich. W r. 1777 i 1778 jako generał-major wojsk morskich miał udział w wojnie amerykańskiej, a w r. 1782 w powrocie z Martyniki dostał się do niewoli angielskiej, z której oswobodzony, jako naczelnik dywizyi w mini-steryum marynarki i członek instytutu, zajmował się gorliwie pracami naukowemi. Jest założycielem francuskiej szkoły budowy okrętów; planom jego zawdzięcza marynarka fraucuska jednostajność w budowie okrętów, a stąd dokładność manewrów floty.

Zbudował i ulepszył znaczną liczbę przyrządów do pomiarów precyzyjnych, a mianowicie kątonrar astronomiczny, używany długo przez żeglarzy, koło refleksyjne i repetycyjne. Przyrządy jego do pomiaru podstawy sieci tryangulacyjnej, które dozwalały dokładnie uwzględniać temperaturę, zostały korzystnie użyte przy ówczesnych pomiarach francuskich południka, a w ogólności miał ważny udział przy wprowadzeniu miar i wag metrycznych. Oznaczył nową metodą długość wahadła sekundowego, a znaną też jest jego metoda podwójnego ważenia. Jego „Tables trigonométriques, décimales i t. d.“ wydał Delambre w r. 1801.

Bordas - Demouliu (* 1798 — f 1859), filozof-marzyciel francuski, apostoł neokartezyanizmu, przeciwnik wszechwładnego wówczas Cousin’a, niefortunny reformator chrześcianizmu, autor dzieł: „Le Cartésianisme ou la véritable renovation des sciences“ etc. Paryż, 1843, 2 t.; „Mélanges philosophiques et religieux“ (1846, 2 t.); „Les pouvoirs constitutifs de l’Eglise (1855); „Essais sur la reforme catholique“ (1856). B. starał się godzić dogmaty religijne z postulatami rewolucyi francuskiej; kościołowi zalecał zdemokratyzowanie, wyrzeczenie się autokracyi i postępowanie ręka w rękę z oświatą świecką; księża mieli być wybierani przez lud, biskupi przez proboszczów i t. d., papież zaś w sprawach dogmatycznych miał się odwoływać do uznania wiernych. Dzisiejszy kościół, według B-a, dlatego, że jest rzymskim, nie może być katolickim, czyli powszechnym. W filozofii, biorąc za podstawę Des-cartès’a, B. wygłasza poglądy idealistyczne. Idea, nie jest czemś odrębnem od bytu (Platon), ani też czystą abstrakcyą (Kant), ale jest bytem i byt jest ideą. Myśl jest substancyą i substancya jest myślą. Znać ducha, jest to znać substancyę, a więc świat, człowieka i Boga. Dualizm Kartezyusza u B-a rozpływa się w idealizm o dwóch zasadach bytu: zasadą bytu materyalnego jest idea wielkości, zasadą bytu moralnego — idea doskonałości, ale i pierwszemu nie jest obcą ta ostatnia, inaczej bowiem nie mógłby istnieć. Jedną zaś i drugą ideę wykrywa metafizyka, jako prawdziwa nauka nauk, uchylająca pretensye mechaniki i matematyki do objaśnienia zjawisk materyalnych. B. żył i umarł w nędzy, kochając przedewszystkiem niezależność. Zostawił ucznia F. Huet’a, który wydał „Histoire de la vie et des ouvrages de B.—D.“ (Paryż, 1861). W tymże roku, w 2 t. wyszły „Oeuvres posthumes de B.—D.“ Nowo-kartezyanizm B-a znalazł i później jeszcze kilku zwolenników w Belgii.—(Callier, J. Delboeuf, Merten i in.).

Borde, inaczej Boorde Andrzej, znany też pod nazwiskiem Perforatus, angielski lekarz i popularyzator medycyny z połowy XVI w., promowany w Montpellier (1542 r.), nauczał w uniwersytecie w Oksfordzie. Podług niektórych biografów miał być lekarzem Henryka VII. Z jego jakoby licznych pism podaje Jourdan (Biographie mód. II), tylko: „The breviarie of health“ (Oksford, t. I, 1547, t. II, 1577); oraz „Compendyous regiment or dietary of health made in mont Pyllor“ (1562, widocznie pośmiertne wydanie, gdyż B. zmarł 1549 roku).

Bordeaux, jedno z największych i najważniejszych miast francuskich, stolica departamentu Ży-rondy (Gironde).—Wzrost, znaczenie i zamożność miasta zależały od zbiegu dodatnich czynników, jakiemi niewiele nawet pierwszorzędnych osad ludzkich poszczycić się może.—Przedewszystkiem leży ono nad szeroką i głęboką Garonną,—a chociaż odległość od jej uścia wynosi tu 96. km., to jednak dzięki przypływom, sięgającym do samego B., nawet dalej, mogą przybijać do tutejszej przystani największe statki morskie, tak pasażerskie, jak i handlowe.—Po wtóre,

B. leży w obliczu otwartego i najważniejszego dziś oceanu, jakim jest Atlantyk, ma przeto wyższość nad portami mórz wewnętrznych, zamkniętych—jakiemi są np. porty Bałtyku lub morza Śródziemnego. — Następnie klimat tej części Francyi należy do naj-łagodniejszch w strefie umiarkowanej i wielce sprzyjał osadnictwu. Średnia roczna temperatura wynosi -1- 12.8° C. temperatura najchłodniejszego miesiąca — + 5.6° najcieplejszego = + 20.6°, śnieg i mrozy prawie nieznane; opad roczny 820 mm., wiatry panujące przychodzą od Atlantyku, są więc wilgotne i powodują bujny wzrost roślinności. Wreszcie nie można nie wspomnieć, że B. jest ogniskiem słynnych winnic, które, zwłaszcza na lewym brzegu Garonny, otaczają miasto szerokim łukiem i dostarczają mu najważniejszego artykułu handlowego.—Z tych wszystkich względów było B. zawsze miastem głów-nem, tak wybrzeży francuskich Atlantyku, jak i leżących w głębi krain, czy to za czasów galskich, jako Burdigala biturygów, czy za epoki rzymskiego panowania, jako stolica Akwitanii, czy za najazdu

anglików w chwili największego rozwoju ich potęgi | stosunkowo ubogie. — Pod względem handlowym na lądzie stałym, czy też wreszcie w dobie obecnej, j i przemysłowym zajmuje w kraju jedno z najwy-— Przytem B. należy do rzędu tych portów mor- j bituiej szych miejsc—zostaje w żywych stosunkach z An-skich, poza któremi w głębi leżą znaczne miasta, glią, Europą północną i portami zaeuropejskiemi; wy-warunkujące poniekąd byt i rozwój ich dalszy. Jak j wozi wino i wszelkie produkty bogatego dorzecza poza Hawrem leżą Rouen i Paryż, jak poza Marsy- | Garonny, dowozi mu węgiel kamienny, drzewo i to-lią leży Lyon, a poza Nantes leżą Tours i Orlean, ¹ wary zamorskie, buduje statki i machiny parowe, tak i poza B. leży Tuluza. — W nowszych czasach ¹ rafinuje cukier, wyrabia koniaki i likiery i t. p.— głównym bodźcem wzrostu i rozkwitu B. stało się j Że dziś B. w rzędzie portów francuskich nie zajmuje odkrycie Ameryki, które punkt ciężkości obrotów i już naczelnego miejsca, jak to było w XVIII w., to handlowych przeniosło z mórz zamkniętych na jest to skutkiem przesunięcia się punktu ciężkości otwarte. Ważnym dalej momentem było zbudowa- interesów państwa więcej ku północy nad kanał nie kanału Langwedockiego (du Midi) w XVII stu- La Manche i ku południowi nad m. Śródziemne: leciu,—kanał ten bowiem przedłużył spławną linię ! tam wzrósł szybko Havre, bliższy Anglii i środka Garonny ku wschodowi i połączył Atlantyk z m. Europy—tu Marsylia, bliższa północnej, ważnej dziś Sródziemnem i uściem Rodanu. — Nakoniec wiek dla kraju Afryki i bliższa Suezu; gdy tymczasem XVIII przysłużył się miastu uregulowaniem ko- B., lezące bardziej peryferycznie, usunęło się nieco

ii

fil

ii?

■ÿ

.it

ilu

m i

Mi .

«!

Mi

nr

r-

.u

wm

••mu

IM

ii

IM

s i.i

li

: if

i;

i¹

ne

mm

tawn

y.

kit

n

;ł

HÜ

Fig. 65. Moat w Bordeaux.

na bok, mimo to jednak zajmuje trzecie miejsce po wspomnianych dwóch portach, co do obrotów handlowych.—B. składa się z dwóch części: starego miasta, z ulicami wązkiemi, krętemi, oraz nowej dzielnicy, prawidłowo i wspaniale zabudowanej.—Na przeciwległym prawym brzegu rzeki leży przedmieście La Bastide.—Z gmachów wyróżniają się: pałac arcybiskupi, gotycka katedra z XI w., kilka pięknych kościołów, między któremi „eglise de Collège“ z grobem Montaigne’a,—ratusz, gmach giełdy, zamek, wielki teatr, szczątki dawnego amfiteatru, tak zwany pałac Gallijski, najważniejszy zabytek z czasów rzymskich.—B. jest siedliskiem najwyższych władz departamentalnych, arcybiskupa, okręgu marynarki, konsystorza protestanckiego, sądu wyższego i filii banku francuskiego; posiada nadto uniwersytet, założony w 1441 r. z trzema fakultetami, akademię

ryta rzeki, kosztownem lecz trwałem umocowaniem jej wybrzeży (Quais), i zniesieniem dawnych murów i wałów, które przedtem tamowały swobodny rozrost miasta.—Skutkiem tego, już przed re-wolucyą ludność B. wynosiła przeszło 100,000 — dziś dochodzi do 250,000 głów.—Miasto ciągnie się wzdłuż lewego brzegu Garonny, na przestrzeni 6 km. i zajmuje powierzchnię kształtu półkola, opartego o wklęsłą średnicę rzeki. — Wszystko co tu żyje, dąży ku rzece i jej ruchowi handlowemu, stąd miasto rozwija się nie w głąb', ale wzdłuż wybrzeży.—

B. sprawia wrażenie zupełnie nowożytnej osady, ale założonej na wielką skalę, począwszy od olbrzymiego mostu kamiennego, mierzącego ¹f₂ km. długości, aż do słynnego nadbrzeża (Quais) i wielkiej przystani, mogącej wygodnie pomieścić 1,200 statków.—Natomiast pod względem pomników historycznych, miasto, jakkolwiek bardzo starożytne, jest nauk załóż, w 1712 r., kolegium i wiele szkół śre-dnich i niższych; szkoły: marynarki, malarstwa, t w r. 732 arabowie, w r. 735 ponownie frankowie, muzyki, śpiewu, budownictwa, przemysłowo-handlo- | w latach 845 i 848 normandowie łupią je i niszczą wą. instytut głuchoniemych, ogród botaniczny, ga- doszczętnie. Odbudowane przez książąt Akwitań-binet starożytności, galeryę obrazów, Obserwatoryum skich, przeszło w następstwie pod panowanie Anglii astronomiczne, kilka teatrów, kilka towarzystw nau- i stało się rezydencyą książąt Gijenji.—W r. 1451 kowych, wzorowo urządzone więzienie i domy po- zdobywa je Karol VII, król francuski, w r. 1462 prawcze, kilka szpitali, zakład dla obłąkanych i t. Ludwik XI ustanawia parlament w B.—Ustanowię-p. Do wzmiankowanych już wyżej działów prze- nie podatku od soli wywołało krwawe rozruchy, mysłu doliczyć nadto należy: rafinerye saletry, fa- w których zamordowany został gubernator de Mo-bryki octu, znaczne fabryki tytoniu, przędzalnie rems (1548). — Paryska noc Św. Bartłomieja ode-i tkalnie bawełny, fabryki dywanów, fajansu, por- zwała się w B. w październiku 1572 r., przyczem celany, czekolady, konserw owocowych i przetwo- padło przeszło 2,000 protestantów.—Podczas rewo-rów chemicznych.—Pod względem handlowym suma lucyi stało się ogniskiem żyrondystów i doznało obrotów rocznych przenosi 780 mil. franków—z tego srogiego ucisku od konwencyonistów.—System kon-w r. 1887 przypadało 378 mil. na artykuły przy- tynentalny, zaprowadzony przez Napoleona, podkopał wozu, a 392 wywozu. Stałą komunikacyę oceani- znacznie bogactwo miasta, stąd powrót dynastyi

Si

slliife

ffl

iii

ii

■i

im

|V

JHHft

XsBMfc

Ällll

(fiij

i|K

Fig. 66. Kościół katedralny w Bordeaux i wieża de Pey-Berland.

B.w (Paryż, 1888).

czną utrzymuje B. z Ameryką Północną, Brazylią, Buenos Aires, Montevideo, Chile, Peru, Indyami Zachodniemi, Ameryką środkową i zachodnią Afryką ; tu także odbywa się ekwipowanie statków, uda-iących się na połów wielorybów.

Dzieje. B. (w starożytności B u r d i g a 1 a), było najważniej szem miastem Galii połuduiowej i za czasów rzymskich posiadało słynną szkołę wyższą. Wielu cezarów przemieszkiwało tu czas mniej lub więcej długi. —Pierwsze biskupstwo, założone w 272 r., stało się krzewicielem chrześciaństwa w tej dzielnicy ; — historya kościoła wspomina o czterech odbytych tu koncyliach w 381,—678,—1030 i 1255 r. (Burdygalensia concilia). — W dawnych czasach B. ulegało częstym i dotkliwym klęskom; — jakoż w r. 407 Alanowie i Wandalowie obracają je w perzynę, w r. 412 zdobywają je goci, w r. 507 frankowie,

Burbonów z radością był powitany przez mieszkańców.—W wojnie francusko-pruskiej, rząd tymczasowy przed następującym nieprzyjacielem przeniesiony został z Tours do B. d. 10 grudnia 1870 r., tu też odbyło się zgromadzenie narodowe d. 12 lutego 1871, które 17 tegoż miesiąca obrałoThiers’a prezydentem rzeczypospolitej. — B. jest miejscem urodzenia rzymskiego poety Auzoniusza, króla angielskiego Ryszarda III, Monteskiusza, Róży Bonheur, malarki, fiziologa Magendie i innych.—O krąg B. zajmuje 4235 km. □ i liczy 461,071 m-ców — składa się z 19 kantonów i 158 gmin.—Por. O’Reilly: „Histoire complète de B.u (Bordeaux 1863); Michel: „Histoire du commerce et de la navigation à B.“ (Paryż, 1874); Joanne: „B., Arcachon, Soulac-les-Bains“ (Paryż 1881); Henrè öradis: „Histoire de

And. S.

Bordelumici, sekta, która była powstała około wszystkich w danym przeciągu czasu zawartych r. 1739 w Bordelum, pod Flensburgiem (Szlezwig- przez siebie ubezpieczeń; mogą to być bordera Holstein). Założycielem jej był kandydat teologii dzienne, tygodniowe, lub miesięczne. Takież protestanckiej, Dawid Baer, z Saksonii. Nawoływał on do pokuty, ale uczył zarazem, że kościół był przybytkiem szatana, odrzucał sakramenta, jako niepotrzebne dla „czystych“, potępiał małżeństwo i prawo własności, a skończył na propagowaniu wolnej miłości i komunizmu. Nieliczni zwolennicy Baera, z rozkazu króla duńskiego, Chrystyana VI, ścigani na drodze kryminalnej, wkrótce się rozpro- nych i t. p. szyli i sekta ich upadła. Baer zrazu ratował się ucieczką i czas jakiś przebywał w Jenie, lecz powróciwszy do Holsztynu, dostał się do więzienia w Gliickstadzie, z którego uwolniony, żył już niedługo—f 1743.    *

rmm

EßL

E. D.

And. S.

u.

fi-. . Ą ,y Mfkk

Mts,,

te-

AO

Fig. 67. Brama św. Eligiusza z wielką dzwonnicą, w Bordeaux.

Bordentown, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie New Jersey, na lewym brzegu Delawary, między Filadelfią a Tren-tonem, pamiętne pobytem Józefa Bonapartego, b. króla hiszpańskiego, oraz księcia Murata, syna króla neapolitańskiego, Joachima. Jest tu stacya kolei żelaznej, park, szkoła wyższa dla dziewcząt, fabryki żelaza i przeszło 6,000 mców. And s-Bordereau, Border o, z franc, tyle co: wykaz, spis, (niem. Schlusszettel); wyraz utarty już poniekąd w praktyce Towarzystw asekuracyjnych polskich na oznaczenie drukowanego szematu, w którym agentury główne, rozrzucone po prowincyi, przesyłają centralnemu zarządowi w skróceniu spis

Encyklopedya Poirnechna lluttr. T. IX

same

bordera przesyłają same zarządy instytucyj asekuracyjnych swym reasekuratorom krajowym i zagranicznym, pomieszczając w nich w skróceniu, wykaz tych wszystkich ubespieczeń, które podlegać mają reasekuracyi. W interesie bankierskim wyraz B. rzadko używa się u nas, oznacza on również: wykaz weksli, pieniędzy, papierów publicz-

And. S.

Bordes I. P. de, administrator i inżynier holenderski (* 1817 w Amsterdamie). Karyerę swoją rozpoczął jako wojskowy. W r. 1860 został referentem komisyi, wyznaczonej do opracowania projektów, odnoszących się do budowy, zarządu i eksploatacyi dróg rządowych holenderskich. W r. 1862 został prezesem tej komisyi. W r. 1863 powołany na głównego inżyniera towarzystwa budowy dróg niderlandzko-indyjskich, w czasie 6-cio letniego pobytu na Jawie budował koleje: Batawską i Samarangską. W r. 1870 powrócił do Holan-dyi, został członkiem Dyrekcyi kolei południowo-zachodnich, zarządzał budową kolei z Haagi do Scheweningen i pierwszy wprowadził do kraju tramwaje parowe.

Bordesholm, miasto w pruskiej prowincyi Szlez-wicko-Holsztyńskiej, przy drodze żelaznej Kiel-Altona, nad jez. t. im., malowniczo położone; tutejsze gimnazyum było zawiązkiem uniwersytetu w Kiel. W d. 13 sierpnia 1522 r. nastąpiło porozumienie między Chrystyanem II, królem Duńskim, a księciem Holsztyńsko - Gottorpskim, mocą którego pierwszy zrzekł się zwierzchnictwa nad Holsztynem.

Bordesoulle Stefan Tardif de Pomme-roux, hrabia (* 1771 r.—f 1838 r.), generał. Odznaczył się pod Novi (1799), pod Austerlitz, Wagram, podczas wyprawy do Rossyi, oraz w 1813 i 1814 r. Po abdykacyi Napoleona służył Burbo-nom. Towarzyszył w 1815 r. Ludwikowi XVIII do Gandawy i po powrocie otrzymał dowództwo dywizyi jazdy gwardyi; w 1822 był dyrektorem szkoły politechnicznej; brał udział w wyprawie do Hiszpanii (1823 r.), obiegł Kadyks i zdobył Troca-dero. Mianowany parem Francyi i kawalerem św. Ducha, po rewolucyi lipcowej towarzyszył Karolowi X do Rambouillet.

Borden Teofil de, lekarz (* 1722 22 lutego—f 23 listopada 1776), pochodził ze znanej lekarskiej rodziny, żyjącej w Bearn, wy Chowaniec szkoły w Montpellier, gdzie też przez czas jakiś nauczał, potem niedługo profesorem w Paryżu, zamianowany (1749) intendentem zdrojowisk w Pirenejach, od 1752 lekarz praktyczny w Paryżu. Wespół ze znakomitym swym uczniem B a r t h e-z e m (ob.) jest on głównym twórcą „witalizmu“ we Francyi. Od najdawniejszych czasów Montpellier było jedną z najpotężniejszych twierdz hi-pokratyzmu, z którym witalistyczna nauka XVIII wieku doskonale pogodzić się mogła. W piśmie swem „O gruczołach“ podjął to, co Haller uczynił dla mięśni, dla innej niemniej ważnej grupy

22

F-n.

Dr. A- P.

F-n.

chu i t. d.

H.

utworów zwierzęcych. Opisał on gruczoły ciała ludzkiego pod względem anatomicznym i fizyolo-gicznym. Lecz w tym ostatnim względzie doszedł zaledwie do stanowiska Stahl a, tak już dawno zwalczonego przez Hallera. Boé „Nature“ B-go nadająca ustrojowi ład i harmonię, nie wiele się różni od „anima“ prekonizowanej przez S t a h 1 a. Czynności gruczołów, zarówno jak innych organów, mówi B., nie dają się objaśnić ani chemicznie, ani anatomicznie. Polegają one raczej na ich „życiowych“ własnościach „przyciągania“ i „wyrobu“ (elaboratio). Z uogólnienia tego zdania koniecznie wynikła nauka, że każda część ustroju wiedzie życie własne. Stała się ona punktem wyjścia dla prac Bichat’a (ob.), a we współczesnej nauce o komórce na nowo zmartwychwstała. O wiele mniej szczęśliwym był B., gdy z upośledzonej czynności pewnych gruczołów wywodził przeróżne, odpowiednie charłactwa {Cachexia), a więc: „charłactwo mlekowe, żółciowe, moczowe“. Do osobliwszych też wniosków doprowadziło B. zdanie, że mózgowie dzieli się na tyle części, ile jest organów ustroju (myśl tak świetnie rozwinięta i naukowo stwierdzona w nowoczesnych poglądach na umiejscowienia mózgowe). Stał się on też gorącym zwolennikiem nauki (podówczas rozgłośnej) hiszpańskiego lekarza Solano de Lucque, który z własności tętna miał podobno umieć przepowiadać zjawianie się biegunki, potów, krwotoków nosowych i t. p. B. o tyle zgodził się z jego zdaniami, że myślał nawet, iż każdy organ ustroju przy swych chorobach i krytycznych usiłowaniach wyrównawczych odrębny puls wytwarza (pulsus na-salis, gutturalis, renalis etc.). Ciekawa książka owego Lucque’a należy do rzadkości, jeden egzemplarz jej pod tytułem dziwacznym: „Lapis Lydius sipol, livisphi“ (cytuję podług Ha es era) znajduje się w bibliotece instytutu Fryderyka-Wilhelma w Berlinie. Dalej u B-go już widoczną jest rola, jaką później Bichat daleko rozleglej przypisał nerwowi współczulnemu. (Porównaj niezbyt dotychczas dostrzeżony ustęp w piśmie: „De apoplexia“ Franciszka Baylego, profesora w Tuluzie, uBone-ta (ob.) „Sepulchretum“, cytowanem powyżej w życiorysie. T. I schol ad observ. 20). Zresztą B. jest hipokratykiem, jego wzorem w leczniczym kierunku jest Sydenham. Najznakomitszym z jego uczniów jest Barthez (ob.). Najważniejsze pisma są: „Récherches anatomiques sur la position des glandes et sur leur action“ (Paryż, 1752), „Récherches sur le pouls par rapport aux crises“ (1756 i 1772).

Bordighera, osada we Włoszech, nad zatoką genueńską (Riviera di Ponente), znana powszechnie i w ostatnich czasach, chętnie uczęszczana zimowa stacya klimatyczna. Położenie urocze, wspaniały widok na morze, słynie z pięknych gajów palmowych, pomarańczowych i cytrynowych. Powietrze nadzwyczaj czyste, średnia temperatura jesionią 14° R., zimą 7.5° R. i wiosną 10° R., dnie ciągle niemal pogodne, mgły nigdy nie bywa. Zupełnie zabezpieczona od chłodnych wiatrów północnych przez okalające ją góry, porosłe nieboty-cznemi sosnami. Do pomocniczych środków leczniczych należą: kąpiele morskie, ciepłe wanienne, inhalacyjne i pneumatyczne aparaty. B. zalecaną być może w przewlekłych cierpieniach krtani, oskrzeli, płuc, gośćcu, cukrówce i w rekonwalescencyi. Prze-ciwskazaną u osobników gorączkujących, skłonnych do krwotoków, zbyt wrażliwych i nerwowych. Sezon od połowy października do połowy mają. Urządzenia hotelowe i w willach wspaniałe, koszta pobytu do 500 fr. miesięcznie; wynajęcie całej willi na sezon zimowy od 2,000 do 5,000 fr. Stacya kolejowa w miejscu przy drodze żelaznej Genua-Marsylia.

Bording Jakób, lekarz (* 1511 r. w Antwerpii — f 1560). Uczył się w Paryżu i Montpellier, promowany w Bolonii (1540) na doktora medycyny. Z powodu swej przychylności dla protestantyzmu, porzucił posadę rektora szkoły w Carpentras (we Włoszech) i udał się do Antwerpii, gdzie się poświęcił praktyce lekarskiej i nauczał chirurgii. I tu wszakże prześladowany z powodu swego wyznania, przeniósł się (1545) do Hamburga, gdzie praktykował; powołany na profesora medycyny do Rostoku (1549), został zarazem lekarzem nadwornym księcia. Niezadługo (1557) powołano go na prof, medycyny i lekarza przybocznego do Kopenhagi. Tu musiał odeprzeć podejrzenia o sprzyjanie kalwinizmowi uroczystem piśmiennem wyznaniem wiary. Katedrę objął po Piotrze Capiteynie (ob.). Na żądanie króla Fryderyka II, dokonał on oględzin pośmiertnych króla Chrystyana II. W 1559 wybrano go rektorem uniwersytetu. Pomiędzy pismami jego (podanemi w Ingerslewa „Dänemarks Laeger“ I, str. 98), odnoszące się do medycyny, pomimo jego sławy, są tylko prostemi wyciągami z Galena i komentarzami do niego. Nie należy Jako ba B. brać za jedną osobę zChry-stenem (Chrystyanem) B., znanym inaczej pod nazwiskiem Bor u ma, który ur. 1578 r. w Aarhus w Jutlandyi, został (1610) lekarzem przybocznym księcia Chrystyana duńskiego i doktorem medycyny w Kopenhadze (1611), później (1613) był lekarzem obwodowym w Ribe, profesorem gimnazyum — f 1640.

Bordogni Marek (* 1788 w Gazzaniga we Włoszech — f 31 lipca 1856 r. w Paryżu), znakomity nauczyciel śpiewu, uczeń Szymona Mayra. Po ukończeniu studyów, śpiewał jako tenorzy sta na wielu scenach rodzinnych, nakoniec w operze włoskiej w Paryżu. Powołany na profesora śpiewu w kon-serwatoryum paryskiem w 1824 r., rychło wyrobił sobie opinię nauczyciela znakomitego. Z jego szkoły wyszło wiele sławnych śpiewaczek, jak np.: Cruvelli, Damoreau-Cinti, Sontag i w. i. B. napisał mnóstwo wybornych wokaliz, etud, ćwiczeń na różne głosy, artykułów o dobrem frazowaniu, odde-

A. Pol.

Bordolo Jan (* 1791 r. — f 1857), generał austryacki, odznaczył się w walkach napoleońskich, w 1848 r. tłumił rozruchy we Lwowie, miał udział w wojnie węgierskiej 1849 r.

Bordone Benedykt, malarz włoski, miniatu-

w. o.

W. G.

S. D.

N.

i/.

K.K.

rzysta wenecki z połowy XV w., pracował w kierunku Jana Belliniego.

Bordone Paris, malarz włoski (* 1509 w Tre-wizie — f 1571 w Wenecyi), uczeń Tycyana, w r. 1538 powołany do Paryża przez Franciszka I, malował tam portrety i obrazy ołtarzowe. Potem w Augsburgu dla Fuggera, był też w Medyolanie, osiadł w Wenecyi. Dużo jego obrazów w Belwederze wiedeńskim. W Dreźnie „Apollo pomiędzy Mar-syaszein i Midasem“ w pałacu delli Ufficii we Flo-rencyi portrety. W katedrze w Treviso „Pokłon pasterzów“ i szereg innych. W Wenecyi — „Raj“. Najpyszniejszy jest „Pierścień św. Marka“, odtwarzający przepych życia weneckiego. Do najlepszych należą: „Wieczerza pańska“ u św. Jana w Bruge-za i „Zesłanie Ducha św.“ w zbiorze Brera; w pałacu Doria w Rzymie „Mars i Venus“, a w Londynie „Daphnis i Chloe“ półfigury. Widać w nim pokrewieństwo ze stylem Palmy Vecchia, w kolorycie przy świetności Tycyana, w draperyach przeważają barwy słoneczne.

Bordone Filip, oficer francuski, miał udział w wojnie krymskiej, w 1860 roku w wyprawie do Sycylii Garibaldego, nareszcie w wojnie francu-sko-niemieckiej 1870—71, również w korpusie Garibaldego, jako generał brygady; wydał: „Garibaldi et l’Armée des Vosges“ (1871 r. 3 tomy); „Garibaldi, sa vie, ses aventures, ses combats“ (1878) etc.    H-

Bordoni Antoni Marya (* 1789 r.), profesor geodezyi i hydrometryi w Pawii, członek akademii wiedeńskiej, napisał „Traktat geodezyi elementarnej“ („Trattato di geodesia elementare“, wyd.

2-gie, Pawia, 1843) i ogłosił szereg rozpraw z mechaniki teoretycznej, jak np.: „O składaniu sił“ (w „Giornale di fisica“ 1818); „O zasadzie najmniejszego działania“ (tamże) i t. d.

Bordoni Faustyna, ob. Hasse.

Bordżyci, dynastya mamelucka w Egipcie, założona w r. 1382 przez Barkuka, który wstąpił na tron, strąciwszy poprzednio dynastyę Baharytów (ob.); panowała 135 lat i liczyła 24-ch sułtanów, którzy dali się poznać nietylko jako dzielni wojownicy, ale też jako hojni protektorowie nauk i sztuk pięknych. Głośniejszemi z nich byli: Bars-baj, zdobywca Cypru (1424); K a i d-b aj, zwycięzca Osmanów w Anatolii (1485) i wreszcie Kansu-al-Guri, zabity w potyczce pod Aleppo w 1516 r. z sułtanem tureckim Selimem I-m. Skutkiem tej porażki Syrya i Palestyna odpadły od Egiptu. Ostatnim był T u-manbej, ujęty podstępem i zamordowany; poczem Selim I-y ogłosił się panem Egiptu.

Boreasz (mit.). Jeden z wiatrów; według Teogonii Hezyoda, syn Astrajosa i Jutrzenki (Eos), wiodących ród od Okeana, jednego z Tytanów. Według legendy ateńskiej, odegrywa B. wielką rolę nawet w historycznych czasach tej respubliki, a to znowu z powodu pokrewieństwa z jej pierwszym bohaterem, Erechteusem. Jakoż, ten ostatni miał córkę Orytyę, którą, gdy się bawiła nad brzegami Ilissu, porwał B. i uniósł do siedziby swej w Tracyi. Odtąd niejednokrotnie wyobrażali sobie ateńczycy, iż to przymusowe małżeństwo córkiMch narodowego bohatera z B-em przynosiło im pomyślność w najcięższych razach, a mianowicie w wojnie o niepodległość. Kiedy Kserkses najechał Gre-cyę, flota grecka zgromadzoną była pod Chalkis i Artemizyonem w Eubei, czekając na pochód sił perskich, ogromnie przeważających, zarówno na morzu, jak na lądzie. Flota perska dotarła do wybrzeża Magnezyi i do płd wscli. kończyn Tessalii bez znacznego uszkodzenia, gdy ateńczycy otrzymali radę od wyroczni „ażeby wezwali pomocy zięcia“. Zro-

ki,

SËWi

mm

Fig. 68. Boreasz. Kopia ze starożytnej wazy.

zumiawszy natychmiast, że to mowa o B-u, zięciu Erechteusa, w sposób wielce naglący błagali go o pomoc, oraz żonę jego Orytyę, nietylko modląc się, ale i czyniąc obiaty. Skutek odpowiedział ich życzeniom. Powstał szalony wicher płn-wscho-dni, przez trzy dni siekł srodze flotę perską i zatopił wielką ilość statków wojennych i przewozowych, tak, iż uszkodzeń tych persowie powetować już nie zdołali. Wdzięczni ateńczycy za tę nieocenioną przysługę wystawili zięciowi swemu nową świątynię nad brzegiem Ilissu (Herodot I, VII).

Boreccy, stary ród w Nowogrodzie Wielkim, nieznanego pochodzenia.—I z a a k, syn Andrzeja, był posadnikiem w Nowogrodzie. W r. 1428 bronił m. Porchowa przed w. ks. litewskim Witoldem, i okupił pokój z nim ceną 10,000 rubli nowogrodzkich. Marta, żona poprzedzającego, stanęła po śmierci męża na czele litewskiej partyi w Nowogrodzie; znana jest w historyipod mianem Marty-Posad-niczki (Mapea ńoca^HHu;a). W XV stuleciu, stronnictwo litewskie w Nowogrodzie było zrazu silniejsze od moskiewskiego, często więc zadzierało z namiestnikiem moskiewskim, i listami, pełnemi dumy, odpowiadało na poselstwa i listy w. ks. Iwana. Kiedy na czele stanęła 'Marta B., kobieta bardzo ener-

giczna, wymowna, stosunki z Litwą przybrały cha- ! B-ego na metropolitę (25 sierpnia n. s. 1620 roku), rakter jeszcze serdeczniejszy i Nowogród prawie Szukał sojuszu w kozakach, i z nimi działał przeciwko jawnie dążył do tego, aby się z Litwą połączyć, unii. Zamierzał przez kozaków podburzyć chrześcian Gdy w r. 1471 umarł arcybiskup Nowogrodzki, Jo- greckich w Turcyi i w tym celu protegował nieja-nasz, i następcą jego został stronnik Moskwy, Teo- ko Aleksandra Achija, który się głosił być synem suł-fil, Marta postanowiła usunąć zupełnie zwierzchnie- tana Mahometa. Usiłował uzyskać dla niego pomoc two Iwana III; za jej sprawą wiec Nowogrodzki carską, ale bez skutku. Zawiedziony z tej strony, wysłał do Kazimierza Jagiellończyka prośbę o przyłą- oddał się całkowicie sprawom lokalnym. Kazał na-czenie Nowogrodu do w. księstwa litewskiego. Do- pisać katechizm, założył szkołę bohojawleńską wiedziawszy się o tern, Iwan III wysłał wojsko pod w klaszt. michajłowskim, ufundował drukarnię i t. p. dowództwem Daniły Szczenią, który rozgromił nowo- Energią swoją umiał bronić interesów kościoła pra-grodzian na rzeką Szełonią. Na razie jednak Iwan wosławnego (Bartoszewicz w „Encykl. Org.“, IV, zadowolnił się tylko przysięgą, że Nowogród uzna 81—84).

Borejko, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem dwie błękitne skuby na krzyż. W koronie szlacheckiej nad hełmem niema szczytu vel Klejnotu. Herbem tym pieczętują się na Litwie Boreykowie

(Niesiecki—Warszycki— Bor-w. K. z.

ja

go najwyższym sędzią, kontrybucyą 15,500 rubli Boreoznik (trąd), ob. Laphyrus. i opłatą t. zw. „czarnej daniny” co rok. Atoli gdy Kazimierz poczynił nowe obietnice, stronnictwo litewskie zaczęło znowu wzrastać i kizywdzić stronników Moskwy; ci skarżyli się Iwanowi, który w r.

"•'U'-.

kowski).

Borejko Józef (* 1729— —f 6 lut. 1765), kaznodzieja i profesor jezuicki, do zakonu wstąpił 1744, profesyą 4 ślubów uczynił 1762, przez Fig. 69. Borejko (herb), lat 10 uczył wymowy, był prefektem kolegium szlachec. w Wilnie. Wydał: „Nauka o krasomówstwie z ksiąg M. T. Cicerona dla... Aloizego Ogińskiego... na polski język przetłómaczona“ (Wilno, 1763, str. 208; drugie wyd. tamże 1784). Mieści się tu przekład dzieła Cycerona: „Partitiones oratoriae“, który wraz z tekstem wydali jezuici w Połocku, 1806. Prócz tego ogłosił drukiem „Kazanie w dzień pogrzebu... Andrzeja Abrahamowicza, kasztelana brzeskiego, w Worniach przy grobie ojczystym“ (Wilno, 1764), odznaczające się już czystością języka i prostotą wyrażenia w różnicy od kazań pierwszej połowy XVIII w.    p- chm

Borejko Wacław, marszałek powiatu rówieńskiego w gub. wołyńskiej, w początkach XIX wieku, napisał: „Pamiętniki o Wołyniu“, pomieszczone w „Pamiętnikach domowych“, wydanych przez Michała Grabowskiego (Warszawa, 1845), oraz rzecz: „O wychowaniu dzieci“, wydrukowaną w „Kalendarzu“ na rok 1859, wydanym przez Józefa Czecha.

Borejko - Chodźko, ob. ChodźkoLeonard.

Borek, miasteczko w w. ks. Poznańskiem, w powiecie dawniej Krotoszyńskim, dziś r Koźmińskim, przy gościńcu bitym z Poznania na Śrem do Krotoszyna, nad rz. Pogoną (lewy dopływ Obry), leży śród okolicy płaskiej, średniourodzajnej i prawie bezleśnej, ma 1,976 mieszk., w ²/₃ katolików, w ¹/3 żydów i protestanów, ludność trudni się rolnictwem, drobnym przemysłem i handlem, jest tu także gorzelnia, garbarnia i warzelnia potażu. Najdawniejsze wiadomości sięgają 1445 r. w XVI w. należało miasto do rodziny Bnińskich, później przechodziło do Skórzewskich, Sapiehów, Nieświadomskich, osta-

Sssi

1476 zjechał do Nowogrodu i osobiście sprawy no-wogrodzian sądził. W następstwie tego nowogro-dzianie zaczęli sami jeździć do Moskwy z różnego rodzaju skargami. W jednej z takich skarg pod-wojski Nazar i djak wiecowy Zachary nazwali Iwana nie „hospodynem“ po dawnemu, ale „hosuda-rem“. Iwan III niezwłocznie wysłał do Nowogrodu z zapytaniem: jakiego „hosudarstwa“ chcą oni, czy nie samowładnego w. księcia, najwyższego prawodawcy i sędziego? Powstał popłoch między no-wogrodzianami; pozabijano gorętszych stronników Moskwy, a Marta znowu udała się o pomoc do Kazimierza. Iwan wysłał w końcu r. 1478 „układowy list“ (cKJia^Haa rpaMOTa) do Nowogrodu, i gdy ten nie poskutkował, sam znowu z wojskiem wystąpił; 1 lutego 1479 r. wszedł do miasta, które, nie zważając na rozpaczliwe wysiłki Marty B., nie pokusiło się nawet o obronę. Na drugi dzień Iwan kazał uwięzić Martę, jej wnuka i wielu bojarów i wysłać do Moskwy, majątki ich zaś skonfiskować.

Z Moskwy Marta była następnie wywieziona do Niższego Nowgorodu i tam, pod imieniem Maryi, zamknięta w klasztorze. Rok śmierci jej niewiadomy. Dzieje te przedstawił Karamzin w słynnej powieści .-„Mapoa noca^mma ujm na^eme Hobpo-po,a,a“ (1808).—Dymitr, starszy syn Marty, w r.

1470    brał udział w poselstwie do Kazimierza. W r.

1471    był posadnikiem w Nowogrodzie i tegoż roku Iwan III zrobił go bojarem. Po szełońskiej bitwie (25 lipca 1471 r.) D. B. dostał się do rąk Iwana i na rynku w Russie został ścięty.—Teodor,

P. Chm.

J. Ł.

(f 1476) drugi syn Marty. Na skargi niektórych nowogrodzian, Iwan III kazał w r. 1476 schwytać go, zakuć i wysłać do Muromu.—Bazyli, syn poprzedzającego, wnuk Marty, ostatni z B-kich, był wysłany, razem z babką w r. 1479 do Moskwy. Z niewoli nie powrócił; lecz gdzie umarł i kiedy? niewiadomo. („Pyccu. 3hii;.“).

Borecki Job (f 2 marca 1631 roku), metropolita kijowski prawosławny. Uczył się w lwowskiej szkole brackiej, której z czasem został rektorem. Ze Lwowa przeniósł się do Kijowa, gdzie był ihumenem klasztoru michajłowskiego. Podczas bytności patryarchy jerozolimskiego Teofana ludność prawosławna wyprosiła sobie u niego nominacyę

And S.

L. F-l.

A. Pol.

Borel Piotr lekarz (* 1620 w Cartres), gdzie też po promocyi w Montpellier, praktykował. Udał się do Paryża (1653), został konsyliarzem królewskim, z powodu zaś prac chemiczno - naukowych członkiem akademii. Z prac jego wspomnieć należy: „Bibliotheca chimica, seu catalogus libro-rum philosophorum hermeticorum“ (Paryż, 1654),

tocznie od r. 1833 do polskiej rodziny Graeve. Sąsiednia wioska Zdzież, niegdyś miasto, posiada piękny i obszerny kościół katolicki.

Borek (Borge k, Borg, Borge k) Stanisław (* 1476—f 20 sierpnia 1556), dziekan krakowski, kantor gnieźnieński, kanclerz i kanonik kujawski. Pochodził z mieszczańskiej rodziny krakowskiej; kilku przodków jego piastowało urząd rajców miejskich. Mieli B-owie grób własny w kościele franciszkanów w Krakowie; odnowił go Stanisław B. w roku 1541 i nowym napisem ozdobił. Uczył się naprzód w akademii krakowskiej (1489 — 1493), gdzie zawiązał stosunek przyjaźni z Piotrem Tomickim; później przebył lat kilka w Bolonii, skąd wywiózł tytuł doktora (którego stale używał); w r. 1499 mieszkał w Rzymie. Za powrotem do kraju, osiadł B. przy Tomickim, jako jego domownik i sekretarz, i z szybkością karyery przyjaciela postępował w urzędach i godnościach. W r. 1523, będąc kanonikiem i kanclerzem kujawskim, otrzymał szlachectwo; Lanckorońscy, Koziegłowscy, Giebułtowscy przyjęli go do swoich herbów (Zadora i Wąż). W tymże roku jeździł do Rzymu w interesie Piotra Tomickiego, któremu Jan Konarski, starością pochylony, odstąpił biskupstwo krakowskie za pensyę dożywotnią. Za pomyślne załatwienie sprawy u papieża Klemensa VII został kanonikiem krakowskim. W procesie kanonizacyjnym św. Jacka miał także wtedy być czynnym, jako komisarz do zbadania życia i cudów jego. W roku 1524 otrzymał misyę dyplomatyczną do Karola V w t. z. sprawie barskej, kiedy po śmierci Izabeli księstwo Bari miało przejść na córkę jej, królowę Bonę. B. opuścił 11 sierpnia Kraków, dążąc za Janem Dantyszkiem, właściwym posłem w tej sprawie, do Hiszpanii. Instrukcya B-a jest wydrukowaną w I tomie Pistoryusza „Corpus hist.“, a po polsku w „Zbiorze Pamiętników“ Niemcewicza (it. II, 49—52). Inne akta jego poselstwa są dotychczas nieznane, prócz mowy, którą miał po drodze w Wiedniu do Ferdynanda austryackiego (Acta Tomiciana t. VII, 121—2). Dnia 2 grudnia 1524 obaj posłowie, B. i Dantyszek, złożyli przysięgę lenniczą imieniem Bony, której Karol V, zniewolony sytuacyą polityczną, księstwo Bari nadał; poczem B. opuścił Toledo 19 grudnia 1524. Przebywszy całomiesięczne więzienie w Perpignano, stanął 3 marca 1525 w Krakowie (p o r. L. Finkel, „Poselstwa Jana Dantyszka“, Lwów, 1879 r., str. 34—40). Dalsza czynność polityczna B-a kryje się w cieniu potężnej postaci Tomickiego. Po jego śmierci (w r. 1535) nawiązał bardzo ścisłe stosunki z Hozyuszem, który chętnie zasięgał jego rady (Epistolae Hosii t. I, nr. 52). Wierny religii katolickiej, wróg „nowinek“, był dzielnym sojusznikiem Hozyusza i Kromera, którym wielokrotnie pożyczał pieniędzy. W r. 1538 zajmował się B. jako kantor gnieźnieński kolekcyą świętopietrza w dyecezyi gnieźnieńskiej, z czego go król kwituje. D. 23 października r. 1540 został kantorem kapituły krakowskiej, w 1545 postąpił na dziekaństwo, z którem łączył urząd inkwizytora w sprawach o herezyę. Z dochodów i oszczędności poczynił liczne fundacye: otworzył szkołę dla ubogich uczniów przy akademii krakowskiej, zwaną dopóżna Borkarnami; plac za kościołem św. Michała, darowany mu przez Bonę w 1551, przekazał dla wikaryuszów katedralnych krakowskich. Stał na tym placu do 1848 „domBorka“. Od roku 1550 zaniemógł; zimą nie opuszczał mieszkania („Epistolae Hosii“ II, nr. 598 z 1875), udziału czynnego w sprawach publicznych mieć nie mógł. Wizerunek B-a pięknej roboty na blasze bronzowej znajduje się w kościele na zamku krakowskim, tuż obok kaplicy Tylickiego, przy wielkich drzwiach wchodowych.—Por. życiorys B-a w ks. Łętowskie-go „Katalogu biskupów, prałatów i kanoników krakowskich“ (Krak., 1852, t* II, str. 61—69).

Borek ksiądz Krzysztof (f 1557), kompozytor muzyczny; drugi z kolei dyrektor kolegium ro-rantystów, założonego przez Zygmunta Starego w r. 1543 przy kaplicy Zygmunt owakiej na Wawelu. Po księdzu B-u pozostało: dwie msze, z których jedna pięciogłosowa na temat hymnu „Te deum lauda-mus“ i kilka innych kompozycyj, przechowanych w archiwum Wawelskiem.

Borel Adam (* 1603 w Zelandyi — f 1666), uczony hebraista, sprawował obowiązki predykanta protestanckiego, ale wkrótce, niezadowolony z or-ganizacyi swego kościoła, przedsięwziął jego reformę i r. 1645 chciał założyć w Amsterdamie kościół niepokalany. Zasady do zamierzonej reformy czerpał z Donata, Franciszka Pucyusza, Fausta Socyna (stąd niektórzy liczą go do aryanów), Sebastya-na Frankego, Euzeb. Meissnera i innych, i wyłożył je w dziełku: „Ad legem et testimonium sive ero-tematica propos, quorundam conscienciae casuum, precipue de publ. N. T. cultu“ (1645 r.). Według tej książki, Pismo św. jest wszystkiem i wszystko w sobieza wiera, a nie potrzebuje żadnego objaśnienia ani wykładu. Wychodząc z tej zasady, B. powstaje przeciw kaznodziejom, synodom, kousystorzom i szkołom, oraz wszelkim władzom duchownym. Przeciw niemu wystąpili między innymi: Merezyusz i Hornbeck. Temu ostatniemu odpowiedział B. w swojem: „Propempticum pacis ecclesiasticae“, na co Hornbeck napisał replikę w swojem „Summa controv.“. Prócz tego pozostawił B. pięć jeszcze prac, które zebrał i wydał pewien kwakier p. t. „Scripta A. Boreiii posthuma“ (Amsterdam, 1683 r.), są tam między innemi: „Concatenatio aurea christ, seu cognitio Dei ac D. N. J. C.“; „De veritate hi-stor. evangel.“; „Tractatus de fratern., relig. in-choata in praesent. amicor“. Stronnicy jego, zwani Borelistami, odrzucali sakr amenta, modlitwy i cześć oddawaną Bogu publicznie, lecz dawali hojnie jałmużnę i pozornie przynajmniej prowadzili życie bardzo surowe. Byli wszakże bardzo nie liczni i po śmierci swojego mistrza wkrótce się rozproszyli.

w której rozwija ówczesne zasady chemiatryczne, t 1689 r.

i przełożyć na dzisiejsze nazwy techniczne, to znajdziemy w tej książce opis, jak na oye czasy całkiem nowy i pozytywny, endosmozy i imbibicyi (przesiąkania i nacieczania), turgor vitalis, erekcyę tkanek (napięcie), sprężystość (elastyczność), wpływ krwi, skurczu mięśniowego i działania nerwów. W części drugiej zajmuje się B. anatomią i mechaniką ruchów dowolnych i mieszanych, omawia krwio-bieg i oddychanie, rozmnażanie płciowe, odżywianie, wydzielanie oraz gorączkę Pobudliwość serca B. przypisuje wpływowi innerwacyi; oddychanie uważa za bierny skutek skurczu mięśniów międzyżebrowych i przepony, tudzież sprężystości (prężności) wetchniętego powietrza. Pierwiastek (czynnik), ożywiający krew, nazywa on sal vitae, on też ożywia płód w łonie matki za pośrednictwem sznurka pępkowego, po porodzie zaś musi być wprowadzany z zewnątrz (tleni). Przy zapłodnieniu B. uznaje współdziałanie konieczne jaja i nasienia; to ostatnie nie tylko ożywia jajeczko, lecz przyjmuje czynny udział w rozwoju zarodka, jak tego, podług B., dowodzi podobieństwo dziedziczne i dziedziczenie chorób po ojcu. Co do odżywiania, uważa B. krew za materyał odtwórczy, do budowy służący, nerwy za element ożywiający; co zaś do wydzielin, to kładzie on nacisk na mechaniczny moment ruchu cieczy (nasza endo- i exosmoza), oraz na chemiczny fermentacyi i na wpływ nerwowy.—Gorączka jest dla B-go zatruciem ciała, zapewne wywołanem przez fermentacyę, której przyczyny szuka w uściach nerwów w gruczołach: te uścia nerwowe, które normalnie miały wlewać jakąś ciecz do gruczołów, miały ją w razie gorączki zatrzymywać w sobie przez co ona ulega fermentacyi (wzburzeniu) i zatruwa ustrój. Dlatego za najlepszy środek przeciwfermen-tacyjny w gorączce epidemicznej messyńskiej, polegającej na istnieniu elementów gnijących w powietrzu (pochodzących z gruntu), uznawał siarkę. Jako terapeuta, był B. w wysokim stopniu sceptykiem i dlatego bardzo mało leków stosował.—Por. Uffreducci w „Enciclopedia medica italiana“, Puccinotti „Storia della Medicina“, tudzież Can-

F-n.

Borel Andrzej Franciszek J ózef, genealog i paleograf francuski, brat poprzedniego (* 1812 w Lyonie), konserwator biblioteki św. Genowefy w Paryżu, wydawał od r. 1842 regularnie „Annuaire de la noblesse“, a napisał: „Précis historique sur la maison royale de Saxe“ (Paryż, 1843); —

„Nobiliaire de France“ (1854, 3 tomy);—„Armorial de Flandre“ (1856);—„Armorial d’Artois et de Picardie“ (1866—78);—„Les sièges de Paris, annales militaires“ (1871); wreszcie „Armorial général de France“, którego wyszły tylko trzy tomy. *

Borel Jan Ludwik (* 1819 r.), jenerał francuski, walczył w Afryce, w Krymie i we Włoszech jako adjutant Mac-Mahona, odznaczył się w wojnie francusko-niemieckiej 1870—71, był gubernatorem Paryża, a podczas ministerstwa Dufaura (1877) ministrem wojny, ustąpił na początku 1879 r. i otrzymał dowództwo 3-go korpusu armii. H-

Borelli lub Borrelli Alfons, jeden z najzna-komitszyrh lekarzy i fizyków włoskich XVII wieku (* 1608 w Neapolu), po ukończeniu studyów lekarskich, udał się do Rzymu, aby tam słuchać wykładów znakomitego mnicha Castellego o hydrodynamice, a powrócił stamtąd jako profesor do uniwersytetu w Messynie, gdzie obserwował i opisał doskonale (1649) epidemię gorączki złośliwej. Zaprzyjaźniwszy się z Torricellim osiadł w Toskanii i został profesorem matematyki w Pizie, przyjmując udział we wszystkich niemal odkryciach owych czasów, własne zaś swe spostrzeżenia składając w dziełach; „Euelides restitutus, Apolonii Per-gei conicorum“ (tom V, VI, VII);— „De vi percussio-nis“;—„De motionibus naturalibus a gravitate pen-dentibus“. W Pizie opisał też epidemię z r. 1661, którą badał zarówno przy łożu chorych, jakoteż na stole sekcyjnym. Po latach 12 (a więc 1667) powrócił do Messyny, gdzie opisał wybuch Etny w swej „Historia et meteorologia incendii Aetnei 1669“

F-n.

(drukowane w Londynie, 1670), ilustrował monu-menta Syrakuz i Girgenti, tudzież zebrał i wydał

dzieła matematyka Aur o li co i poezye Raniego. tani w „Biogr. Lexicon“.

Przyjąwszy (1674) udział w powstaniu sycylijskiem, Borelli Jan Aleksy (* 1738—f 1810), uczo-zmuszony ratować się ucieczką i w drodze okra- ny publicysta. Urodził się w Salerno; wezwany dziony przez własnego sługę, w wielkiej biedzie do- w młodym wiekn do Berlina przez Fryderyka II, stał się do Rzymu, gdzie znalazł schronienie w klasz. wydawał jego pisma, które poprawiał i wygładzał, pijarów, został nauczycielem matematyki, następnie Podczas pobytu w Berlinie, ogłosił po francusku lekarzem nadwornym królowej Maryi Krystyny sporo prac własnych w przedmiocie pedagogiki, szwedzkiej. Tutaj - to napisał sławną swą księgę: prawa, sztuki i t. p.; za zasługi naukowe został „De motu animalium“, którą zaczął publikować członkiem akademii berlińskiej. Komisya eduka-kosztem przyznanego mu przez królowę wsparcia, cyjna, zająwszy się organizacyą szkół Rzeczypospo-Pierwszą też część przysposobił do druku sam, dru litej, zasięgała rady pedagogów cudzoziemskich, gą (ponieważ tymczasem 1679 zmarł na ostre za- pomiędzy innymi udawała się i do B-go. Uczony palenie płuc) jego uczony przyjaciel, prefekt szko- włoch czyniąc zadość wezwaniu, napisał i wydru-ły pijarów P. Carlo Giovanni da Gesu. Pier- kował w Berlinie w r. 1776 dedykowaną Stani-wsza część tego ważnego dzieła, które studyom sławowi Augustowi rozprawę p. t. „Le plan de lekarskim owoczesnym po raz pierwszy pozytywny réformation des etudes élémentaires“, która stała nadaje kierunek, zajmuje się prawami żywego ru- się podstawą ustaw Komisyi edukacyjnej. Korzy-chu zwierząt, tworzeniu się kątów przy ruchu, stano w Polsce i z innych prac pedagogicznych oporem powietrza i wody, działaniem dźwigni B-go. W zbiorach Towarzystwa przyjaciół nauk przy zginaniu i wyprostowywaniu kończyn. Gdy w Poznaniu przechowuje się rękopis (Nr. 301) używane podówczas wyrażenia chcemy zrozumieć ' p. t. „Zasady sztuki myślenia czyli logika, do isto-

tnej użyteczności przywiedziona, przez pana Borelly w akademii królewskiey berlińskiey umieiętności i sztuk wyzwolonych, a w akademii królewskiey młodzi szlachetney wymowy nauczyciela, z franc, języka na polski wytłómaczona i dawana w szkołach podwydziałowych wschowskich, przez księdza Rem. Pawlickiego, profesora matematyki, 1792“

w. s.

nego.

And. S.

F-n.

Wielkiego Księstwa.

Borgarucci Prosper (Borgarutius), prof. (

F-n.

Aud. S.

(4-0, stron 157).

Borelowski Marcin (* 1829—f 1863), syn mularza ze Zwierzyńca, pod Krakowem. Kształcił się w kunszcie blacharskim, jako czeladnik zwiedził Węgry, Czechy, Austryę i Niemcy. Po powrocie do kraju praktykował w różnych miejscowościach Galicyi, w roku 1859 przeniósł się do Warszawy, gdzie pracował w fabryce Spor-

w. s.

Boremel, miasteczko w gub. wołyńskiej, powiecie dubieńskim, na lewym brzegu Styru, należało niegdyś do Czackich. — Ruiny zamku, około 1,000 m-ców.

Boretius Maciej Ernest, lekarz (* w Loet-zen 18 maja 1649), promowany w Leydzie, następnie podróżował po Anglii, został lekarzem nadwornym, członkiem towarzystwa naukowego berlińskiego, oraz profesorem w Królewcu i asesorem kolegium medycznego, tudzież fizykiem miasta tamże, wreszcie lekarzem królewskim (f 1738). Wydał: „Dissert, de hieraciis prussicis“, Leÿda, 1720; „Observa-tionum exoticarum specimen primum sistens famo-sam Anglorum variolas per iuoculationem excitandi methodum, cum ejusdem phaenomenis et succes-sionibus, pro uti nupèr in carcere Londinensi Newgate auctoritate publica in sex personis capite d£tm-natis féliciter fuit instituta“; Regiomonti, 1722; „Diss. de alto apparatu“, tamże, 1723; „Dissert, de epilepsia ex depresso cranio“, tamże, 1727; „Anatome plantarum et animalium soaloga“, tamże; 1727; „Musaeum Boretianum sive Catalogue praeparatorum anatomicorum rerumque naturalium“, tamże, 1739 (editio posthuma). Podług Berun-tiusza zebrał B. zieluik (herbarium vivum) roślin i kwiatów rosnących w Prusiech i dołączył nazwy roślin łacińskie, niemieckie i polskie. — Por.: Koźmińskiego „Słownik“, oraz „Biographie médicale“, J our dana, t. II, str. 408.

Borg Per Aron, filantrop szwedzki (* 1776 — j 1839). Opuściwszy służbę rządową, oddał się nauczaniu i wychowaniu głuchoniemych i ociemniałych i jemu-to Szwecya zawdzięcza powstanie instytutów tego rodzaju. Rozpoczęte przez niego dzieło poprowadził dalej pomyślnie syn jego, Ossyan Edmund B. (f 1812 r.).    *

Borga, fińskie Porvoo, miasto w Finlandyi, w gubernii Nylandzkiej, nad zasłonioną przez wyspy i bespieczną zatoką w odnodze Fińskiej, jest siedliskiem biskupa protestanckiego, któremu podlegają gubernie Wyborska, St. Michelska, oraz części Nylandzkiej i Tawastehuskiej - -posiada gimnazyum, katedrę i 3886 m-ców, prowadzących ożywiony handel. Tu w r. 1809 zasiadał pierwszy sejm finlandzki, który wypracował ustawę zasadniczą dla

And. S.

anatomii w Padwie, (* w Canziano w Umbryi), otrzymał 1564 profesurę i ogłosił dzieło, podówczas bardzo rozpowszechnione i przełożone nawet na łaciński: „Della contemplatione anatomica, sopra tutte le parti del corpo umano etc.“ (Wene-cya, 1564), później zaś: „Trattato di peste“ (1566), „De peste perbrevis tractatus“ (1566), „De morbo gallico, methodus“ (objęte w weneckim zbiorze prac o przymiocie z r. 1566). W 1567 odbył podróż do Francyi, otrzymał tytuł królewskiego lekarza nadwornego, lecz niedługo zabawiwszy w Paryżu, powrócił do Padwy (1568). W Paryżu udało mu się nabyć rękopis Vesala „Chirurgia magna“, kupił go i wydał drukiem w Wenecyi, jako: „An-dreae Vesalii Chirurgia magna in septem li-bros digesta etc.“ (1569).—Porównaj: M a z z u-chelli „Scrittori dTtalia etc.“ (1753—1763, II pag. 1717).

Borgentreicłl, Borgentryk, miasto] w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Mindeńskiej, okręgu Warburg, 1,539 mców.

Borgerhout, wielkie i bardzo przemysłowe przedmieście Antwerpii, na wschodniej stronie miasta, liczące do 30,000 mców, z licznemi fabrykami: tytoniu, dywanów, płótna, świec, tkanin bawełnianych i t. p.    And. s.

Borghese, słynny ród rzymski, pochodzący z Sienny, którego członkowie zajmowali pierwszorzędne stanowiska, począwszy od XVII wieku. Twórcą fortuny tego rodu był Kamil B., który zasiadał na tronie apostolskim od r. 1605 do 1621 pod imieniem Pawła V. Jego synowiec, Marek Antoniusz (f 1658) został księciem Sulmona i grandem hiszpańskim; drugi synowiec, Scypion Caffarelli, otrzymał kapelusz kardynalski; on-to założył sławną willę B. (oh.). Syn Marka Antoniusza, Giovanni Battista, zaślubił spadkobierczynię bogatego rodu Aldobran-dinich i otrzymał w posagu księstwo Rossano (1684). Syn tego, Marek Antoniusz II, podwoił bogactwa swojej rodziny przez związek małżeński z domem Salviatich Idą następnie: syn jego Kamil; (f 1763) wnuk, Marek Antoniusz III(* 1730, f 1809) ojciec Kamila B. (ob.) i Franciszka B., ks. Aldobran-dini (* 1776—f 1839), którego znów trzej synowie: A ntonio ks. B.; Kamil ks. Aldobrandini i Scy-pio książę Salviati są obecnie głowami trzech gałęzi tego rodu.    r-

Borghese Kamil Filip Ludwik, książę (ur. w Rzymie 19 lipca 1775—f we Florencyi 10 kwietnia 1832), pan włoski. Będąc stronnikiem rewolu-cyi, przybył do Francyi, naturalizował się i wstąpił do gwardyi konsularnej. Bonaparte dał mu za żonę siostrę swoją, Paulinę (ob. Bonaparte Paulina), wdowę po generale Leclerc’u (1803). Małżonkowie żyli prawie ciągle w rozłączeniu. R. 1805 B. otrzymał „wielkiego orła“ legii honorowej i spólnie z żoną (1806) tytuł księcia Guastalli. Po pokoju tylżyckim Napoleon mu nadał generalne gubernatorstwo pięciu departamentów, utworzonych z dawnego Piemontu. Po upadku cesarstwa B. osiadł we Florencyi. On-to sprzedał Napoleonowi liczną kolekcyę starożytnych rzeźb, które zdobią muzeum Luwru. r-

Borghesi Bartłomiej, hrabia (* 1781 w Se

W. G.

wideł w apartamencie górnym.

Borghi-Mamo Adelajda (* 1829 w Bolonii), znakomita śpiewaczka (kontralcistka) włoska. Poraź pierwszy wystąpiła na scenie w Urbino 1846; później śpiewała ze zwrastającem powodzeniem na różnych scenach włoskich. W r. 1853 święciła już tryumf zupełny w Wiedniu, równie jak w następnych latach na scenie wielkiej opery paryskiej; odtąd powodzenie stale jej sprzyjało, aż do chwili porzucenia sceny w 1875 r.

Borgholm, jedyne miasto na należącej do Szwe-cyi, bałtyckiej wyspie Oeland, na wybrzeżu zacho-dniem, w cieśninie Zundu Kalmarskiego, przystań założona w 1816 r., do 1,000 mców, na szczycie wzgórza ruiny dawnego zamku

Borgholzhausen, miasto w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regencyi Mindeńskiej, okręgu Halle, fabryki płótna żaglowego, handel wędlinami i nabiałem. Tu stać miała pogańska świątynia bogini Tanfany. Na poblizkiem wzgórzu Lasu Teutobur-skiego ruiny zamku Ravensburga.

Borghorst, znaczna wieś przemysłowa, w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regencyi Münster-skiej, okręgu Steinfurt, licząca przeszło 5,000 mców, z wielkiemi fabrykami tkanin bawełnianych (przędzalnie, tkalnie, farbiarnie i t. d.).

vignano—f 1860 w San-Marino), znakomity archeolog włoski, zasłużony główDie w numizmatyce i epigrafice klasycznej, do których niezwykłe zamiłowanie okazywał już w latach młodzieńczych. Ugruntowawszy swoje wiadomości w Rzymie pod kierunkiem Kajetana Moriniego, zwiedzał różne muzea staroźytnicze we Włoszech, uporządkował gabinet numizmatyczny w Medyolanie, później wezwany do Rzymu przez Piusa VII, zajął się uporządkowaniem i skatalogowaniem zbiorów archeologicznych w Watykanie. W r. 1821 osiadł w San-Marino i oddał się spokojnej pracy naukowej, nie uchylając się wszakże od wyświadczania usług obywatelskich tej rzeczypospolitej. Oprócz bardzo licznych rozpraw specyalnych, drukowanych w różnych czasopismach i wydawnictwach akademickich (w „Atti dell’ academia pontificale“, „Giorna-le Arcadico“, którego był współzałożycielem i t. d.), B. ogłosił drukiem: „Della gente Arria romana“ (Medyolan, 1817), „Nuovi frammenti dei fasti con-solari capitolini“ (2 tomy, t. 1818—20) i kilka innych cennych dzieł. Opublikowaniem zbiorowem wszystkich jego prac zajęła się w r. 1862 paryska akademia napisów; ogłosiła dotychczas 9 tomów p. t. „Oeuvres complètes“ (Par., 1862—84).

Borghesich pałac, do rodziny tego nazwiska należący, położony na placu tegoż imienia, jeden z najpiękniejszych w Rzymie, zaczęty przez kardynała Dezza w r. 1590, podług planu Marcina Lun-ghi, ukończony za Pawła V przez Flaminio Ponzio. Ciekawy jest tem, że wzdłuż przez drzwi apartamentów 1-go piętra po linii ukośnej ma widok na wodotrysk, na przeciwległej stronie ulicy. Dziedziniec otoczony podcieniami na 96 słupach granitowych, doryckich na dole, a korynckich na piętrze. Na dziedzińcu posągi kolosalne rzymskie, Julii, Sabiny, Cerery, Apollina. W 12 komnatach zbiór obrazów, rozmieszczony szkołami od Botticellego do Wouwermana; Leonarda da Vinci „Zbawiciel“. Filipa Lippi portret Savonaroli, Per ugina „Madonna“, Rafaela słynne „Złożenie do grobu“, Michała Anioła „Apostołowie“, Andrea del Sarto „Madonna“ i portrety, Timoteo da Urbino, portret Rafaela, Ty-cyana „Trzy gracye“, Veroneza „S-ta Cecylia“, Annibala Caracci „Zdjęcie z krzyża“, Ribery „S-ty Stanisław i dzieciątko Jezus“, Rubensa „Nawiedzenie“, Van Dycka „Ukrzyżowanie“, Holbeina „Portret“; G. Poussin’a „Krajobraz“; Pottera „Bydło“ i wiele innych.

Borghesich villa, z ogromnym parkiem za Porta Popolo pod Rzymem. Darowana przez Pawła V (1605 r.) kardynałowi Borghesi, siostrzeńcowi ograbionego Cenci. Skutkiem małżeństwa księcia Camilla B. z siostrą Napoleona I, Pauliną, najpiękniejsze rzeźby z tej villi przeszły do zbiorów Louwru za cenę 8 milionów franków. Pozostała jeszcze bardzo znaczna liczba pięknych dzieł rzeźby, mieszcząca się w 9 salach, zwanych od arcydzieł najważniejszych, a mianowicie sala Junony, Herkulesa, Apollina, Hermaphrodity, Tyrteusza, Fauna i Egipska. Są tu posągi Calliguli, Wespazyana, Antonina, popiersia Scypiona afrykańskiego, Cezara, a między temi mozaiki gladyatorów wyobrażające i posąg marmurowy księżniczki Pauliny, dłóta Canowy — i wiele innych zajmujących szczegółów i malo-

W. G.

A. Pol.

And. S.

And. S.

And. S.

Borgia Cezar (* podług Ed. Alvisi w kwietniu 1474, podług innych r. 1475 czy 1476—f pod mu-rami Pampeluny 12 marca 1507), sławiony przez Machiawela polityk, książę Romanii, syn Rodryga B., późniejszego papieża Aleksandra VI (ob.) i Róży Vanozza de’ Catanei. Kształcony nadzwyczaj starannie w kierunku klasycznym przez jednego z retorów z Majorki, który hył członkiem akademii literackiej Pomponiusza Laetusa, uczęszczał do kolegium Sapienza w Perudźyi, a na uniwersytecie w Pizie słuchał wykładów głośnego kanonisty, Filipa Decio. W czternastym roku życia otrzymał tytuł protono-taryusza apostolskiego; roku 1492 otrzymał od papieża Inocentego VIII biskupstwo Pampeluny, a r. 1493, ojciec jego, obrany papieżem, nadał mu arcy-biskupstwo Walencyi i kapelusz kardynalski. Stawszy się głównym szafarzem łask papieskich, Cezar zaopiekował się sztukami pięknemi i artystami, z pośród których wyróżnił szczególnie malarza Benedetti, przezwanego „il Pinturricchio“; portret Cezara, roboty tegoż artysty, znajduje się w zamku św. Anioła. Król francuski, Karol VIII, przybywszy do Rzymu, zażądał, aby mu dano Cezara, jako zakładnika; ale w Velletri Cezar wykradł się z obozu francuskiego, przebrany za chłopca stajennego. Aleksander VI, mając w ten sposób ręce rozwiązane, zawarł przymierze z nieprzyjaciółmi Francyi. Nie zadawalniając się najwyższemi godnościami kościelnemi, młody Cezar zazdrościł skrycie starszemu bratu, księciu Gandia, urzędu wojskowego generał-kapitana i gon-faloniera kościoła. D. 14 czerwca 1497 r., mając odjeżdżać nazajutrz do Neapolu dla ukoronowania w imieniu papieża króla Fryderyka, zaprosił brata swego na pożegnalną ucztę. Zabawa przeciągnęła się do późnej nocy; rano zaś jeden z przewoźników

Tybru doniósł, iż widział, jak jeździec jakiś wrzucił z Orsinich i jeden Gravina. Jednocześnie Aleksan-przy pomocy kilku „bravi“ trupa do rzeki. Zarżą- der VI kazał uwięzić wszystkich pozostałych człon-dzono poszukiwanie i wydobyto z Tybru zwłoki ków domu Orsini i pomordować ich w więzieniu, z dziewięciu ranami od szpady; był to nieszczęśliwy Cezar stanął u szczytu potęgi; przyszłość zdawała książę Gandia. Papież zajął się z gorączkowym po- się do niego należeć; postanowił zażądać od ojca, śpiechem śledztwem, ale je nagle przerwał. Rzym by go zamianował królem Romanii. Ale po uczcie, cały, jak wspomina Rafael de Volterra, szeptał imię wydanej przez kardynała Adryana w jednej z jego mordercy, ale nikt nie śmiał go wymienić głośno, winnic, Aleksander VI i Cezar niebespiecznie zacho-Aleksander VI był przekonany o winie Cezara i to rowali; papież, jako słabszy od syna, umarł (IB przekonanie przeszło do potomności. Przerażony sierpnia 1503 r.). Ze śmiercią ojca zgasła odrazu zbrodniczą zuchwałością syna, nie śmiał wystąpić i gwiazda syna. Papieżem obrany został Pius III, z nim do walki, tembardziej, że miał do niego nad- a po jego śmierci, która nastąpiła po trzech tygo-zwyczajne przywiązanie. Dał mu więc urząd dniach, zasiadł na tronie apostolskim Juliusz IL gonfaloniera kościoła, uwolniwszy od ślubów ko- Schroniwszy się do zamku św. Anioła, Cezar, by ścielnych, podziwiał go i służył jego niezmiernej uratować życie, wydał wszystkie skarby ojca i zrzekł pysze i ambicyom. Cezar zamierzył na początek utwo- się wszystkich pretensyj do Romanii, poczem szu-rzyć państewko z małych ks. Romanii, hołdujących kał przytułku u Gonzalwa z Korduby, lecz ten wy-tylko pozornie stolicy apostolskiej, poczem sięgał my- dał go Ferdynandowi Katolickiemu. Uwięziony ślą do Bolonii, Florencyi i Toskanii, może do pano- w zamku Medina del Campo, Cezar po dwóch la-wania nad całemi Włochami. Właśnie Ludwik XII tach dopiero zdołał uciec i, wstąpiwszy do służby domagał się rozwodu z kulawą żoną swoją, Joanną, szwagra swojego, króla nawarskiego, skończył jak by poślubić Annę, księżniczkę Bretońską. Cezar awanturnik, padając od lancy przy oblężeniu Pam-otrzymał od ojca polecenie zawiezienia do Paryża peluny.—Johannis Burchardt Argentinensis „Dia-bulli rozwodowej, i przepychem, jakim otoczył swo- rium, 1483—1505“ wyd. Thuasne, Paryż, 1883— je poselstwo, olśnił współczesnych: flotę swoją ubrał 1886, 3 tomy.— „Dispaeci di Antonio Giustiniani w purpurowe żagle; liczną świtę wybrał z pośród ambasciatore veneto in Roma“ 1592—1506, wyd. najbogatszej szlachty; muły, objuczone darami pa- Villari, Florencya. — Edoardo Alvisi „Ces. Borgia pieskiemi dla króla, kazał podkuć srebrem. Ludwik duca di Romagna“, Imola, 1878 (apologia Borgiów). XII znów potrzebował przymierza z papieżem dla —Gregorovius „Geschichte der Stadt Rom im Mit-urzeczywistnienia zamachu na królestwo neapolitań- telalter“, t. VII.    r-

skie, nadał więc Cezarowi księstwo Valentinois, Borgia Lukrecya (* w Rzymie 1480 —- f i wyznaczył 20,000 liwrów rocznej pensyi, wraz w Ferrarze 24 czerwca 1519) siostra Cezara B., z dowództwem nad chorągwią stukonną gens d'ar- służyła bratu za narzędzie do jego ambitnych celów mes. Nadto, wiosną roku 1499 ożenił go z Karoliną i przez swoje związki małżeńskie dopomogła mu d’Albret, siostrą króla nawarskiego. Cezar przybrał do szybkiego wzniesienia się. Była to kobieta nie-tytuł księcia Francyi (César Borgia de France), zwykłej urody i starannie wykształcona, lecz cha-zwerbował dwa tysiące konnicy, oraz sześć tysięcy rakteru słabego i bez żadnych zasad moralnych, jakby piechoty francuskiej i, przybywszy do Włoch, szybko stworzona do narzuconej jej roli, którą odgrywała opanował Romanię. Imola, Forli, Cesena, Pesaro, prawie bezwiednie, nie zdając sobie należytej sprawy Rimini i Faenza, należące do Riaria Sforzy, Mala- z popełnionych występków. W młodym jeszcze testy, Manfredi, dostały się do rąk zdobywcy. Okru- wieku była zaręczoną z kolei z dwoma panami hiszpań-tny dla baronów, Cezar nie tknął przywilejów miast skimi, don Cherubinem de Centellos i Gaspardem i został przez lud dobrze przyjęty. R. 1501 Ale- de Procida, ale ojciec jej, Aleksander VI, zasiadłszy ksander VI nadał uroczyście synowi inwestyturę na tronie apostolskim, zerwał te układy i kazał jej księstwa Romańskiego. Potem Cezar zażądał od zawrzeć świetniejszy zwiążek z Janem Sforza, pa-księcia Montefeltre Urbino armat do oblężenia Ca- nem na Pesaro, połączonym krwią z książętami merino, a po zdobyciu tej warowni, użył tej arty- medyolańskimi (1493). Jan Sforza miał być nieba-leryi przeciwko niemu samemu i wyrzucił go z księ- wem zamordowany. Kronika z Pesaro podaje, w ja-stwa Urbino. Wielu panów padło pod nożami skry- ki sposób zdołał uniknąć śmierci: Pewnego tobójców lub od trucizny, reszta uciekła. Jednoczę- wieczoru Lukrecya, znajdując się w swojej komoa-śnie uknuty został spisek z kilkoma panami Toska- cie z Giacominem, kamerdynerem swego męża, nii o wydanie Florencyi. Gdy w dalszym ciągu usłyszała zbliżające się kroki brata, Cezara; kaza-ujawnił się zamach na Bolonię, zrozumieli książęta ła tedy słudze ukryć się za fotelem. Cezar przyśrodkowych Włoch, jakie im grozi niebezpieczeństwo, chodził oznajmić siostrze, że już wydał rozkaz, aby i utworzyli przeciwko Cezarowi ligę, na której czele zamordowano jej męża. Gdy wyszedł, Lukrecya za-stanęli Montefeltro, Orsini, Vitelli, Baglioni. Cezar wołała do Giacomina: „Słyszałeś? biegnij i powiedz groźbą i przekleństwem odciągnął od ligi kilku kon- panu!“ Ostrzeżony w samą porę, Jan Sforza dopadł dotyerów i wypędził Montefeltra powtórnie z Urbino, konia i w dwadzieścia cztery godziny był już u sie-Jana de Varano z Camerino, Sinigaglię zabrał Frań- bie, w Pesaro. Papież unieważnił małżeństwo cór-ciszkowi de la Rovere. Następnie potrafił zwabić j ki. Lukrecya, która wszystkich swoich mężów po tych właśnie sojuszników swoich do Sinigalii i po- kolei kochała, opłakiwała przez kilka dni Jana. dusił jednego dnia wszystkich czterech; byli to: Vi- ! zamknąwszy się w klasztorze św. Sykstusa, a w m. tellozo Vitelli, Oliverotto Franciszek de Todi, jeden lipcu 1498 r. zaślubiła don Alfonsa de Bisceglie,

23

Encyklopedy» Powszeehn* Ilu itr. T. IX.

J*.

siedemnastoletniego młodzieńca, nieprawego syna Alfonsa II. I to małżeństwo nie potrwało długo. Wskutek przymierza, zawartego z Ludwikiem XII, królem francuskim, B owie musieli wystąpić przeciwko domowi Aragońskiemu w Neapolu. Nazajutrz po obchodzie jubileuszu (1500), w chwili, gdy książę Bisceglie schodził ze stopni kościoła św. Piotra, czterech ludzi zamaskowanych przebiło go sztyletami. „Zabójcą, pisał ambasador wenecki, jest ten sam człowiek, który zgładził księcia Gandyi i wrzucił jego ciało do Tybru“ (t. j. Cezar B.). Ale młody książę Bisciglie nie umarł. Lukrecya przeniosła go do pałacu i otaczała najtroskliwszą opieką przez trzydzieści cztery dni; papież kazał go strzedz szesnastu sługom. Przyszedłszy raz odwiedzić rannego, Cezar B. odezwał się: „Co się nie udało na objad, uda się na kolacyę“. I rzeczywiście, d. 18 sierpnia 1500 r. Cezar wszedł do komnaty szwagra, ze swoim nadwornym „bravo“, Michelottem, i kazał Lukrecyi wyjść z pokoju. Wtedy Miohelotto udusił księcia w łóżku. Lukrecya poszła opłakiwać drugiego swojego męża do zamku Nepi. Z tą epo-

; j-

tm

M-

riosou. W rzeczywistości, Lukrecya była więcej obojętną na występek, niźli występną; była raczej pozbawioną zmysłu moralnego, niż niemoralną. Do niej da się trafnie zastosować określenie, iż była w najwyższym stopniu „amoralną“. W ostatnich słowach, jakie kreśliła ręką obumierającą do Leona X, przebijają się raczej ciche skargi nieszczęśliwej, ubolewającej nad swóją przeszłością kobiety, niźli wyrzuty sumienia zbrodniarki. Wiktor Hugo wybrał Lukrecyę B-ę za bohaterkę jednego ze swoich pięknych dramatów, ale odtworzył jej postać, opierając się więcej na legendzie, niźli na prawdzie historycznej.—H. Vast, w „Gr. Enc. Lamirault’a“ ; — Gregorovius „Lucrezia Borgia“.    r-

Borgia św. Franciszek de (* w Gandyi, w królestwie Walencyi 1510—f 1572) grand hiszpański, książę Gandyi, trzeci generał zakonu jezuitów; pochodził przez matkę od Ferdynanda I. Należąc od najmłodszych lat do dworu Karola V, zyskał przez cnoty swoje łaskę cesarzowej Izabelli, która mu dała za żonę ulubienicę swoją, Eleonorę de Castro, i zamianowała go swoim wielkim koniuszym. Po śmierci cesarzowej, B. otrzymał polecenie odprowadzenia jej ciała do Granady i asystowania przy otwarciu trumny, dla stwierdzenia tożsamości zwłok. Na widok zepsutego ciała swojej pani, które przez silny rozkład uległo okropnemu zeszpeceniu, B. powziął odrazę do życia i, ulegając popędowi wrodzonej każdemu hiszpanowi pobożności, uczynił ślub wstąpienia do stanu duchownego, gdyby kiedy stracił żonę. Karol V zamianował go kawalerem św. Jakóba i posłał na stanowisko wicekróla do Katalonii. Tam-to B. wszedł w stosunki

z ojcem Aarosem, jednym z pierwszych teologów towarzystwa Jezusowego, który przybył kazać do Walencyi; a za jego pośrednictwem zawiązał ko-respondencyę z Ignacym Loyolą. Wynikiem tej ko-respondencyi było założenie w Gandyi kolegium jezuickiego, które się później przekształciło na uniwersytet. Miał 36 lat wieku, gdy mu żona umarła, pozostawiając pięcioro dzieci ; wtedy B. postanowił niezwłocznie wstąpić do zakonu jezuitów; Ignacy Loyola, chcąc mu ułatwić uregulowanie spraw domowych i dać możność zapewnienia przyszłości dzieciom, a jednocześnie pozyskać dla zakonu taką siłę, wyjednał sobie u papieża dwa brévia, dozwalające B-i pozostać w stanie świeckim jeszcze cztery lata po wyrzeczeniu ślubów, mimo statutów zakonu. B. udał się do Rzymu w r. 1550 i otrzymał od cesarza przelanie swojego tytułu książęcego na syna. Wysłany niebawem przez Loyolę do główniejszych miast Hiszpanii i Portugalii, B. miewał tam kazania i jako wikaryusz odbył przegląd wszystkich zakładów jezuickich w tych-że krajach. Karol V, osiadł-szy w klasztorze San-Yuste, powołał go do si hie. Gdy drugi z kolei generał jezuitów, Lainez, bawił

ua

Y'

SIP

Fig. 70. Borgia Lukrecya

ką związana jest najboleśniejsza tajemnica życia B-ów.

R. 1498 Lukrecya powiła syna; w r. 1501 zjawiło się na jej komnatach dziecko trzyletnie, imieniem Giovanni, które nazywała bratem. W dwóch bullach, zachowanych w archiwum Modeny, uznaje to dziecko. W pierwszej bulli Aleksander VI ogłasza, iż jest to syn Cesara B-ii, w drugiej iż jest jego własnym synem. To podwójne przyznawanie ojcow-stwa zagadki nie rozwiązuje, ale usprawiedliwia ciężkie zarzuty współczesnych, oskarżających ojca, syna i siostrę o liazirodcze stosunki. Lukrecya uczestniczyła chętnie w ucztach więcej niż pogańskich, jakie wyprawiał jej ojciec. Burchard, opisuje pod datą 31 października 1501 r. jeduę z takich

sławnych orgij nocnych. Wyszedłszy jeszcze raz za j we Francyi, a wikaryusz jego Salmeron udał się mąż za Alfonsa d’Este, księcia Ferrary (1501), Lu- , sobór trydencki, B., zastępując ich obu, sprawował krecya poczęła pędzić życie lepsze: otoczywszy się świe- | rządy zakonu. Po śmierci Laineza (1565) B. obra-tnym dworem literatów i artystów, pomiędzy któ- ny został generałem jezuitów; jednocześnie wsrą-rymi znajdowali się Beml.o, przyszły kardynał, i Ario- pił na tron apostolski papież Pius V. Dodany sto, odbierała najpochlebniejsze pochwały. Ariost przez Piusa V do towarzystwa kardynałowi Aleksan-opiewa jej cnoty w jednej z oktaw w „Orlando fu- drowi, wysłanemu w leeacyi do Francyi, Hiszpanii

>\

N.

H.

BorgO, wyraz włoski wzięty z germańskiego Burg, oznacza nazwę wiosek, miast, przedmieść; używa się przeważnie z przydomkami, jak np. Borgo Manero, Borgo San Donnino, Borgo Taro i t. p.— Pod nazwą B. tj. miasto, rozumie się także całą tę część dzisiejszego Rzymu, która leży na prawym

And. S.

And. S.

W. G.

i Portugalii, B. przyczynił się do zorganizowania wyprawy przeciwko turkom, która się zakończyło zwycięstwem pod Lepanto (1571). Dzięki wielkiemu poważaniu, jakiem się cieszył B. na dworze papieskim, zakon jezuitów otrzymał wszystkie przywileje, jakiemi Ojciec św. mógł rozporządzać. Wszelako, przesadzono mocno udział jego w organizacyi zakonu, gdyż jeszcze przed jego obiorem „konstytucya“ zakonu, opierająca się głównie na statutach Ignacego Loyoli, wyszła w ostatecznej swojej formie z rąk Laineza i Salmerona, których „deklaracye“ zostały do konstytucyi dołączone skutkiem uchwały kongregaeyi ogólnej w r. 1558. B. poprawił jedynie szczegóły wykonania: założył on nowicyat w Rzymie, powiększył i ujął w pewne karby misye, ulepszył metodę i formy kazań. W r. 1624 był beatyfikowany przez papieża Urbana VIII, a r. 1671 kanonizowany przez Klemensa X. Święto jego przypada 10 października. B. zostawił dużo prac w języku hiszpańskim ascetycznej treści. Zostały one przetłomaczone na język łaciński i wydane w 1675 („Opera omnia“). Życie B-i opisali po francusku O. Vergus (Paryż, 1672) i po hiszpańsku

O. Ribadaneira, który był jego spowiednikiem. Ostatnie dzieło przetłómaczył po francusku Beten-court.—Cretineau Joly „Histoire religieuse, politique et littéraire de la Compagnie de Jésus“ (Paryż 1844—1846, 6 tom. in 8). Mignet „Charles - Quint, sou abdication, son séjour et sa mort au monastère de Saint-Just“ (Paryż 1858 in—12 3 wyd., J. Prochazka: „Żivot sv. Borgie“ Brno, 1860, E. H. Yollet w „Gr. Enc. Lamirault’a“    r-

Borgia Goffredo, syn papieża Aleksandra VI, był założycielem w Neapolu rodu książęcego de Squillace, który wygasł w XVII w.

Borgia Franciszek, książę Squillace, ob. Bo-rja y Esquilache Fr.

Borgia Alessandro (* 1682—f 1764), pochodził z gałęzi weletryjskiej, w r. 1706 został generalnym audytorem przy nuncyaturze papieskiej w Kolonii, później biskupem i nakoniec arcybiskupem w Fermie. Znany jako założyciel głośnego muzeum B-ów w Welettryi, oraz jako autor dzieł: „Istoria della chiesa e città di Velletri“ (Nocera, 1723), „Vita öenedicti XIII“ (Rzym, 1741) i „Ome-lie“ (Fermo, 1749—59).

Borgïa Stefan (* 1731 r. w Velletri—f 1804 w Lyonie), bratanek poprzedniego, kardynał i uczony włoski. W r. 1750 został członkiem etruskiej akademii w Cortonie i zbogacił muzeum Bor-giów, założone przez stryja swego. W r. 1759 mianowany od papieża Benedykta XIV gubernatorem Beneventu, okazał się sprężystym i zaWegliwym administratorem tej prowincyi, zagrożonej głodem w r. 1764. W r. 1770 został sekretarzem kongregaeyi De propaganda fide i na tern stanowisku zużytkował swoje stosunki z misyonarzami we wszystkich częściach świata dla zbogacenia swoich zbiorów rękopiśmiennych i archeologicznych, z których korzystać pozwalał chętnie wszystkim. W r. 1789 został wyniesiony do godności kardynalskiej i jednocześnie objął obowiązki głównego nadzorcy domu podrzutków, które spełniał bardzo gorliwie. W r.

1797, gdy w Rzymie wszczęły się rozruchy rewolucyjne, Pius VI mianował B-a dyktatorem dla utrzymania porządku, ale po zajęciu Rzymu przez francuzów i obwołaniu rzeczypospolitej rzymskiej (1798). B. musiał usunąć się do Wenecyi. Wrócił do Rzymu razem z Piusem VII i towarzyszył tema papieżowi do Francyi na koronacyę Napoleona ; w drodze wszakże umarł w Londynie. Śwoje bogate muzeum darował kongregaeyi Propagandy. Będąc wielkim miłośnikiem nauk, nietylko sam nad niemi pracował, ale i innym nie szczędził zachęty i pomocy, nawet materyalnej. Żeby mieć więcej środków na cele naukowe, prowadził życie bardzo oszczędne. Opracował kilka gruntownych dzieł historycznych, a mianowicie: „Istoria della città di Benevento“ (3 tomy, Rzym, 1763—69), „Breve istoria del dominio temporale della sede apostolica nelle due Sicilie“ (t. 1788 i kilka innych mniej ważnych.

Borgnet Klaudyusz Józef Adolf (* 1804— f 1875), historyk belgijski, od r. 1837 profes. hi-storyi uniwersytetu w Leodyum, a od 1850 członek królewskiej komisyi historycznej. Wydał cenne dzieła: „Lettres sur la revol. braban.“ (Bruksel-la, 1834); „Histoire de Belge à la fin du XVIII s.“ (1850 i 1861); „Philipe II et la Belgique“ (1850); „Histoire de la revolution liégeoise de 1789“ (Londyn, 1865).

Borgnis-Desbord.es Gustaw (* 1839 r.) generał francuski. W 1880 r. otrzymał od ministra marynarki niebezpieczne polecenie zająć Górny Senegal i zbadać kraj pomiędzy Bafulabą i Nigrem w celu przeprowadzenia kolei żelaznej między Mediną i Bam-mako. On sam i oddział jego dużo ucierpiał od chorób. Pomimo niesłychanych trudności i walk od 1880— 83 oddał pod protektorat francuski kraj, równający się trzeciej części Francyi. Po powrocie został generałem brygady, a w 1887 roku otrzymał dowództwo brygady korpusu okupacyjnego w Tonkinie i Annamie.

brzegu Tybru.

Borgo di Val Sugana, miasto powiatowe, w południowej części Austryackiego Tyrolu, na lewym brzegu górnej Brenty, w prześlicznej malowniczej dolinie tej rzeki (Val Sugana), 4,377 m-ców trudniących się jedwabnictwem i ogrodnictwem. Napoleon 1 obsadził miasto 6 września 1796 i zmusił austry-aków do złożenia broni w leżącej niżej nad Bren-tą wiosce Primolano.

Borgognone Ambroży di Stefano lub Fos-sano, malarz włoski (* 1455 r. w Medyolanie—f 1523 tamże). Uczeń Wincentego Foppy. Widoczny na nim wpływ Leonarda da Vinci i starej szkoły Lombardzkiej, zwłaszcza w aniołach o miękkim i słodkim wyrazie. Najlepsze prace jego przechowane w kościele św. Ambrożego w Medyolanie i w Certozie, w Pawii.

Borgognoni Hugo, ur. w Lucce, stąd znany da-

F-n.

And. S.

w. G

Borgoprund, miasto w siedmiogrodzkim komitacie Bistritz-Naszód, niedaleko od granicy Bukowiny, w dolinie rzeki Bystrzycy, (którą wiedzie przełęcz Borgo 1200 m., w dorzeczu mołdawskiej rzeki Złotej Bystrzycy)—pamiętne walkami, jakie w czerwcu 1849 r. toczyły wojska russkie z węgierskiemi.—Ludność w liczbie 2,000 głów, trudni się drobnym przemysłem i handlem. Okolica malownicza jest celem wycieczek.

And. S.

gior e.

And. S.

ków.

N.

wuiej pod nazwiskiem Hugona z Lukki, uchodzi za twórcę i założyciela szkoły chirurgicznej w Bolonii; jego życie przypada na połowę XII, aż do środka XIII wieku. Powołany do Bolonii na lekarza miejskiego, był też tu zarazem lekarzem sądowym (!) i polowym; w tym ostatnim charakterze brał udział w wyprawie bolończyków do Syryi i przy oblężeniu Damietty. O jego specyalnej działalności praktycznej i naukowo-piśmienniczej nic nie wiadomo. O wiele większego znaczenia jest syn jego T e o d o r i c o, ur. 1205 r w Bolonii i tamże wykształcony na lekarza; wstąpił on w 25 roku życia do zakonu kaznodziejskiego, zajmował później wybitne godności duchowne, a w końcu (1266) katedrę biskupią w Cervia (stąd znany pod nazwiskiem Theodorius de Cervia) wszakże po większej części mieszkał w Lucce, gdzie też zmarł 1298 r. Jest on autorem dzieła: Chirurgia“, cieszącego się w wiekach średnich wielką wziętością, wydane naprzód drukiem w Wenecyi 1498, a później kilkakrotnie w różnych wydaniach „Collectio chirurgica Veneta“.

Borgognoni Adolf (* 1840 w Corropoli), poeta i literat włoski, był czas jakiś nauczycielem w Imo-li i Ravennie. Zawód poetycki rozpoczął w r. 1863, ogłaszając zbiór poezyj p. t. „Fiori, fronde e stecchi“, później „Voci del cuore e delle cose“ (1876). Niektóre ze swoich studyów literackich, drukowanych przeważnie w „Nuova antologia“, wydał osobno p. t. „Studi di letteratura storica“ (Bolon., 1891).

Borgomanero, miasto we włoskim departamencie Novara (Piemont), na zetknięciu się południowego stoku Alp z niziną Lombardzką, nad rz. Agogna (lewy dopływ Po) i przy dr. żel. Novara-Domodossola,— 9,553 m-ców, fabryki kapeluszy, jedwabnictwo, garbarnie, uprawa wina,—okolica żyzna i ludna.

Borgona Jan, de, malarz hiszpański, szczegóły życiorysowe nieznane. Od r. 1495 pracował dla katedry w Toledo nad polichromicznem upiększeniem wnętrza i obrazami do wielkiego ołtarza, jako też nad kaplicą i kapitularzem. Najdawniejsze jego obrazy są: „Najświętsza Panna Marya“, cały cykl obrazów z Jej żywota, na sposób Peruginowski, wr części al fresco* w części a tempera, jako to: „ Św. Joachim i św. Anna“, „Narodzenie N. M. P. “, „Ofiarowanie w świątyni“, „Wniebowzięcie“; w katedrze Sewilskiej: „Zwiastowanie“, „Nar. Pańskie“, „Przemienienie“, „Ukrzyżowanie Chrystusa Pana“. Do tego przybywa szereg portretów arcybiskupów Toledo i fresk „Zdobycie Oranu“. Rysunek dzielny, wytworny, typy niewiast piękne. W kolorycie ze współczesnych sobie najlepszy. W aktach archiwum to-ledańskiego często z jego nazwiskiem spotkać się można.

And. S.

Borgo San Dalmazzo, miasteczko w departamencie włoskim Cuneo (Piemont południowo-zachodni), u wejścia do ważnej pod względem strategicznym doliny, która prowadzi przez przełęcz Col di Tenda na wybrzeże Liguryjskie. Tu austryacy porazili wojska francuskie pod gen. Garnierem du. 10 listopada 1794 r.—Miasto posiada dawny klasztor benedyktyński, kotlarnie, fabryki żelaza i do 4,300 m-ców.

Borgo-San-Donnino, miasto powiatowe w departamencie włoskim Parmy, na prawym brzegu rzeki Stirone (systemat Po przez Taro) i na północnym stoku Apeninu, przy drodze żelaznej Parma-Piacenza, siedlisko biskupa, piękna katedra w stylu romańskim, 4,493 m-ców (gmina 11,000 m.). W starożytności była to PidentiaJulia, która następnie otrzymała nazwę dzisiejszą od św. Dominika, ściętego tu według podania w 304 r. W pobliżu miejscowości lecznicze: Tabbiano i Salso mag-

And. S.

Borgo-San-Lorenzo, miasto w departamencie włoskim Florencyi, nad rzeką Sieve (systemat Arno), w pięknej dolinie Apeninu Toskańskiego, ożywiony handel produktami miejscowemi, źródła siar-czane, 3,000 m-ców, (gmina 11,000).

Borgo-San-Sepolcro, ob. San Sepolcro. Borgoska przełęcz, ob. Borgoprund.

Borgo - Taro, Borgo-Val-di-Taro, miasto okręgowe w departamencie włoskim Parmy, w malowniczej dolinie rzeki Taro, otoczonej wyniosłem! szczytami Apeninu Toskańskiego, należy do starszych miast włoskich, ma źródła siarczane i liczy wraz z gminą 7,500 m-ców. W 1814 r. wojska francuskie pod Rouyerem pokonały tu austrya-

And. S.

BorgU, ob. Borugung.

Borie (właściwie Beaurieu) Egyd Walenty, mąż stanu i autor niemiecki (* 1719—f 1893), cieszył się wielkiemi względami cesarza Franciszka I-go i Maryi Teresy, zwłaszcza od czasu, gdy jako poseł czeski znacznie się przyczynił w roku 1764 do przyśpieszenia obioru Józefa Ii-go na cesarza niemieckiego. Jako radzca cesarski, reprezentował dwór wiedeński na sejmie w Ratysbonie. Napisał kilka dzieł prawniczych: „Vorschläge die Visitation und Beförderung des Justizwesens betreffend“ (Regensburg, 1772); „Beiträge zum kammergerichtlichen Justizwesen“ (t., 1787 — 92) i „Das reichsfriedensschlussmässige Revisionsrecht“ (Ulm, 1776). To ostatnie dzieło niektórzy przypisują Fai-ckowi.

Boril, car bułgarski (1207—1218), siostrzeniec carów Asienia I, Piotra i Kalojana. Po śmierci Asie-nia I, zmusił synów jego, Jana Asienia i Aleksandra do ucieczki na Ruś, a sam wstąpił na tron. Ożenił się z wdową Kalojana, kumanką. Na czele przeciwników jego był Sław, rządzca krajów Rodope. B. prowadził wojnę z cesarzem łacińskim Henrykiem, ale w r. 1208 pod Płowdiwem (Filipopolem) został pobity. W r. 1211 odbył się w Tymowie synod przeciwko Bogomilom (ob.). W r. 1212, po nowej porażce, doznanej od łacinników i sprzymierzonego z nimi Sława, zawarł pokój i wry-

J. Ł.

And. S.

W. K. Z.

iii

And. S.

Borjà y Esquilache Franciszek, książę (f 1658), poeta hiszpański, członek potężnej rodziny, której włoska gałąź nazywała się Borgia. B. zajmował wybitne stanowisko w kraju jako wojownik i dyplomata, a od r. 1614 do 1621 był wice królem Peru. Jako poeta celował w liryce; jego romance liryczne, sonety i drobne wiersze należą do celniejszych płodów literatury hiszpańskiej w dobie poczynającego się już upadku. Wyszły one z druku pod tyt.: „Obras en verso“ (Antwerpia, 1663). Słabszy jest jego poemat epicki „Napoles recuperada por el Rey Don Alonso“ (Saragosa, 1651).

W. G.

W. G.

w. G.

And. S.

j. a.

W. K.Z.

dał za Henryka córkę swoją. Następnie, razem z zięciem wojował z serbami, których wielki żu-pan (w następstwie pierwszy król), Stefan, utrzymywał niebezpieczne stosunki z wielmożami środkowej Macedonii. Po śmierci Henryka (1216) B., pozbawiony pomocy i poparcia, został przez Asie-nia II schwytany w Tymowie i oślepiony.—(„Ottuv Naue. Slovnik“).

Borinage, dzielnica w belgijskiej prowincyi Hen-negau (Hainaut), na granicy z Francyą, słynie z ogromnych pokładów wybornego węgla kamiennego, ma gęstą sieć kolei żelaznych i wielkie zaludnienie.

Borissowe, herb polski na tarczy, której barwy „Zapiski sądowe“ nie podają, dwa noże albo siekacze razem. — (A. Małecki: „Studya Heraldyczne.“ I, 171).

Borja, miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim Zaragosy, nad rzeką Huechą (prawy dopływ Ebro), ze starożytnym zamkiem na stromej skale, który był gniazdem słynnej rodziny B orgio w; uprawa lnu i konopi 5,619 mieszkańców

Fig. 71. Borissowe (herb).

Borja Antoni, rzeźbiarz hiszpański z Asturyi, rozwijał działalność swą tamże w XVII stuleciu. Wiele pięknych prac rzeźbiarskich znajduje się w jego stronach rodzinnych. Do najlepszych dzieł artysty zaliczamy rzeźby, wyobrażające SS. Antoniego, Piotra, Franciszka w Owiedo; S3. Tomasza z Akwinu i Dominika, w kościele pod temże wezwaniem. Zasługuje także na wzmiankę „Chrystus przywiązany do słupa“, w kościele św. Jana umieszczony, w temże mieście. Inne prace B-i, znajdują się w kościołach miast Asturyi: Aviles, Candas, Cudillero i Teberya.

Borja Piotr i brat jego Michał, hiszpańscy rzeźbiarze w Sewilli. Działalność swoją rozwijali w ciągu XVII stulecia. Czynni byli przy ozdabianiu ścian i balustrad w kaplicy Sagrario, przy katedrze Sewilskiej. Styl ich nieco za ciężki, ale za to mało manierowany. Prace ich znajdują się w kościele Santa Maria la Blanca i w kaplicy kościoła św. Franciszka. Znakomitością w swoim rodzaju są figury dziecięce tych artystów.

Borja Jan Baptysta, rzeźbiarz hiszpański (* 1692 r. w Walencyi — j 1756 r.), zamieszkał w Alikante, gdzie ozdobił kościół farny św. Mikołaja swojemi rzeźbami. Rzeźby N. Maryi Panny i św. Mikołaja zdobią portale tej świątyni. W Ori-huele pracował nad upiększeniem chóru katedralnego; dla kościoła pod wezwaniem San. Filipo-Ne-ri wykonał rzeźbę, wyobrażającą św. Franciszka Salezego. Nie różni się niczem od współczesnych mu manierystów.

Börjesson Jan (* 1790—f 1866), poeta szwedzki. Słuchał teologii w Upsali, poczem został księdzem (1816) i od r. 1828 był pastorem w Uxhol-mie. Młodzieńcze jego utwory, w których okazał się zwolennikiem romantyzmu, czyli t. z. fos fory stów (ob.), sąwogóle słabe. Wielki rozgłos pozyskał dopiero swojemi dramatami, w których widoczne jest oglądanie się na Szekspira, chociaż jednocześnie wydatne miejsce zajmuje w nich liryzm. Są to: „Erik XIV“ (1846), najcelniejszy z nich, „Erik XIV son“ (1847), „Solen sjunker“ (Słońce zachodzi, 1856), „Gustaw 1 sista dagar“ (Ostatnie dni Gustawa I, 1856), „Ur Carl XII ungdom“ (Z młodości Karola XII, 1858), „Brödra skulden“ (Bratnia wina, 1861) i „En staatshvälning i Rom“ (Przewrót państwowy w Rzymie, 1866). W r. 1856 B. został przyjęty w poczet członków akademii szwedzkiej.

Borken, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Miinsterskiej, nad rz. Aa (systemat Renu przez Ijssel), fabryki płótna i cy-koryi, garbarnie, 3,500 m-ców.—Powiat B. zajmuje 649 km. □ i liczy 45,638 m-ców (95°/₀ katolików), grunt płaski, dość żyzny, wiele łąk, lasy obejmują 20°/₀ ogólnej przestrzeni.

Borkhansen Moritz Baltazar (*w Giessen 1769—+ w Darmsztadzie 3 listopada 1806). Botanik niemiecki, publikował: 1) „Versuch einer forstbotanischen Beschreibung der in den Hessen-Darm-stadtschen Landen, besonders in der Obergrafschaft Catzenelenbogen im Freien wachsenden Holzarten“ (Frankfurt nad Menem, 1790, 8, 397 str.); 2) „Ten-tamen dispositionis plantarum Germaniae semini-fererum secundum novam methodum a staminum situ et proportione, cum characteribus generum essentialibus“, Dzieło pośmiertne, Darmstadt, 1792, 8, 397 str.; 3) „Flora der obern Graftschaft Catzenelenbogen etc.“ Halle, 1795—96, 8; 4) „Botanisches Werterbuch“ (Giessen, 1797,8); 5) „Theoretischespraktisches Handbuch der Forstbotanik und Forsttechnologie“ (Giessen i Darmstadt, 1800—3, in-8°).

Borkiewicz, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej (coupé) górne pole złote i na niem pół czarnego orła, zwróconego w prawo, dolne pole czerwone i na niem głowa jelenia. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć piór strusich, dwa skrajne i środkowe żółte, drugie (z prawej strony) czarne, czwarte zaś (od prawej strony) czerwone. Herb ten wraz z nobilitacyą galicyjską nadanym był przez cesarza Franciszka I, dnia 28 stycznia 1802 r. braciom Józefowi Kalasantemu, Michałowi i Franciszkowi Borkiewiczom.—(„Spis szl. kr. Pols.“ „Poczet szlach. kr. Galicyi i Lodom.“; Borkowski: „Herb. rodź. szl. kr. Pols.“).

Borkowice. Wieś w gubernii Radomskiej, po-

tucyi ciążenia (pignoratio), obowiązując się wspierać wzajemnie mieczem, życiem i majątkiem przeciwko każdemu nieprzyjacielowi, z wyjątkiem króla (1352). Prawo bowiem Kazimierza W. orzekało, że cl, którzy zostali skazani na najwyższą karę „siedmdziesiąt“, tak długo bez uprzedniego sądu mogli być fantowani, dopóki całej tej kwoty nie zapłacili. Wyrażone w tym akcie zobowiązanie

wiecie Koneckim, przy drodze bitej z Jastrzębia granicznych konfederacyę przeciw prawnej insty-do Przysuchy, parafia, sąd i urząd gminny w miejscu.—Gmina B. w dniu 1 stycznia 1890 r. liczyła 4,678 m-ców, w tem 2,300 mężczyzn i 2,373 ko biet, 99.4°/₀ katolików, 0.6°/₀ żydów. Jest to osada wielce starożytna, należała pierwotnie do rodziny Duninów, której gałąź od wsi B. ncsiła nazwę Duninów-Borkowskich; groby ich w miejscowym kościele. Następnie przeszła do rodziny Małachowskich, która wiele łożyła na przyozdobienie | zwrócenia szkody, z fantowania wynikłej, dowodzi swej rezydencyi. Kościół tutejszy sięga erekcyą j jasno, że konfederacya ta, na której czele stał B., bardzo odległych czasów, gdyż według podania miał go założyć Piotr Dunin, obecny pochodzi z 1846 i wzniesiony został według planów Lan-ciego i Markoniego, kosztem Onufrego hr. Małachowskiego. Znajduje się w nim wykuta z ołowiu miejscowego statua św. Antoniego, uważana za cudowną i zgromadzająca licznych pobożnych. Godnym także jest uwagi ogród i park przy dworze, zawdzięczający piękność swoją zarówno malowni-czości położenia, jak i sztuce. W B-cach istnieje fryszerka, która w roku 1875 wyrobiła przeszło 50,000 pudów żelaza kutego. Na gruntach B-c,    albowiem    z pewnej    zapiski, niezużytkowanej przez

na przestrzeni 16 stóp kwadratowych, jak skonsta-    badaczy,    okazuje się,    że w    tym roku B. został

tował dr Płużański, bije kilkanaście źródeł wody banicyą obłożony i prosił mieszczan wrocławskich żelezistej, obfitującej w kwas węglany. Zdroje nie    o opiekę.    Dopiero    w    lutym    r. 1357 pojawia się

są zużytkowane i nie podlegały ścisłej analizie    B. w Wielkopolsce,    a    nawet    kilkakrotnie spotyka-

chemicznej. (Porównaj: „Pamiętnik Tow. Lek. ! my go w otoczeniu króla w Krakowie i Gnieźnie. Warsz.“ 1870, t. 74).

zwróconą była przeciwko staroście, a tem samem więc przeciwko królowi. Jak dalece jednak umieli związkowi zachować pozory wierności ku królowi, dowodzi fakt, że w r, 1359, w czasie pobytu Kazimierza w Wielkopolsce, widzimy B a w towarzystwie dygnitarzy, otaczających króla. Niedługo potem zdarzył się jednak wypadek, który hańbą okrył imię B-a. Długosz ttwierdzi p. r. 1354, że B. zamordował wojewodę Benjamina. Niektórzy historycy wątpią o wiarogodności tego faktu; wiadomość przecież, podana przez Długosza, jest prawdziwą,

And. S- i Dr A. P.

znika B. z widowni dziejowej, gdyż 4 marca r. 1360 spotykamy na jego urzędzie innego dygnitarza. Według Długosza nie dotrzymał B. danego królowi słowa, za co został w Kaliszu uwięziony i w kajdanach w zamku olsztyńskim osadzony► Kazimierz skazał go na śmierć głodową w podziemnym lochu, gdzie mu dano tylko wiązkę siana i kubek wody. Chcąc zaspokoić głód, miał się żywić własnem ciałem. Tak walczył B. przez 40 dni ze śmiercią głodową. Gdy go już siły zupełnie opuściły, piosił o kapłana, odbył ze skruchą spowiedź, przyznał, że zasłużył na taką karę, a po przyjęciu komunii św. zakończył życie. Co spowodowało Kazimierza do wydania tak srogiego wyroku: czy zdradliwe knowania B-a z ościennymi książętami przeciwko Polsce, czy zdrożne stosunki jego z żoną Kazimierza—nie wiadomo.—Al. Bran-dowski w rozprawie: „Baron Maciej Borkowic* (Poznań, 1879) uważa Macieja, jako „herszta“ rokoszan wielkopolskich, niezadowolnionych z rządów Kazimierza, targających się nawet z tego powodu na majestat królewski. W głównym rezultacie zgadza się z nim Szujski w gruntownej rozprawie p. t. „Maćko Borkowic, wojewoda poznański i pierwsza konfederacya rycerska w r. 1352“ (Opowiadania i roztrząsania historyczne, Warszawa 1882» str 23 i nast.). W pracy tej walczy Szujski zwycięsko z prof. Caro („Gesch. Pol.u II, 294), który bez dostatecznego umotywowania łączy konfedera-

Widocznie jednak nie ufał Kazimierz B owi, skoro Borkowicz Maćko, herbu Napiwoń, wojewoda zażądał od niego 16 lutego r. 1358 deklaracyi poznański za Kazimierza W. Był synem wojewo- ¹ piśmiennej, że dochowa mu przysięgi wierności, fiy i starosty w.-polskiego Przybysława, dziedzica j dawniej złożonej. Wkrótce po podpisaniu tego aktu, na Sierakowie; w nagrodę za zasługi ojca otrzymał od Kazimierza W. gród Koźmin z 15 wsiami okolicznemi i obszernemi prawami (1338); później został kasztelanem lędzkim (1343), wreszcie wojewodą poznańskim (1346), z którą godnością połączył później także starostwo poznańskie (1348).

Wielkopolska przedstawiała wówczas bardzo smutny obraz. Ciągłe walki Władysława Łokietka z krzyżakami, nieustające najazdy z Brandeburgii,

Pomorza, Prus i Szląska wytworzyły rozstrój w stosunkach społecznych. Szlachta, uganiająca ciągle za nieprzyjacielem, tak ździczała, że dopuszczała się bezkarnie wśród białego dnia rozbojów na drogach publicznych. W każdym prawie współczesnym dokumencie przebija się nierząd dzielnicy wielkopolskiej i niepewność mienia obywateli. B., jako człowiek bardzo zamożny i nieugiętej woli, jako syn magnata, dobrze zasłużonego krajowi, wybrany został przez Kazimierza na wysoką godność wojewody, w nadziei, że potrafi silną dłonią zgnieść zbójeckie bandy, wałęsające się po Wielkopolsce. Ząwiódł się jednak król na B-u: i on bowiem dał się porwać chciwości, brał od złoczyńców opłaty, ukrywał ich w swoich dobrach i zamkach, wskutek czego utracił wysokie dostojeństwa, które nadane zostały Przecławowi (1349), a później WTierzbięcie (1352). Ponieważ Wierzbięta bardzo energicznie wykonywał postanowienia cywilne i kryminalne, wydane przez Kazimierza W. w statucie w.-polskim, przeto wywołał on opozycyę wśród i cyę z r. 1352 z zastawem ziemi dobrzyńskiej Za-ezlachty, która zawiązała na wzór związków za- ' konowi, a ponieważ nie spostrzegł, że na czele tej;

i-

L. P

'.O-

P. Chm.

konfederacyi stał B., uważa go (na str. 316) jako prostego „raubrittera“, działającego wbrew tej konfederacyi, a nawet zabijającego jej naczelnika (?), Benjamina, wojewodę w.-polskiego. Niezużytkowa-na dotychczas zapiska o banicyi B-a znajduje się w Grünhagena: „Die Correspondenz d. Stadt Breslau mit Karl IV“ („Archiv f. oester. Geschickte“ XXXIV, 365).    DrA1-s-

Borkowscy Duninowie, herbu Łabędź, rodzina szlachecka małopolska, wywodząca się od głośnego za czasów piastowskich Dunina. Protoplastą B-ich, był dziedzic Borkowic Jan. Z synów jego: I.) J an, żyjący w wieku XVI, był protoplastą B-ich, osiadłych na Białej Rusi; II.) Jędrzej — B-ich wyznania greckiego, osiadłych w Mało-Ros-syi; III.) Stanisław, ożeniony z Leszczykowską, miał syna Inocentego (f około 1596), według podania, biskupa czernichowskiego. Po synach St nisława z pierwszej żony Dębińskiej, katoliczki, pochodzą trzy linie, istniejące po dziś dzień,

Borkowska Aleksandra zChomętows ki <■ h p 1828 r. w Usarzewie, w powiecie Sandomierskim z ojca Franciszka, radcy wojewódzkiego i deputowanego na sejm, i matki Konstancyi z Orłowski h, siostra ś. p. Władysława i Stanisława (ob.)]. Ow

«lilii

UPr

Fig. 72. Borkowska Aleksandra.

wiawszy po Józefie Duninie B-im, właścicielu Że-lizna na Podlasiu, r. 1856 zamieszkała w Warsza wie, gdzie się oddała pracy literackiej. Pier wszem jej dziełem były, napisane wespół z Józefą Śmigielską: „Obrazki z życia świątobliwych polaków i polek“ (r. 1859). Następnie z tąż Śmigielską założyła w r. 1861 „Kółko domowe“, pismo dwutygodniowe illustrowane, poświęcone rodzinom poi skim, i prowadziła je przez lat siedm, t. j. aż do r. 1868, w którym rozpoczęła wydawnictwo „Kroniki rodzinnej“, zostającej i obecnie pod jej redak-cyą; po śmierci zaś ś. p. Maryi Zaleskiej w roku 1889 objęła kierunek literacki Tygodnika dla dzieci, założonego przez Zofię Hauke, p. t.: „Wieczo ry rodzinne“. Oprócz wielu artykułów, tak w kie: wanyeh przez nią, jak też i w innych czasowi

smach, wydała w różnych czasach oddzielnie: „Wspomnienia z przeszłości“, obrazki poświęcone młodemu wiekowi (1860 r. w Warszawie, wydanie drugie, 1877, tamże); „Marya Klementyna, Opowiadanie o wnuczce króla Jana“ (1861 roku, w Warszawie); „Powieści i opowiadania dla młodego wieku“ (1874 roku, w Warszawie). Już same tytuły dzieł B-ej, oraz czasopism, przez nią założonych, świadczą wyraźnie, jaki jest charakter i dążność pracy jej literackiej: ma ona przedewszystkiem na celu życie rodzinne, ze wszelkiemi jego obowiązkami i potrzebami, zarówno duchowemi, jak i materyalnemi, i poczynając od wieku młodocianego, usiłuje w sercu i umyśle swych czytelników szczepić cnoty domowe i społeczne, opierając je na podstawie moralności religijnej. Pisma jej odznaczają się treścią wogóle zajmującą i pouczającą, wykładem jasnym, stylem dobrym i językiem wolnym od wszelkich błędów, a tchną szczerością wygłaszanych przekonań, oraz wiarą w prawdziwość i zbawien-ność propagowanych zasad. Przekonania zaś te i zasady są szlachetne i zdrowe: pragnie ona, aby wiara była żywą i czynną, aby religijność prowadziła do cnoty i dobrych obyczajów; nie wale/.y o prawa kobiet, ale uczy je obowiązków, wskazuje im sposoby oświecenia umysłu i uzacnienia serca, zachęca je gorąco do pracy i zaznajamia z roz-maitemi jej rodzajami, przez które i rodzinie, i społeczeństwu przynieść mogą rzeczywisty pożytek i samym sobie niezależność zapewnić. To też i dzieła jej, i czasopisma przez nią redagowane, pod wszelkiemi względami potrzebom życia rodzinnego odpowiadają i mogą być bez najmniejszych zastrzeżeń zalecone młodzieży płci obojej. Prócz zawodu literackiego, godną też jest wspomnienia pożyteczna choć cicha praca B-ej na polu filantropii, głównie zaś to, że była ona jedną z najżarliwszych współ-działaczek ciotki swej, ś. p. Piłsudzkiej, założycielki schronienia dla kalek nieuleczalnych, i od zawiązku tej instytucyi aż dotychczas należy do grona czynnych jej opiekunek.    *

Borkowski * Dunin Stanisław (* 1782 — f 1 stycznia 1851). Prócz prac geologicznych „Geo-gnostische Beobachtungen in der Gegend von Rom“ (1817, Wiedeń); „Mémoire sur la sodalité du Vésuve“, zasłużył się filologii naszej ogłoszeniem po raz pierwszy z rękopismu zabytku staropolszczyzny najobszerniejszego, jaki mamy dotychczas z wieku XIV, t. j.: „Psałterza królowej Małgorzaty“ (Wiedeń, 1834), czyli, jak go obecnie nazywamy: „Psałterza floryańskiego“. Znana jest także jego „Podróż do Włoch w latach 1815 i 1816 odbyta“ (Warsz,, 1820), oraz rozprawa „O obowiązkach bibliotekarza“ (Lwów, 1829).

Borkowski-Dunin Józef (* 22 marca 1809 — f 18 czerwca 1843), poeta i publicysta, urodził się w Dzieduszycach wielkich na Pokuciu, z ojca Franciszka i matki Franciszki z Dzieduszyckich; pierwsze nauki pobierał w domu rodziców, w 9-tym roku życia oddany został do konwiktu ks. pijarów w Warszawie; po roku nauki, zaczął uczęszczać do liceum warszawskiego i skończył w nim klasę trzecią z nagrodą; czytał wiele, odwiedzał głośnych literatów:

W':' §

Pism B-go.

Niemcewicza, Brodzińskiego, i ochoczo przysłuchiwał się ich rozmowom. Z końcem 1822 wrócił do Lwowa, gdzie zacząwszy od pierwszej klasy gimnazyal-nej, zdawał prywatnie po dwie klasy na rok. Wcześnie nabrawszy zamiłowania do literatury, zaznajomiwszy się z utworami Schillera i Goethego, dobrze znając ówczesną poezyę polską Woronicza, Brodzińskiego i świeżo wtedy pojawiające się dzieła Mickiewicza, skupiał wkoło siebie grono zdolniejszych uczniów i budził w nich uznanie dla siebie zarówno własnemi pieśniami, jak i zdaniami o literaturze. Najwcześniej drukowany wiersz jego „O dobroci Boga“. W roku 1827 udał się do uniwersytetu w Czerniowcach i słuchał tu filozofii przez lat parę. Poznał się tu z wielu światłemi grekami i, przejąwszy się sprawą wyzwolenia Grecyi, nauczył się języka nowogreckiego, zachęcał młodzież do zbierania pieśni ludowych i dostarczania ich sobie dla przekładu na polski, zajął się przekładem dziejów literatury nowogreckiej Jakowakisa Rizosa Nerulosa. W r. 1829 wróciwszy do Lwowa, wziął udział w wydawnictwie „Haliczanina“ i pomieścił

ci,J

Wm

Fig. 73. Borkowski-Dunin Józef.

tu elegię swoją na śmierć Woronicza, oraz surowy rozbiór tłómaczenia pieśni nowogreckich, dokonanego przez Aleksandra Chodźkę. Następnie wyjechał do Wiednia, gdzie oddał się znowu studyowaniu grecczyzny pod kierunkiem Kumasa, zapoznał się z głośnemi uczonymi, a mianowicie Kopitarem i Hammerem. Od r. 1832 mieszkał we Lwowie, kiedy -niekiedy tylko na czas niedługi wyjeżdżając do domu rodzicielskiego w Gródku pod Zaleszczykami lub do Głuchowie. Zajmował się wielce tłómacze-niem greckich autorów, choć bardzo mało prac tych ogłaszał drukiem. W ruchu literackim brał czynny udział, zasilając artykułami swojemi kolejno różne czasopisma, jako to: „Ziewonię“ (1834, 1836), „Powszechny pamiętnik nauk“ (1835), „Bibliotekę Warszawską“ (od 1841), „Dziennik mód paryskich“ (od r. 1841); sam wydawał zbiorowe „Prace literackie“ (1838), gdzie umieścił bardzo interesującą rozprawę: „O polskim języku łowieckim i świecie łowieckim“, oraz rozpoczął wydawnictwo „Albumu na pogorzelców“; do pisma mołdawskiego w Jas-sach przesyłał wiadomości o literaturze polskiej.

Zbiorowe wydanie utworów jego zaczęło wychodzić w 1856 p. t. „Pisma Józefa hrabiego Dunina B-go z portretem autora“; wyszedł tylko tom Ii 80 stron

II. Mamy tu jego poezye oryginalne i tłómaczone, „Mowę kwiatów“ i „Kosz z kwiatami“, przekład dramatu Aleksandra Dumasa p. t. „Teresa“, oraz utwór wielkiego logofeta ziemi mołdawskiej, Mirona Kostyna z r. 1684, wierszem polskim ułożony, a przez B-go po raz pierwszy wydobyty z zapomnienia, p. t. „Opisanie ziemi mołdawskiej i mul-tańskiej“. W rękopiśmie znajduje się rozprawa, na wielką skalę zamierzona, lecz niedokończona p. n. „Grecczyzna w Polsce“. Niektóre ogólne spostrzeżenia B-go o tym przedmiocie podał A. Bielowski w życiorysie, dołączonym do zbiorowego wydania

P. Chm.

Borkowski-Dunin Aleksander czyli Leszek (* ok. 1810), młodszy brat Józefa, literat i publicysta, nauki gimnazyalne pobierał we Lwowie, w 1827 wraz z bratem pojechał do Czerniowiec na studya filozofii; za powrotem osiadł we Lwowie i, idąc za kierunkiem powszechnym wśród ówczesnej młodzieży, zaczął sił swoich próbować w poezyi. W „Haliczaninie“ (1830) pojawił się pierwszy drukowany jego poemacik p. t. „Kozak“, opiewający wzajemną miłość tatarki i kozaka, potem ukazała się ballada szwedzka p. t. „Robaczek“ i wiersz p. n. „Poezya“. Po latach ośmiu ogłosił poemat „Orły z Herburtów“, osnuty na podaniu, jakoby Herburto-wie po śmierci w orły się przemieniali. Ale wierszowana poezya nie była właściwą dziedziną twórczości dla B-go. Nazwisko jego rozgłosiło dzieło treści satyrycznej p. t. „Parafiańszczyzna“ (część

I-a 1843, część Il-a 1849), gdzie bez ogródki, nieraz z niemałym dowcipem, a zawsze trafnie uderzał w śmieszności świata arystokratycznego lub tych, co do tego świata się wdzierają, zowiąc parafianami wszystkich, co ślepo i bezmyślnie przybierają zwyczaje, nawyknienia, mowę będącą w modzie. Odsłonienie zepsucia i niedołęstwa umysłowego w sferach, do których sam autor z urodzenia należał, sprawiło silne wrażenie, wywołało krytyki ustne, w listach bezimiennych i w drukowanych odpowiedziach (Ostrogski: „Ocenienie Parafiańszczy-zny“, „Słów kilka o Wizycie“). Druga książka podobnego rodzaju p. t. „Niepowieści i nierozprawy“ ("1846), w formie na pół powieściowej a napół naukowej, daje (jak powiada p. Biegeleisen) obraz stosunków społecznych, obyczajowych, chłoszcząc ciętym dowcipem wady i nałogi typowe. „Około jednego słowa, położonego na tytule, owija autor sieć bystrych poglądów, wysuwając kolejno szereg sylwetek, służących za ilustracyę tendencyi moralnej artykułu. I tak p. t. gdyby zestawia szereg tych wad, co, stając w życiu wpoprzek lepszym chęciom ludzi, pociągają ich nieraz w otchłań zepsucia i nędzy materyalnej; w artykule „Coś i jakoś“ znajdujemy galeryę umysłowych leniwców, spuszczających się na los i przypadek, pewnych, że bez przyłożenia własnej ręki, ot tak coś się stanie i wszystko jakoś się zrobi“. Do satyrycznych utworów należy także „Cymbalda, poema heroiczne z wypadków naszego czasu“ (1845, drugie powiększone wydanie

1848). Oprócz satyry uprawiał także B. badania literackie, już to zajmując się poezyą sanskrycką („Setka Bhatribharisa“ 1845), już to pisząc „O najdawniejszych zabytkach pisemnych“ (1850), już to rozprawiając „O powieściopisarstwie nowożytnem“ (1848) i o pismach czasowych w. ks. poznańskiego (1850). W r. 1848 wziął udział w życiu polity-cznem Galicyi i prócz kilku broszur i mów ogłosił dwutomowe dzieło p. t. „Sejm ustawodawczy ra-kuski“ (1849—50, przełożone na niemiecki 1850). Po r. 1850 nastąpiła dziesięcioletnia przerwa w działalności literacko - publicystycznej B go. Dopiero w r. 1861, zostawszy posłem na sejm galicyjski z Samborza, rozwijał przez lat 10 wielce ruchliwą czynność, ogłaszając swoje mowy, uwagi, krytyki, które odznaczały się zdolnością dyalektyczną i sarkastycznym nastrojem, lecz praktycznych wyników nie pociągały za sobą. W tymże czasie był B. prezesem Towarzystwa przyjaciół sztuk pięknych we Lwowie i o pomyślność jego się troszczył. Od r. 1872 znowu głucho o B-im; złożył wszystkie mandaty a nawet prezesostwo w Tow. przyj, sztuk pię-

P. Chm.

knych.

w r. 1170, podczas wielkiej burzy i gwałtownego współcześnie przypływu, rozpadła się na kilka części (jedną z nich jest sąsiedna wyspa Juist). Główną osadą na wyspie jest B. z latarnią morską zbudowaną 1576 r., 26 m. wysoką; jest tu stacya ratunkowa, telegraf podmorski do Anglii, znaczne rybołówstwo, a także znane kąpielisko morskie; fala dość silua, dno morskie równe, piaszczyste, powietrze czyste, krzepiące i pobudzające. Kąpiele ciepłe wa-nienue z morskiej wody, wszelkie urządzenia kąpielowe dobre acz skromne, hotele porządne, życie wygodne i tanie, do 150 marek miesięcznie. Sezon od 15 czerwca do końca września. Frekwencya do 6,000 osób. Kąpiele w B. zalecane bywają w zołzach, bladaczce, w chorobach nerwowych i przewlekłych nieżytach (katarach) oskrzelowych. Komu-nikacya z lądem codziennie, do Leer sześć godzin i do Emden trzy godziny.

Borkus, książę litewski legendowy. Według Stryjkowskiego, miał być synem Palemona; otrzymał po ojcu kraje nad Niemnem i morzem Baltyckiem,

które po bezdzietnej śmierci jego przeszły na brata,

w. s.

And. S. i Dr. A. P.

Borkowski-Dunin Witold (f w styczniu 1875 w Winnikach pode Lwowem), syn Leszka B-go, dramaturg młodo zmarły. Za wzór obrał sobie nowszą komedyę francuską, Emila Augier i in. Z pomiędzy sztuk jego wymieniamy pięcioaktową komedyę: „Stosunki rodzinne“ (1870), graną w War-

P. Chm.

szawie.

Borkowski - Dun n Jerzy Sewer (* 1 paźdz. 1856 w Dubiecku), kształcił się w uniwersytetach w Insprucku i Wiedniu na wydziale prawnym, w r. 1884 został marszałkiem pow. trembowelskiego; ogłosił następne broszury i książki: „Oświata ludu wobec prądów społecznych“ (1879); „Rocznik szlachty polskiej“, 2 tomy (1881, 1883); „Spisek nazwisk szlachty polskiej“ (1882, 1887). Prócz tego drukował kilka nowel, trochę wierszy i artykułów treści politycznej i ekonomicznej.

Borkowski Woj ciech, pseudonim Roś ci szewskiego.

Z Borku Sydonia, kochanka księcia pomorskiego Arnolda Ludwika, pochodząca ze szlacheckiej rodziny słowiańskiej, której członkowie otrzymali później za swe zasługi wojenne i dyplomatyczne od króla Fryderyka Ii-go pruskiego tytuł hrabiowski. Gdy książę Arnold Ludwik ożenił się, Sydonia wstąpiła do klasztoru, a w 80-tym roku swego życia, obwiniona o czary, któremi jakoby miała spowodować wiele nieszczęść w rodzinie książęcej, skazaną została na śmierć w r. 1620 w Szczecinie. Losy jej odmalował J. W. Mejnhold w romansie, p. t.. „Sidonia von Bork, die Klosterhexe“.

Borkum, wyspa niemiecka na morzu Północnem, najzachudmejsza z grupy Wschodnio - Fryzyjskich, należy do pruskiej prowincyi Hanowerskiej, regencyi Aurich, powiatu Emden, leży wprost uścia rzeki Ems, objęta dwoma głębszemi jej korytami: Wester Ems i Oster Ems, ma do 30 km. w obwodzie i do 700 mieszk. Niegdyś była znacznie większą, i i jako taka znaną była Pliniuszowi pod nazwą Burka na, lecz morze niszczyło ją powoli, aż wreszcie

P. Ohm

N.

legendowego również Kunasa.

Borlacłl Jan Gotfryd, górnik z czasów Augusta II i III, po Marcinie Germanie (ob.), który w r. 1638 wykonał pomiar żup Wieliczki i sporządził plan ich w czterech tablicach, on pierwszy r. 1718 powtórnie te saliny pomierzył i wydał pod tytułem: „Salesfodinae Cracovienses Regis Polonia-rum Augusti III. Pii, Magnifici, Pacifici S. T. admi-rabili providentia in tractu Vielicensi restauratae, Illustrissimi S. R. Comitis Henrici de Osieczyno Brühl incredibili prudentia administratae 1760“; ii dołu zaś: Borlach 1719. B. Müllers Piet. Reg. delin. I. E. Nilson S. S. El. Palat. P. A. Sculps. A. V. (ob. Rastawieckiego „Monografia“, Warszawa, 1846 r.. str. 148).    *

Borlase Wiliam, starożytnik i przyrodoznawca angielski (* 1695—f 1778), był kapłanem anglikańskim i rektorem w Ludgranie, a później wika-ryuszem w St. Just. Zajmował się naukami przy-rodniczemi i archeologią przedhistoryczną i z zakresu tego głosił rozmaite rozprawy w „Philosophical Transaxions“, za które został członkiem „Royal Society“ (1750). Główniejsze jego prace są następujące: „Observation on the antiquities historical and monumental of the county of Cornwall“, Oksford, 1754);—„Natural history of Cornwall“ (tamże, 1758); — „Observations on the ancient and present State of the Islands of Scilly i t. d.“ (Oxford, 1746). Pisał także i rzeczy teologiczne, między innemi zaś: „Sacrae exercita-tiones“ pobożne parafrazy Biblii. Zbiory swoje darował Muzeum asch-molejańskiemu w Oxfordzie. * Bormann, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem złoty lew, stojący na murawie, wspięty w lewo i trzymający przedniemi łapami strzałę, zwróconą ostrzem w górę. W koronie szlacheckiej nad heł-

-o

<ł(

Spili

Fis 7i. Bormann (herb).

Enoykloptdra Pnw«x««hm Unitr T. IX

24

ski).

And. S.

i Sondrio.

mem pięć białych strusich piór. Herb ten wraz z nobilitacyą otrzymał d. 26 kwietnia 1769, Kry-styan August Bormann, kapitan w. p. regimentu pińskiego („Vol. Log.“ VII, 802—803.—„Spis szl. Kr. Pols.“—„Herb rodź. szl. Kr. Pols.“—Borkow-

w. K. z.

Bormann Wawrzyniec, prof, upsalski, przełożył z języka greckiego na łaciński „Wyznanie wiary kościoła wschodniego“ metropolity kijowskiego, Piotra Mohiły (ob.). Przekład ten wraz z tekstem greckim wyszedł w Lipsku r. 1695 p. t. „Confessio orthodoxae catholicae et apostolicae Ecclesiae orientalis, interprète Laurentio Bormano“. Dzieło to stanowi ważny przyczynek do history kościoła rus-skiego.—„Enc. Org.“.    *

Bormann Karol Wilhelm (* 1796—f 1872), generał belgijski i pisarz, przeszedłszy z wojska saskiego do armii belgijskiej, zwrócił na siebie uwagę rządu przez swe niezwykłe uzdolnienie wojskowe i wkrótce mianowany był generałem i pierwszym adyutantem króla. Dzieła jego traktują wyłącznie strategikę, a mianowicie dział artyleryi. Ważniejsze z nich: „Considérations sur le tir des obus à balles“ (Bruksella, 1836);—„Expériences sur les shrapnels nouveaux“ (Paryż, 1848);—„Nouvel obus pour bouches à feu rayées“ (Bruksella, 1869). N-

Bormida, prawy dopływ rzeki Tanaro (systemat Po) we Włoszech Północnych, powstaje z połączenia dwóch znacznych strumieni górskich B. di Mil-lesimo i B. di Spigno, które mają początek na północnym stoku Alp Nadmorskich, w pobliżu zetknięcia ich z Apeninem Liguryjskim, przepływają w równoległych malowniczych dolinach i łączą się po wyjściu z gór pod Bistagno; poczem rzeka mija Acqui i pod Alessandryą wpada z prawej strony do Tanaro. Najważniejszy dopływ Erro, długość 146 km. W kampanii Napoleona 1796 r. dorzecze B-y odgrywało ważną rolę (Alessandrio, Dego, Millesi-mo, przełęcz Sawońska).

Bormio (niem. Worms), miasto w departamencie włoskim Sondrio, w uroczej dolinie górnej Addy (Valtellina), między zboczami dwóch olbrzymich trzonów alpejskich, Berniną na zachodzie i Ortele-rem na wschodzie. Leży w rozrzuceniu na pochyłości doliny, od 1,250 m. do 1,450 m. nad p. m., w pobliżu najwyższej w Alpach drogi bitej, która przez przełęcz Stilfser Joch wiedzie w dolinę Adygi, było niegdyś stolicą hrabstwa t. im., w r. 1530 dostało się kantonowi Gryzońskiemu, w roku 1797 rzeczypospolitej Cyzalpińskiej, w r. 1814 Austryi, wreszcie r. 1859 Włochom. W średnich wiekach słynęło z zamożności i ożywionego handlu, dziś zaś ma przedewszystkiem znaczenie jako miejscowość lecznicza. Są tu cieplice ziemne w temperaturze od 26° R do 31° R. Zakładów kąpielowych dwa, dawniejszy (bagno vecchio) na wysokości 1,450 m. nad p. m. wzniesiony, skromnie urządzony, cichy, wygodny jednak i tańszy, oraz nowy zakład (stabi-limento sanitario dei bagni nuovi), 1,224 m. nad p. m. położony, wspaniale urządzony, gwarny i droższy. Do środków leczniczych pomocniczych, na miejscu stosowanych, należą: kąpiele mułowe, natryski, inhalacye, gimnastyka, winogrona i serwatka. Klimat nieco za ostry, nagłe i częste zmiany temperatury i w ciągu doby znaczne nawet wahania. Omawiane cieplice wskazane są w chorobach skórnych, gosccu, szczególnie Z8Ś okazały się skutecznemi w dnie, a nawet i w zapaleniu stawów zniepodo-bniającem. Sezon od 15 czerwca do 15 września, frekwencya do 2,000 osób. Koszta pobytu do 350 fr. miesięcznie. Droga do Bormio wiedzie przez malownicze okolice, albo koleją przez Innsbruck, Brenner do Botzen, skąd przez Stilfser Joch karetką pocztową w 24 godzin, lub też od jeziora Bodeńskiego także koleją przez Arlsberg do Landeck, skąd karetką w dwadzieścia sześć godzin. Najbliższa stacya kolejowa w Meran, Botzen, Landeck, Chur

Asd. S, i Dr. A. T.

Born Bertrand, ob. Bertrand z Born.

Born Ignacy von, naturalista, zasłużony na polu mineralogii i metalurgii (* w Karlsburgu w Siedmiogrodzie r. 1742—f 1791 w Wiedniu); kształcił się w Wiedniu u jezuitów i wstąpił był do tego zgromadzenia, później wszakże opuścił je i udał się do Pragi na studya prawa, które skończywszy, podróżował po Europie, głównie zaś po Holandyi i Fran-cyi, gdzie oddawał się nauce mineralogii i geogno-zyi. Za powrotem, r. 1770 został asesorem w urzędzie górniczym w Pradze; potem znów odbywał po Węgrzech, Krainie i Siedmiogrodzie wycieczki naukowe, których wyniki ogłoszone zostały przez J. J. Forbera p. t. „Brife über mineralog. Gegenstände itd.“ (Frankfurt i Lipsk, 1774), przełożone na język francuski, włoski i angielski. Później, nabywszy w Czechach dobra, Stare Sedliszte, odpoczywał w nich cztery lata, zajmując się jedynie pracą naukową. W czasie tym wydał opis własnego gabinetu mineralogicznego p. t. „Lythophylacium Bornianum

s. index fossilium, quae collegit, in classes et ordi-nes digessit Ign. de B.“ (Praga, 1772—1775,2 t.). Za pobytu swojego w Czechach B. gorliwie się starał o duchowy rozwój tego kraju, między innemi zaś założył prywatne towarzystwo, z którego powstało później czeskie towarzystwo naukowe królewskie. W r. 1776 cesarzowa Marya Teresa powołała B-a do Wiednia dla uporządkowania i spisania cesarsko-królewskiego gabinetu nauk przyrodniczych, a owocem tej pracy był „Index rerum naturalium Musei Caes. Vindob. P. I. Testacea“ (Wiedeń, 1778, drugie wydanie pod tytułem zmienio-nionym, 1780) W tej epoce pozyskał największy rozgłos naukowy, skupiał dokoła siebie najznakomitszych uczonych wiedeńskich i stał na czele wydawnictwa peryodycznego: „Physikalische Arbeiten der einträchtigen Freunde in Wien“ (1783—91), wydawanego przez lożę wolnomularską, której on był założycielem i wielkim mistrzem. W tymże czasie udoskonalił B. metodę amalgamacyi i upowszechnił ją przez wydanie dzieła: „Das Anquicken der gold und silberhaltigen Erze, Rohsteine, Schwarzkupfer und Hüttenspeise“ (Wiedeń, 1786). Do górnictwa też odnosi się jego praca, wykonana wespół z Tre-brą: „Bergbaukunde“ (Lipsk, 1789), Obok naukowości, odznaczał się B. niepospolitym dowcipem, którym ścigał przeciwników przekonań swoich; zwłaszcza wielkie wrażenie sprawił utworem saty-

And. S.

•K

ggr

lg. Mat.

P. Chm.

K.

rycznym p. t. „Die Staatsperrücke, Bine Erzelung” (Wiedeń, 1772 r.), w sferach zaś kościelnych wywołał oburzenie niezmierne satyrą, wymierzoną przeciw zgromadzeniom zakonnym, p. t. „Joannis Physiophili specimen Monachologiae“ (Augsburg, 1788).—Wurzbach: „Biograp. Lexicon“; Dobrowsky w „Rozprawach król. czes. towarz. nauk“; Kalousek w „Dziejach król. czes. towarz. naukowego“. *

Borna, miasto powiatowe w królestwie Saskiem, okręgu Lipskim, przy drodze żel. z Lipska do Chemnitz, nad rzeką Wiihra, seminaryum nauczycielskie wyższe, siedlisko superintendentury protestanckiej, wielce ożywiony przemysł (browary, fabryki machin, wydobywanie węgla brunatnego), wysoko rozwinięte ogrodnictwo, słynna uprawa cebuli i kwiatów, 8,590 m-ców.

Bombach Stenzel (* w Warszawie — f 1597 w Gdańsku, gdzie zamieszkał był r. 1550); zajmował się historyą tego miasta, zbierał troskliwie materyały i pisał rozmaite w tym przedmiocie rozprawy, których wielka ilość foliałów znajduje się w części w archiwum miejskiem w Gdańsku i w bibliotece Uphagena tamże, w części zaś w bibliotece królewskiej w Berlinie. Z kopij dawnych kronik miasta Gdańska, przez B-a przepisanych, oraz z prac jego własnych korzystali uczeni Hirsch i Vossberg w swoich badaniach historycznych. Własnoręczny rękopis B a pod tyt. „Beschreibung das Aufruhrs zu Danzig v. J. 1522 bis 1526“ znajduje się w bibliotece drezdeńskiej. — „Encykl. Orgelbranda“.    *

I I Börne Ludwik, właściwie Löb Baruch, jeden z głośniejszych pisarzy niemieckich (* 6 maja

1786—f 13 lutego 1837 r.). Był synem staroza-rÜ

y.

feA :S$ÊÊÊÊ:

v-

Fig. 75. Börne Ludvnk.

konnego wekslarza z Frankfurtu. Studya odbywał w Berlinie, biorąc żywy udział w ruchu umysłowym, jaki się wówczas, pod wpływem Fichtego, Sehleiermachera, braci Schleglów i t. p.. w stolicy Prus rozwinął. Porzuciwszy medycynę, wstąpił na wydział filozoficzny w Halli, skąd przeniósł się do Giessen i Heidelbergu, gdzie oddawał się studyom nad naukami państwowemi. Po powrocie do rodzinnego miasta, otrzymał tam posadę aktuaryusza policyjnego (1811), którą utracił w r. 1814, kiedy, po upadku Napoleona, wprowadzono dawne frankfurckie ustawy, niedopuszcząjące żydów do udziału w życiu publicznem. W 1817 r. przyjął wyznanie ewangelickie, zmieniając współcześnie nazwisko Baruch na Börne, i rozpoczął działalność publicystyczną, początkowo we frankfurckiem „Staats-Ris-tretto”, później we własnych dziennikach: „Zeitschwingen“ (do 1818), i „Wage“ (do 1821). Oskarżony, jak większość „młodo-niemców“, o demagogiczną działalność, wyjechał, po opuszczeniu więzienia, do Paryża, gdzie wreszcie, po kilkorazowem odwiedzeniu Frankfurtu i Hamburga, osiadł na stałe (1830) i rospoczął wydawać pismo „La Balance“, dążące do pogodzenia francuzów z niemcami i skierowania wspólnej działalności obu tych narodów dla celów ogólno ludzkich. Po niemiecku napisał wówczas słynne „Briefe aus Paris“, potępione i zakazane przez owocze8ny sejm związkowy (Bundestag). W stolicy Francyi zakończył B. życie. Jako charakter, był on osobistością godną ze wszechmiar szacunku, nigdy się bowiem swym przekonaniom nie sprzeniewierzył. Jako pisarz, przyblakł dziś B. ogromnie, wszystkie jego utwory bowiem, z ma-łemi bardzo wyjątkami, złączone są zbyt silnie z przemijającemi prądami epoki, wśród której powstały, by nas, pomimo gryzącego dowcipu, oraz żywości i piękności stylu, dziś jeszcze goręcej zainteresować mogły. „Briefe aus Paris“ (1830—

1833), „Menzel der Franzosenfresser“ (1837) i t. p. wszystko to należy do literatury publicystycznej w szerokim stylu. Ogólniejsze a zatem trwalsze znaczenie posiada piękna „Pochwała Jana Pawła“ (1826), oraz „Wyjątki z dziennika“ (Aus meinen Tagebuche). Po niemiecku wydawano pisma B-go kilkakrotnie. Francnskie jego prace wydał Corme-nin (1847). Po polsku posiadamy tylko dwa tomiki: „Wyboru szkiców i powieści B-go“ (Warszawa 1880). O B-em pisali: Heine w sposób bardzo stronniczy i niesprawiedliwy w książce p. t. „H. Heine über L. Börne“ (1830); słuszniejszą i bardziej przedmiotową ocenę napisał Gutzków w „Börnes Leben“ (1840), najpiękniej jednak działalność tego szlachetnego fanatyka republikańsko-demokratycznych idei przedstawił Brandes w VI tomie swoich głównych prądów, noszącym tytuł: „Jung Deutschland“ (1891, str. 47—119).

Borneil Guiraut, ob. Guiraut z Borneil.

Borneman Gustaw (f 1853), syn pastora z Poznania, tłómacz „Dziejów polskich“ Długosza, których wydał zeszytów 9 (Leszno, 1840—44), obejmujących str. 405 i 192.

Bornemann Fry deryk W i l h e 1 m Ferdynand (* 1798 —f 1864 r. w Berlinie), prawnik niemiecki. W 1849 r. mianowany prezesem najwyższego trybunału w Berlinie, brał czynny udział w reformie prawa cywilnego pruskiego. Napisał: „Systematische Darstellung des preusischen Civil-rechts“ (Berlin, 1842—45, 6 tomów).

Bornemann I. G., autor niemiecki dziełka spolszczonego przez J. R. Koczwarę p. t. „Uprawa wina około budynków, murów, chłodników i drzew, ile nader łatwe, przyjemne i korzystne, tak dla doro-

Błych, jako i dla dzieci zatrudnienie“, z 2 kamie- bratem Jana, za którego wstawiennictwem, o ile

P. Chm.

aiorytami (Leszno, 1842).

Bomemissa, znakomity ród siedmiogrodzki, który w XVI w. występuje wybitnie w dziejach Węgier, niekiedy nawet łącznie ze sprawami politycz-nemi Polski. 1) B. Jan v. Janosz (f 1526 lub 1527) był pierwiastkowo podkomorzym na dworze Władysława Jagiellończyka, króla Czech i Węgier, został następnie grododzierżcą zamku budzyńskiego 1514 r. i na czele rot dworskich uśmierzył powstanie ludu wiejskiego, wybuchłe na lewym brzegu Dunaju. Po śmierci Władysława (f 1516) powierzono mu kierunek wychowania małoletniego królewicza Ludwika, jedynego potomka męskiego królewskiego rodu jagiełłowego w dwóch zjednoczonych królestwach Czech i Węgier. Jednocześnie oddano mu w zarząd dochody królewskie. W obu sprawach nie ziścił położonego w nim zaufania. Od zarządu skarbowego był wnet odsądzony, a wychowaniem królewicza kierował aż do roku 1521, doczekawszy się nawet cierpkich wyrzutów ze strony wyzwolonego z pod jego władzy 15 letniego Ludwika, który ochmistrzowi wymawiał, że go nie przysposobił należycie ani do sprawowania władzy w państwie, ani do cięższego bronienia kraju od nawały tureckiej. Po nieszczęśliwej bitwie z turkami pod Mohaczem (1526), gdzie młody Ludwik poległ bohaterską śmiercią, rozpoczęły się krwawe spory o tron węgierski między Janem Zapolskim, wojewodą siedmiogrodzkim, a Ferdynandem austryackim. B., oddawna nieprzychylny magnatowi, ubiegającemu się o koronę, przechylał się na stronę obcą, za wpływem owdowiałej królowej Maryi, trzymającej stronę Ferdynanda. W toku rokowań o wydanie Ferdynandowi grodu budzyńskiego i presburskiego, które pod swą władzą dzierżył, umarł B. w 1526 czy też w 1527 roku. 2) B. Jerzy (f 1556 roku) odznaczył się w walkach króla Ferdynanda z turkami niezwykłą walecznością, skończył żywot w Ca-rogrodzie w niewoli. 3) B. Paweł, biskup ni-trzański (* 1492—f 1579), pośrednik w sprawach dyplomatycznych, które dotyczyły przyłączenia Siedmiogrodu do dzierżawy Ferdynandowej (1549 — 1556). Przez kilka lat od 1568 r. zajmował wysokie stanowisko namiestnika cesarza Maksymiliana w Węgrzech, a godności tej dla podeszłego wieku zrzekł się w 1572 r. W Polsce B-owie występują pod nazwą Born o miss a i Burnomissa. 1) B. Jan, z tej samej rodziny siedmiogrodzkiej, należał do rzędu rotmistrzów węgierskich, których Stefan Batory do Polski sprowadzał. O żyjącym B-ie wspominają jeszcze akta w 1593 r. Zapewne w In-

się zdaje, król Stefan uwolnił pomieniony dom od ciężarów i podatków miejskich, wcieliwszy takowy do jurysdykcyi prawa ziemskiego szlacheckiego. („Metr. kor.“ ks. 115, 121, 122, 127, 132, 135, 139; „Źródła dziejowe“ t. IX, 132, 200, wyd.

A. P.

A.    Pawińskiego.—Zob. Heidensteina, tudzież „Akta historyczne.

Borneo, po Nowej Gwinei druga co do wielkości wyspa na ziemi, należy do archipelagu malaj-skiego a do grupy Wielkich Zundzkich, i wraz z nad-brzeżnemi wysepkami obejmuje 736,500 km. □ powierzchni. Punktem najbardziej wysuniętym ku północy jest przylądek Sampanmangio, ku południowi przylądek Salatan, ku wschodowi Uasang, a ku zachodowi Singkawang. Na wschodzie oddziela się

B.    morzami Sulu, Celebes i cieśniną Mangkasarską od wysp Filipińskich i Celebesu, na południe morzem Jawańskiem od wyspy Jawy, na zachodzie cieśniną Karimata od wyspy Biliton, wreszcie na północo-zachodzie morzem Południowem Chińskiem od Indochin. W ogólnym rozwoju linii wybrzeża panuje wielka jednostajuość, brak bowiem większych i głębiej wrzynających się w ląd zatok, oraz wyskakujących w morze półwyspów. Część północna, węższa, przedstawia znaczniejsze rozczłonkowania i wyrzeźbienia brzegów ; południowa, szersza, jest masywniejsza i bardziej jednolita. Dno morza, z którego podnosi się wyspa, jest płytkie: na zachodzie i południu dosięga zaledwie 100 m. głębokości i z tego względu B. uważane być winno za przedłużenie świata Tndochińskiego, Sumatry i Jawy. Ze swej strony B. ciągnie się dalej wyżynami podwodnemi przez grupy wysp Palawan i Sulu, aż do archipelagu Filipińskiego, który znowu za przedłużenie wyspy B. może być uważany. Tylko na wschodzie w cieśninie Mangkasarskiej.oraz w morzu Celebes, dno zapada się na znaczną głębokość, wynoszącą od 1,200 do 5,000 m. Gdyby wszystkie wyspy archipelagu Malajskiego wraz z morzami okolicznemi podniosły się o 150 m. naówczas B. zrosłoby się z Jawą, Sumatrą i Indochinami z jednej, a z grupą Filipińską z drugiej strony,—między wyspami Palawan i Sulu powstałoby wewnętrzne jezioro, głębokie do 4500 m., zaś Celebes i dalsze wyspy wschodnie stanowiłyby dla siebie świat osobny. Ta linia głębszego zapadnięcia dna morskiego na wschód od B. stanowi zarazem pewną, choć zrazu niezbyt jeszcze wyraźną, granicę flory i fauny tych okolic. Pod względem układu poziomego, wyspa przedstawia kształt nieprawidłowego pięciokąta o dwóch krótszych i trzech znacznie dłuższych bokach; pięciokąt ten zwrócony jest najwęź-flantach w początkowych latach XVII wieku dokonał szym końcem ku północy, szeroką zaś podstawą żywota, nie zostawiwszy potomstwa. Spadkobiercą osiada na południu: największa długość powietrzna był brat rodzony 2) Jerzy B. de Kalno, który ! z pn. na pd. mierzy 1,275, a ze wd. na zd. 1,115 w 1615 r. porządkował sprawy spadkowe po bra- km. Wybrzeże przedstawia dość szeroki i niezbyt cie i w tymże roku poczynił rozporządzenia osta- zdrowy pas nizinny, lekko sfałdowany niewysokie-tniej woli, udając się do Węgier na wojnę prze- mi wzgórzami; posuwając się ku wnętrzu, niezupeł-ciwko turkom. Dalsze ślady B-ów w dziejach j nie dotąd poznanemu, grunt wznosi się stopniowo naszych zupełnie znikają. 3) Kacper B. wzmian- ; i dosięga znacznej wysokości, nigdzie jednak nie kowany pod r. 1578, jako posiadacz kamienicy przechodzi w systemat łańcuchów górskich. Są to-narożnej w rynku w m. Sączu, był oczywiście raczej oddzielne wyniosłości, poprzedzielane nizkie-

4,175 m. nad p. m. Pośrodku wyniosłości są znacznie mniejsze i nie przekraczają 2,400 m.; z pomiędzy nich ważniejsze są Marud, Gura, Seriba,

mi i szerokiemi przełęczami, porozsypywane bezła- tu złoto w piasku rzecznym, dyamenty najczystszej dnie po całej wyśpię i skutkiem takiego swego ukła- wody, antymon, żelazo, węgiel kamienny, siarka, du nie tamujące komunikaeyi przeciwległym wy- ¹ nafta, glinka porcelanowa; wszystkie te jednak skar-brzeżom. Największego wzniesienia dosięga wyspa by bardzo mało są dotąd wyzyskiwane. Fauna na północnym krańcu, gdzie szczyt Kinibalu mierzy ; borneańska jest nader rozmaita i wykazuje wiele

podobieństwa do fauny indochińskiej i jawańskiej: liczne gatunki małp, między któremi pierwsze miejsce trzyma orangutan, dalej jeźoświń, bawół, nosorożec, słoń sprowadzony z Malakki, krokodyl, wielka ilość ptaków i pszczół; brak natomiast lwa, tygrysa i węży jadowitych większych. Wogóle B. jest wyspą przyszłości, niezmiernie bogatą we wszystkich królestwach przyrody, dotąd jednak słabo zaludnioną i skolonizowaną, niedokładnie poznaną, wcale prawie nieuprawną i niewyzyskiwaną. Ludność wynosi zaledwie 1,740,000 głów, co przy podanej już rozległości daje zaledwie 2.3 na 1 km. □; trzykroć blizko mniejsze Włochy liczą 31 mil. m-ców czyli 108 na 1. km. □. Główny rdzeń zaludnienia stanowią tuziemcy, należący do grupy malezyjczy-ków zachodnich; dzielą się oni na dwie gałęzie: Oranglaut na północy, oraz Dajaków na południu, zachodzie i wschodzie; jedni i drudzy składają się z drobniejszych plemion, z których mała zaledwie część prowadzi życie osiadłe. Prócz tuziemców mieszka także pewien procent przybyszów, jako to: mahometańskich malajów z Malakki i z Sumatry, chińczyków, a także około 1,200 europejczyków, przeważnie holendrów i anglików. Pod względem politycznym należy wyspa do holendrów i anglików. Drudzy zajęli północno-zachodnią część i 27°/₀ ogólnego obszaru, pierwsi pozostałe 73°/₀- Szczegóły daje poniższa tablica wraz ze wszystkiemi wyspami nadbrzeżnemi:

ludność

rozległość w km.kw.

A. Posiadłości Angielskie.

1)    Brytańskie Borneo północne 80,300

2)    Wyspa Labuan . .

3)    Sułtanat Brunei. .

Sarawak

200,00G 78    6,000

21,000    50,000

106,200    320,000

576.000

razem okrągło 207,600

B. Posiadłości Holenderskie.

1) Zachodnie Borneo z wyspami Karimata. . .

. . .    154,500    414,000

2) Oddział Wschodnio-Zachodm 374,400    750,000

528,900 1,164,009

razem

Cała wyspa. .    736,500 1,740,000

Brytańskie posiadłości składają się z bezpośredniej kolonii: British-North-B. i z lennych sułtanatów Brunei i Sarawak. Holendrzy mają tylko posiadłości bezpośrednie, rozdzielone na dwie części: Zachodnie B. z miastem głównem Pontianak, i Wschodnio-Po-łudniowe B. z miastem gł. Bandjermassin; każdą z tych części zarządza oddzielny rezydent holenderski.

Prambangan, Melihat i inne. Geologicznie cały kraj niemal znany jest tylko w przybliżeniu i z powierzchownych opisów: pod tym, jak i pod wielu inne-mi względami pozostaje wiele jeszcze do zrobienia, choć podróże, w ostatnim lat dziesiątku dokonane przez Bocka, Witti’ego, Daly’ego, Dunlopa i innych, przyłożyły już niejedną cegiełkę do rozjaśnienia mroku. Wiadomo tylko, że z północo-wschodu na południo-zachód przebiega z nieznaczne-mi przerwami jądro skał archaicznych okryte na zachodzie i północy płaszczem formacyj paleozoicz-nych; wybrzeże zajmują utwory najmłodszych okresów — trzeciorzędowe zaś, śród których leżą gdzieniegdzie wyspy wybuchowe najnowszej epoki, zajmują znaczne przestrzenie między wybrzeżem a wnętrzem. Utworów mezozoicznych, z wyjątkiem okolicy wyspy Labuan na pn. zd., nie spostrzeżono dotąd. Klimat wyspy, leżącej w pasie międzyzwrotni-kowym i przeciętej równikiem, jest gorący: średnia roczna temperatura wynosi -J- 26° stustopniowego termometru, tyleż niemal wynoszą średnie temperatury najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca, tak, iż amplituda roczna jest prawie żadna; daleko większą jest amplituda dzienna, wobec dni gorących i chłodnych nocy. Ilość wody spadłej z deszczem jest znaczną i przenosi 200 cm. i pod tym względem B. należy do najhojniej zraszanych krain na ziemi. W południowej części wyspy główna pora deszczów przypada podczas naszego lata, w północnej zaś podczas naszej jesieni. Z wyjątkiem niektórych wybrzeży, ziejących szkodliwemi miazmata-mi, klimat nazwać można zdrowym i nawet dla 4) europejczyków odpowiednim. Dzięki obfitym opadom atmosferycznym, ilość rzek jest bardzo znaczna; wprawdzie z powodu niewielkiej stosunkowo odległości wnętrza od wybrzeży, rzeki te nie mają miejsca dla rozwoju swego koryta i zlewiska, mają jednak duży zasób wody, a wiele z nich daleko w głąb lądu podatne są do żeglugi. Do najważniejszych należą: płynące ku południowi: Barito, Murong,

(Dajak), Katingan, Pembuang i Kotaringin; płynące ku zachodowi; Kapuas, Batang, Redjang i Padas; płynące ku wschodowi: Kinibatangan, Sibuco, Se-bauwang, Bulangan, Mahakkam. Jeziora są drobne i nieliczne. Roślinność wogóle bardzo bujna, zwłaszcza na wybrzeżach, w głębi kraju wegetacya przybiera miejscami, o ile dotąd wiadomo, charakter stepowy; wszakże wspaniałe lasy zalegają znaczne obszary, a w nich wielka obfitość drzewa budulco- Dzieje. Nazwa pochodzi od istniejącego dotąd wego, użytkowego, żywicznego, liczne gatunki palm, miasta (i sułtanatu) Brunei na północno-zacbodniem benzoes, drzewo kamforowe, kauczukowe, trzcina wybrzeżu; brzmiała ona w różnych dobach Bruni, Bur-cukrowa i t. d. Uprawa roli mało rozwinięta, ; ni, Burne i Borne. Pierwotnie wyspa, jak się zda-wszelkie bowiem usiłowania europejczyków rozbija- ! je, należała do chińczyków, gdyż podczas pierwszych ją się o gnuśność tuziemców. Również wielkie bo- ! swych podróży w XVI w. znaleźli tu portugalczycy gactwo przedstawia świat mineralny; znajduje się znaczną ilość chińskich osadników i kraj w stanie

kwitnącym. Z końcem tegoż stulecia rozpoczyna się stopniowe owładanie wyspy przez holendrów, którzy portugalskich odkrywców powoli odsunęli, sami wszakże większych korzyści osiągnąć stąd nie zdołali i ograniczyli się do niektórych tylko fakto-ryj na wybrzeżu. Czas jakiś miała B. w pozornem posiadaniu angielska Wschodnio-indyjska Kompania, ale i ona po kilkunastu latach opuściła te strony.

Wkrótce jednak holendrzy wracają ponownie i rozpoczynają bardziej prawidłową kolonizacyę w r. 1818, pozawierawszy umowy z miejscowymi książętami i pozakładawszy osady handlowe na południowym i zachodnim brzegu wyspy. Od r. 1850 rozpoczyna się szereg walk, jakie holendrzy dla ugruntowania i roszerzenia swej władzy prowadzić musieli z tuziemcami, dopóki wreszcie nie zmusili ich do poddania się zupełnego. Północna część wyspy dawniej ' Zuid B.“ 1881; Hatton: „The New Ceylon, a sketch

stały nieznaczne szczątki w postaci sułtanatu Brunei, który ostatecznie przyznał nad sobą protektorat Anglii; to samo uczynił Serawak i kompania północnego B. — Badania wyspy pod względem przyrodniczym prowadzić się mogły dopiero z chwilą politycznego jej owładnięcia; wszakże znacznie przedtem, bo jeszcze w końcu zeszłego stulecia, rozpoczęły się podróże europejczyków, mniejszym lub większym uwieńczone skutkiem. Główna epoka tych podróży przypada na połowę bieżącego wieku, oraz na ostatni lat dziesiątek. Literatura, tego przedmiotu dotycząca, jest obszerna i wielce rozmaita; szkoda tylko, że rozrzucona po wielu czasopismach specyalnych, tak angielskich i niemieckich, jak holenderskich i francuskich. — Por.: Beth: „Borneos Wester Afdeeling“ 1846; Bock: „Reis in Ost en

|!!|

liü

"Jl

!t

W'ltrr

Ij

ii

lä

wmi

--i

Fig. 76. Typy mieszkańców wyspy Borneo.

derl. Indie“ i t. p.

nominalnie tylko należała do nglików; w r. 1840 awanturnik angielski, niejaki James Brooke, otrzymał w darze od panującego w tych stronach księcia udzielnego miasto Sarawak z okolicą, i jako radża działał skutecznie przeciwko rozbójnikom morskim, a ku rozszerzeniu wpływu i znaczenia Dajaków. Umierając w 1868 r. pozostawił państwo znacznie rozszerzone swemu synowcowi, Charles Johnson Brooke, i jego męskim następcom, z których wygaśnięciem sułtanat przechodzi na rzecz korony angielskiej. Anglicy przedtem jeszcze, bo w 1846 roku, przy pomocy wpływów Jamesa Brooke, zdołali opanować wysepkę Labuan; w r. 1881 założoną została kompania prywatna północnego B. (British North B. Company), którą Anglia uznała. Z obszernego niegdyś sułtanatu Borneańskiego na północy pozo-

of British North B.u 1881; Wallace: „Malayscher Archipel“, 1869; Mundy: „B. and Celebes“ 1848; Bastian: „Indonesien“ 1889; Wallace: „Australasia“ 1880.—Cenne wskazówki dadzą także: Petermanna: „Mittheilungen“; Reclus: „Nouvelle géographie univers.“, (t. XIV); dziennik angielski: „British North B. Herald“; holenderskie czasopisma: „Tydschrift v. Nederl. Indië“, — „Natuurkundig tydschrift v. Ne-

And. S.

Borneol czyli kamfora bornejska, C₁₀H₁₈0. W pniach starych egzemplarzy drzewa Dryobala-nops Camphora, rosnącego obficie i hodowanego na Borneo i Sumatrze, znajdują się liczne i duże szczeliny, wypełnione białą krystaliczną masą prawie czystego B-u. Ciało to, oczyszczone przez subli-macyę, przedstawia się w postaci kryształów blasz-

1849 r.

And. S.

kowatych i we wszystkich względach jest zupełnie podobne do zwykłej kamfory (japońskiej) z Laurus Camphora. Z tej ostatniej może też być sztucznie otrzymane przez dodanie brakujących 2 atomów wodoru, co w praktyce osięga się w taki sposób, że kamforę japońską rozpuszcza się w ogrzanym do wrzenia toluolu i dodaje się sodu metalicznego: w pewnej części kamfory metal zastępuje wodór, który nie wydziela się z masy reakcyjnej, lecz zostaje przyłączony przez inną część kamfory. Po rozłożeniu utworzonego związku, zawierającego sod, dwutlenkiem węgla, B. wydziela się i oczyszcza przez sublimacyę, lub krystalizowanie z ligroiny. Ma on punkt topliwości około 206°C. p. wrzenia około 212°C., jest lżejszy od wody i w niej nierozpuszczalny. Istnieje w kilku odmianach izomerycznych optycznie: z tych odmiana z Dryobalanops pochodząca, skręca płaszczyznę polaryzacyi światła w prawo; z kamfory, obok poprzedniej, otrzymuje się i druga, zwracająca w lewo, która nadto znajduje się w t. zw. kamforze Ngai, używanej w Chinach do fabrykacyi tuszu; sztucznie nakoniec, przez dystylacyę produktu działania kwasu siar-czanego na olejek terpentynowy, otrzymuje się odmiana B-u optycznie obojętna. Trzy te odmiany różnią się też pomiędzy sobą i punktami topliwości. B. posiada własności alkoholu i odpowiednie do tego tworzy estry, z których pewne znajdują się w różnych pachnących przetworach roślinnych. Jego grupa hidroksylowa może też być zastąpiona przez chlor. Powstający wtedy chlorek bornylu, C₁₀H₁₇C1, dość łatwo traci elementy chlorowodoru, przechodząc w kamfen C^H^, t. z w. borneokamfen, czyli borne en. Jest to ciało krystaliczne z p. topi. 51°C., pachnące jak olejek terpentynowy. B. we wszelkich zastosowaniach może zastępować kamforę zwykłą, od której zewnętrznie bardzo mało się różni i zaledwie po ostrzejszym pieprzowym zapachu może być rozpoznany. Zn-Bomhauser Tomasz, pisarz i gorliwy przy wódz-ca polityczny w Szwajcaryi po r. 1830 (* 1749 w Weidenfelden—f w 1856 w Miihlheimie). Był proboszczem w Arbonie, później w Miihlheimie i stał na czele stronnictwa demokratycznego. Zjednawszy sobie wielki rozgłos dziełkiem swem „Ueber die Verbesserung der thurgauischen Staatsverfassung“, powołanym został, wbrew ustawie, wyłączającej od tego duchownych, ale na wyraźne żądanie ludu, do wielkiej rady związkowej, w której walczył żarliwie o rewizyę konstytucyi. Onto w roku 1835 wnioskiem swym o zniesienie klasztorów sprawił, że oddano ie pod administracyę rządową i zamknięto nowicy Oprócz wyżej wymienionego dziełka, napisał jeszcze: „Verfassungen der Cantone der schweizer Eidgenosseschaft“ (tamże, 1833), oraz cieszące się nie-małem powodzeniem tragedye: „Hans Waldman” i „Gemma von Arthu (1810), romanse: „Herzog Johann“ (1846) i „Ida von Tokenburg“ (1840), a także poezye: „Lieder“ (Trogen, 1832),—„Heinz von Stein“ (Zurich, 1836) i „Rudolf von Weidenberg“ (Franenfeld, 1850).    *

Bornheim, przedtem wieś w pruskiej regencyi Wiesbadeńskiej, od r. 1877 składowa część Frankfurtu nad Menem—pamiętna zamordowaniem dwóch deputowanych na sejm Rzeszy Niemieckiej ; księcia Lichnowskiego i v. Auerswalda, dnia 18 września

And. S.

Bornhoewed, starożytna osada w pruskiej pro-wincyi Szlezwicko Holsztyńskiej, powiecie Segeber-skim, w pobliżu jeziora t. im. i nad rzeką Swen-tyną—ma kościół, jeden z najdawniejszych w kraju, i do 1,000 m-ców.—Tu w d. 22 lipca 1227 r. duń-czycy pod wodzą króla Waldemara II ponieśli klęskę od połączonych wojsk księcia Alberta Saskiego, arcybiskupa Bremeńskiego i hrabiów Szweryńskie-go i holsztyńskiego,—skutkiem tej bitwy cały kraj na południe od rz. Eidery odpadł od Danii. — Na poblizkiej równinie Zuentifeld stany holsztyńskie odbywały swe sejmy w wiekach średnich.

Bornholm, wyspa duńska na morzu Baltyckiem, na południe od wybrzeża Szwecyi, od której oddziela się szerokim kanałem morskim Hamrarne,—należy do Zelandzkiego Okręgu i sama w sobie tworzy oddzielny powiat (Amt). Od Zelandyi odległa jest o 20 mil na wschód, od Rugii 12 na północo-wschód, od Szwecyi 5,—leży więc pośrodku między państwami Danii, Szwecyi i Niemiec i skutkiem tego była przedmiotem krwawych wojen w wiekach średnich. Ma kształt rownoległoboku, zwróconego w kierunku z pn. zd. na pd. wd,—i zakończonego na północy przylądkiem Hammer Odde, a na południu przyl. Due Odde.—Wybrzeża są wogóle strome, na północo-wschodzie spadają niemal prostopadle w morze, największa długość z pn. na pd. wynosi 30 km., największa szerokość ze wd. na zd. 27 km. —ogólna rozległość 584 km. □. Cała wyspa zbudowaną jest na podstawie granitów i gnejsów, które na północy wychodzą na jaw—na południe zaś przykryte są skałami kredowej i jurajskiej farma-cyi. — Wnętrze przedstawia wyżynę o średniem wzniesieniu 100 m. nad p. m. ; tu i owdzie wyżynę tę przebiegają strome i głębokie rozpadliny, albo też, zwłaszcza w środku, faliste pagórki, z których najwyższy, Rytterknägtan, dosięga 162 m. W południowej części znajdują się przestrzenie bagniste.—Rzeczek i strumieni nadbrzeżnych liczą do 40, z tych najważniejsze: Bag, Kobbe, Blikobbe, Läs i öle.—Grunt średnio urodzajny, podatny bardziej na pastwiska, niż na uprawę—lasów dostatek, —z ciał kopalnych głównie zasługują na uwagę łomy piaskowca i wapienia oraz kopalnie węgla kamiennego.—Klimat wogóle morski i o wiele łagodniejszy, niżby tego ze względu na szerokość geografi-:    (55° sz. pn.) oczekiwać należało. — Ludność

ie 35,362 głów (1880 r.) należy do duńskiej gałęzi szczepu skandynawskiego, mówi językiem duńskim, znacznie jednak zmodyfikowanym pod wpływem szwedzkiego, — zajmuje się głównie hodowlą zwierząt domowych, rybołówstwem, poczęści rolnictwem, ogrodnictwem i górnictwem. Przemysł rozwinięty nader słabo—na wzmiankę zasługuje tylko wyrób tkanin wełnianych, naczyń glinianych i zegarków; te ostatnie wyrabiają się głównie w stolicy wyspy Rönne i zatrudniają 50 majstrów, początek zaś fabrykacyi sięga roku 1750, gdy okręt z ładunkiem zegarków szwarcwaldzkich rozbił się na brze-

gach B-u.—Komunikacye dość ułatwione — drogi tigala, który stanowi główne źródło uaszych wia-wogóle w dobrym stanie. — Na północnym krańcu wyspy, na granitowej skale, 97 m. wysokiej, wznosi się latarnia morska, na ruinach zamku Hammershus, w którym hr. Ulfeld więziony był czas długi z królewską swą małżonką Krystyną Eleonorą. — W samym środku, u stóp góry Rytterknägtan, leży wieś Almindingen, w otoczeniu nader malowuiczem, i stanowi ulubione miejsce wycieczek dla B-czyków. —

domości o B., są tylko przybliżone między lia 14°30' szer. płn., między 8°30' a 14° dł. ws. Gr., powierzchnia wynosi około 150,000 km. □, z 5 mil. mieszk. ściślej granice te określają się w sposób następujący: na wschodzie jezioro Tsad i rzeka Szari, która odgranicza B. od Bagirmi, na południu Adamaua, na zachodzie kraje Haussa (Sokoto), a na północy Sahara. Ziemie, położone w sąsiedztwie przytoczonych państw, utrzymywane są w zależności tylko przez wyprawy wojenne, od czasu do czasu ze środka państwa przedsiębrane. Kraj cały leży na równinie, zlekka pochylonej ku wschodowi i północo-wschodowi w stronę depressyi Tsadu, i wyniesiony jest przecięciowo od 360 do 240 m. (Tsad) nad p. m. Wyższe miejscowości, a właściwie góry, napotykają się tylko na południu w krajach Margi i Wandala, gdzie góra Magyar dochodzi do 1,000 m. wysokości, tudzież na północo zachodzie w Munio (520—410). Większość rzek należy do wewnętrznego zlewiska Tsadu i wodę posiada tylko w porze deszczów, poczem wysycha prawie doszczętnie i pozostawia w korytach jedynie błota i kałuże, na których krzewi się bujna roślinność i skupia zwierzyna, z miazmatów zaś powstają złośliwe gorączki i malarya. Od typu przytoczonego nie odbiegają nawet dwie największe rzeki kraju, Waube i Mbulu, które w peryodzie deszczów zawierają tyle wody, że niosą liczne statki i barki i niekiedy rozlewają się szeroko, później jednak niemal do cna wysychają. Waube bierze początek w zachodnich wyniosłościach, o jakie 800 km. od jeziora, Mbulu jest znacznie krótsza. W części południowej bierze początek kilka rzek i rzeczek mniejszego znaczenia, spływających do Benue, należących już przeto do zlewiska oceanu Atlantyckiego. Brzegi rzek są, po większej części gęstym lasem okryte. Klimat wogó-le bardzo gorący: w najchłodniejszym miesiącu, grudniu, termometr rzadko kiedy spada pouiżej 25°, w najgorętszym, kwietniu, nawet w cieniu wskazuje 40° C; średnia roczna wynosi 28—29° C. Od czerwca do września panuje pora deszczów, podczas której rzeki napełnione są wodą, a roślinność w całym kraju wzrasta niesłychanie szybko, zasiewy dojrzewają. Od kwietnia do czerwca panują wiatry gorące od zachodu i od południo-zachodu, którym towarzyszą częste burze; w innych porach roku przeważa wschodni kierunek wiatrów. Pod względem zdrowotności B. nie należy do krajów uprzywilejowanych, panują tu wspomniane już wyżej gorączki i febra, szkodliwe nawet dla krajowców, pospolite-mi są nadto choroby oczu, którym zapewne miasto Kuka zawdzięcza swoją nazwę („miasto ociemniałych“). Roślinność na północy kraju, pośród krajobrazów przypominających Saharę, ma charakter pustyniowy, bardziej ku południowi i nad brzegami rzek—zwrotnikowy. Na północy więc rozpościerają się wszechwładne palmy doum, deheb, phoenix dac-tylifera, tamaryszki, asclepias gigantea, balanites aegyptiacus i t. p., dalej ku środkowi do nich przyłączają się akacye, mimozy, sykomory, a jeszcze dalej na południe zjawiają się baobaby, fikusy dostarczające kauczuku i t. d. Na polach uprawnych

Pierwotnie B. stanowiło samodzielne państwo, następnie dostało się Danii, która w r. 1299 wypuściła wyspę w lenno szwedzkim biskupom z Lundu.

And. S.

—Czas jakiś dzierżyła ją Lubeka, dopóki Karol X szwedzki nie zajął jej w 1658 r.; wszakże ludność powstała bezwłocznie pod wodzą Jensa Kofoda i Pawła Ankera i szwedów wypędziła, ogłosiwszy się za „wiecznie przynależną Danii“. Podczas wojen napoleońskich anglicy zajmują B. w 1809, lecz pokojem, zawartym w Kiel. d. 14 stycznia 1814 r., zwracają go Danii.

Bomier Henryk, wicehrabia (* 1825 w Lu-nel), poeta francuski. Wkrótce po przybyciu do Paryża (1845) dla studyowania prawa, ogłosił drukiem zbiór młodzieńczych swoich poezyj pod tyt.

„Les premières feuilles“ i napisał dramat „Le mariage de Luther“. Utwory te zjednały mu w roku 1848 podrzędną posadę przy bibliotece Arsenal-skiej. W roku 1880 został w niej konserwatorem, a w 1889 naczelnym administratorem. B. w swoich poezyach okazuje się hołdownikiem smaku akademickiego; pozyskał też kilka nagród akademickich za utwory konkursowe: „L'Isthme de Suez“

{1861); „La France dans l'extrême Orient“ (1863) i niektóre inne. Napisał najwięcej utworów dramatycznych: „Dante et Beatrice“ (1853); „Agamemnon“ (1868); „La fille de Roland“ (1875); „Le-noces d’Attila“ (1880); „La Moabite“ (1880); „L’Apô-tre“ (1881)); „L’Arétin“ (1885) i „Mahomet“ (1888); ale z nich tylko „Córka Rolanda“ wywołała bardzo wielkie wrażenie i uczyniła popularnem nazwisko autora. Inne ważniejsze utwory poetyckie B-a są: „La guerre d'Orient“ (1858); „La soeur de charité au dix-neuvième siècle (1859) i kilka romansów: „Le fils de la terre“ (1864); „La Lizar-dière“ (1883); „Comment on devient belle“ (1884);

„Le jeu des vertus“ (1885) i t. d. — Zbiór swoich utworów lirycznych i epickich wydał B. p. t.: „Poésies complètes“ (1888).

Bornit (miner.), ob. Miedź pstra.

Bornschein Ernest, komisarz pruski w w. ks.

Poznańskiem, wydał w roku 1808 historyę polską p. t. „Geschichte von Polen: Ursprung dises Reiches an bis auf die neuesten Zeiten, für nicht gelehrte aber gebildete Leser. Nebst einer Einleitung über die Sitten, Gebräuche und Literatur der Polen, einem geographisch erläuternden Anhänge und einer erklärenden Karte der verschiedenen Veränderungen in Polen“. Obszerny opis tego dzieła znajduje się w „Pamiętniku Warszawskim“, tom II, str. 27,

„Enc. Org.“)¹    *

Bomu (Barnu, Bernu, Burn u). Potężne niegdyś państwo mahometańskie w Sudanie Środkowym, dziś już upadające; granice jego według Nach-

rośnie jęczmień, kukurydza, proso, ryż, bób, melony, bawełna, indygo, arachidy, sezam. Fauna jest liczna, chociaż w środku B., gdzie człowiek bardziej się rozpanoszył i ludność jest gęstsza, widocznie się przerzedza. Bądź co bądź, napotykają się tu gazelle, antylopy, strusie, żyrafy, ichneumony, szakale, słonie, lwy, lamparty, bawoły, małpy, konie rzeczne, nosorożce, krokodyle, mnóstwo ptaków, gadów i owadów nad brzegami Komadugu. Jest też wiele zwierząt domowych: 2 gatunki wielbłąda, północny i południowy, woły zebu i długorogie ka-nuryjskie, konie należące do bardzo pięknej i wytrwałej rasy, muły, osły, kozy i gołębie. Jak na roślinności i zwierzętach, przejściowe położenie B. w Afryce środkowej odbija się i na człowieku. Z pewnością niewiele jest takich zakątków na ziemi, gdzieby na stosunkowo niewielkiej przestrzeni można napotkać tyle różnorodnych typów, tyle gromad ludzkich, wprawiających swoją odrębnością w zakłopotanie etnografa. Przez to serce Afryki niejednokrotnie przechodziły burze dziejowe, odbywały się wędrówki ludów, podobnie, jak to miało miejsce w Europie przez Szwajcaryę. Każda z tych wędrówek pozostawiła jakiś odłam plemienny w B.; odłamy te z czasem pomieszały się z sobą, niekiedy jednak zachowały swoją odrębność aż do dnia dzisiejszego. Panującą klasę w B. stanowią kanurowie (około 1.5 mil.). W rzeczywistości jest to mieszanina etniczna i, jako taka, typu ściśle określonego nie posiada. Barwę skóry opisuje Nachtigall jako zmień- większej zależności od sułtana,    rezydującego

zwykłą pośród narodów Afryki. Głownem zajęciem jest rolnictwo i chów inwentarza, naprzyklad sławnych na cały Sudan koni; często jednakże epizoo-tye i pomór na bydło skłania ludność bardziej ku rolnictwu. Przemysł polega na otrzymywaniu rozmaitych olejów, bawełny i wyrobów bawełnianych, koszykarskich, garncarskich i siodlarskich. Z żelaza, wydobywanego w górach Mandarskich, wyrabiają dobre noże, sztylety, igły, szpilki, pancerze druciane dla koni i ludzi, a nawet armaty. Wyroby jubilerskie: pierścionki, naramienniki, bransolety złote, srebrne i miedziane, odznaczają się pięknością i starannością odrobienia. Bardzo liczni tkacze tutejsi dostarczają tkanin bawełnianych białych, lub barwionych na kolor indygo, czasami przetykanych jedwabiem lub cienką bawełną, lepszych, zdaniem podróżników, od tkanin europejskich i amerykańskich. Towary te, karawanami, złożonemi z osłów, wielbłądów i koni, rozchodzą się po Sudanie i Saharze i dochodzą aż do Fezzanu i Egiptu; w zamian za nie przywożą do B. cukier, kawę, herbatę, orzechy kola, sól i t. d. Najważniejszym jednak, na nieszczęście, towarem zamiennym dla kupców z B. są niewolnicy, po których zdobycie odbywają się tu formalne wyprawy na kresy państwa. Ogniskiem handlu w B. jest miasto Kuka, dokąd schodzi się nieraz do 30,000 kupców z rozmaitych stron Sudanu. Po względem administracyjnym B. rozpada się na szereg prowincyj, pozostających w mniejszej lub

on, tytuł sułtana i zachowują zaledwie cień zawisłości, która polega jedynie na ściąganiu podatków w zbrojach i niewolnikach. Do takich sułtanatów prawie niezależnych należą kraje: Logone, z miastem tejże nazwy, liczącem, według Denhama, 15 tys. mieszk., Wandalla z wielkiem miastem Doloo (30 tys.) i Margi, okryty gęstemi lasami—wszystkie trzy położone na południe od jeziora Tsad, na pograniczu z Bagirmi. Jądro państwa, właściwe B., otaczają od zachodu i północo-zacbodu następujące prowincye, podlegające władzy sułtana B.: Ko tok o z miastem Ngala (7,000 m.), Dikoa z miastem tejże nazwy (15,000), D żarn er g u z miastem Mai-duguri (7,000), Gudżba z m. t. n. (20,000), obwód Manga z m. Borsari, nad rz. Waube (7,500), Ma szena z m. t. n. (12,000), Cbadejdża z m. t. n. (12,000), Gummel z m. t. n. (12,000), kraj Munio bez większych miast; wreszcie na skrajnym półno-co zachodzie, graniczącym z Saharą i krajami Haussa, leży największa prowincya B. Sinder, zwana bramą Sudanu, której sułtan jest zarazem najpotężniejszym z wielkorządców. Mowa Kanuri wszędzie w przy-

ną, przechodzącą od czarnego aż prawie do czer- w Kuka. Niektórzy z rządców noszą, podobnie jak wonego lub szarego; wzrost ich średni, kształty niezbyt harmonijne, szczególnie u kobiet, rysy twarzy płaskiej i szerokiej brzydkie, czoło wysokie, usta wielkie, zęby olśniewająco białe. Pod względem duchowym brak im przedsiębiorczości i próżności sąsiadów, posiadają zato pracowitość, charakter łagodny, acz nie wolny od wojowniczości. Lubią sobie malować czoła, twarze i ramiona. Pożywienie kauurów stanowi głównie mleko, bób, orzechy i wo-góle pokarmy roślinne. Mieszkają rozproszeni po całym kraju małemi wioskami. Język posiadają własny, pokrewny językowi tubusów, obfitujący w samogłoski, formy i swobodę pod względem budowy; w całem B. uważa się za język kultury wyższej i używany jest do porozumiewania się między sobą przez wszystkie plemiona; język arabski nawet na dworze sułtana został przezeń wyrugowany.

Oprócz kanurów mieszka tu szereg szczepów po mniejszych, które, stosownie do języka, dają się podzielić na 4 wielkie gromady: 1) Makarowie, mieszkający przy uściu Szari, na południu od nich Musgo, Gamergu i Wandalla (750,000).—2) bardziej na zachód od poprzedniej gromady mieszkają Marghi toczonych tutaj prowineyach jest zrozumiałą, co i Babir; — 3) jeszcze dalej na zachód, na pograniczu ułatwia niezmiernie rządzenie niemi. Nakoniec B. z Haussa, mieszkają szczepy Figa, Kerrekerri, Bed- I właściwe, podlegające niezaprzeczonej władzy sułta-de i Manga;—4) na samej północy państwa miesz- j na Kuka, stanowią prowincye: Kar ago ara, Alar-kają Kauembu, Kojam i Tubu, ludy bitne, o rysach ge, Kojam, Ngomata, z bardzo ważnem miastem niemal europejskich (750,000). Nareszcie w B. znaj- j i drugą stplicą państwa Ngornu (20 tys. m.), prow, dujemy i sąsiadów ich, Haussów, Fulów, Tuaregów, ! Kuka z miastem tejże nazwy, prawdziwą stolicą Jeddima albo Budduma na wyspach jeziora Tsad ; Sudanu, liczącem do 100,000 mieszk., Ngurutua i potrosze wszędzie arabów. Wszystkie te ludy od- i najdalej na północy leżąca Kazela, z miasteczkiem znaczają się pracowitością i przemysłowością, nie- Borna nad brzegami Tsadu, gdzie kończy się linia

25

Encyłdopedya PnwiMühn» Tllnttr. T IX

umówiona ( 1890) między wpływami Anglii i Fran-cyi, i Ngigmi już pośród piasków Sahary, również nad Tsadein. — Ustrój polityczny. Panujący w B. nosi tytuł szeika albo sułtana i władzę posiada despotyczną, jak wogóle w państwach mahometań-skich. Do pomocy w rządach ma rodzaj rady stanu, istniejącej tu od czasów niepamiętnych, zwanej kokena (dziś jednak pozbawionej znaczenia), która składa się z książąt krwi, z wysokich dostojników państwa i około tuzina przedstawicieli plemion oddzielnych. Zarząd prowincyj odbywa się za pomocą urzędników sułtana, najczęściej wybranych z pośród niewolników, albo nawet rzezańców. Krewni wielko-rządzców piastują najwyższe godności w państwie: di g ma, rodzaj marszałka dworu, kegamma, wódz naczelny, dżerima, obrońca od tuaregów pustyni i t. p.; dzisiaj są to urzędy bez naczenia. Wspomniany już handel niewolnikami stanowi monopol sułtana i jego rządzców, a zarazem główne źródło dochodów państwa. Siłę wojskową Nachtigall ocenia na 7,000, z których tysiąc posiada strzelby. Pod względem historycznym, B. należy do najstarszych państw w Afryce. Dzięki znalezieniu dwóch ułamków kroniki przez dra. Bartha, jednej anonimowej, a drugiej pochodzącej z XVII w., jesteśmy dziś w stanie odtworzyć dzieje tego państwa. Zaczynają się one w XII w., gdy Dunama, władzca mahometańskiego państwa Kauem, podbił dzikie plemiona, zamieszkujące B., z których plemię olbrzymów So do tej pory żyje w pamięci ludu i wcielił kraj do Kanem. W drugiej połowie XIV w., wskutek rozruchów w Kanem, wznieconych przez plemię Bulala, jeden władzca z dy-nastyi tej zmuszony został uciekać i przeniósł samą rezydencyę do Bornu ; wtedy-to po raz pierwszy zjawia się nazwa B., którą spotykamy u jednego z arabskich podróżników, Ibn Batuty (1353). Z dy-nastyi tej na największą uwagę zasługują: Ali Ben Dunama (1472—1504 według Bartha) i jego syn Idrls Ben Ali, którzy rospostarli potęgę Bornu od Sahary aż do Nigru; pierwszy z nich założył stolicę państwa i rezydencję królewską Quasr-Eggomo (Birni), drugi podbił Kanem. Z następców ich godzi się wspomnieć o wojowniczym Idris Ben Ali z przydomkiem Amsâmi, pierwszym sułtanie B., gdy poprzednicy nosili tytuł księcia (maina); ten przez czas swojego panowania (1571 —1603) wzmocnił państwo, wojował pomyślnie z tuaregami i w Saharze zdobył oazy Air, Agram i Bilmę; zdaje się, że aż do Fezzanu sięgnęły wtedy zdobywcze hufce B., nadto monarcha ten dokonał ostatecznego podbicia rozmaitych niepodległych plemion we wnętrzu państwa (Só, Margi, Mandara) i upokorzył plemię Bulala, które wygnało jego ojców z Kanem. Zginął, jak się zdaje, od strzały w bitwie. Po tych wielkich monarchach następuje szereg sułtanów łagodnych i zniewieściałych przez ciąg XVII i XVIII w., a zarazem epoka upadku B. Na początku bieżącego wieku B. staje się przedmiotem napaści jasnoskórych Fullów albo Fellata, którzy, zdaniem Nachtigalla, przyszli od zachodu z nad Nigru. Nie znajdując dostatecznego odporu w panującej dynastyi, szybko bardzo rospostarli się po całem B. Nieoczekiwaną w Nowej Geografii Powszechnej Elizeusza Reclus pomoc znalazło B. w pewnym fakirze arabskiego t. XII, p. t. „l’Afrique Occidentelle“. W najnowszym

pochodzenia, Mohammedzie - el - Amin el - Kânemî, który potrafił natchnąć religijnym i patryotycznym zapałem tysiące bornuańczyków i poprowadził ich do zwycięstw nad pasterzami (Fellata). Zwycięstwa te dały mu przewagę w państwie i tytuł szeika, wraz z rezydencyą w Ngornu. Szereg późniejszych zwycięstw nad Bagirmi i Waddajem nadał walecznemu szeikowi coraz wzrastające znaczenie w państwie, tak, że starej dynastyi pozostawał zaledwie cień władzy. W r. 1816 szeik przeniósł swą rezydencyę do nowozałożonego przez się miasta Kuka. Świadkiem jego zwycięstw nad hordami Bagirmi był w 1824 r. major Denham, angielski podróżnik, badacz Sudanu. Następcą jego w 1835 został syn O mar, któremu również wypadło stoczyć niejedną walkę z wrogiem wewnętrznym i zewnętrznym, pomimo że władzca ten odznaczał się niezwykłą łagodnością charakteru. Około r. 1850, gdy stary sułtan został zabity, Omar przyjmuje tytuł sułtana B. i stolicę państwa przenosi do Kuka. Władza jego chwilowo jeszcze doznała przerwy w 1853 —1854, skutkiem buntu brata, Abd-er-Rahmana, który złożył go z tronu, wkrótce jednak, w wynikłej stąd walce, życie postradał. Omar zmarł w 1881, pozostawiając w kraju świetne wspomnienia o swojej sprawiedliwości, hojności i dobroci. Onto okazał również pomoc niemieckim podróżnikom: Barthowi, Vo-gelowi, Beurmannowi, Rohlfsowi i Nachtigallowi. Po nim tron odziedziczył syn jego, Abu Bekr, teraźniejszy sułtan B., który podobno odznacza się temiż przymiotami, co ojciec. Pozostaje nam wspomnieć o kilku podróżach, dzięki którym B. jest dziś jednym z lepiej zbadanych pod względem geograficznym krajów w Afryce środkowej. Epokowej podróży dla badań Afryki dokonała w 1823 wyprawa Oudney, Denhama i Clappertona, wysłanych przez Londyńskie Towarzystwo Geograficzne, którzy z Tripoli i Murzuku przez Saharę dotarli do krajów nad Tsadem i pierwsi zwiedzili B. Opis wypadków tej podróży znalazł się w dziele „ Denham and Clapper -ton, Narrative of travels B. 2 v. 1828“. Następnie w r. 1849 rząd angielski wysłał do B. J. Richard-sona, H. Bartha i Overwega. Z nich jedynie dr. Barth szczęśliwie powrócił w roku 1855 do Europy, podczas gdy jego dwaj towarzysze padli ofiarą klimatu; podobnemuż losowi uległ w Waddaju podróżnik Vogel, wysłany na pomoc Barthowi około 1853. Prawdziwą kopalnię szczegółów geograficznych, dotyczących kraju B., zawiera dzieło dra Bartha p. t. „Reisen u. Entdeckungen in Nord u. Central-Afrika 1849 — 1855“. — Idąc chronologicznie przytoczyć musimy Gerharda Rohlfsa, który podczas swojej wielkiej podróży od morza Śródziemnego aż do zatoki Biafra dotknął i B.; szczegóły tej zajmującej podróży ciekawy czytelnik znaleźć może w dziele Rohlfsa „Reise durch Nord-Afrika vom Mitelländi-schen Meer bis zum Busen von Guinea. 1865—67“.— Wreszcie o B. najwięcej szczegółów znajduje się w pracy głośnego podróżnika po Saharze i Sudanie, d-ra Gustawa Nachtigalla (tom drugi) p. t. „Sahara und Sudan 3 B. 1881“. — Dobrze jest opisane B.

z r. 1893, nr. 2, 3. 4).

1834—87“. T. I, 1889).

na

JIHCTOBbTXb

KHCJT0-

czasie (1890—92) północne okolice B. zwiedził podróżnik francuski, komendant Monteil, i wiele punktów oznaczył pod względem długości i szerokości

geograficznej (Sprawozd. Tow. Geogr. Paryskiego

st. st.

Borny kwas rodzimy (miner.), ob. Sassolin.

Boro-budor (może sanskr. bała Buddha=wielki Budda), wspaniałe zwaliska świątyni buddyjskiej na wyspie Jawie, nad rzeką Progo, w prowincyi Kadu; najznakomitszy zabytek budownictwa buddyjskiego na tej wyśpię. Stawiono ją, według podąnia, od VII wieku do r. 1480. Na terasie czworobocznym (bok dług. 153 m.) wznosi się gmach o pięciu piętrach, przedzielonych wązkiemi terasami. Na zewnętrznej stronie każdego piętra widać szereg wnęk sklepionych, niegdyś zapewne celek, w ogólnej liczbie około 400, przyozdobionych posągami Buddy. W środku każdego piętra znajdują się kunsztownie zdobione drzwi, wiodące na wschody na wyższe piętro. Nad najwyższym tera-sem, w trzech koncentrycznych kołach, piętrzą się 72 kopułki (dagopy); w każdej z nich stoi posąg Buddy, siedzącego z podwiuiętemi nogami. Nad tern wszyst-kiem wznosi się, dziś w części zrujnowana, kopuła, przeszło 6 m. wysokości, z czterometrową statuą Buddy. Cała budowa okryta jest około 2,000 płaskorzeźb, przedstawiających sceny z żywota tego bóstwa; wysokość gmachu sięga 37 m.—Po-r ó w n. Crawfurd „On the ruins of B. in Java“, 1828 i Leemans „Boroboedoer op het eiland Java“, 1873. (Podług „Eucyklopedyi czeskiej“).

Borodin Aleksander, dr medyc., prof, chemii w wojenno-lekarskiej akad. (* 1834—f 1887). Kształcił się pierwotnie z zamiarem wyłącznego poświęcenia się chemii teoretycznej, pracując pod kierunkiem znakomitego Zynina. Nie mógł jednakowoż ziścić swego zamiaru, gdyż pełnił obowiązki przy katedrze patologii ogólnej. Ogłosił wszakże (1856— 59) dwie poważne prace: „O działaniu jodku etylu na hydrobenzamid, tudzież o budowie tych związków“ i „O działaniu jodku etylu na benzoylani-lid“. Wysłany (w 1859) za granicę, pracował gorliwie w Heidelbergu, Paryżu i czas dłuższy we Włoszech (pod kierunkiem najznakomitszych uczonych, jak Wurtz i Schützenberger). Owocem tych studyów były piękne prace „nad niektó-remi pochodnemi benzydyny“, „nad działaniem bromu na sole srebrowe kwasów masłowego, kozł-kowego i octowego“. Dalej (mianowicie we Włoszech) opracował i jako jeden z pierwszych otrzymał liczne związki fluoru (zwłaszcza fluorek ben-zoylu), tudzież badał działanie sodu na aldehyd kozłkowy, przyczem udało mu się otrzymać ciało dla chemików wielce ciekawe, t. zwany a 1 d o 1, odkryty i opisany przez W u r t z a. Badał również produkta ustalania (przechodzenie w stan stały) aldehydów; wogóle ogłosił 21 ścisłych i sumiennych poszukiwań chemicznych. („Omjukji. CbiOBapi»“). F‘n-

Borodin A. jako kompozytor muzyczny, zajmuje wybitne stanowisko w gronie apostołów tak zwanej „noworusskiej szkoły“, na której czele stoją Bałakirew, Czajkowski i wielu pierwszorzędnych muzyków russkich, Zdolności muzyczne wcześnie się w nim objawiać zaczęły; w dziewiątym bowiem roku życia grał już ze słuchu na kilku instrumentach, w 13-ym napisał pierwszą kompozycyę: koncert na flet, a wkrótce potem małe trio smyczkowe G. dur, na temat „Roberta Dyabła“.—Po ukończeniu studyów w akademii medycznej — w czasie których skomponował wiele utworów na fortepian, B. jeździł kilkakrotnie za granicę, głównie dla uzupełnienia studyów medycznych. Wczasie tych wycieczek (1859—62) zaznajomił się z Lisztem; ten poznawszy się na wybitnych zdolnościach B-a, zachęcił go do systematycznego uprawiania niwy kompozytorskiej. B. nie porzucił wprawdzie medycyny, wróciwszy jednak do Petersburga, odbył gruntowne study a teoryi muzycznej pod kierunkiem Ba-łakirewa. Owocem tych studyów była symfonia Es dur (1880), wykonana w Wiesbadenie z wielkiem powodzeniem, mnóstwo romansów i pieśni, poemat symfoniczny, p. t: „Azya środkowa“, symfonia H. mol, kwartety A. mol i A dur, kwartet w jednej części na temat B-La-F (Belaeff—Bielajew), suita fortepianowa (Petite suite), wiele kompozycyj salonowych i dwie opery: „Narzeczona królewska“ i „Książe Igor“. Tę ostatnią po śmierci B-a wykończyli: Rimsky-Korsakow i Głazunow, wydał zaś Bielajew w Lipsku. Kompozycyę B-a odznaczają się przedewszystkiem bogactwem pomysłów melodyjnych, następnie świeżością harmonii i dobrem opracowaniem technicznem. (A. S. Suworin „Borodin, jego żywot, korespondencye i utwory muzyczne,

A. Pol.

Borodin Jan, syn Parfeucyusza. Profesor botaniki i dendrologii Instytutu Leśnego w Petersburgu (* d. I stycznia 1847 r.). Po ukończeniu kursu nauk na oddziale nauk przyrodniczych, fakultetu fizyko-matematyczuego w uniwersytecie petersburskim, w r. 1869 powołany został na wykładającego botanikę w petersburskim Instytucie Agronomicznym. Po przekształceniu tego zakładu Instytut Leśny w r. 1877, B. pozostał przy nim w tymże charakterze wykładającego botanikę. Wr. 1876, po obronie rozprawy p. t. „Onsiojioruqec-nia M3CJiifiAOBaHia Ha,u,h ÆbixaHieM n noôÈroBt“, w petersburskim uniwersytecie, otrzymał stopień magistra botaniki. We dwa lata później, 30 czerwca 1878 r., został mianowany profesorem nadzwyczajnym petersburskiej medyko-chi-rurgicznej Akademii, w której wykładał botanikę do

r. 1880, t. j. do czasu zamianowania go profesorem

Instytutu Leśnego. Od końca 1870 r. B. pozostaj redaktorem działu botanicznego pisma p. t. „Tpy-Æbi OôujecTBa EcTecTBOHcnbixaTejieä npn C.-IIe-TepöyprcKOMt YmiBepcHTeTÉ“, w którem zamieszcza i swoje samodzielne prace (ob. niżej). W r. 1885 B. prócz tego redagował „ Bècthuki, Ca^o-BO,ącTBa“, pismo Cesarskiego russkiego towarzystwa ogrodniczego. Cesarski noworossyjski uniwersytet, z uwagi na zasługi naukowe B-a, przyznał mu honorowy stopień doktora botaniki. Od połowy 1887 r. B. wykłada botanikę w uniwersytecie petersburskim, po ustąpieniu z tej katedry profesora Famicyna. Z naukowych prac B-a możemy przytoczyć: „O .nuxaHm paeTeHiä Bb umctomt.

łem ubyło z szeregów w armii russkiej 40 tysięcy poległych i ranionych, z francuskiej—od 25 * do 40 tysięcy. Z każdej strony zdobyto trochę dział, jeńców prawie nie było. Napoleon nie okazał w tej bitwie właściwego sobie zapału i energii. Wdowa, po poległym pod B-em generale russkim, Tuczkowie, założyła tu klasztor żeński, a cesarz Mikołaj I, dla uczczenia pamięci wszystkich, kazał wznieść pomnik na mogile generała Bagrationa.— „9hii;hkji. CjioBapb“.

po/ife“ (Tpy^ti, tom XI, 76); „O ^wxaHin pacny-CKaK>mnxcfl noneKt“ (tamże XI, 157); „Opacna,ne-Hm h o6pa30Bamn dhjiKOBbixB BeinjecTBB bb pacTe-hbixb“ (tamże XI, 160); „OrueTB o iiyÔJiH'iHHXb óo-TaHHqecKHX'LBKCKypciax'b“ (tamże XII,37); „OaBJie-maxB pacTHTGjibHOH JKM3HH npe^CTaBjiatomHXB nepio^waHocTb upa iiocToaHHHXB bhèiimhxb ycjio-büixb“ (tamże XII, 4); „Oöb oca^icaxB noayiae-MLIXB UpM pa3paÓOTKi pa3p'È30Bb paCTHTeJIbHbIX'b CDHpTOMT>“ (tamże XII, 127) „C^epOKpacrajuibi Spaspalum a MHKpoxHMHuecKoe OTKpHTie JieHqHHa” (tamże XIII, 4)7; „ AmaTOMia jwcTbeBB Chrysosple-nium“ (tamże XIV, 1883, zeszyt 1, 32); „O pacnpo-CTpaHema recnepa^aHa bb pacTarejibHOMB a,ap-ctbê“ (tamże XIV, 1884, zeszyt II, 68); „Oób ycjio-ßiaxT. HaKoajieHia jieaąaHa bb pacreHiaxB” (tamże XVI; 1885, zeszyt II, 69); „O KpacTa-oanecKaxB OTJioîKeHiaxB bb jihctbhxb Anonaceae a Viola-

neae” (tamże XXI, 1891 r. 176—205); „Ueber Kry-stallinische Nebenpigmente des Chlorophylls“ (w „Bulletin de 1’4cad. Imper, de St.-Petersb.“ 1880 — 1882); „Sur la repartition des cristaux dans les feuilles de Légumineuses et des Resocées“ (w „Bulletin du Congrès internat, de bot. et d’hort. de St.-Petersb.“ 1884). Osobno B. wydał: „EJostSinie ycmfexn öoTaHHKH 1877—1879“ (Petersb. 1880 r.), „KypcB aHaTOMin pacTeHiä“ (Petersb. 1888) i „KpaTiciä KypcB ÖoTaHHKH ÆJTa JibcHUXB iükojib“ (Petersb. 1888).—To ostatnie dzieło napisane zostało na żądanie ministeryum dóbr państwa; drugie jego wydanie wyszło w r. 1890.

Borodino, wieś w guber. Moskiewskiej, w pow. Możajskim, upamiętniona przez krwawy bój r. 1812 d. 7 września pomiędzy francuzami pod dowództwem Napoleona i rossyanami pod Kutuzowem. Kutuzow dobrze to rozumiał, że dopóki siły francuskie, zmniejszając się stopniowo w miarę swego posuwania się naprzód, nie zrównają się z rossyjskiemi, odstępującemi ku podstawie swych operacyj, t. j. guberniom wewnętrznym, źródłu wszelkich zapasów i zasiłków, dopóty przyjęcie z niemi bitwy nie wróżyło żadnych korzyści; lecz ze względu na blizkość Moskwy, oraz ulegając żądaniu armii i cesarza, zdecydował się się dać nieprzyjaciołom pole. Pozycya, którą wybrał ku temu pod B-em, rozciągała się pomiędzy rzeką Moską i wsią Uticą (około 5 wiorst) i pod względem taktycznym nie przedstawiała żadnej dogodności szczególnej. Tu owdzie starano się ją wzmocnić szańcami polowemi, te wszakże, z powodu różnych przeszkód, nie mogły być przed rozpoczęciem boju do pożądanego stanu doprowadzone. Rozłożenia armii na tem stanowisku też nie można było uważać za pomyślne i stosowne do celu. Armia russka liczyła 103 tysiące wojska regularnego z 640 działami, 7 tysięcy kozaków i 10 tysięcy „opołczenia“; armia zaś francuska dochodziła do 120 tysięcy z 587 działami. Bitwa ciągnęła się blizko 12 godzin, a odznaczała się zaciekłością niezwykłą; z obu stron dokazywano cudów waleczności i wielu wyższych oficerów poległo, bez stanowczego wszakże rezultatu. Armia odparta była na x/₂—1 wiorsty od linii pozycyi

P. Chui.

Borodzicz Stanisław Jan, profesor korpusu kadetów w Kaliszu, następnie kierownik pensyi męskiej w Wilnie, pedagog, autor kilku dziełek elementarnych, jako to: „Tabelka zawierająca: a) przystosowanie wyrazów francuskich do spadków polskich; b) Wzór ogóluy czasowań francuskich; c) Uwagi dla znawców języka francuskiego względem wyrażenia imion rodowych polskich w języku fran-cuskim“ (Lublin, 1817); „Rysy charakterystyczne złego wychowania“, rzecz przetłómaczona z Alojzego Gaultier i wydana wraz z tekstem francuskim obok (Warszawa, 1817), „Grammatyka dla początkujących“ (Wilno, 1830), „Rozprawa orthographiyna przeciwko przesadzonemu j na miescu y“. (Tamże, 1831).

Boroista, ob. Boerebistas.

J A.

Borokalcyt (miner.). Minerał występujący w postaci naskorupień w Toskańskich lagunach kwasu bornego (B e c h i 1 i t Dana), stanowi według B e c h i e-go dwuboran wapnia z 4-ma cząsteczkami wody: CaB₄0₇+4H₂0 i składa się z 20.92 wapna, 52.18 kwasu bornego i 26.90 wody.    K- J-

okalcyt—Natroborokalcyt—Ulexyt (miner.). Minerał w postaci białych, kulistych skupień o cienko włóknistej budowie i c. wł. 1.8, występujący w okolicach miasta Iquique w Peru, a także w południowej Afryce i Nowej Szkocyi; jest wodnym boranem sodu i wapnia, wzoru wedle Ra innie lsb erga: Na₄Ca₄B₁₈0₃₃4-27H₂0; zawierającym 45.70 kwasu bornego, 6.77 sody, 12.21 wapna i 35,32 wody. Proszek jego nawet w gorącej wodzie trudno się rozpuszcza, ale łatwo w roseieńczo-nym kwasie solnym lub azotnym.    Ł J-

Borosjenö, miasto okręgowe w komitacie wę-giorskim Arad, na prawym brzegu Białego Körö-szu, przy drodze żelaznej Arad-Almas; uprawa wina, źródła mineralne, 4,817 m-ców. Na przeciwległym brzegu rzeki wznosi się na wzgórzu zamek, który podczas walk z turkami uważany był za jeden z najobronniejszych—obok zamku były meczet muzułmański, dziś szkoła wojskowa.    And- b-

Borostyankö, niem. Bernstein, miasteczko w komitacie węgierskim Eisenburg, w pobliżu granicy Styryjskiej, zamek na skale, własność rodziny Batthyanÿch ze zbrojownią, kopalnie miedzi, siarki i serpentynu, 1,349 m-ców, niemieckiej narodowości.    And- s'

Borotin (Borucin), miasteczko w Czechach, w powiecie Siedlczańskim, na północ od Taboru; kościół gotycki z XIV w., ruiny dawnego zamku russka na wzgórzu, 1,127 m-ców, czechów.    And‘ s

Borowany, niem. Forbes, miasteczko w Cze-swojej pierwotnej; ale straty były ogromne. Ogó- chach, w powiecie Budziejowickim (Budweis) ina-

And. S.

„Sł. Geo-

And. S.

P. Chm.

And. S.

W. G.

lowniczo w kraju pagórkowatym położone—kościół z XIV w., zamek z dawnego klasztoru przerobiony, 1,007 m-ców czechów.

Borowica, przedtem miasteczko, dziś wieś w gu-bernii Kijowskiej, powiecie Czehryńskim, w pobliżu prawego brzegu Dniepru. — Posiada cerkiew prawosławną, szkółkę i do 3,000 mieszkańców. Porównaj artykuł Edw. Rulikowskiego w graficznym”).

Borowicz Tomasz (* 1805—f 1857 w Poznaniu), proboszcz w Brodnicy i dziekan, pisarz ludowy, redagował czasopismo p.-1. „Szkółka niedzielna“, wychodzące w Lesznie od r. 1830 do 1850, przez lat 15 sam, potem zastąpił go Ignacy Kotecki i ks. S. Tomicki z Konojad.

Borowicza, miasto powiatowe w gubernii Nowogrodzkiej, na wschodnim stoku wyżyny Wałdajskiej i na prawym brzegu Msty, stacya odnogi dr. żel. Mikołajewskiej, 10,805 m-ców. — Położenie miasta przy drodze wodnej Wyższowołockiego systematu, łączącego Wołgę, przez Twercę, Mstę i Łowat' z Newą i Petersburgiem, wskazało ludności handel, jako najważniejsze źródło dochodu—to też budowa statków, spław drzewa i wogóle przewóz towarów, stanowi główne jej zajęcie. Miasto już w XV w. było znanem i słynęło z zamożności,—z tej epoki posiada starożytny klasztor, zabudowane jest dość prawidłowo; powiatowem zrobione było przez Piotra W. w 1722 r. — W okolicy łomy wapienia — oraz B-ckie-porogi na Mście, utrudniające żeglugę.—Powiat Bo rowie ki zajmuje 10,546 km. □ powierzchni i liczy 129,051 m-ców; kraj wogóle mało urodzajny, pagórkowaty, wilgotny, mnóstwem jezior usiany.

Borowiec, ob. Boruta.

Borowik, Ob. Boletus e duli s.

Borowikowski Włodzimiórz Łukicz, portrecista małoruski (* 1758 r.—f 1826). Przez Katarzynę Il-gą powołany został do Petersburskiej Akademii Umiejętności. Prace jego znajdują się w tejże akademii; wieloma przytem obrazami ozdobił cerkiew kazańską.

Borowikowski (Łewko) Leon (* około 1811), poeta małoruski. Po ukończeniu kursu uniwersyteckiego w Charkowie, był nauczycielem w Kursku i Połtawie. Pisał do almanachu „Łastiwka“ bajki, przysłowia i poemaciki; zbierał przysłowia i przesądy ukraińskie. Jego „Bajky i prybajutky“, w których często naśladował Krasickiego, wyszły w Kijowie (1852).

Borówka (Yacdnium). Rodzaj roślin, należący do rodziny Wrzosowatych (Ericaceae), plemienia Borówkowych (Vaccinieae), przez niektórych autorów przyjmowanego za osobną rodzinę. Kielich zrosły rurką z zalążnią, z krajem 4—5 zębnym, a rzadko całkim. Korona słojkowato-dzwonkowata, 4—5 wrębna. Pręcików 8 —10, osadzonych wraz z koroną przy kraju kielicha, zamkniętych lub wystających; nitki wolne; pylniki w grzbiecie bezbronne lub 2-ostne, a w szczycie rureczkowato - 2-rogie. Zaląźnia dolna, 4—5 komorowa; komory wielo-za-lążkowe; zalążki na łożysku sterczącem z kąta wewnętrznego; szyjka nitkowata, pojedyńcza; znamię tępe. Jagoda uwieńczona blizną kielicha, 4—5 ko-morowa, z komorami wielo • nasiennemi. Nasiona kątowate, o skórce błoniastej i siatkowatej. Są to krzewy lub podkrzewy, właściwe strefie umiarkowanej, półkuli północnej i górom strefy gorącej, o liściach często trwałych, o kwiatach samotnych, lub zebranych w grona, albo w wierzchnotki. W naszej florze znajdują się trzy gatunki, a mianowicie: 1) B. Czernica (V,Myrtillus L.), inaczej Borowiną zwana. Podkrzew najwyżej na 1¹/₂' wzniesiony, bardzo rozgałęziony, w odnogi kątowate, skręcone, zielone i nagie, z korzeniem mocno rozpłożącym się. Liście ma odpadające, krótko-ogonkowe, jajowate, tępe, lub krótko a czasem i ciernisto-kończyste, drobno piłkowane, tęgie, nagie (¹/₂,/ i V4”)» żywo zielone, pięknie źyłeczkowa-ne, z gruczołkiem trzoneczkowym na końcu każdego ząbka. Kwiaty kątowe, samotne, na szypułecz-kach krótkich i mocno poodginanych, z krajem kielicha nader krótkim i niewyraźnie ząbeczkowym, z koronami słojkowato-puharkowateini, blado-czer-wonawemi, prawie przejrzystemi, tępo-ząbkowane-mi; z pręcikami krótszemi od korony, z pylnika-mi czerwono-cisawemi, opatrzonemi na grzbiecie w ostróżki łękowato podnoszące się; z szyjką słupka wystającą. Jagoda wielkości grochu, granatowo-czarniawa, z sokiem ciemno-krwistym, a nadzwyczaj rzadko biała. Jedna z najzwyczajniejszych po lasach, zaroślach i wrzosowiskach w Europie północnej i środkowej, oraz w Azy i północnej — od równin aż do wysokich Alp; kwitnie w maju i czerwcu. Jagody Borówki lub Czernice—Baccae Myrtillorum, słodko-ściągające, od najdawniejszych czasów bywały używanemi w biegunkach, czerwonkach i krwotokach wewnętrznie, a zewnętrznie do płukania gardła, w którem to zastosowaniu jeszcze i dziś u ludu są zawsze cenione. Świeże jadają i przyrządzają z nich zupę. Sokiem zaprawiają zazwyczaj wina czerwone, celem nadania im piękniejszej barwy; całej zaś rośliny używają do garbowania. — 2) B. Brusznica (7. Vitis-Idaea L.) u dawnych pisarzy zwana takoż Kamioneczką i Czerwienicą. Krzewinka 12-calowa, z korzeniem czołgającym się, z łodygą wzniesioną, lub podnoszącą się, w odziemku krzewiącą się, obłą, w wierzchołku nagiętą i wraz z gałązkami omszoną. Liście trwałe, krótko-ogonkowe, przewrotnie-jajowate, wykrojone i krótko-kończyste, lekko-ząb-kowate w podwiniętym brzegu, skórzaste, z wierzchu ciemno-zielone i lśniące, a spodem blado-żół-tawo-zielone i pełne kropek wgniecionych, ze szczecinkami prędko odpadającemi. Grona krótkie, jednostronne, końcowe, zwisłe, 5—10, a rzadko 15-kwiatowe. Kwiatki krótko -szypułeczkowe, z przysadkami wklęsłemi i rzęsowatemi, oraz każdy z 2-przysadeczkami łuskowatemi; z koroną dziurkowatą, biało-różowawą, o łatkach poodwijanych. Pręciki z nitkami biało-kosmatemi i pylnikami bez osróg. Jagody kuliste szkarłatne. Pospolita po lasach iglastych, na gruncie piasczystym i wrzosowatym, w całej Europie, Azyi i Ameryce północnej; kwitnie w maju i czerwcu, a czasem aż do jesieni. Dawniej lekarskiemi były jagody i liście Bru-

J. A.

M. R.

ii*

(i«i

W. K. Z.

Fig. 77. Borowski (herb).

J. A.

Borowno, jezioro w w. ks. Poznańskiem, na północo-wschód od Bydgoszczy, wody jego przez drobny strumień wpływają z lewej strony do Wisły.

Borowsk, m. pow. w gub. Kałuskiej, odległe o 740 w. od Petersburga, 136 w. od Moskwy, a 80 od Kaługi, położone przeważnie na prawym brzegu rz. Protwy, (dopływ lewy Oki), otrzymało nazwę od gęstych lasów sosnowych, które go otaczają. W po bliżu obfite pokłady wapienia formacyi węglowej, w których znaleziono charakterystyczną skamieniałość Spirifer Mosgu.—Tuż pod miastem istnieją pokłady węgla kamiennego (na głębokości 70 sażeni), których grubość wzrasta znacznie ku południowi.

B. był dawniej obwarowany, o czem świadczą do dziś pozostałe ślady. Od r. 1456 miasto należało pierwotnie do księztwa Rjazańskiego, a następnie do wielkich książąt moskiewskich. W r. 1610 było zdobyte przez Dymitra Samozwańca II, a po wstąpieniu na tron Domu Romanowów, było zburzone łymstoku. przez polaków.—Obecnie liczy 9,706 mieszk. (1891).

Zasługuje na uwagę ogrodownictwo, oraz wyrób tkanin jedwabnych, pończoch i płótna żaglowego. Handel miasta ogranicza się do następujących produktów: miodu, wosku, oleju, sadła i skór. B. słynie z ogrodów i sadów, które każde niemal otaczają domostwo. Bank, st. pocztowa. — Borowski powiat obejmuje północną część guberni Kałuskiej i rozciąga się wzdłuż rz. Protwy i Nary, które równolegle niemal płyną na pn.-w. granicy powiatu, a także rz. Łuży, (na pd.-z.). Przestrzeń i 1804. Wydał także rozprawę o duchu i stylu

P. Chm.

s z nicy—Baccae et folia Vitis-Ideae, gdyż z pierwszych mocno - kwaskowatych przyrządzano syrop chłodzący, zadawany w chorobach zapalnych, lub rodzaj smacznego winnego napoju; drugie zaś, mocno ściągająco - gorzkawe, używane w długotrwałych kaszlach i cierpieniach kamieni moczowych. Obecnie jagody Brusznicy najwięcej używają się na kompoty. Cała roślina służy do garbowania. —

3) B. Lochy ni a (7. uliginosum L.), także Ło-chacz, Włochynia lub Pijanica. Krzewina większa od Czernicy, z gałązkami obłemi, z liśćmi przewrotnie-jajowatemi, cało-brzegiemi, spodem modrawo-zielonemi i nader delikatnie siatkowato-żyłkowanemi; z kwiatkami zwykle parzystemi, bia-ło-różawowemi, a jagodami od czernicy większemi, z sokiem białym. Pospolita na gruntach błotnistych, które porasta zwykle wraz z Bagnem {Ledum palustre). Jagody jej spożyte w większej ilości, upajają, zkąd nazwa Pijanie. Syberyjczycy pędzą z nich nader mocną wódkę, a całej rośliny używają do garbowania.

Borówkowe (Vaccinieae), jedno z plemion rodziny Wrzosowatych(Ericaceae),przez niektórych autorów przyjmowane za osobną rodzinę pod nazwą Vacciniaceae. Cechuje się koroną opadającą, pręcikami stale 2-dzielneini, na grzbiecie ościstemi, rzadziej bezostnemi, zalążnią dolną i owocem jagodowym lub pestkowcowym. Liście płaskie, pąki okryte dachówkowato łuskami, rzadziej nagie. Do tego plemienia należy 8 czy 9 rodzai, z których dwa, mianowicie Yaccmium L. Borówka i Ozy-coceus T. Żórawina, mają przedstawicieli i w naszej florze.

And. 8.

pow. 1742 w. kw.; większa część powiatu niska. Ludności liczono w r. 1885 przeszło 77,000.

Borowski, herb polski z nadania, na tarczy czte-rodzielnej, pierwsze prawe górne i czwarte lewe dolne pola błękitne i na nich rogi jelenie, drugie lewe górne i trzecie prawe dolne pola czerwone i na nich lew złoty, kroczący na tylnych łapach w lewo. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herb ten wraz z nobilitacyą nadany był w w. ks. Poznańskiem, przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, rodzinie Borowskich.—(Borkowski).

Borowski Franciszek (* 17 lipca 1712—f około 1790), kaznodzieja i nauczyciel wymowy, rodem z Prus, wstąpiwszy do zakonu jezuitów w r. 1736 i ukończywszy w Poznaniu 1742 studya teologiczne, przez lat 22 był kaznodzieją po kolei w Krakowie, Krasnymstawie i Lublinie, a potem przewodnikiem alumnów w Przemyślu i Lwowie. Należał do pierwszych, co wymowę kościelną z chwastów retoryki czasów saskich oczyścili, a w nauczaniu sztuki kaznodziejskiej zaczęli używać języka ojczystego. Oto są główne jego mowy: „Kazanie przy powitaniu J. O. Trybunału w kościele lubelskiem“ (1755), „Kazanie przy dziękczynieniu panu Bogu za wybór Augusta III, miane w kollegiacie lubelskiej“ (1756), „Kazanie na koronacyi M. Boskiej w Rzeszowie“ (1763), „Kazanie przy dokończeniu uroczystości kanonizacyjnej św. Józefa z Koper-tynu“ (1768), „Kazania na niedziele, Tom I-szy: Adwent pierwszy o czterech rzeczach ostatecznychlL (1769). W walce z filozofami wieku XVIII wziął udział, ogłosiwszy: „Mowy za prawem Chrystuso-wem, zawierające w sobie zebrane główniejsze dowody i fundamenta religii objawionej przeciw dzisiejszym niewiernym“ (Wilno, 1776). Ważnem jest jego „Kazanie o wzajemnych obowiązkach panów i pospólstwa“ (Warszawa, 17871.

Borowski Kacper, malarz; pracował w Wilnie około r. 1820. Uczeń uniwersytetu Wileńskiego* specyalnie w malarstwie Smuglewicza. W Paryżu bawił rok, pomiędzy 1805 a 1807. Nauczycielem rysunków w Wilnie był, malował przedmioty historyczne w rodzaju Smuglewicza, lecz gorzej, następnie nauczycielem takimże w Kownie, na końcu w Bia-

w. o.

Borowski Ernest Ludwik (* 1740 w Królewcu — f tamże 1831), filozof, żołnierz i kaznodzieja protestancki, wreszcie (1829) pierwszy „arcybiskup pruski“, znany ze swego udziału w polemikach filozoficznych kantowskiej epoki. Zasłużył się głównie wydaniem pierwszego życiorysu Kanta („Darstellung des Lebens und Charakters Kants“), które to dzieło w pierwotnej formie przeglądał i poprawiał Kant (1892), a następnie po jego śmierci wyszło rozszerzone w Królewcu w r.

M. Lutra (1793) i życiorys słynnego awanturnika Gagliostra (1790). Po śmierci B-go Volkmann wydał: „Borowski’s ausgewählte Predigten und Reden in den Jahren 1762—1831“ (Królewiec, 1853).

Prócz tej głównej rozprawy, napisał B. następne jeszcze: „Życiorys Euzebiusza Słowackiego“ (1815, w „Dzienniku Wileńskim“, przedrukowany na czele Dzieł E. S-go, 1827), „Rozbiór komedyi Niemcewicza Samolub“ (1815, w „Dzień. Wił.“), „Uwagi nad Mona-cbomachią Krasickiego“, wraz z krytycznem jej wydaniem, lecz niedokończonem (1818, t-że), „O wpływie obcych wzorów starożytnych i nowych na ukształcenie smaku“ (1826, t-że), „O poznawaniu zdolności umysłowych w młodzieży“, przekład z Gar-wego (t. r. t-że); był także wydawcą krytycznym dwu dawnych tłómaczeń, mianowicie „Przeobrażeń Owidyusza w przekładzie Żebrowskiego“ (1821) i „Jerozolimy Wyzwolonej“ Tassa, w przekładzie Piotra Kochanowskiego (1826), oba poprzedził cen-nemi wstępami. Obok zajęć poważnych, B., będąc wesołego usposobienia, tworzył satyryczne obrazki

j. o.

Borowski Leon (* 1784—f 4 kwietnia 1846), krytyk, profesor literatury, urodzony w powiecie pińskim, odebrał pierwsze wychowanie w domu chrzestnej matki, wojewodziny Zofii z hr. Tyzen-hauzów Chomińskiej, a pierwsze nauki w szkole wydziałowej w Postawach (w gub. wileńskiej).

Mając lat 17, po stracie opiekunki, przybył do Wilna; Poczobut zaopiekował się nim i umieścił go w kancelaryi zarządu akademickiego z zastrzeżeniem, żeby miał czas do słuchania wykładów w szkole głównej. Po jej przekształceniu na uniwersytet został B. kandydatem filozofii i w 1805 objął obowiązki buchaltera w biurze zarządu. Na niwie piśmienniczej debiutował r. 1806 przekładem ko- w prozie, które pomieszczał w „Wiadomościach medyi Moliera p. n. „Skępski“, tudzież dedykacyą Brukowych“, mianowicie „Sąd Minerwy“ i „Re-jowialną nowego wydania „Uwag ks. Baki o śmier- wizya biblioteki w Porsztelach“, lub w „Tygodni-ci niechybnej“ JPanu Piotrowi Dubińskiemu. W r.

ri

fet

Fig. 78. Borowski Leon.

ku wileńskim“ jak dowcipne „Porównanie życia Szurłowskiego i Baki na wzór Plutarcha“. I wierszem również władał gładko. Oryginalnie napisał śpiewkę: „Leszek i Goworek“ (1817), prolog i epilog do operetki Niemcewicza „Jan Kochanowski“, odę z powodu jubileuszu uniwersytetu wileńskiego (1828); przełożył zaś „Żale Tassa“ z Byrona (1820), „Koń stepowy“, ustęp z Mazepy Byrona (1835), „Allegro i Penseroso’r z Miltona (1820), „Kobiety filozofki“ z Moliera, z zastosowaniem do obyczajów krajowych (1826). Gdy w r. 1833 założona została akademia duchowna w Wilnie, B. otrzymał tu posadę profesora homiletyki teoretycznej i praktycznej, przyczem wykładał także historyę literatury polskiej aż do r. 1842, kiedy akademię przeniesiono do Petersburga. Posiadamy z tego czasu (z r. 1838) urywek jego wykładów historyi literatury, pomieszczony r. 1848 w „Album literackiem“, wydanem przez Wóycickiego w Warszawie (str. 215 — 292). Są to przeważnie notaty uczniów, B. bowiem wykładał zazwyczaj ustnie z pomocą

1807 otrzymał posadę nauczyciela poezyi i wymowy w gimnazyum świsłockiem; przebył tu lat cztery, gdyż w r. 1811 przeniesiono go do gimnazyum wileńskiego, gdzie trzy lata tenże przedmiot wykładał. Na r. akademicki 1814/15, z powodu choroby Słowackiego, powołano go na zastępcę w uniwersytecie, a gdy Słowacki umarł, katedrę wymowy i poezyi powierzono mu na stałe. Chcąc pozyskać profesurę, złożył w r. 1816 egzamin na magistra filozofii i w dwa lata potem osiągnął tytuł adjunkta; profesorem nadzwyczajnym został dopiero w 1821 za rozprawę p. t. „Uwagi nad po-ezyą i wymową pod względem ich podobieństwa i różnicy“, zwyczajnym zaś w r. 1823 i w tym charakterze pozostał aż do zamknięcia uniwersytetu. Pierwsze lata jego nauczycielstwa w uniwersytecie zbiegły się z czasem pobytu w nim Mickiewicza; profesor wywarł wpływ na ucznia, lecz tylko pod względem stylu, na pojęcia jego estetyczne, a mianowicie na ich zmianę w kierunku romantycznym. mógł oddziałać ubocznie tylko przez napomknienia o literaturze niemieckiej i angielskiej. Należał bowiem B. do tych klasyków, którzy, prócz łacińskiej i francuskiej poezyi, znali także twórczość innych narodów i nie zacieśniali zbytecznie swego widnokręgu literackiego. Pod względem pojęć estetycznych nie zrywał z tradycyą wieku poprzedniego, wszędzie pragnął widzieć panujący zdrowy rozsądek, chociaż znał prace estetyków niemieckich: Lessinga, Herdera, Eschenbur-ga, Kanta, Bouterwecka i korzystał z nich, mianowicie z ostatniego obficie; to też przeciw wyłącznemu kultowi literatury francuskiej głośno i wyraźnie protestował. Główna jego, wyżej wymieniona rozprawa ukazała się w dwa lata po rozprawie Brodzińskiego .o klasyczności i roman-tyczności“, ale prócz większego zaakcentowania niechęci względem poezyi francuskiej, nie posuwała dalej wymagań co do reformy literackiej.

W pojęciu o dawnej literaturze polskiej różnił się B. mocno od Brodzińskiego, odmawiał jej zalety oryginalności narodowej, nazywał ją naśladowczą. '

ehowawczej“ t. II, 236—252).

dnich.

tylko ksiąg, które w wielkiej liczbie z sobą na lekcye przynosił. B. w kursie swoim, o ile z tych notât wnosić wolno, nie trzymał się ładu, nie wynajdywał grup naturalnych, w które pisarzów złączyć można, ale był przeważnie komentatorem tylko, któremu idzie o wyjaśnienie wyrazów i wyrażeń, tudzież o budowę wiersza; treść mniej zwracała jego uwagę. Za ustęp z tego kursu, obrobiony przez samego B-o, możemy uważać artykuł o „Filipie Kallimachu Buonaccorsim“, wydrukowanym w „Wizerunkach i roztrząsaniach naukowych“ r. 1841. Według świadectwa ks. Tomasza Dob-szewicza, B. „wymowę miał bardzo trudną i wysłowienie się tak ciężkie i pracowite, że zewnętrzne nawet rysy twarzy tę ciężką pracę umysłu malowały. Zdania z taką wysnuwały się trudnością, że każdy peryod kilkakrotnie poprawiać i ogładzać musiał, co dla słuchaczów stawało się nudnem i męczącem. Pomimo to, z ochotą uczęszczano na jego lekcye i niemałe odnoszono korzyści, gdyż brak wymowy wynagradzały sowicie wykład pełny i jasny, plan wyborny, myśli wyrobione i sąd o rzeczach gruntowny i sprawiedliwy“. W ręko-piśmie pozostawił: „Rys teoryi i literatury sztuk krasomówczych“, „Krytyczne rozbiory celniejszych pisarzów“, „Wiadomości o życiu i pracach uczonych Gródka“; przekład Don Kichota z oryginału; ten ostatni już w r. 1820 przepisywał na czysto Odyniec, jeden z uczniów B-go, przyczem zauważył, że profesor surowo i ściśle sądził sam siebie i poprawiał brulion przekładu, starając się o nadanie stylowi jasności i wdzięku.—Życiorys B-go napisał Dominik Chodźko w „Athenaeum“ Kraszewskiego (r. 1847, t. I, 115 — 151).—Ob. także artykuł Piotra Chmielowskiego w „Encyklopedyi wy-

P. Chm.

Borowski Jan, pisarz ludowy z Prus wscho-

P. Chm.

Borowski Kacper, biskup, (* 13 stycznia 1802 r. we wsi dziedzicznej Tolmowszczynie, w powiecie Dryseńskim, gub. Witebskiej—f 1885 r., 15 stycznia w Płocku). Pierwsze nauki pobierał u dominikanów w Drui, następnie w szkołach, prowadzonych przez tep konwent w Zabiałach, dalsze u jezuitów w Uszwałdzie i u misyonarzy w Iłukszcie, w końcu zaś u pijarów w Połocku. Tam w roku 1827 uzyskawszy świadectwo dojrzałości, wstąpił do głównego seminaryum wileńskiego, gdzie w r.

1829    cztery mniejsze święcenia otrzymał. W r.

1830    został kapłanem, a w 1831 magistrem św. teologii i proboszczem kolonii niemieckiej Josephstahl, którą przez dwa lata zarządzał. W 1833 wezwano go na profesora wileńskiej akademii duchownej, w której zaszczycony został stopniem doktora. Po przeniesieniu w r. 1842 akademii do Petersburga, udał się tam wraz z innymi profesorami i ks. B. i tak samo, jak w Wilnie, wykładał Pismo św., prawo kanoniczne i historyę kościelną. W r. 1846 został obrany kanonikiem katedry mo-hylewskiej, a wkrótce potem członkiem gremialnym kapituły, mimo to jednak obowiązków profesorskich nie złożył. W r. 1848 na konsystorzu d. 3 lipca prekonizowany na biskupa łucko-żytomierskiego, d. 14 grudtiia tegoż roku wyświęcony został w kościele ŚW. Katarzyny w Petersburgu. Za żywot świętobliwy i gorliwość w spełnianiu obowiązków pasterskich, Pius IX mianował go obywatelem rzymskim i asystentem stolicy apostolskiej; w roku zaś 1866 po zniesieniu dyecezyi kamienieckiej, jemu oddał jej zarząd, który sprawował aż do r. 1869, to jest aż do daty złożenia swego obowiązku. Po trzynastu leciech spoczynku, w r. 1882 zamieszkał w Płocku, a w rok potem, na konsystorzu dnia 15 marca został prekonizowany na biskupa tej dyecezyi, którą zarządzał aż do zgonu.—Z pism jego wymienimy drukowane w „Pamiętniku religijno-

"ii

ÓtTL fig. 79. Borowski Kacper.

moralnym“: „Syn marnotrawny“ (1852), „O sakramencie pokuty“ (1855), „O godności stanu duchownego“ (tegoż r.), i inne. Nadto przetłómaczył z oryginału greckiego dzieło św. Klemensa rzymskiego, tudzież biskupów Ignacego i Polikarpa, (przekład wydany w Wilnie, 1848 w dwóch tomach). Ogłosił także jeden „List pasterski“ przy objęciu rządów dyecezyi łucko-żytomierskiej, wydał pod pseudonimem Chwaliboga: „Katechizm rzymsko-katolicki, czyli nauka chrześciańska“ (Żytomierz, 1860), oraz „Katechizm mniejszy“ (tamże—dwie edycye),. wreszcie w Płocku wykończył wyborny przekład poematów Grzegorza Nanzyańskiego, (niewydany). * Borowski Izydor (* 1803 w Warszawie), wychowany w Stanach zjednoczonych A. P., żołnierz pod Boliwarem, potem pod Mechmedem-Alim w Egipcie, generał dowódzca przy oblężeniu Heratu przez Mohameda Szacha, i tam zabity. Zwyciężył turko-manów w Chorasanie i żyje za to w pieśniach ludu. Miał dwóch synów z branką gruzyjską, darowaną mu przez Behemen-mirzę. — („Encyklopedya

S. Orgelbranda synów“).    *

Borowski Ignacy (f 27 maja 1852), brat Leona, profesor seminaryum głównego i kaznodzieja kościoła akademickiego, wydał: „Kazanie na pogrzebie ś. p. Zacharyasza Niemczewskiego, profesora wyższej matematyki“ (Wilno, 1821), „Kazania miane w kościele katedralnym i ś. Jana podczas-

j sobie piękny, choć w stosunku do całości za wiel-J ki pałac, ze wspaniałym widokiem na rozległą pa-! noramę Alp okolicznych. Isola Mądre założoną Borri Józef Franciszek, jezuita i fanatyk ' jest w siedmiu tarasach, ma pałac, dziś opuszczo-religijny, zajmujący się też alchemią i medycyną . ny, i wielką obfitość ptactwa. Obie to wyspy po-(* w Medyolanie 1627—f 1695).    Fn krywa bujna, prawie zwrotnikowa roślinność, zło-

jubileuszu“ (tamże, 1825), „In Canones vulgo Apo- ₍ w nich schody i tarasy, nawieziono ziemi rodzaj-stolorum dissertatio inauguralis, exhibens conspectum j nej z sąsiedniego lądu, wzniesiono pałace i wille, jnrisprudentiae ecclesiasticae in hisce Canonibus con- j pozakładano sady i ogrody. Największa i najpię-tentae“ (tamże 1828), „Kazanie na pogrzebie Wi- j kuiejsza z nich, Isola Bella, wznosi się w dzie-ktoryi Wołłowiczowej“ (tamże 1838). W rękopiśmie . sięciu tarasach do wysokości 30 m. i dźwiga na

P. Chm.

pozostawił przeszło 500 kazań i mów. Borowski Havel, ob. Havliczek. Borowy duch, ob. Boruta.

Borrich v. Borri chius, ob. Borch,    żona z mirtów, laurów, kasztanów i pomarańczy.

Borries Wilhelm Fryderyk Otto, hrabia Isola dei Pescatori (wyspa rybaków), zamiesz-(* 1802 — f 1883), minister spraw wewnętrznych kała jest przez gminę rybaków. Isola Giovan-hanowerski 1851 —1852 i 1855—1862. Wspólnie , ni mieści w sobie kaplicę i ogrody; dwie pomniej-

\    1

■Ü    f

f ,

■—Imm-ÆM

|.‘ v ■ ............ ■

,, ;SmêÊÊÈÊÊê&È- ^ - : . -

mÊÊÊÊÈ

. -g |||(pl§ ’

Ä«Ä

SP

*«18.

£Â**

WBi

• i*

:®Siä ÂSi*:I-::    ill

s- :-Ä"SiÄS/ i's'" Ç

- / - iTf f àj«|A -N>^—    ■ _ - ■ ; -n • ., - ,.

- ąsąt^-

:: y ïïWÊÈm^mmmÊÊm^mrnmmmm

■ ■■ *.^*v, .. . •-.., ,    ' ;:"S MU

V»

' HMâËâSgfë

Hg. 80. Borromejskie wyspy.

II.

And. S.

z ministrem skarbu v. Deckenem dążył do obalenia ustawy z 1848 r. Wprowadzony przez niego katechizm ortodoksyjny wywołał nietylko powszechne oburzenie, ale i rozruchy w Hanowerze. Obrany w 1863 do izby niższej, był 1865—7 prezesem rady stanu, a po wcieleniu Hanoweru do Prus, zasiadał w izbie panów.    A ,

Borromejskie wyspy, grupa kilku wysepek na włoskiem jeziorze Maggiore, przy wejściu do odnogi tegoż, leżącej wprost uścia górskiego potoku Toce v. Tosa. Do roku 1671 były niezamieszkałe i przedstawiały nagie skały; dopiero Renato i Vitaliano Borromeo (stąd nazwa) uczynili z nich prawdziwie godne podziwu dzieło pracy i wytrwałości człowieka. Wyrównano skały, pobudowano

Eucyklopedy* Powiiechn* ilattr. T. II.

sze nadto wysepki: Isola superiore i S. Michele. Cała,grupa należy do departamentu Novary, okręgu Pallanza.

Borromeo Fryderyk (* 1564 w Medyolanie— f 1631 tamże), bratanek św. Karola Borromeo (Borromeusza), kształcił się w Bolonii i Pawii i w r. 1587 został wyniesiony do godności kardynała; w r. 1595 mianowany arcybiskupem medyolań-skim, wielkie oddał usługi swojej dyecezyi podczas klęski głodu (1627—28) i zarazy (1630). Trwały sobie pomnik wystawił założeniem w Medyolanie biblioteki, zw. Ambrosian a (ob.).—Por. Roberti „Apologia del card. F. B.“ (1870).

Borromso Fryderyk (* 1617 —f 1673) kardynał; był inkwizytorem na w. Malcie, patryarchą

26

hi«'

iBorromeusz Karol — Borsig Jan.

Aleksandryi, nuucyuszem w Szwajcaryi 1654—1665, gdzie mieszał się do wojny religijnej w Yillemer-guen, vice gubernatorem m. Rzymu i sekretarzem kongregacyi Immunitatis, uuncyuszem w Madrycie i nareszcie sekretarzem stanu

Borromeusz Karol, Ob. Karol św. Borro-meusz.

Borromini Franciszek, włoski rzeźbiarz i budowniczy (* 1599 r. w Bissone — f 1667 w Rzymie). Po śmierci Maderny czynnym był przy budowie świątyni Piotrowej w Rzymie, pod głównem kierownictwem Berniniego. Nie lubił form prostych, noszących na sobie znamię jedności estetycznej; upodobał sobie raczej formy pełne przesady i ozdób całkiem zbytecznych, narówni z Pozzim, przodownikiem w stylu barocco, zwanym jezuickim. W Rzymie dokonał wielu prac: ukończył mianowicie budowę świątyni Sapienza, ozdobił wnętrze kościoła św. Jana Lateraneńskiego, wystawił olbrzymią budowę Propagandy, kościół św. Agnieszki, pałac Giustiuiani, etc.

Borrow«'Jerzy (* 1803 w Norfolku—f 1881). W młodym wieku wałęsał się czas jakiś z cyganami, chcąc zapoznać się z ich językiem, zwyczajami i obyczajami; a jako agent Towarzystwa biblijnego, podróżował po całej Europie i po niektórych krajach afrykańskich, przyczem nauczył się wielu języków, Najpierwszem jego dziełem było: „The Zincali, or an Account of the Gipsies in Spain“ (2 tomy, Londyn, 1841 r.); drugiem — „The Bible in Spain“ (2 tomy, Londyn, 1841); inne zaś jego pisma są następujące: „Lavengro the Scholar, the Gipsy and the Priest“ (3 tomy, Londyn, 1851 r.): „Wild Wales, its People, Language and Scenery“ (3 tomy, 1862) i „Romano Lavo-Lil“ (1874).    *

Bôrrowdale, wieś, oraz dolina rzeki Dervent, słynna ze swej maiowniczości, w górach Kutn-bryańskich, angielskiego hrabstwa Cumberland; niegdyś były tu bogate kopalnie grafitu. Borrowstounness, ob. Boness.

Borsa, Borsabanya, znaczna osada lecznicza w węgierskim komitacie Maramaros, w pobliżu granicy z Bukowiną, w dzikiej, ale malowniczej dolinie rzeki Wiszowej, 6,500 m-ców, z których 4,200 rumunów, 1,150 żydów, 850 niemców, reszta rusini. Źródło mineralne Aleksandra jest szczawą źelazistą, alkaliczno - muryatyczną. Były tu niegdyś kopalnie żelaza, ołowiu i miedzi, obecnie zaniedbane. Nieco wyżej w dolinie, blizko granic bukowińskich wojska węgierskie rozgromiły tatarów w 1217 r.

Borsieri Piotr (* 1788—f 1852 r.), patryota lombardzki, przyjaciel Silvia Pellico, razem z nim pracował w dzienniku „Conciliatore“. Za stosunki z Carbonarami aresztowany w 1822, skazany został na śmierć, lecz ułaskawiony na 20 lat ciężkiego więzienia, przebywał w Spielbergu od 1824— 38. Wysłany do Ameryki wraz z towarzyszami (1838), powrócił z tego wygnania dopiero 1840 roku.

H.

W. G.

And. S.

And. P.

II.

Borsieri (inaczej Borserius) de Kanifeld Giambattista, lekarz (* 18 lutego 1725 w Ci vezzano pod Trydentem). W dzieciństwie wsku-

tek choroby utracił jedno oko. Rodzice odumarli go chłopięciem. Bez majątku, przez dwóch starszych braci zaniedbywany, rozpoczął w 14 roku życia swe studya literackie, a nauczywszy się we dwa lata po łacinie i po grecku, zaczął się uczyć anatomii u trydenckiego lekarza Pergherego, udał się potem do Padwy, gdzie był uczniem Morgagniego i Vallisnierego, do Bolonii, aby słuchać Beccar ego i Molinellego, wreszcie do Florencyi, aby od Benevolego nauczyć się chirurgii. Bardzo młodo promowany na doktora, przeniósł się do Faenzy, dokąd go powoła-uo podczas złośliwej epidemii. Mianowany proto-medykiem z wielką płacą, pozostawał tam przez lat 20, aż wreszcie (1770) powołała go cesarzowa Marya Teresa na profesora farmakologii do Pa-wii. Tutaj przez lat dziesięć nauczał medycyny klinicznej, poczem, zamianowany lekarzem arcy-księcia Ferdynanda, przeniósł się do Medyolanu, gdzie f 21 stycznia 1785, skutkiem choroby nerek i pęcherza. Pozostawił po sobie dzieła następujące: „De anthelmintica argenti vivi facultate“ (Faenza, 1753), „Saggi di Medicina del Dr Paolo Dali’ Armi“ (1758), „Delle acque di S. Cristoforo“ (1761), „Nuovi fenomeni scoperti nelle analisi chi-miche del latte“ (Pavia, 1772), „Institutiones me-dicinae practicae quae auditoribus suis praelegebat Borserius de Kanifeld“ (Medyolan, 1781—88, tomów 4; wiele wydań późniejszych we Włoszech, dwa w Lipsku 1787 i 1798, jedno w Berlinie 1823 przez Hec ker a; po włosku przez Br erę w Padwie 1820 i przez Co en a we Florencyi 1837, po angielsku przez W. C. Browna w Edynburgu 1800-1801).

Borsig Jan Karol Fryderyk August, przemysłowiec niemiecki (* 25 czerwca 1804 r. we Wrocławiu). Nauki początkowe otrzymał w szkole rzemieślniczej wrocławskiej, następnie kształcił się w instytucie technicznym tamże, a dla praktycznego obznajomienia z mechaniką i budową maszyn pracował w fabryce maszyn F. G. Egellsa w Berlinie. Do roku 1836 zarządzał „nową berlińską gisernią“, oddziałem fabryki Egellsa. W r. 1837, korzystając z rozwoju budowy kolei żelaźnychw Niemczech, założył w Berlinie, niedaleko od bramy ora-nienburskiej, fabrykę lokomotyw, która początkowo 50 zatrudniała robotników. Rozwój fabryki postępował bardzo szybko, w dziesięć bowiem lat od założenia liczba robotników dosięgała już 1,200 ludzi, a dziś jest jedną z największych w Niemczech. Do roku 1851 wybudowano w tej fabryce 330 sztuk lokomotyw, które obstalowały koleje żelazne niemieckie i rossyjskie, a w r. 1847 wyprodukowano lokomotyw razem z tendrami 67 sztuk, a zatem największą ilość, jaka w zakładach mechanicznych innych państw wybudowaną była. Zapotrzebowanie znacznej ilości żelaza kutego do budowy lokomotyw, dotąd z Anglii sprowadzonego, pobudziło B-a do założenia w r. 1847 własnej fabryki żelaza, którą na wielką skalę w Moabicie pod Berlinem wybudował a w której produkował żelazo, nie tylko dla własnego użytku, fabryki lokomotyw, lecz i dla fabryk mechanicznych całych prawie Niemiec. Żelazo z Moa-

F-n.

6 lipca 1854 r.

E. 1).

Sil

-m

W. K. Z.

Hg 81. Borski (herb).

And S.

W. G.

W. K. Z.

Fig. 82. Borstel (herb).

bitu wkrótce ogromną uczyniło konkurencyę produk-cyi angielskiej. Idąc dalej w rozwoju przemysłu żelaznego, zakupił w r. 1854 w Biskupicach na Górnym Szląsku kopalnie węgla kamiennego i nosił się z myślą wystawienia tamże wielkich pieców, w celu przetapiania rud żelaznych; zamiaru tego jednak nie urzeczywistnił, zmarł bowiem wkrótce, a mianowicie

E. D.

Borsig Albert, syn Jana, przemysłowiec niemiecki, tajny radca handlowy (* 7 marca 1829 r.).— Otrzymawszy staranne wykształcenie, objął po śmierci ojca zarząd wielkiego przedsiębiorstwa żelaznego i plany jego w czyn wprowadzał. W r. 1860 wykończył wielkie piece na Górnym Szląsku i surowcem ztąd otrzymanym zasilał warsztaty żelaza kutego w Moabicie. Powiększył fabrykę budowy lokomotyw i rozszerzył fabrykę żelaza. W roku 1858 fabryki pod jego zarządem pozostające były w możności produkować rocznie 250,000—300,000 cent. żelaza i wykończyć 150—160 lokomotyw rocznie. Około 1860 założył w Moabicie wielkie walcownie żelaza, które około r. 1870 przeniósł na Szląsk, w budynkach zaś dawniejszej walcowni urządził warsztaty mechaniczne i powiększył roczną produkcyę lokomotyw do 250 sztuk. W roku 1846 wykończyły fabryki Borsiga 100 ą lokomotywę, w 1854, — 500-ną a na początku 1873 r. wykończoną została 3000-a. W ostatnim peryodzie czasu zajętych było ludzi: w fabryce budowy lokomotyw 1,800, w warsztatach mechanicznych w Moabicie i w giserniach około 700, na Szląsku, w kopalniach węgla i przy wielkich piecach, około 3,000, nadto przy maszynach, wodociągach, mniejszych warsztatach i innych zajęciach fabrycznych około 500, tak, że ogółem przedsiębiorstwa B-a zatrudniały 6,000 ludzi. Do śmierci B-a, która nastąpiło w Berlinie 10 kwietnia 1878 r., przedsiębiorstwo ciągle się rozszerzało, później jednak kuratoryum naznaczone nad nieletnimi spadkobiercami, nie było w możności tak obszernego interesu z korzyścią prowadzić i fabryka lokomotyw w r. 1886 przessła w inne ręce.

Borsippa (w piśmie klinowem Barsip albo Bar sap), miasto w starożytnej Babilonii, słynęło ze swej szkoły astronomicznej i handlu towarami lnianemi i specyalnym gatunkiem nietoperzów, które po oso-leniu były rozwożone do różnych miejscowości (ob. Babilon). N-Borski, herb polski. Na tarczy na polu czerwonem lewa ludzka noga, obnażona po kolano, zwrócona stopą w prawo i przeszyta złotą strzałą na ukos, z prawej ku lewej stronie. W koronie szlacheckiej nad hełmem lewe orle szare skrzydło, zwró cone barkiem w prawo. Herbem tym pieczętują się: Borscy z Borszcza. — (Niesiecki, „Spis szl. kr.Pol.“—Borkowski).

Borsod, komitat węgierski w północnej części kraju, na prawym brzegu Cisy, otoczony komitatami Abauj, Gömör, Heves, Hajduki i Szabolcs; środkiem kraju przebiega wschodnia część gór Matra, jest to rozległa wyniosłość BUkk, która w szczycie Balvany sięga 952 m.; stąd na wszystkie strony grunt opada stopniowo, a najbardziej ku Cisie, nad której brzegami rozlegają się błotniste okolice. Prócz Cisy, najważniejszą rzeką jest Sajo, czyli Słona, z Bodwą i Hernadem, a obok tego pomniejsze strumienie, jak Eger czyli Erlau, Hejö i t. p., wiele z tych strumieni ginie w bagnach nadcisań-skich. Główną produkcyę kraju stanowi rolnictwo, a nadto uprawa wybornego wina; ziemia, wogóle urodzajna, wydaje, prócz pszenicy, tytoń, kukurydzę i owoce; lasów obfitość, w nich zwierzyny dostatek; na stokach wzgórz dobre pastwiska, stąd hodowla zwierząt domowych rozwinięta. Pod względem mineralnym zasługują na uwagę: ruda żelazna, glinka porcelanowa i węgiel kamienny; przemysł inałoznaczny. Ogólna przestrzeń wynosi 3,510.24 km. □, na której żyje 195,311 ludzi (1880), w tern 89.2°/₀ madjarów, 5.4°/₀ Słowaków, l.2°/o niemców, reszta innych narodowości, a nadto 48.5°/o katolików, 5.3°/₀ unitów, 2.3°/₀ ewangelików augsburskich, 37.3°/₀ ewangelików reformowanych. Administracyjnie dzieli się komitat na 8 okręgów, miasto główne Miskolcz.

Borsos, stary ród węgierski, dziś już wygasły; wybitniejszymi członkami jego byli: 1) Jakób B., nauczyciel, a potem sekretarz króla Ludwika Ii-go,

2) Tomasz B., syn jego, radzca Bocskai’a, członek zgromadzenia prawodawczego i poseł do Turcyi. Napisał dzieje współczesne Węgier od r. 1585 do 1612; 3) Sebastyan B. (f 1584), sędzia w Maros-wasarhelyi, znany również jako autor dziejów współczesnych sobie p. t. „Memoriale“, wydanych, jak i praca Tomasza, przez hrabiego Emeryka Miko. N

Borsos Józef, malarz węgierski (* 1821 w Wo-sprimie—f 1883 w Budzie). Malował przeważnie portrety i obrazy obyczajowe, z których większą część zakupiło muzeum narodowe w Peszcie. Do cenniejszych jego dzieł zaliczają pwszechuie: „Na jeziorze“ i portret księcia Pawła Esterhazego. Oprócz tego był znanym, a zarazem wielce ulubionym fotografem peszteńskim.

Bor stel, herb polski z indy-genatu. Na tarczy w polu sre-brnem trzy czerwone róże, w koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra, z tych pierwsze i trzecie białe, środkowe zaś czerwone. Herb ten zatwier-

dzony i wraz z indygenatem nadany był na sejmie roku 1785 Ernestowi Gotlibowi von Börstel, generał-majorowi pruskiemu i gubernatorowi Magdeburga. (L. von Zedlitz Neukirch „Neues Preuss. Adels-Lexicon“ t. I, 289. — „Vol. Leg.“ V. 730.—Niesiecki dodat. t. X.—Borkowski).

Borstell Karol Ludwik Henryk (* 1773—f 1844), pruski gen. jazdy, odznaczył się wbi-

twach 1813, a w 1814 przyczynił się do zwycię- [dzieła go Zbrucz i z Bukowiną, od której dzieli go stwa pod Hoogstraten. W 1815, dowodząc 2-im kor- Dniestr, zajmuje przestrzeń 828 km. □ i liczy pusem armii, pomimo rozkazu Blüchera, nie chciał przeszło 80,000 mieszk. Grunt sfałdowany i prze-spalić w Liège chorągwi batalionów saskich, zbun- cięty głębokiemi jarami rzecznemi, jest wogóle uro-towanych z powodu uszczuplenia Saksonii, za co dzajny, największe wzniesienie dosięga 172 sążni skazany był na 4 lata więzienia w twierdzy. H> wiedeńskich nad p. m. Parafij katolickich liczy po-Borsuk (Meies taxus. Pall.), zwierzę ssące, ; wiat 6, unickich 30.    And- s-

Borszczow Eliasz, syn Grzegorza, botanik

mięsożerne, do rodziny kun (Mustelidae) należące, j

?•

% Ja

.-j:

"M

Fig.*83. Borsuk (Meles taxus).:

które stanowi przejście pomiędzy tą rodziną i ro- { russki (* w Petersburgu 19 czerwca 1833—f w Ki-dziną niedźwiedzi. Ciało ma niezgrabne, grube jowie 30 kwietnia 1878), pierwotne naukowe wy-i płaskie, pokryte długim włosem szczeciniastym, kształcenie otrzymał w szkole św. Piotra (Peter-używanym na pędzle; skóra tylko na torby myśliw- schule) i w liceum Aleksndryjskiem w Peter. (1853). wskie, lub pokrowce jest przydatna. Kolor borsuka Po ukończeniu nauk B. wstąpił do służby admini-jest jasno-szary, z głową białawą, dwiema czarnemi nistracyjnej w ministeryum skarbu, w której zostając, był wysłany w naukowej ekspedycyi dla zbadania dopływów rzeki Syr-Daryi (1857—1859). Za powrotem z rzeczonej ekspedycyi, z uwagi na dokonane przezeń naukowe prace, był wysłany za granicę dla udoskonalenia się w naukach przyrodniczych. W r. 1865, B., po obronie napisanej rozprawy p. t. „Ma-Tepiajie ,ąjia óoTaimuecKOH reorpa^in Apajio-Kacnificitaro Kpaa“ w uniwersytecie petersburskim, otrzymał stopień magistra botaniki; w r. 1867, po obronie rozprawy p. t. „O phineTnaTfcix.'b aae-MetrraxL iiepBHUHoiî Kopu Ceropegiae-phyllae m t.    w uniwersytecie św.

i żej przytoczonych rozpraw, przytaczamy; „Fungi in-grici novi aut minus cogniti iconibus illustrati“ (Petersburg, 1857, 8, str. 53—64, tab. kol. 1—8);— „Enumeratio Muscorum Ingriae“ (Petersburg, 1857, 52 str.);—„Die Aralo-Caspischen Colligoneen“ (Petersburg, 4, 45 str., 3 tabl.);—„Die pharmaceutisch-wichtigsten Ferulaceen der Aralo-Caspischen Wuste, nebst allgemeinen Untersuchungen über die Abstammung der im Handel vorkommendeu Gummiharze: Asa foetida, Ammoniacum und Galbanum“ (Peter., 1860, 4, 40 str., 8 tab.);—„MaTepiajibi äjih «DJiophi BO^opocJien UepimroBCKon ry6.“ (BanwcKM KieB-cuaro oóipecTBa ecTecTBOHcnbiTareJieii 1870);— „ITpecHOBO^Hbrn öapujuiapin loro-aana^HoM Poccin m t. ä.“. (Kijów, 1878);—„ BojtopocJin ApajibCKaro Mopa“ (Tpy^R ApaJio KacnincKoä aKCiie^unin,

A. J,

A. S.

Włodzimierza, otrzymał stopień doktora botaniki. Od r. 1865, aż do śmierci zajmował on katedrę botaniki, z po-smugami, od nosa przez oko do ucha przechodzącemi, , czątku w charakterze docenta, następnie profesora naznaczona; spód ciała czarno-brunatny. Głowa pła- I nadzwyczajnego i zwyczajnego w uniwersytecie św. ska, mordka zeszczuplona, uszy krótkie, przednie ; Włodzimierza. Z pozostałych prac jego, prócz wy-nogi z siluemi pazurami, ogon krótki. Długość ciała 75 cm., wysokość 30 cm.; długość ogona 18 cm. Mieszka w Europie i Azyi północnej. Trzyma się w norach, z których nocami na połów drobnycch zwierzątek wychodzi, nie gardząc i roślinnym pokarmem. Z ogólnego kształtu nieco do niedźwiedzia podobny, odbywa sen zimowy.

Borszczahówka, Borszczajówka (na mapie R. Zannoniego Boryszówka), miasteczko w gu-bernii i powiecie Kijowskim, na lewym brzegu Rosi,

145 wiorst na południo-zachód od Kijowa, 1,379 mieszkańców, przeważnie żydów. B. sięga odległej starożytności i przechodziła rozliczne koleje, w dziejach zaś kozackich stała się pamiętną straceniem 15 lipca 1708 r. Koczubeja i wspólników jego: Iskry, Kowenka i Iwana Swistajły (porównaj artykuł obszerny Edw. Rulikowskiego w „Słowniku Peter. 1877).

Geogr.“).    And. s.    Borszek, osada lecznicza w komitacie Siedmio-

BorszczÓW, miasto powiatowe w Galicyi wscho- grodzkim Csik, w pobliżu granicy rumuńskiej, w głę-dniej, w lewem dorzeczu Dniestru, między rzekami bokiej dolinie Karpat Siedmiogrodzkich, 881 m. nad Zbruczem i Niesławą, siedziba starostwa, rady po- p. m., posiada kilkanaście zdrojów mocnej alkali-wiatowej, sądu powiatowego i urzędu podatkowego, cznoziemno-żelezistej szczawy; urządzenia zdrojowo-parafie dwu obrządków w miejscu: z tych katolicka kąpielowe odpowiednie. B. wskazany w błędnicy, należy do dekanatu jazłowieckiego, unicka do ku- niedokrewności i chorobach nerwowych. Do pomo-drynieckiego, obie do archidyecezyj lwowskich. Lud- cniczych środków leczniczych, w miejscu stosowa-ność wynosi około 4,000 dusz, w tern 40°/₀ kato- nych, należą natryski i kąpiele borowinowe. Przeszło lików, 35% unitów i 25% żydów—Powiat B-ski 2 miliony butelek szczawy idzie corocznie na eks-leźy na granicy z gubernią podolską, od której od- I port. Okolica jest romantyczną i bogatą w piękno-

Dr. A. P.

And. S.

And. S.

A. Pol.

Pu.

w. s

And. S.

And. S.

t iszewicz w „Enc. Org.“ IV, 12).

Boruny, miasteczko w gub. Wileńskiej, powiecie Oszmiańskim, na połuduio-wschód od Oszmiany, nad strumykiem Żylanką, wchodzącą w systemat

ści przyrody, klimat jednak ostry, sezon od połowy czerwca do końca sierpnia. Frekwencya do 600 osób, życie spokojne, pobyt tani. Najbliższa stacya kolejowa w Szàsz Regen, wschodtńej węgierskiej drogi żelaznej. W pobliżu huty szklane; pokłady tufu wapiennego z jaskiniami lodowemi.

Bort, stolica kantonu w departamencie francuskim Corrèze, okręgu Ussel, na prawym brzegu rz. Dordogne, u stóp granitowego puia góry Orgues de B. (860 m.); wyrób rękawiczek, płótna, sera, far biarnie, handel winem, 3,671 inieszk. Tu urodził się Jan Marmontel, pisarz i poeta, jeden z najlepszych stylistów francuskich (1 723) i ma postawiony pomnik. W okolicy kopalnie węgla kam.

Borthwick, wieś w Szkoeyi pod Edynburgiem, z zamkiem, w którym Marya Sztuart przemieszkiwała z Bothwellem.

Bortniański Dymitr, jeden z najznakomitszych muzyków russkich (* 1752 w Głuchowie w gu-bernii Czernichowskiej—f 9 pażdz. 1825 w Petersburgu). W siódmym roku życia wzięto go do kapeli dworskiej. Cesarzowa Elżbieta, zwróciwszy uwagę na piękny glos małego śpiewaka, poleciła Galup-piemu, ówczesnemu dyrektorowi kapeli dworskiej, żeby zajął się wykształceniem muzykalnem młodego B-go. Z chwilą wyjazdu Galuppiego do Włoch, studya zostały przerwane, lecz nie na długo. Cesarzowa bowiem Katarzyna, zająwszy się losem pełnego nadziei młodzieńca, wysłała go do Wenecyi, dla

> ig. 8’t Bortirańsk' Dymitr.

ukończenia nauki teoryi muzycznej pod Galuppim, następnie do Rzymu, Medyolanu. Bolonii i Neapolu, dla uzupełnienia tych studyów pod kierunkiem ówczesnych mistrzów włoskich. Po trzech latach pobytu we Włoszech, B. napisał pierwszą swą operę „Quinto Fabio“, i wystawił ją w Modenie 1778. W następnym roku wrócił do Petersburga, gdzie mu w 1796 r. ofiarowano zaszczytną, oraz korzystną posadę dyrektora dworskiej kapeli śpiewackiej, zarazem polecono zająć się zreformowaniem tejże kapeli. B. wywiązał się z tego polecenia w sposób niezmiernie prosty : objechał całą niemal Rossyę, i gdziekolwiek znalazł w chórach cerkiewnych, śpiewaków z pięknemi głosami, zabierał ich z sobą do Petersburga. Nie dziw, że chór, z tak wyborowych głosów złożony i znakomicie przez B. wyćwiczony, rychło zasłynął w całej Europie i wzbudził podziw powszechny. Dla tegoto chóru B. poświęciwszy swój talent kampozytorski, napisał: 35 koncertów religijnych na 4 głosy, 10 na dwa chóry, sławne „Ojcze naszu, „Sława ojcu“, bardzo wiele psalmów, śpiewów rytualnych, „pieśni cherubinów“ i t. d. Kom-pozycye B-go, zwanego często „russkim Palestryną“ — cechuje głęboka powaga, uczucie religijne, czystość stylu, zręcznie urobionego na wzorach szkoły staro włoskiej i charakterystycznych psalmodyach greckiego kościoła, doskonałe prowadzenie głosów, piękność, oraz prostota harmonii.

Borucki Marcin,, herbu Rola, rodem z Kujaw, kanonik warszawski, lekarz nadworny Zygmunta Augusta (zmarł w 1567 roku). Jemu to przypisał Nowopolski Wojciech dzieło swoje „Fabricatio hominis“.—Ob. Łukaszewicza „Pamiętnik naukowy“, oraz Wejnerta „Starożytn. Warsz.“.

Borucki Maksymilian, urzędnik b. komisyi skarbu, później Izby skarbowej warszawskiej, ogłosił dzieło p. t. „Ziemia kujawska pod względem historycznym, geograficznym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym“ (Włocławek, 1882, 8, str. 374). Rzecz niekrytyczna, bez metody naukowej, zawiera przecież niektóre szczegóły ciekawe.

Borugung, Borku, Bus sang, kraina w Afryce, w Sudanie, na prawym brzegu Nigru, otoczona dzielnicami : Sokoto, Gaudo, Nupe, Dahomejem, Muschi, i Grussi,—mało dotąd znana i zbadana.—Pierwsze wiadomości o uiej przyniosły podróże Mungo Parka, a następnie Ciappertona, Landersa i Bartha. — Na świadectwie tych podróżników polegając, jest to kraina bardzo urodzajna, dobrze zroszona przez liczne dopływy Nigru, częścią pagórkowata, częścią płaska,—zamieszkana przez szczep Fulbe, pomieszany z negrami Sudanu zachodniego, i podzielona na kilka politycznych całostek, już to zostających pod zwierzchnictwem władzy książąt, już też podlegających władzy państwa Gaudo.—Najważniesze z pomiędzy plemion są Burgu v. Barba, Gurma, Tomba i Kaure.—Ludność ma być gęsta, miasta liczue i duże,—z nich główniejsze: Bussang nad Nigrem, Ni ki w środku kraju.—Wielka obfitość bydła, koni, słoni, małp;—lasów stosunkowo mało.

Boruhradek, miasteczko w Czechach północno-wschodnich, powiecie Ryehnowskim (Reichenau), nad Cichą Orlicą (Stille Adler), z zamkiem, zbudowanym na miejscu dawnej twierdzy, i pięknym parkiem,—ratusz, browar, 1663 m ców.

Borukowski Jan (f 13 kwietnia 1584), herbu Junosza, hiskup przemyski, podkanclerzy koronny. Pochowany został w Ciechciuie, pod Zakroczymiem, gdzie posiada nagrobek. Z wielkiem uznaniem roz pisują się o B-im Paprocki, Piasecki i inni (Paprocki: „Herby rycerstwa“ wvd. Tur., str. 323, Bar-

w. s.

Niemna przez Berezynę. O y₂ mili na południo zachód od B-n leży wieś Bijuciszki, dziedzictwo niegdyś Andrzeja Wolana, czynnnego krzewiciela kalwinizmu na Litwie: tu napisał większą częśó swych dzieł

żę podkomorzy, brat jego, wzięli go pod swoją opiekę i połączyli z Izalmą (r. 1780). Obdarzony od króla skromną pensyą roczną, wyjechał z żoną do Krakowa, później do Wiednia, gdzie dał był koncert na gitarze, lecz nie wiele zarobił. Pokazywać się za pieniądze nie pozwalała mu ambicya szlachecka; przeniósł się więc z żoną i dwiema córkami do Londynu, gdzie nieco lepiej mu się powodziło, dzięki listom polecającym posła angielskiego Keitha. Kiedy wszakże Stanisław August przestał płacić mu pensyę, znaglony smutną koniecznością, musiał występować publicznie wraz z ówczesnym sławnym olbrzymem. Ukazywał się zazwyczaj z żo ną, która nosiła go na ręku, jak małe dziecko i w teu sposób uzbierał sobie kapitalik, przynoszą cy mu 3,200 złp. procentu. Kiedy córki dorosły żona wraz z niemi powróciła do Polski, on zas w Anglii pozostał aż do śmierci. W r. 1788 wy dał w Londynie swoje pamiętniki w języku frau cuskim: „Mémoires du célébré nain, Joseph Boru sławski, gentilhomme polonais“, które w tymże ro ku przełożone na język angielski wyszły w Londy nie, p. t. „Memoirs of celebrated dwarf, Joseph Bo rusławski, a polish gentelmanu. Obszerne wyciągi z tych pamiętników były drukowane w „Przyjacielu ludu’' T. 1, 1838 r. — Portret jego, w stroju porucznika wielkiej buławy, jak go ubierała opiekunka jego, Humiecka, i jak się nosił za granicą, znajduje się w Muzeum królewskiem w Londynie.—K. Wł. Wójcicki w „Encyklopedyi Orgelbranda“.

Borussia, łacińska nazwa Prus—stąd pochodne

i tu żywota dokonał.

Borusławski Józef, sławny za czasów Stanisława Poniatowskiego karzeł (* 1739 na Pokuciu w Galicyi

And. S.

f 1837 r. w Durham w Anglii), po-/ chodził z rodziny szlacheckiej, lecz ubogiej; po śmierci ojca, przyjęła go na wychowanie starościna Jaor-licka; później się dostał na dwór miecznikowej Hu-mieckiej, która go bardzo polubiła i wzięła z sobą / do Warszawy, gdzie był podziwiany powszechnie, nie tylko już dla wzrostu małego, lecz także dla rozsądku, oraz dowcipu. W r. 1755 towarzyszył jej w podróży do Wiednia, gdzie na żądanie cesarzowej Maryi Teresy był prezentowany na dworze i tak ją zachwycił swoim dowcipem i zgrabnym tańcem polskim, iż go na kolanach swych posadziwszy, całowała i obdarzyła pierścieniem brylantowym, zdjętym z palca pięcioletniej podówczas Maryi Antoniny, gdyż jej własny okazał się za wielkim. Następnie był z opiekunką swoją w Lunewilu u Stanisława Leszczyńskiego, gdzie omal że nie padł ofiarą zemsty zawistnego karła królewskiego, Bebe, który chciał go zdradziecko wepchnąć w ogień, płonący na kominku. Tam go poznał hrabia de Tressan i opisał w artykule o karłach, przesłanym do Eucyklopedyi francuskiej, w następnych słowach:

Bomt, ks. karyncki (f r. 750), zagrożony przez awarów, wezwał pomocy bawarczyków, którzy, pokonawszy najeźdźców, uwolnili wprawdzie z pod ich jarzma Karyntyę, lecz natomiast swoje nałożyli. B., przymuszony do uznania zwierzchności nowych panów, dał im synów swoich, Korata i Cho-timira, na zakładników. Z tych Chotimir, wychowany w wierze chrześciańskiej, przyczynił się do rozpowszechnienia ewangelii w Karyntyi. Szafarzyk: „Słowiańskie starożytności“ I.; Zeuss: „Die Deutschen und die Nachbarstämme“, Monachium, 1837; Ankershofen: „Handbuch d. Geschichte d. Herzogthum Kärntheu“. Klagenfurt, 1851 — 74, (to-

J. F. G.

„Karzeł hrabiny Humieckiej, pan Borusławski, szlach cic polski, różni się bardzo od karła króla Stanisława i może być uważany za istotę wielce zadzi- wyrazy: Borusofob, Borusofil, Boruso-wiającą. Ma dziś (1760) lat 22, wysokości 28 cali i bar- mania, dzo jest kształtny, głowa proporcyonaliia, oczy dosyć piękne, wyraz twarzy miły, nogi, ręce—w miarę do wzrostu. Pije tylko wodę, je mało sypia dobrze, trudy wszelkie znosi i jest zdrów zupełnie.

Z uprzejmem ułożeniem łączy odpowiedzi dowcipne; pamięć ma dobrą, zdrowy rozsądek, serce czułe i do przywiązania się zdolne. Edukacya jego długo była zaniedbaną; teraz umie czytać, pisać, arytmetykę, język niemiecki i francuski i bardzo jest zręczny do wszystkich robót“. Z Lunewilu udał się (zawsze z opiekunką swą i do Wersalu i był prezentowany na dworze wersalskim Ludwika XV, gdzie podziwiała go królowa Marya Leszczyńska.

Bonita czyli W or u ta, gród warowny, wspominany w zajściach Mendoga z Towciwiłłem. Jedni ślad jego widzą w dzisiejszem horodyszczu w powiecie Nowogródzkim, drudzy zaś utrzymują, jakoby leżał on w powiecie Słonimskim.—(„Encyklop. Or-

Boruta znany jest z podań, szeroko u nas rozpowszechnionych, szczególnie zaś jako duch, pilnujący skarbów zaklętych w zamku łęczyckim. Opowiadania o jego zajściach ze szlachtą, o stosunku jego z Siwym Borutą, szlachcicem z pod Łęczycy, o spotkaniu z księdzem na grobli, o przygodzie na weselu

\V Paryżu również za nadzwyczajną osobistość był mów 4). uważany, a goszczący tam ks. Ogiński tak go był upodobał, że naprzód sam mu dawał lekcye muzyki, a potem pomógł do wydoskonalenia się w tej sztuce. Zwiedziwszy później z miecznikową Humiecką Holandyę i powróciwszy z nią do Polski, w Warszawie był na ręku noszony i pieszczony, a zaciągnięty gelbranda“), przez ówczesnych birbantów do nieumiarkowanych, hulanek, omal nie utracił łaski swej opiekunki, lecz na szczęście w porę się pohamował. Później wsze-lakoż został wydalony z jej domu za to, że się rozmiłował szalenie w bawiącej u niej na respekcie, pannie Izalinie *, która oświadczyny jego zrazu wyśmiała, lecz gdy rozchorował się ze zmartwienia, pana Kaliny i t. d., spisane przez Wójcickiego, Zmor-ulitowała się nad nim i przyjmowała jego listy mi- ! skiego, Kozerskiego i iunych, powtórzył Kolberg tosne, za co i sama też musiała z dworu mieczni- w „Łęczyckiem ‘ str. 257—267. Trudno jest wy-kowej ustąpić. Wtedy Stanisław Poniatowski i ksią- ¹ rzec, kiedy te legendy szlacheckie powstały i czy

J. K.

nie są wymysłem i to niedawnym osób pojedynczych. Podania ludowe znają B-ę, ale w innej postaci i z odmiennym charakterem. Ossoliński, którego rękopis o „Strachach“ przytacza Linde, nazywa B-ę „leśnym“, a sam Linde określa go jako „borowca, błotnika, złego ducha, mieszkającego, podług baśni wieśniackich, na błotach i lgniączkach”. J. Dunin Borkowski w „Przyjacielu ludu" (VI, 127, r. 1839) mówi, że „zabobonni myśliwi wierzą w duchów złych i dobrych; do złych należy Boruta, któremu, dla ułagodzenia, wystawiają naczynia z potrawami“. Gluziński, w Wóycickiego „Archiwum domowem" (str. 470), rozwodząc się o dyabłach, powiada, że „najstraszniejszym jest (w pojęciach ludu w Zamojskiem i Hrubieszowskiem) dyabeł leśny Boruta“. Z. Gloger („Bibliot. Warsz.“ 1863,111, 146) wspomina o legendach szlacheckich z pod Tykocina o B-e i dodaje, że „B. znanym jest powszechnie w kraju, że przybiera niekiedy na Podlasiu, jak i w innych stronach, nazwę Rokickiego, Wierzbickiego, Łozińskiego i t. p. od wierzb i zarośli, w których ma przesiadywać, by straszyć i błąkać po drogach ludzi“. Toż samo opowiadają o B-cie i pod Łęczycą, dodając, że na wieży tumu tamecznego widać dotąd wyciśnięty ślad ręki jego od czasu, kiedy ją nadaremnie usiłował obalić (Kolberg „Łęcz“. 267). Widać z tego wszystkiego, że, w pojęciach ludu, B. był duchem błot i lasów, któremu podobne zna cała Słowiańszczyzna, pod różnemi nazwami (porówn. Mâchai „Nńkres slovans. bäjeslovi“ str. 124—132 o duchach leśnych).—Nazwa B. jest sta-rodawnem imieniem polskiem, rozwiuiętem z osnowy Bor- lub -bór, z której poszły imiona Borek, Borys i t. p. Nazwisko rodowe B-ów zna Paprocki, z herbami Jastrzębiec i Nowina; przechowało się ono w nazwach miejsc: B o ruty w Grójeckiem i Ma-kowskiem, Borucinw Pleszewskiem, Nieszawskiem i in., a także Borucice w Łęczyckiem. Prawdopodobnie, skutkiem podobieństwa w brzmieniu, lud przeniósł nazwisko ludzkie na dyabła borowca, borowego (porówn. białoruską nazwę dyabła leśnego Borowik). Borutą nazywano obłaskawionego niedźwiedzia w Nieświeżu (Wójcicki „Dom. pow.“ I, 199). Na temat podań szlacheckich o B-cie niedawno B. Grabowski napisał tekst do opery, a muzykę do niej ułożył P. Maszyński.

Bory de Saint - Vincent (Jan Chrzciciel Marceli), przyrodnik fraucuzki (* w Agen r. 1780 — f w Paryżu 22 grudnia 1846). Od pierwszej młodości objawiał szczególne zamiłowanie do nauk przyrodniczych. W szesnastym roku życia, ogłosił pierwszą swoję pracę, p. t.: „Mémoire sur les genres Conferva et Byssus du Chevalier C. Linné“. (Bordeaux, repub. rok V (1797), in 8-o, 53 str., z 3 tabl. kolor.). W r. 1800 z zalecenia senatora Lacepède’a, B. został przyłączony w charakterze przyrodnika do naukowej ekspedycyi, wysłanej pod kierunkiem kapitana Baudin’a dla zbadania wybrzeży Australii. Stan zdrowia nie pozwolił mu jednak spełnić tej misyi, — zmuszony był zatrzymać się na Ile de France. Częścią na tej wyśpię, częścią na wyśpię Bourbon, spędził całe dwa lata. W drodze powrotnej zwiedził wyspę Sw. Heleny i wyspy Kanaryjskie. Rezultaty swoich badań, dokonanych w ciągu tego czasu, ogłosił w dziełach następujących: „Voyage dans les quatre princi pales iles des mers d’Afrique, fait par ordre du gouvernement⁸ etc. (Paryż, 1804, III t., in 8-o); „Essais sur les isles Fortunées et l’antique Atlantide“ (Paryż, rok repub. XI, in-4-o, 522 str.); dzieło to obejmuje kartę Atlantydy, pierwszą florę Tenerytfy, z opisaniem wielu nowych gatunków, szczególnie roślin Skrytopłciowych. Prace te zjednały B-emu tytuł członka korespondenta Instytutu. Po powrocie do kraju, B. zaciągnął się do korpusu marszałka Davoust, w stopniu kapitana pod dowództwem jego odbył kampanię pruską i austryacką, przyjmował udział w bitwach pod Ulmem i Austerlic, następnie w r. 1808 przeszedł do Hiszpanii i pozostawał w sztabie głównym marszałka Soult’a. Służąc wojskowo, zajmował się także badaniami naukowemi, czego dowodem są, zamieszczane jednocześnie w „Annales du Muséum de Paris“ (t. XII) i w „Berliner Magazin der Ges. natur. Freunde“ (t. II, 1808), jego prace: „Sur les forêts souterraines de Wolfseck en haute Autriche; sur les genres des Conferves: Florea, Lemanea, Batracho-spermum, Draparnaldia“. Dopiero gdy wypadki polityczne i wojskowe od r. 1812 zbytnio zaciążyły na jego obowiązkach oficerskich, musiał zaniechać prac naukowych. W czasie pierwszej restauracyi, marszałek Soult, zostawszy ministrem wojny, awansował B-go na stopień pułkownika i zaliczył do rezerwy. Będąc wybranym z rodzinnego miasta Agen na posła do izby deputowanych, głosował wraz z innymi w tej izbie za detronizacyą cesarza, skutkiem czego, za powrotem Napoleona z wyspy Elby, został objęty dekretem z d. 24 lipca 1815 i musiał ratować się ucieczką do Belgii. Osiadłszy w Bru-kselli, wrócił znowu do prac naukowych: łącznie z Van Monsem i Drapiez’em zajmował się wydawnictwem „Annales des sciences physiques“ (1819 — 21, 8 t., in 8-0); przytem w piśmie „Annales de génie scientifique“ zamieścił kilka cennych prac z dziedziny botaniki. Otrzymawszy pozwolenie wrócenia do kraju, pisywał dużo do dzienników liberalnych, a przy udziale współpracowników zajmował się re-dakcyą dzieła: „Dictionnaire classique d’histoire naturelle“, w którem wiele artykułów opracował sam. Około tego czasu wydał dzieło: „Voyage souterrain“ (Paryż, 1823, in8-o), obejmujące rezultaty badań geologicznych w kopalniach góry Saint-Pierre, blizko Mestrichtu. W r. 1828, zawdzięczając stosunkom przyjacielskim Martignaca, podówczas ministra marynarki, B. został postawiony na czele rządowej ekspedycyi naukowej, wysłanej do Morei. Za powrotem z tej wyprawy, B. zajmował się redakcyą dzieła, p. t.: „Exposition scientifique de Morée“ (Paryż, 1832, 4-y tomy in folio, z atlasem), za które przez akademię nauk został zaszczycony tytułem akademika. Druga część 3-go tomu dzieła tego obejmuje botanikę, przy której opracowaniu dopomagali mu współrodacy: Chaubard, przy opisaniu wielu roślin jawnokwiatowych, Ad. Brongniart, przy opisie Storczykowatych i Fouché przy oznaczeniu roślin Trawiastych. Następnie przywiezione

botaniczne zbiory z Grecyi przez Daensera, Gittar- przeniesienia zwłok ich do nowej cerkwi, zbudowa-da i Guerina, wywołały potrzebę wydania nowego ! nej przez ks. Izasława Jarosławowicza, rodzonego dzieła, p. t.: „Nouvelle Flore du Peloponèse et des Cyclades“ (Paryż i Strassburg 1838, in folio), w któ-rem Chaubard; opracował rośliny jawnokwiatowe, a B. skrytopłciowe. W r. 1839 B. został powołany na prezesa komisyi naukowej, wysłanej do Algieru, przy czem otrzymał stopień generała inże-

ich siostrzeńca, w Wyszogrodzie. W stuletnią rocznicę ich zgonu, w r. 1115 przeniesiono ich zwłoki jeszcze raz z wielką uroczystością do nowowy-budowauej murowanej cerkwi w Wyszogrodzie. — Najdawniejszą kronikarską wiadomość, p. t. „Cna-same o cb. Łopuch u l’jibÖh“ wydał Srezniewski

•T. Ł.

Borys ZW. Izgoj.ks. smoleński, syn Wacława Jarosławowicza i Ody hr. Stade (* około r. 1053 — f 3 paźdz. 1078 r.).—Po śmierci ojca w r. 1056, gdy Smoleńsk został zajęty przez Igora, był prze; matkę wywieziony, prawdopodobnie do Niemiec, skąd wrócił dopiero w r. 1077 i, korzystając z za-

nieryi. Do tego czasu odnosi się jego praca, tyczą- w r. 1860 („Enc. russka“). ca się „Isoetos“ (w Annal, sc. natur., 1838 i w Comptes rendu, 1844). B. zostawał w stosunkach z niemieckimi uczonymi; pozostawił on bogaty zielnik Paproci, obejmujący wiele typów Willdenowa, Kun-zego i Kaulfussa, który przekazał paryskiemu muzeum historyi naturalnej. Z zieluika tego dużo korzystał L. Fée, profesor strassburskiego uniwersy- mieszek, które spowodowały walki o tron wielko-tetu, przy opracowaniu swoich „Mémoires sur la książęcy Wszewołoda z Izasławem, zajął Czerni-famille des fougères“.    J A- hów; po tygodniu jednak musiał go opuścić i udał

Borycz (Boritius), ob. Bośnia dziejo.    się do Tmutarakania, gdzie panował jeden ze Swia-

J. Ł

Borys ŚW., dziewiąty syn Włodzimierza św., tosławiczów—Roman. Wkrótce potem przybył do (* około r. 990 — t 1015) w. ks. kijowskiego; za ! Tmutarakania Oleg Swiatosławicz, jeden z naj-życia ojca naprzód książę Muromu, następnie, oko- bardziej wojowniczych książąt owego czasu. W roku ło r. 994 czy 996, — Rostowa. Na chrzcie otrzy- następnym Oleg z B-em zebrali garść wojowników mał imię Romana; matka jego była bulgarką. i wystąpili przeciwko Wszewołodowi; spotkali go W r. 1015 Włodzimierz, natenczas już obłożnie nad brzegami rz. Orżycy, pomiędzy Zołotonoszą chory, przywołał go do Kijowa, a gdy wkrótce po- a Perejasławiem, i pobili, a następnie zajęli znowu tern rozeszła się wieść, że na Ruś napadli pie- Czernihów. Wkrótce jednak wystąpił przeciwko czyugowie, posłał B-a na nich. B. jednakże pie- nim Izasław i wydał im bitwę na Nieżatinej Niwie, czyngów nigdzie nie spotkał, więc kazał wracać, w której B. poległ.

Borys, książę nowogrodzki, następnie kostrom-ski, najmłodszy syn Andrzeja Aleksandrowicza i Ba-zylisy, wnu/zki Borysa rostowskiego, (f 26 lutego 1303).—Dwa razy tylko wspominają o nim latopi-sy: w r. 1299 z powodu udziału, jaki brał w wyborze arcybiskupa nowogrodzkiego Teoktystesa,

Wieść o śmierci ojca doszła go, gdy stał obozem nad rz. Altą. Jednocześnie dowiedział się B., że tronem wielkoksiążęcym owładnął Świętopełk; chociaż drużyna namawiała B-a, by szedł na Kijów i strącił brata ale B. nie chciał wykraczać przeciwko prawu senioratu i stanowczo żądaniu drużyny

Borys ks. moskiewski, syn Daniela Aleksandrowicza (f 30 maja 1320 r.). —W r. 1304, podczas walki Jerzego Daniłowicza z Michałem twerskim, był wysłany przez brata do Kostroiny; tam jednak został ujęty i uprowadzony do Tweru. W r. 1305 B. wrócił do Moskwy; tutaj zaczęły się rozterki jego z bratem Jerzym, skutkiem których B., razem z drugim bratem, Aleksandrem, wyjechał do Tweru. Jak długo bawił B. w Twerze? niewiadomo, lecz w r. 1317 w pewnej bitwie między twer-skimi i moskiewskimi książętami, był na stronie Jerzego i dostał się Michałowi Twerskiemu do niewoli.

się oparł, więc ta go opuściła. B. pozostał tylko i w r. 1303 z powodu jego śmierci ze swemi młodszymi sługami, t. zw. otrokami. —

który już

J. Ł.

Borys ks. Suzdalu (f 1393 r. ), trzeci syn księcia Konstantego Suzdalskiego, który, umierając, przeznaczył mu Horodec, a starszym synom Suzdal (Dymitrowi) i Niższy Nowogród (Andrzejowi). W r. 1365 umarł Andrzej bezpotomnie i jego dzielnicę chciał zabrać Dymitr, lecz uprzedził go B. Wtedy Dymitr udał się z prośbą o pomoc do w. ks. moskiewskiego, Dymitra Dońskiego, który z początku namawiał braci, aby się pogodzili, a gdy to nie poskutkowało, posłał arcybiskupa Sergiusza do B-a z pozwem na sąd do Moskwy. Ponieważ B. nie usłuchał, więc Sergiusz zamknął wszystkie cerkwie w Nowogrodzie. Gdy jednak i to nie poskutkowało, w. ks. moskiewski dał Dymitrowi siłę zbrojną,

Tymczasem Świętopełk, wiedząc, że B. posiada wielką miłość u ludu kijowskiego, nasłał na niego potajemnie zabójców, mianowicie: Putszę i wyszo • grodziam Talka, Jełowicza i Leszna. Przybyli oni nocą nad Altę i, posłyszawszy, że B. się dowiedział o kuowaniach brata, — „śpiewa jutrznią i psalmy, wyczekali aż skończy swe modły, dopiero gdy się położył do snu, wpadli i przebili go włócznią, a potem pozabijali wielu ze sług jego, między innymi młodego węgrzyna Jerzego, którego B. bardzo lubił. Ciało zaś B-a zabójcy zawinęli w płótno z namiotu i powieźli jeszcze dyszące.

Świętopełk, dowiedziawszy się, że jeszcze dysze, posłał dwóch waregów, z których jeden ugodził go mieczem w serce“.—Takie jest pełne dramatycznej prostoty opowiadanie o śmierci B-a Nestora („Mon.

Pol. hist.“ I, 679—682). Ciało B-a było przewieziono do Wyszogrodu, a następnie pochowane w cerkwi św. Bazylego. W tym samym roku zginął także z ręki Świętopełka młodszy brat B-a, Hieb, również bogobojny i lubiony. Lud ruski nie rozłączał obu tych imion, które stały się bardzo popu-laruemijako symbole cnoty. Kościół wschodui uznał obu książąt za świętych w r. 1071 i odtąd zaczęto hodować pod ich wezwaniem mnóstwo cerkwi i klasztorów, Czci ich poświęcony jest 2 maja, dzień

z którą ten poszedł na Nowogród. B. ukorzył się j i zaprzysiągł zgodę z bratem i sojusz z w. księciem. W r. 1367 B. walczył obok Dymitra z mongolskim murzą Bułat-Temirem; w r. 1370, z polecenia brata, przedsiębrał wyprawę na Asienia, cara bułgarskiego; w r. 1375 pomagał w. ks. moskiewskiemu w walce z Twerem; w r. 1377 i 1378 zwyciężył Mordwę, która poprzednio spaliła Nowogród.

Borys, książę wołocki, czyli wołokołamski, szósty syn Wasila Ociemniałego, w. ks. moskiewskiego, (* 21 lipca 1449 r. — f 25 maja 1494 r.). Po śmierci ojca w r. 1462 otrzymał Wołokołainsk, Rżew, Ruzę, jakoteż włości swej babki po matce, księżnie borowskiej, Maryi Goltjajewowej. Mając zbyt szczupłe siły, nie mógł się sprzeciwiać polityce zjednoczenia swego brata Iwana, więc pomimo woli musiał mu ulegać. W r. 1468 towarzyszył mu do Włodzimierza; w latach 1477— 1478 razem z nim odbył wyprawę na Nowogród; w r. 1472, a nastę-stępnie w r. 1480, z polecenia w. księcia, prowadził walkę z Achmatem, hanem Złotej Hordy; w r. 1485 i 1486 chodził z w. księciem na Twer; w r. 1491, z polecenia w. księcia, posłał zbrojną pomoc krymskiemu hanowi, Mengli-Girejowi, przyjacielowi Iwana. Towarzysząc wszędzie w. księciu i pomagając mu, B. nie pochwalał jego dążeń jedynowładczych, gdzie mógł im się sprzeciwiał i często o nie z bratem się kłócił. W r. 1472, gdy Iwan zajął dzielnicę świeżo zmarłego ks. Jerzego na Dmitrowie, B. z nim się pokłócił i tylko dzięki pośrednictwu matki, dopiero po dwóch latach, pogodził się z bratem. Następnie wybuchła kłótnia z powodu tego, że bojar, ks. Oboleński-Łyko, odjechał z Moskwy do B-a, za co go Iwan kazał schwytać; B. połączył się z bratem Andrzejem uglickim, wszedł w stosunki z Kazimierzem, królem polskim, następnie z miastem Pskowem, i tylko wspólne niebezpieczeństwo ze strony bana Achmata pogodziło braci.—Ostatnia kłótnia wynikła z powodu uwięzienia Andrzeja uglic-kiego: B. odjechał od brata i w następnym roku umarł w Ruzie.—B. był ożeniony z Julianną, ks. chołmską, z której miał synów: Teodora, ks. wołoc-

J. Ł.

Borys Godunow, car russki ( * około roku 1551 — f 13 kwietnia 1603). — Godunow zaczął swoją służbę przy Iwanie Groźnym: w r. 1570 był on giermkiem cara, w r. 1571 był drużbą cara na weselu jego z Martą Sobakinówną. W tym samym roku B. ożenił się z córką znanego oprycznika (ob.) i ulubieńca cara, Maluty Skuratowa-Bielskiego, i tern wzmocnił znakomicie swoją pozycyę. Od 1576 do 1579 był B. krajczym. W r. 1580 Groźny ożenił syna swego, carewicza Teodora, z siostrą B-a, Ireną, i umierając (17 marca 1584), powierzył opiekę nad tym słabym fizycznie i umysłowo synem, między innymi, B-owi. Podczas koronacyi (31 maja 1584) szwagier cara, B. G., otrzymał urząd koniuszego, godność bliższego wielkiego bojara, namiestnika carstw Kazańskiego i Astrachańskiego, oraz wielkie włości i dochody. Miał jednak B. przeciwników pomiędzy bojarami, ale, po śmierci głównego, rodzonego wuja cara, Nikity Jurjewa (sierpień 1584), dostąpił on takiego znaczenia i takiej władzy, jakiej nie miał sam panujący. Ostatecznie Teodor oddał rządy kraju szwagrowi, oddzielnym ukazem (1587 r.) dając mu pełnomocnictwo do porozumiewania się z państwami zagranicznemi. Panowanie Teodora było właściwie panowaniem B-a. B. był w polityce bardzo ostrożny, unikał wojen i nieporozumień i z większą częścią sąsiadów żył w zgodzie. Tylko w r. 1590 zaczęta była wojna ze

Gdy w r. 1383 umarł Dymitr, B. wyprosił u hana Złotej Hordy, Tochtamysza, jarłyk na Nowogród Niższy: synowie zmarłego Dymitra, Symeon i Wasil-Kirdiasza, nie chcieli mu ustąpić dzielnicy swego ojca, i z pomocą w. księcia wygnali stryja z Nowogrodu, a nawet chcieli mu zabrać jego Horodec, lecz się pogodzili. Po śmierci Dymitra Dońskiego <1389 r.) B. pojechał do Hordy. Han Tochtamysz znajdował się wtedy nad granicą Persyi; B. dognał go tam, miesiąc z górą wędrował z nim razem po stepach, nakoniec wrócił w r. 1390 z jarłykiem hańskim. Jednakże już w r. 1392 w. ks. moskiewski, Wasil, wyrobił od hana dla siebie jarłyk na ks.

Niżegorodzkie. Posłów jego niżogrodzianie, którzy nie lubili B-a, przyjęli chętnie, oddali im miasto i sami ogłosili ludowi, że już Nowogród Niższy należy odtąd do Moskwy. B-a, żonę jego i dzieci, zakutych rozwieziono po różnych miastach. Odtąd przestaje istnieć samodzielne księstwo Nowgorodu Niższego. — B. był ożeniony z córką w. ks. litewskiego, Olgierda, Maryą, z której miał dwóch synów:

J. Ł.

Daniela i Iwana, zw. Tęgi-łuk (Tugoj-łuk).

Borys, młodszy syn Aleksandra w. ks. twer-skiego (* około r. 1399—f 10 lutego 1461 r.).—

Po jednoczesnej prawie śmierci ojca i brata wstąpił w r. 1427 na w. ks. tron twerski. Zagrożony

ze strony Moskwy i wiedząc z poprzednich walk, kiego, i Iwana, ks. ruzkiego. że sam jej nie sprosta, zawarł zaczepne i odporne przymierze z w. ks. litewskim, Witoldem, a po śmierci jego (1430 r.) z następcą jego, Swidrygiełłą, któremu pomagał w walce z Zygmuntem Kiejstutowi-cem (1430—1435). We współczesnej walce Wasi-la moskiewskiego z Jerzym halickim B. żądnego udziału nie brał, i tylko gdy Swidrygiełło został zupełnie rozbity, przy Wasilu zaś stanęło całe księstwo moskiewskie, B. odwrócił się od Litwy i zawarł sojusz z Moskwą. Już w r. 1440 B. posyłał swoje wojsko na pomoc Wasilowi, który wtedy prowadził wojnę z Nowogrodem. Następnie, w roku 1446, pomagał mu w walce z Szemiaką. W tym samym roku ks. moskiewski darował B owi Rżew; ale do Rżewa rościł pretensye Kazimierz, król polski i w. ks. litewski, skutkiem czego B. musiał z nim prowadzić długie układy, które się zakończyły pokojem w r. 1449. Jednakże B. nie zrywał i z w. ks. moskiewskim: w r. 1452 wydał swoją córkę za jego syna, Iwana, następnie, w r. 1453 czy 1454, zawarł z nim nowy sojusz przeciwko tatarom, lachom, Litwie, niemcom i wogóle wszystkim wrogom.—B. miał dwie żony: l)Anastazyę ks. możajską, z której miał córkę Maryę, wydaną za Iwana ks. moskiewskiego, i 2) Anastazyę ks. suzdalską, z której miał dwóch synów: Michała i Aleksandra. Z nich Michał był ostatnim

niezależnym księciem twerskim.

J. L.

•27

Bncjrklopfdya Powtzechna Tluitr. T. IX

Szwecyą, która się skończyła odebraniem od Szwedów miast Jamu, Iwangrodu, Koporya i całej Karelii (pokojem zawartym w roku 1595). W roku 1591 B. obronił ziemie russkie przed najazdem hana krymskiego, Kazy-Gireja, za co otrzymał kilka miast nad rzeką Wag. W r. 1586 car Kachetyi Aleksander, przyciśnięty z jednej strony przez persów, z drugiej przez turków, oddał się pod obronę Moskwy. B. posłał mu broń, odbudował fortecę nad Terekiem, ale wojny z Turkami zaczynać nie chciał, tylko w Krymie prowadził wrogą im politykę. W r. 1587 pozwolono anglikom handlować w całym kraju bez żadnych opłat i podatków. Na początku panowania Teodora była ostatecznie zajęta ziemia Czeremisów i wybudowane tam miasta i twierdze. Na niższej Wołdze dla obrony przed Nogajami wybudowano Samarę, Saratow,

lecz już w paię dni potem, na wieść o napadzie Tatarów, wyruszył przeciwko nim z wielkiem wojskiem. Tatarzy jednakże wysłali mu dary i propo-zycye pokojowe, więc nowy car wrócił w tryumfie do Moskwy. D. 1 września, w dzień nowego roku, odbyła się z wielką uroczystością koronacya. Początki panowania B-a były dalszym ciągiem panowania Teodora. W celu zaszczepienia swemu narodowi zachodniej cywilizacyi, wysłał kilkunastu młodzieńców dla kształcenia się za granicę; protegował cudzoziemców, głównie niemców, różnego rodzaju rękodzielników i uczonych; miał przy sobie 6-u medyków cudzoziemców i niemiecką gwardyę. Chciał się spokrewnić z którymkolwiek z dworów zagranicznych, lecz to mu się nie udało; sprowadził do Moskwy księcia szwedzkiego, Gustawa, syna Eryka XIV, i chciał za niego wydać swoją, córkę Ksenię, lecz Gustaw niezadługo tak rozgniewał na siebie przyszłego teścia, że ten go wysłał do Uglicza. Następnie Ksenia miała być wydana za księcia duńskiego, Jana, lecz ten po przyjeździe do Moskwy zachorował i umarł ( 1602).—W krajach Zakaukaskich polityka B-a musiała ustąpić przed persami i turkami; na Syberyi jednakże kolonizacya szła w dalszym ciągu: pobudowano miasta: Wierchoturje (1598), Tomsk (1601) i i. — Przy niewątpliwych zdolnościach, B. nie umiał wznieść się ponad drobne zawiści i strachy. Bojarowie, zwłaszcza ks. Mścisławscy i Szujscy, nie mogli mu darować jego wyniesienia się, car zaś stawał się coraz więcej podejrzliwym, zaczął pochwalać i wynagradzać wszelkiego rodzaju oskarżenia. W r. 1601 fałszywe oskarżenia sprawiły, że starszy z braci Romanowów, Teodor, został zesłany i zamknięty w klasztorze pod imieniem Filartea, żona jego również zamknięta w klasztorze, a syn Michał (późniejszy car) wysłany nad Białe-Jezioro. Podobnemu losowi uległo wielu bojarów. W roku 1601, 1602 i 1603 panował straszny nieurodzaj i głód. Aby pomódz zgłodniałym, B. zaczął stawiać budynki w Moskwie i rozdawać pieniądze; z tego powodu tyle ludności napłynęło do stolicy, że nie można było jej wyżywić, więc marła na ulicach z głodu i z powietrza. Następnie rozpoczęły się rozboje, włóczyły się całe bandy chłopów, których panowie uwolnili, bo nie mogli wyżywić, a dowódzca jednej z nich, Chłopko Kosołap, stanął nawet pod Moskwą. Na początku r. 1604 gruchnęła wieść, że carewicz Dymitr żyje, że się ukrywa w Polsce, i rzeczywiście w październiku tegoż roku Dymitr-Samozwaniec wstąpił w granice carstwa i wszędzie został z entuzyazmem przyjęty; B. gotował się ku obronie, lecz 13 kw. 1605 r. nagle umarł. — Następcą był syn jego Teodor, któremu ojciec postarał się dać jak najlepsze wykształcenie i któremu Moskwa zaraz przysięgła. Gdy jednakże partya Samozwańca potężniała, T. został z tronu strącony

Carycyn, a w r. 1589 założono fortecę w Astra-chaniu. Następnie wybudowano miasto Jaik (Uralsk).

Dla obrony przed Krymskiemi Tatarami przebudowano na nowo Kursk, założono fortece w Liwnach,

Kromach, Woroneżu i w. i. W Syberyi, która po śmierci Jermaka (6 sierp. 1584) zdawała się niepo-wrotnie straconą, pobudowano nowe miasta: Tiumeń,

Tobolsk, Pełym, Berezow i i., co znakomicie ożywiło kolonizacyę. Zabezpieczając się od strony Polski, B. umocnił mury Smoleńska. Najważniej-szemi wszakże dziełami B-a były: ustanowienie patryarchatu (1589) i przypisanie do ziemi włościan.

Co do pierwszego 4 arcybiskupa: nowogrodzkie, kazańskie, rostowskie i krutyckie, zostały podniesione do godności metropolij, 6 biskupów stało się arcybiskupami, oraz ustanowiono 8 nowych biskupstw.

Co do drugiego, zniesiony został t. zw. Jurjew dień, czyli dzień św. Jerzego. W tym dniu bowiem włościanie mieli prawo przechodzić od jednego właściciela do drugiego. B., w interesie drobnych właścicieli ziemskich, którzy nie mogli konkurować z większymi, oraz z duchowieństwem, zabronił chłopom wszelkich przenosin na grunta innego pana, a tym sposobem ustanowił poddaństwo. Ukaz o tern nie doszedł do nas; prawdopodobnie jednak wydany został już na początku panowania cara Teodora.

W r. 1591 stał się wypadek, który odegrał w ży-oln B-a fatalną rolę. D. 15 maja zginął w Ugliczu ostatni syn Iwana Groźnego, Dymitr, wysłany tam z matką i jej rodziną, z powodu objawiających się na korzyść jego knowań. Zesłany na śledztwo bojar, Wasil Szujskij, orzekł, że carewicz sam się przebił w ataku epilepsyi; jednakże głos ogółu przypisywał tę śmierć B-owi, który mógł widzieć w Dymitrze jedyną przeszkodę dla siebie do osiągnięcia następstwa tronu. Odtąd lud wszystkie nieszczęścia swoje zwalał na B-a. Dnia 7 stycz. 1598 umarł Teodor, ostatni z potomków Ruryka; Moskwa złożyła przysięgę siostrze B-a, carowej Irenie, lecz ta panować nie chciała i oddaliła się do klasztoru; za nią i razem z matką zabity. Córka, B-a Ksenia, fwr. podążył i B. Rządy pozostały w ręku patryarchy , 1622. — Kostomarow: „Pyccitaa HCTopia bb îkh-Hioba i bojarów. Hiob zaproponował B-owi tron, 3HeonHcaHiflXB“, T. 1.—Bestużew-Riumin: „UÖ3opB a gdy otrzymał od niego odmowną odpowiedź, zwo- coôhtü otb CMepTH napa Ioaima Bac. ro H3Ópa-łał sobor ziemski, którego prośby odniosły naresz- ma Ha npecTOJiB Mmx. Ôe#. PoMaHOBa bb ÎK. M. eie ten skutek, że B. 21 stycz. zgodził się przyjąć H. lip.“, 1887 r. lipiec.—Pawłów: „06b HCTopn-koronę i 30 kwietnia przeniósł się do Kremlinu, necKOMB 3HaueHin papcTBOBaHia Bopnca To^yHO-

j. i.

J. Ł

I. Ł.

J. Ł.

Borysław, wieś podkarpacka w pow. Droho-wał jakiś czas w Konstantynopolu, a w r. 1146 ¹ byckim w Galicyi, na południo-zachód od Drohoby-

Dr. Al. S.

Mch.

Ba“ wyd. 2, 1863.—Biełow: „O CMepxn papemiua ^HMHTpia bi» /K. M. H. lip.“, 1873, t. 168.—Pła-tonow: „IIOBtCTH M CKa3aHifl O CMyTHOMl» BpeMe-hhu, Pet., 1768. — Siergiej ewicz: „iOpiwinecKia .upeBHOCxn“, I, Pet., 1890 („Enc. ruśska“).

Borys I, czyli Bo gory s, lub Michał Borys, car Bulgaryi, syn Presyama, panował 852 — 890. Prowadząc długie, po większej części nieszczęśliwe, wojny z Serbami i Frankami, przekonał się o koie-czności przyjęcia chrześciaństwa, jakoż przyjął chrzest w roku 860 z rąk biskupa Józefa, przysłauego przez patryarchę konstantynopolskiego Focyusza. Następnie, chcąc się wyzwolić z pod władzy patryarchy, B. nawiązał stosunki z Rzymem, prosząc papieża o wyznaczenie samodzielnego patryarchy w Bulgaryi; skutku jednakże układy te nie osiągnęły i w r. 870, na prośby duchowieństwa bułgarskiego, w Konstantynopolu wyznaczono dla Bulgaryi pierwszego arcybiskupa i 10 biskupów. Następnie uczniowie Metodego, wygnani po jego śmierci (885 r.) z Mora wii, przybyli do Bulgaryi i ostatecznie utwierdzili w niej chrześciaństwo. Około r. 890 B. zrzekł się tronu i wstąpił do klasztoru. Po nim nastąpił syn jego Włodzimierz, a wkrótce po tym, drugi syn jego, znakomity S y m e o n.

Borys II car bułgarski, syn Piotra, ostatni car Bulgaryi Naddunajskiej, ze starożytnego rodu, panował 969—978.—Już w pierwszym roku jego panowania na Bulgaryę napadł książę ruski, Świętosław, i zdobył stolicę jej, Presławę, B-a zaś pozbawił wolności. W r. 971 cesarz bizantyjski, Jan Cymisces, zajął Bulgaryę dla siebie, B-a zaś i brata jego; Romana, więził w Carogrodzie. W r. 978 bracia uciekli do ojczyzny, lecz tu B-a nie poznano i jeden z żołnierzy przedniej straży zabił go strzałą.

Borys Piotrowicz, zwany Bori, siostrzeniec cara bułgarskiego, Asienia, a zięć Jana Asie-nia, panował na Ternowie. Prowadził w ciągu lat siedmiu wojnę z dziećmi Asienia I, w końcu zmuszony został zrzec się panowania (1217 r.): następnie został oślepiony i zabity.

Borys, syn kr. węg. i Eufemii, c. Włodzimierza Monomacha, urodził się około r. 1113 w Kijowie, gdzie mieszkała matka jego, wygnana przez Kolo-mana z powodu złamania wiary małżeńskiej. Około r. 1130 przybył B. na dwór Bolesława Krzywoustego (ob.), gdzie wystąpił jako pretendent do korony węgierskiej. Magnaci, niezadowoleni z rządów Beli, wezwali B-a do Węgier. Otrzymawszy posiłki od Bolesława i Włodzimirka, ks. źwinogrodz-kiego, wyruszył B. za Karpaty. Bela wysłał posłów do Bolesława z prośbą, aby uiepopierał B-a gdyż jest synem cudzołożnicy, a więc nie ma prawa do tronu. Ponieważ w tym samym czasie wpadł książę czeski, Sobiesław, do Polski, musiał Bolesław porzucić sprawę B-a i wracać na obronę kraju. Wyprawy węgierskie Bolesława z r. 1133 i 1135 nie udały się także. Dopiero w roku 1135 pogodził cesarz Bolesława z Belą na zjeździe w Merseburgu i skłonił króla polskiego do zrzeczenia się zamiaru wprowadzenia B-a na tron węgierski. W r. 1136 ożenił się B. z córką Bolesława, poczem przeby-przybył z wygnanym królem czeskim, Władysławem II, na dwór cesarza Konrada, przedstawił mu swoją krzywdę i prosił o pomoc, przyrzekając za to płacić mu haracz. Konrad przyrzekł B-owi pomoc, ale obietnicy nie dotrzymał. W tym samym roku udało mu się zebrać w Austryi żołdaków, którzy zajęli Pressburg. Gejza zapłacił im 8,000 funtów srebra i odzyskał napowrót to miasto. Wkrótce nadarzyła się B-owi nowa sposobność do dopięcia upragnionego celu. Królowie i książęta europejscy przygotowywali się właśnie do drugiej wyprawy krzyżowej. Ponieważ krzyżowcy mieli przez Węgry dążyć do Ziemi św., postanowił B. przyłączyć się do armii, w przekonaniu, że gdy stanie na ziemi węgierskiej, znajdzie wielu stronników, którzy mu wywalczą tron. B. napisał więc list do króla francuskiego, Ludwika VII, w którym wyłuszczył mu swoją sprawę i prosił o poparcie; potem udał się do ces. Konrada, któremu nawet z góry zapłacił za przyrzeczoną pomoc. Ale Konrad otrzymał także od Gejzy wielką sumę pieniężną i zapomniał o B-ie. Zawiedziony w swych nadziejach, opuścił B. potajemnie obóz cesarski i przyłączył się do armii Ludwika VII, który z Gejzą ścisły zawarł sojusz. Gdy się Gejza dowiedział, że w obozie francuskim znajduje się B., wysłał do Ludwika pasło w z prośbą o wydanie awanturnika. Ludwik nie wiedział, że się B. w jego obozie ukrywa, kazał więc przeszukać wszystkie namioty. Gdy B. usłyszał w nocy wrzawę około swego namiotu, przeczuwając niebezpieczeństwo, zerwał się z łóżka i bez odzienia zaczął uciekać. W drodze chciał zabrać jakiemuś żołnierzowi konia, powstała kłótnia, zbiegło się wielu ludzi, którzy, mając B-a za prostego złoczyńcę, pojmali go, związali i do namiotu królewskiego przyprowadzili. B. dał się poznać Ludwikowi i błagał go o litość. Gdy się o tej przygodzie dowiedział Gejza, zaklinał Ludwika w imię sojuszu, aby mu wydał B-a, ale król francuski nie mógł rzucić mu na pastwę człowieka, który u nóg jego błagał ratunku i schronienia. We wrześniu r. 1147 przekroczył B z krzyżowcami węgierską granicę i udał się na dwór cesarza bizant., Manuela Komnena, który mu przyrzekł swą protekcyę, gdyż właśnie w tym czasie poróżnił się z Gejzą. Podczas wojny cesarza z węgrami, zginął B., przestrzelony przez własnego żołnierza, 1155 r.— Górski: „Borys“ („Przewód, nauk. i lit.“ 1876); Małecki: (tamże, str. 3).

Borysiekiewicz Michał, profesor okulistyki w Insbruku (* 1 marca 1843 r. we wsi Białobożni-cy, pow. Czortkowskim w Galicyi). Po ukończeniu uniwersytetu wiedeńskiego, został asystentem kliniki okulistycznej Stellwaga v. Carrion a, następnie był docentem okulistyki na uniw. wiedeńskim. Dotąd nic po polsku nie pisał. W języku niemieckim ogłosił sporo prac, między innemi: „Beiträge zur Extraction des grauen Staares der Erwachsenen, Ophthalmoseopische Beobachtungen an 171 Geistes kranken der Klinik des H. Herrn prof. dr. Meynert“ i t. d.

cza, z którym łączy się przez drogę żelazną, nad Tyśmienicą, prawym dopływem Dniestru, 343 m. nad p. m., słynna z licznych i obfitych źródeł nafty i związanego z tą produkcyą przemysłu, jakim jest: dystylowanie nafty, wydobywanie wosku ziemnego, wyrób świec parafinowych i t, p. W roku 1873 znajdowało się do 12,000 szybów, zostających w ręku 75 większych i 779 mniejszych właścicieli i zatrudniających 10,500 robotników. Wszakże produkeya tego bogactwa mineralnego nie odbywa się należycie; przy lepszej organizacyi właścicieli kopalni, oraz przy użyciu najnowszej techniki, korzyści osiągnięte mogłyby stać się znacznie większemi, tymczasem produkeya ogólna raczej cofa się, niż rozwija. Ludność osady wynosi do 9,500 głów, w tern więcej niż połowa żydów.

o założeniu miasta i zamku przez Borysa Wsiewo-łodowicza, księcia mińskiego, na brzegu Berezyny (1102). W r. 1128 Mścisław, syn Monomacha, mszcząc się na krywiczanach, którzy mu odmówili pomocy przeciwko połowcom, zdobył zamek przez brata swego, Wsiewołoda Olgowicza, i miasto przyłączył do jego księstwa. Po przyłączeniu do Rossyi (1793 r.) B. stał się miastem powiato-wem namiestnictwa mińskiego. Mieszkańców liczy 17,737 (1887 r.), z tej liczby na żydów przypada 10,300; jest tu szkoła 2-klasowa miejska i 7 szkół żydowskich. Z fabryk zasługują na wzmiankę: młyn parowy, browar i dwie fabryki tabaczne. Handel borysowski ogranicza się zakupywaniem zboża, smoły, dziegciu i drzewa, które już to wysyłają się drogą żelazną do Warszawy lub Moskwy, lub spławiają Berezyną i Dnieprem do Kremieńczuka, albo też przez kanał Berezyński i Dźwinę do Rygi. Corocznie do B a przychodzi kilkadziesiąt statków z solą, cukrem, sadłem i t. p., zabierając smołę, dziegieć, kamienie. Na wyśpię rzeki Berezyny, obok miasta, wznosi się dwupiętrowy dom murowany, w którym mieści się więzienie. Jest on otoczony murem, a z lądem łączy go most drewniany. Na tern miejscu był dawniej zamek, którego ślady pozostały w okopach i głębokim rowie. Niżej oko-

And. S.

Katolicy należą do parafii w Drohobyczu.

Borysoglebsk, miasto powiatowe w gub. Tam-bowskiej, na granicy z gub. Woroneską, nad spła-wną Woroną, o 5 wiorst od uścia jej do rzeki Cho-per, pod 51° 22' sz. pn. i 42° 10' dł. w. G , w odległości 170 w. na pd.-w. od m. gub. Tambowa.

tak zwana Słoboda; jest to rodzaj portu, przy którym zatrzymują się berlinki i statki, żeglujące po Berezynie. B. połączony ze Słobodą 4 drewnianemi mostami, z których jeden zwodzony na żelaznych łańcuchach. B. jest stacyą drogi żelaznej moskiew-sko-brzeskiej, ma kościół katolicki i cerkiew prawosławną pod wezwaniem Zbawiciela, która znajduje się na rynku.—B orysowskipowiat zajmuje północną część gubernii, na przestrzeni 8,938.8 w. kw., czyli 10,182.5 km. kw. Wschodnia część powiatu, przez którą płynie Berezyna, przedstawia nizinę, po części błotnistą. Berezyna ma wielkie zuaczenie dla powiatu, gdyż stąd rozpoczyna się spław drzewa do Rygi. Połud.-zach. część powiatu jest dość urodzajna (czarnoziem z gliną i piaskiem), lesista. Lasów 404,928 dzies. kw. (45.7°/₀ całej przestrzeni). Rolnictwo słabo rozwinięte. Liczba mieszkańców (bez miasta) 158,662 białorusinów. Przez powiat przechodzi główna linia Moskiewsko-Brzeskiej dr. żel., oraz systemat kanału Berezyńskiego, łączącego Dniepr z Dźwiną zach. Z przemysłu—na główną uwagę zasługuje przemysł leśny, wyrabiają się beczki, cebrzyki, klepki, wiadra, sanie, łodzie, kosze, koszyki,

M. R.

Borysowieckie starostwo w województwie miń-skiem. (Obecnie pow. borysowski, gub. mińska).

Borysowski zdrój. We wschodniej Syberyi, w obwodzie Zabajkalskim, 20 wiorst od Nerczyńska, nad rzeką Szyłką, zdrój żelezisty, urządzenia kąpielowe w zupełnem zaniedbaniu.

Borysowskie starostwo W województwie Witebskiem, powiecie orszańskim.

Borystenes, starożytna nazwa Dniepru (ob.).

Boryszewski Andrzej (* ok. 1435 — f 20 kwietnia 151U roku), herbu Róża, arcybiskup gnieźnieński. Pochodził z rodu Poraitów, kształcił się

Początek B-a sięga połowy XVII st. Podczas pierwszego podziału Rossyi na 8 gub. (1708), B. zaliczony był do gub. Azowskiej, później podczas drugiego (1719)—do gub. Tambowskiej, następnie (1732) do Woroueskiej, a nareszcie (1779)—do namiestnictwa i pów, nad brzegiem Berezyny, naprzeciw miasta, leży Tambowskiego, jako jedenzl5-tu powiatów. Nader dogodne położenie geogr. B-a, komunikującego się drogą wodną przez systemat Donu z portami mórz Azowskiego i Czarnego, wpłynęło korzystnie na rozwój handlu, zwłaszcza zbożem i mąką, które z tutejszej przystani wysyłane są do Rostowa i Ta-gauroga. Od chwili przeprowadzenia drogi żelaznej Grjazie-Carycyńskiej, znaczenie tego miasta jeszcze bardziej się wzmogło, gdyż łączy się ono nietylko z krajem nadwołżańskim, lecz pośrednio i z portami morza Bałtyckiego. To też B. jest dziś jednym z najważniejszych punktów handlowych w pasie ezarnoziemnym. Mieszkańców liczy 13,007 (1885), niemal wyłącznie prawosławnych; 1 męskie (6-o kl.) i 1 żeńskie (4-o ki.) progimnazya, szkołę techniczną dr. żelaznej i 2 szkoły miejskie. Jarmark trzydniowy „Kazański“ (6 lipca), mający ważne znaczenie pod względem ekonomicznym. — Borysoglebski powiat obejmuje przestrzeń 7,415.2 km. □, na pd.-w. gub. Tambowskiej; grunt bardzo urodzajny (czarnoziem z piaszczystym podkładem), powierzchnia równa, zroszona przez rz. Woronę; lasów niewiele, ale zato dęby dochodzą wielkich rozmiarów i używane są na budowę okrętów; rolnictwo i ogrodni- kapelusze z kory drz. i słomy, ctwo w stanie dość pomyślnym. Przedewszystkiem jednak zasługuje na wzmiankę hodowla koni, dzięki dobrym pastwiskom; mieszk. wraz z B-em 258,436

(1885).

M. R.

Dr. A. p.

Borysów, miasto powiatowe gubernii mińskiej, na lewym brzegu Berezyny, pod 54° 15' szer. pn. i 28° 22' dł. w. Gr., o 75 wiorst na pn.-w. od miasta guber. Mińska. Miejscowość, w której leży miasto, jest płaska i pochylona ku Berezynie: na północ tylko wznoszą się niewielkie wzgórza, które miasto zasłaniają. Początek B-a sięga odległej przeszłości. Już w wieku XII spotykamy wzmiankę

—579).

w. s.

P. Cbm.

And. S.

1521. (Według „Sł. geogr.“).

Borzymin, wieś w gub. Płockiej, powiecie Rypińskim gm. Żałe. Przy gościńcu z Rypina do Dobrzynia uad Drwęcą, znajduje się stare horodysz-cze, znacznie większe od innych, bo 350 kroków w obwodzie wału mające, a około 20 łokci ponad poziom okolicy wyniesione. Oblane było dawniej jeziorem, dziś zupełnie wyschłem. Wierzch horo-dyszcza w znacznej części rozkopany. (Według

And. S.

w Akademii krakowskiej, gdzie w roku 1455 otrzymał stopień bakałarza, a 1458 roku doktora filozofi i nauk wyzwolonych. W Rzymie stu-dyował prawo kanoniczne, teologię, wymowę, a tak dalece dał się poznać ze zdolności i zręczności, że otrzymał od papieża prowizyę na kanonię gnieźnieńską, na którą się przez pełnomocnika swego instalował; następnie na krakowską, kujawską i poznańską, z któremi łączyły się intratne prebendy. Za wpływem ojca swego, kasztelana zawichojskie-go, dostał się na dwór królewski. Towarzyszył Kazimierzowi Jagielończykowi w pochodach wojennych, pełnił obowiązki komisarza przy zawieraniu rozejmów, wysyłany był w misyach dyplomatycznych do Stefana, hospodara wołoskiego, cesarza Fryderyka III, Macieja Korwina króla węgierskiego, do papieża Innocentego VIII. Po śmierci Jana Wątróbki (1493) objął rządy archidyecezyi lwowskiej. W roku 1498 doświadcza nowych względów króla i papieża Aleksandra VI-go: po śmierci Grojewskiego obejmuje biskupstwo przemyskie, które bullą z 1-go lutego roku 1500 wcielone zostało w skład arcybiskupstwa lwowskiego, dopóki na ta-kowem zasiadać będzie B. W łaskach był i u następcy Olbrachta, króla Aleksandra: otrzymał od niego na własność wieś Kozłów z prawem zamiany jej na miasto, następnie nominacyę na arcybiskupa gnieźnieńskiego, zatwierdzoną przez wybór kanoniczny 11-go czerwca 1503 roku i przez papieża Juliana Ii-go. W roku 1508 przyjął na koadyutora Jana Łaskiego, kanclerza wielkiego koron. Um. w Łowiczu, skąd zwłoki sprowadzono do Gniezna. B. służyć może za typ humanisty; doskonały pod względem ogłady i wiedzy, odznaczał się giętkością charakteru, machiawelizmem w środkach działania. Gonił niezmordowanie za karyerą, którą też ciągnął w stanie duchownym, chociaż najmniej z usposobienia i przekonań był księdzem.—(Koryt-kowski: „Arcybiskupi gnieźnieńscy“, t. II, str. 543

w. s.

Borzechowskie starostwo w województwie Pomorskiem. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Jakóba Przebendowskiego, kasztelana elbląg-skiego. Płaciło kwarty złp. 4,202, gr. 8, den.3. Borzęcin, Ob. Bodzentyn.

Borzęcki Teofil (* 1801—f 26 stycznia 1887), pedagog i autor, był naprzód nauczycielem w t. z. akademii szczebrzeszyńskiej, a po jej zamknięciu kolejno nauczał w Łukowie, Kielcach i Radomiu. W r. 1862 wydał książkę p, t. „Treść logiki popularnej, poprzedzona krótkim wykładem psychologii“ (Warszawa, str. IV, 247), zaradzając potrzebie, wynikłej z zaprowadzenia w Warszawie Szkoły Przygotowawczej. Korzystał tu z dzieł eklektyków francuskich, uważając eklektyzm „za system najdogodniejszy i najodpowiedniejszy potrzebom rozumu“. Po króciutkim (str. 63) wykładzie elementarnych wiadomości o duszy i jej działaniach, przechodzi stopniowo główne części logiki, poczynając od „wyobrażenia“, a kończąc na „systemie“; w końcu na 3 kartkach kreśli bardzo niedbale i niesystematycznie bistoryę logiki. Zmarł w Warszawie, gdzie osiadł był jako emeryt.

Borzna, miasto powiatowe, w gubernii Czerni -howskiej, nad rzeczką t. im., lewym dopływem Desny (źródło w pow. Konotopskim, długość 50 w.)? od Petersburga odległe 1,107 w., od Moskwy 750 w., od m. gubernialnego 133 w., liczy 8,582 m-ców (1886 r.), którzy trudnią się uprawą tytoniu, rolnictwem i drobnym przemysłem.—Powiat borz-nieński ma 2,832 km. □ powierzchni, zajmuje południową część gubernii i liczy do 150,000 m-ców.

Borzcbohaoi, ród litewski, ob. Krasieńscy.

Borzykowa, wieś w pow. Noworadomskim, nad Pilicą, z parafią w miejscu, należy do najstarszych osad w kraju, o czem świadczą ślady grodziska i cmentarzyska pogańskiego na wzgórzu. Należała do panów z Koniecpola, z których Przedbórz miał otrzymać od króla węgierskiego przywilej na założenie miasta w 1443 r. Uposażenie tutejszego kościoła opisane jest w „Liber beneficiorum“ pod r.

And. S.

„SU geogr.“).

Z Borzymowa Der sław, z domu Zborowskich, doktór prawa, magister św. teologii, archidyakon katedry krakowskiej; wysłany od biskupa Zbigniewa Oleśnickiego i kapituły krakowskiej na sobór bazylejski, taką tam sobie zjednał powagę, iż go w r. 1439 policzono do grona mających wybierać przyszłego papieża. Z tego czasu listy jego do Zbigniewa Oleśnickiego i kapituły, Załuski jeszcze widział w bibliotece kapituły krakowskiej. Prócz tego został po nim rękopis p. t.: „Derslai de Borzymów Questiones Philosophicae sive octo libri phi-sicorum quod antiqua manu Iegitur in ultimo folio nomen, sive ulla alio mentione de cadice“.—O tym rękopisie patrz: „Janociana“ II, fol. 68.—„Encyklop. S. Orgelbranda“.

Borzymowski Marcin, wydał r. 1662 w Lublinie: „Nawigacya do Lubeka“, w której między innemi jest wiadomość o początku kozaczyzny. B. Jan, pastor zboru nowomiejskiego, konsenior żmudzki, wspólnie z Mini widem wydał: „Małdas Kriksciomiszkos i t. d.“ t. j. „Modlitwy nabożne, każdemu czasowi i potrzebom służące“ (Kiejdany, 1653) „Encyklopedya S. Orgelbranda“.

Bcrzysław (f 1317), arcybiskup gnieźnieński. Heraldycy wywodzą B-a z rodu Belinów i mają go za potomka Żelisława, wojownika z czasów Bolesława Krzywoustego. Przed rokiem 1298 był B. kanonikiem poznańskim, wkrótce archidyakonem, później członkiem kapituły gnieźnieńskiej. Po śmierci Jakóba Świnki (f 1314), wybrany przez kapitułę jego następcą, udał się do Awinionu w maju r. 1314, wtedy właśnie, kiedy już nie żył papież Klemens V. Nie mogąc się doczekać obioru papieża, powrócił B. do kraju i dopiero w końcu r. 1316,

scya, t. I, str. 506—512).

Dr. Al. S.

Dr. Al- S.

Tyfliskiej.

Bos L., wół kopalny (paleont.). Według paleontologów jeden z rodzajów skupienia bydła rogatego (Bovinae). odznaczający się od innych czołem zupełnie płaskiem, bardzo długiem i bardzo szero-kiem, rogami całkowicie nazewnątrz zwróconemi i osadzonemi daleko za oczami. Kopalnemi jego gatunkami są: B. p 1 a n i f r o n s Lyd. z pokładów górnego plioceuu w górach Siwalik na południowym stoku Himalajów; B. nomadicus Falc. z dyluwial-nych pokładów Indyi i B. primigenius Boj (tur), z pokładów dyluwialuych europejskich, stanowiący przodka dzisiejszego domowego bydła europejskiego.

dowiedziawszy się o obiorze Jana XXII, ponowną do Awinionu przedsięwziął podróż dla uzyskania prekonizacyi. Osiągnął wreszcie cel swój, a przebieg sprawy całej podaje bulla prekonizacyjna z 15 stycznia r. 1317. Po konsekracyi i przyjęciu paliusza, pozostał B. w Awmionie dla ukończenia sprawy, rozpoczętej przez Świnkę, przeciwko biskupom: Chełmińskiemu i Kamińskiemu, którzy za wpływem krzyżaków uchylali się z pod jurysdyk-cyi metropolitalnej gnieźnieńskiej, a oddali się pod władzę arcybiskupa ryskiego. Załatwiwszy sprawy w Awinionie, lubo niepomyślnie, zabierał się do powrotu, gdy nagle umarł. Zwłoki jego złożono w grobach kościoła św. Jana (o. o. dominikanów)

w Awinionie (Korytkowski: „Arcybiskupi gnieźnień-

w. s.

Borzywoj I, pierwszy historyczny książę czeski z rodu Przmyslidów (Przemysłowiców), następca mitycznego Hostiwita. Chcąc ubezpieczyć swe państwo od ciągłych napadów niemców i spoić rozkawałkowane Czechy w jedno państwo, uznał B. zwierzchnictwo ks. morawskiego Świętopełka, na którego dworze w Welhradzie przyjął, wraz z żoną Ludmiłą, chrzest z rąk apostoła słowian św. Metodego (około r. 874). Według podania, przechowanego w kronice Dalimila (14 w.), skłoniło B-a do przyjęcia chrztu upokorzenie, jakiego doznał na dworze Świętopełka, który pogańskiemu księciu kazał wraz z psami siedzieć na ziemi. Zostawszy chrześcianinem, żył B. bardzo świętobliwie, zbudował na książęcym zamku w Lewym Hradku i w Wyszehradzie kościoły na cześć św. Klemensa, a w Pradze kościół Panny Maryi. W r. 890 zrzekł się król niem. Arnulf haraczu, płaconego dotychczas przez czechów, a tem samem uznał zwierzchnictwo Świętopełka nad państwem B-a.—Żona B-a, Ludmiła, córka Sławibora, zamordowaną została na rozkaz synowej, Drahomiry. Synowie: Spytygniew i Wratysław. — Por. Wallenbach: „Dieslav. Liturgie in Böhmen“, Wrocław, 1857; „Cas. ćesk. Mur.“ 1800, str. 263).

Borzywoj II, ks. czeski (1100—1124), syn króla Wratysława II i Swatawy, córki Kazimierza I, ks. polskiego; uzyskał tron czeski z pogwałceniem praw stryjecznego brata, Udalryka, który, pobity pod Molinem, zrzekł się prawa do Czech i otrzymał księstwo berneńskie (1101). Za namową Zbigniewa wpadł B., wraz z Świętopełkiem, ks. ołomu-nieckim, w czasie uroczystości weselnych Bolesława (ob.) Krzywoustego, do Polski, skąd ustąpił, otrzymawszy 1,000 grzywien srebra (1103). W r. 1107 zajął Pragę krewny jego, Sobiesław; B. umknął do ces. Henryka IV i prosił go o pomoc. Ale Dobiesław zapłacił cesarzowi 10,000 grzywien srebra i utrzymał się na tronie czeskim. B. chciał z bronią w ręku odzyskać rządy, ale pokonany w górach Kruszcowych, uciekł do Polski. Gdy w r. 1108 wyruszył Sobiesław z cesarzem na wyprawę węgierską, wpadł Bolesław Krzywousty z B-em do Czech, zdobył kilka grodów i zmusił Sobiesława do opuszczenia cesarza. W następnym roku wyprawił się cesarz z Sobiesławem do Polski. Podczas oblężenia Głogowa, został ks. czeski zabity, ale B. nie uzyskał tronu, gdyż czesi wybrali brata jego, Władysława, na księcia. B. wkroczył do Pragi, gdzie pozyskał silne stronnictwo, ale w obronie Władysława wyruszył cesarz Henryk V do Czech i wezwał obu zwaśnionych książąt pod sąd swój do Rokiczany. Tutaj został B. uwięziony i osadzony w twierdzy Hammerstein (1110). Knowania Zbigniewa z Władysławem ks. czeskim i prośby stronników B-a skłoniły Krzywoustego do podjęcia wyprawy przeciw Czechom. Nad rzeką Cydliną zostali czesi pobici, ale wkrótce potem pogodził się książę polski z Władysławem (1111), a tem samem porzucił sprawę B-a. Po zawarciu stanowczego pokoju między Polską a Czechami w Nissie (1115) uwolniony został B. z więzienia w Hammersteinie, a Władysław ustąpił mu dobrowolnie rządy w Czechach, skąd w r. 1120 został wygnany. Umarł w Węgrzech. Pochowany w kościele św. Wita.—Zona Gerberga austr.; synowie: Jaromir, Spy ty gniew, Leopold, Bolesław, Albrecht i córka Ryksa.

Borżom, osada lecznicza na Kaukazie, w gu-bernii Tyfliskiej, powiecie Goryjskim, o 130 wiorst od Tyflisu, w malowniczej kotlinie rzeki Kury, 798 m. nad p. m. Posiada dwa zdroje alkaliczno-sło-nej szczawy, urządzenia kąpielowe dobre. Miejscowość prześliczna, zabezpieczona zupełnie od wiatrów, roślinność bujna, góry, okalające miasteczko ze wszech stron, porosłe są wysokopiennym, przeważnie liściastym lasem i dźwigają na szczytach i stokach liczne ruiny gruzińskich zamków i klasztorów. Po obu brzegach małej rzeczki Borżomki, prawego dopływu Kury, liczne i okazałe wille, ogrody i zakłady kąpielowe, na lewym brzegu Kury pałac w. ks. Michała Mikołajewicza, ze wspaniałym parkiem. Miejscowość zdrowotna, chorób endemicznych pozbawiona, natomiast klimat nierówny, wykazuje znaczne wahania temperatury dziennej. Tutejsze zdroje wskazane są w nieżytowych cierpieniach dróg oddechowych, przewodu pokarmowego i narządów moczo-płciowych; przezwano ją nawet kaukazkiem Vichy. Sezon od połowy czerwca do końca września, frekwencya niezbyt liczna, pobyt niedrogi. Najbliższa stacya kolejowa Michajłowo, przy drodze żelaznej Poti-

Dr A. P.

K. J.

Bos Lambert (* 1670 w Workum — f 1717 w Franeker), wybitny filolog holenderski, studyo-wał szczególniej greczyznę we Franeker i tu później (1704) został jej profesorem. Uczone jego prace cieszyły się szeroką powagą, a niektóre i dziś jeszcze nie są bez wartości. Ważniejsze

z nich są: „Exercitatioues philologicae ad loca non- z domu Toussaint, żona malarza Jana B o s b o o ma, nulla novi foederis“ (Franeker, 1700 i 1713); romansopisarka holenderska. Jest ona autorką wie-„Ellipses graecae-* (tamże, 1702, ostatnio wydane lu rozwlekłych wprawdzie, ale zresztą udatnych w Oxfordzie 1813), „Vêtus Testamentum ex ver- romansów historycznych: „Almagro“ (1837), „Het sione LXX interpretum cum variis lectiouibus“ huis Lauernesse“ (Dom Lauernesse, 1841), „D (tamże, 1709, ostatnio w 5 tomach, Oksford, 1805);

„Antiquitatum graecarum praecipue atticarum des-criptio brevis“ (tamże, 1714, ostatnio Londyn,

1839) i t. d.

Bosa, przystań morska na zachodniem wybrzeżu Sardynii, w departamencie Cagliari, okręgu Ori-stano, przy uściu rzeki t. im., zwanej także Terno, leży w okolicy niezdrowej, ale słynnej z uprawy dobrego wina i oliwy, jest siedliskiem biskupa i liczy do 7,000 m-ców, którzy prócz ogrodnictwa, trudnią się także połowem korali. Kolej żelazna łączy miasto z systemem dróg żelaznych całej

And. S.

===

Fig. 85. Bosak ^herb)

P. Chm.

W:

F-n.

wyspy.

Bosak, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, górne pole błękitne, a dolne złote, na obydwóch polach położonym jest lew wspięty w prawo, przedniemi łapami trzymający bosak vel osęk, hakiem zwrócony ku górze. Połowa lwa, będąca na polu błękitnem, jest złota, druga zaś połowa na polu złotem jest błękitna, toż samo dotyczy i osęku. Na hełmie bez korony pół lwa złotego z osę-kiem w łapach. Herb ten wraz z nobilitacyą kr. Pols d. 14 lutego 1826 r., nadany był przez cesarza Mikołaja I. Maurycemu Hauke, generałowi dywizyi wojs. pols., i braciom jego Józefowi i Ludwikowi. Rodzina Hauków, tak jak i ich herb, pochodzi z Flandryi i r. 1829 podniesioną została do godności hrabiów césars. rossyjs.—(„Herb. rod. szl. kr. pols“—Borkowski). W K z-Bosak, narzędzie, złożone z mocnego długiego drąga i osadzonego na tymże, kutego żelaznego haka, pojedynczego lub podwójnego z wysuniętem ostrem zakończeniem. Użycie B-a bardzo jest rozmaite. Służy on do podpierania, przyciągania, popychania ciężarów, jest narzędziem bardzo uży-tecznem przy gaszeniu pożarów, szczególniej budowli drewnianych, służy orylom (ob.) do łapania drzewa, posiłkują się nim przy dobijaniu statków do brzegu i w wielu innych okolicznościach, gdy dany przedmiot przyciągnąć, lub zerwać wypada. B-ami zowią także niekute sanie.    E- D-

Bosakiewicz Aleksander, były urzędnik administracyjny w Warszawie, pisywał w czasopismach o kwestyach ekonomicznych, wydał rozprawę: „O oświacie i fuuduszach edukacyjnych w Polsce“ (1886), oraz „Udział przemysłowców Królestwa Polskiego w wystawie powszechnej wiedeńskiej 1873“. (Warszawa, 1879, str. 96).

Boskoom - Toussaint Anna Ludwika Gertruda (* 1712 w Alkmar — f 1886 w Haadze),

i .-

bar¹

ii.

Fig. 86. Bosboom-Toussaint Anna.

graaf van Leicester in Nederland“ (Hr. Leicester w Holandyi, 1851), „De Delftsche wonder-dokter“ (Chirurg z Delft, 1870) i t. d. Kompletna ich edy-cya wyszła p. t. „Romantische werken“ (25 tomów, Arnhem, 1880—88); wiele z nich przetłóma-czono na jęz. angielski, francuski i niemiecki.

Boso (TAntic Paweł, lekarz (* 1726 w Pierre-Ségude w Langwedocyi—-f w 1784 r.). Medycyny uczył się w Montpellier, doktoryzował się zaś w holenderskim uniwersytecie w Harderwijcku, gdyż jako protestant we Francyi uczynić tego niemógł. Osiadłszy w Paryżu, za radą Nollet’a i Reaumur a, zajął się technicznem zastosowaniem nauk przyrodniczych do rzemiosł i rękodzieł, specyalnie fabrykacyą szkła i porcelany; założył własną hutę w Servier, wskutek nieszczęśliwej spekulacyi stracił całe mienie, powrócił wówczas do Paryża i został wysłany przez rząd do Londynu, celem wyuczenia się wyrobu broni palnej. Po powrocie zwrócił się znowu do tak długo przez siebie zaniedbywanej medycyny, zarabiając znaczną praktyką na bardzo przyzwoite utrzymanie. Z pism wspominamy: „Oeuvres contenants plusieurs mémoires sur l’art de verrerie, sur la faïencerie, la poterie, l’art des forges, la minéralogie, l’electricité et la médecine“ (Paryż, 1780).

Bose Ernest, architekt i archeolog francuski (* w Nimes 1837). Z początku uczył się w szkole rysunkowej w rodzinnem mieście, w r. 1863 ukończył studya nad architekturą w Paryżu u p. Questel, później pomagał przy restauracyi budowli miejskich w departamencie Sekwany p. Y. Baltard. Z tej epoki są liczne jego prace w czasopiśmie „Moniteur des Architectes“, w encyklopedyi architektonicznej i w czasopiśmie „l’Architecture“. Wystawił w r. 1869 w Salonie: projekt przytułku dla

F-u.

tura, incremento, animatione etc.“ (Ingolstadt, 1576); tudzież opis zdrojowiska w Wemding, niedaleko In-golstadtu. — Obacz: Kobolt - Gaudershofer-Ann a-Mar i a „Baierisches Gelehrten Lexicon“ (1795) i Prantla „Geschichte der Ludwig Maximilians Universitaet in Ingolstadt, Landshut, München“ (1872, Bd. II p. 494), oraz van den Carputa w „Biogr. Lexicon“.

Bosch Hieronim, malarz holenderski (* pomiędzy 1460 — 1464, w Bois-le Duc—f w 1515), właściwie zwał się van Acken, Aken, lub Aquen. Malarz Filipa Pięknego, uważany za twórcę rodzaju fantastycznego, uprawianego przez Dürera, Krana-cha i Breughlów, a karczemnemi dał popęd Tenier-som, Brouwerom, i t. p. Malował czasem religijne obrazy; rękę miał dzielną i wprawną. W postaciach życia i prawdy dużo—był bardzo wielostronnym.

Bosch Guillaume van den (pod imieniem B o s c h e), synowiec J. L. Boscha (ob. wyżej), ur. około r. 1600 w Leodyum, wsławił się swem dziełem: „Historia medica in qua libris IV animalium natura et eorum medica utilitas exacte et loculen-

starców. Oprócz kilku poważniejszych budowli, prowadzonych pod jego kierunkiem na południu Fran-cyi, głównie dał się poznać artykułami o architekturze i sztukach pięknych. Wybitniejsze z nich są: „Architecture rurale traité de constructions rurales“ (1875);—„Traité complet théoretique et practique du chauffage et de la ventilation des habitations particulières et des edifices publics“ (1875);—„Aérage et assainis sement des grandes villes“ (1876); — „Dictionaire raissoné de l’architecture et de sciences et arts qui s’y rattachent“ (1876—1880);—„Dictionaire général de archélogie des antiquités chez

Ed. W.

le divers peuples“ (1880).

Boscamp (de) Karol, ob. Lasopolski.

A. N, J.

ter tractantnr“ (Bruksella, 1637), z doskonałemi drzeworytami.

Bosch Hi er o nim (*1740 w Amsterdamie—f 1811 w Leidzie), filolog holenderski i poeta łaciński, był początkowo aptekarzem miejskim w Amsterdamie, w r. zaś 1798 został kuratorem uniwersytetu leideń-skiego. Za rządów króla Ludwika Bonapartego był bardzo czynnym przy założeniu Instytutu (akademii nauk i sztuk) i został jego członkiem (1806). Oddając się z zamiłowania study om nad filologią klasyczną, posiadł ją gruntownie i napisał między in-nemi cenne „Observations et notae in Anthologiam graecam“ (4 tomy, Utrecht, 1795—1810. Jego poezye łacińskie wyszły w trzech zbiorach: „Carolina“ (Amsterd., 1780); „Poemata“ (Lejda, 1803) i „Poematum appendix“ (Utrecht, 1808).

Bosch Huibert, ur. 1770 w Amsterdamie, lekarz, uczył się medycyny w Harderwijku i Utrechcie, gdzie promowany za rozprawę: „De herba digitali purpurea ejusque usu medico experimentis illustrato“ (1794). Wykonywał praktykę lekarską naprzód w Wageningen, później (od 1803) w Rotterdamie. Z pośród jego dość licznych pism, głównie dziennikarskich, niektóre zajmują się przedmiotami z farmakodynamiki. Był on też gorącym obrońcą szczepienia ospy ochronnej, o którem wydał kilka rozpraw (1817 i 1818), Zmarł 1838 r. F'n-

Bosch hr. Jan van den, generał i mąż stanu holenderski (* 1780—f 1844). Odznaczył się podczas walki holendrów na Jawie przeciwko anglikom w r. 1806 i 1807. W 1808 r. mianowany generalnym gubernatorem kolonii holenderskich, stłumił powstanie krajowców, wziął do niewoli ich wo-dza Dipo-Nogro; jego rządy były dla Indyi epoką dobrobytu. W r. 1834 został ministrem kolonii.

F-n

Boscan-Almogaver J a n (* około 1495 w Barcelonie—f 1542 tamże), poeta hiszpański; za młodu służył wojskowo, potem bawił w Granadzie na dworze Karola I (V), i jako człowiek gruntownie wykształcony został wychowawcą słynnego później księcia Alby; ostatnie lata życia spędził w mieście rodzinnem. B., lubo z urodzenia katalończyk, uprawiał poezyę w języku kastylskim (hiszpańskim) i początkowo tworzył pieśni w smaku średniowiecz-no-narodowym; gdy jednak zaprzyjaźnił się w Granadzie (1526) z posłem weneckim A. Navagiero, pod jego wpływem zwrócił się do wzorów włoskich (Petrarki) i szczęśliwie przyswoił literaturze ojczystej niektóre ich formy—sonety, kanzony oktawy, tercyny, a za jego przykładem poszli inni.

W ten sposób stał się B. założycielem t. z. szkoły włoskiej, która w liryce mianowicie wybitną odegrała rolę w dziejach literatury hiszpańskiej.

E. G.

Utwory B-a długo krążyły w rękopisie; ogłoszone zostały drukiem dopiero po jego śmierci p. t. „Las obras“ (Barcelona, 1548) i miały wiele wydań (najlepsze w Wenecyi, 1553); ostatnio wyszły pod tymże tytułem w Madrycie (1875).

Boscawen Edward (* 1711—f 1761 r.), admirał angielski. Odznaczył się podczas oblężenia Puerto-Bello i Kartaginy. W 1744 r. podczas wojny z Francyą, opanował okręt la Médée i wziął świetny udział w zdobyciu przylądka Finisterre.

H.

Mianowany dowódzcą wyprawy do Indyi, w 1748 r. obiegł Pondichéry, od którego musiał się cofnąd, i zajął Madras. W 1758 r. mianowany admirałem i dowodzącym wyprawą do Ameryki północnej, opanował Louisbourg, wyspy Cap - Breton i Saint-John. W 1759 r. krążył po morzu Śró-dziemnem, ścigając eskardę francuską i wydał jej krwawą bitwę w zatoce Lagos, gdzie spalił dwa okręty, opanował trzy pozostałe i wziął 2,000 ludzi do niewoli.

zna

Bosch Joannes Lonaeus \ran den (zwany inaczej Bosciu-s), ur. 1515 w Brabancyi, powołany (1560) z Lowanium do Ingolstadtu (Bawarya), gdzie aż do śmierci (22 stycznia 1585) był czynny, jako profesor matematyki i medycyny. Znakomity wca greczyzny, przełożył na łaciński Lucanusa:

li.

„De natura orbis“ i napisał liczne prace lekarskie: Ogłosił 2 ważne dzieła: „Nederlandsche bezittingen „O morowej zarazie“ (1562); „De natura et usu in Azie, America en Africa“ (Amsterdam, 1818) elementorum“ (1579); „De lapidibus in corpore hu- i „Verhandeling over het vestingen eener landbou-manou (1589); „Concordia medicorum et philoso- wende Kolonie, en armenrichting“ (Amsterdam, phorum de humano conceptu atque foetus corpora- 1820).

„Słaba linia“, dźwiednik“.

A. N. J.

F-u.

Bosch Ernest, malarz niemiecki obyczajowy (* 1834 w Krefeld). Studyował sztukę malarską w akademii Düsseidorfskiej, kształcąc zarazem swój smak estetyczny na dziełach mistrzów niemieckich, znajdujących się w tamtejszej galeryi. Obrazy jego odznaczają się swojskim humorem, przypominając tem czasami mieszczańskie sceny malarzy flamandzkiego kierunku; również wyróżnia je dobrze pojęte i znakomicie przeprowadzone ugrupowanie postaci. Pomiędzy obrazami jego znakomitsze są:

„Stary owczarz z córką“ i „Nie-

W. G

Bosche Baltazar (van de) malarz flamandzki (* 1681 w Antwerpii—f 1715 tamże), uczeń Gerharda Thomasa, zaczął od potocznych obrazów, potem robił portrety. Pracował w Nantes i Douai. Nieszczęśliwym wypadkiem stracił życie; uczniami jego Vergouwen i Yiespyl.

Boscłli Hipolit, lekarz w Ferrarze. Ur. 1540, uczeń Cananiego (ob.), później lekarz szpitala św. Anny. Pozostawił kilka pism ważniejszych, a mianowicie: „De vulneribus a bellico fulmine natis“ (1596 — 1603); „De facultate anatomica per breves lectiones cum quibusdam observationibus“ (1600); „Diario e breve trattato del modo que si deve tenere per conservarsi sano ne’ i tempi con-tagiosi“ (1601); „De lacsione motus digitorum et macie brachii sinistri“; „De curandis vulneribus capitis brevis methodus“ (1609).—Patrz: Jourdana „Biogr. med.“

BOSCO Bartłomiej, słynny kuglarz (* 1739 r. w Turynie — f 1862 w Dreźnie). W młodym wieku wstąpił do wojska francuskiego i już wtedy zdumiewał wszystkich bezprzykładną zręcznością swoją. Z oczyma zawiązanemi mógł dotrzymywać placu najdzielniejszym szermierzom na pałasze. Podczas wyprawy Napoleona do Rossyi, raniony w boju i wysłany jako jeniec wojenny do Tobolska, bawił tam sztukami swojemi naprzód spółto-warzyszy, a następnie gubernatora i innych dostojników. Uwolniony w r. 1814, zaczął podróżować po całej Europie, popisując się po dworach i wielkich miastach, i przez pół wieku w zachwyt wprawiał publiczność zdumiewającemi produkcya-ini swojemi. W r. 1859 wyszła o nim w Marsylii książka p. t. „Satanas“.    *

BOSCO Jan, apostoł opuszczonej i zaniedbanej dziatwy (* 1815 w Marialdo pod Casteluuovo—f 1888 w Turynie). Roku 1841 został wyświęcony na kapłana i oddał się pod kierunek ks. Cafasso, wówczas dyrektora instytutu duchownego św. Franciszka z Assyżu.—Tam, kiedy d. 8 grudnia 1841 r. przygotowywał się do mszy św., a nie miał żadnego ministranta, wszedł do zakrystyi jakiś chłopak obdarty; zakrystyan zapytał go, czy umie służyć do mszy, a gdy ten odpowiedział przecząco, uderzył go i wypchnął za drzwi. B., który, już dawniej zapoznawszy się z nędzą małoletnich przestępców w domu poprawy, do którego zaprowadzony był przez ks. Cafasso, ślubował wtedy Bogu, że uczyni wszystko, co będzie w jego mocy, aby nieszczęsną, opuszczoną młodzież ratować, oburzony brutalnością zakrystyana, przywołał wygnanego chłopca napo-

Encyklopłdr* Powiztshn* U astr. T. IX

wrót i przyjął go jako pierwszego wychowauca; na imię mu było Garelli. Wkrótce zgromadził więcej malców tego rodzaju, (po większej części terminatorów mularskich) i w początkach r. 1842 miał już ich całą secinę. Zrazu uczył ich zasad wiary i modlitwy i wodził do kaplicy instytutu św. Franciszka z As-syżu na nabożeństwa, które nazwał oratoryami, oddawszy pod opiekę N. Panny. —W r. 1842, gdy ks. B. ukończył wyższe studya w instytucie św. Franciszka z Assyżu, ks. Cafasso przeznaczył mu obowiązki dyrektora małego przytułku św. Filomeny, a prócz tego miał on mieszkać w domu sąsiednim i zajmować się schronieniem dziewcząt, założonem i prowadzonem przez margrabinę Barolo.—Dyrektorem tego schronienia był francuz, ks. Borel, w którym B. znalazł i przyjaciela, i wybornego pomocnika w pracy około chłopców. Pokoik, wyznaczony na mieszkanie księdza B. w schronieniu, stał się miejscem zebrania dziatwy, której liczba przeszło do 200 się podniosła. Mieszkanie więc okazało się nader szczupłem; schody i kurytarze były przepeł-

'i*

ill •

Fig. 87. Bosco Jan.

nione, a co gorsza, ks. B., nawet przy pomocy ks. Borela, nie mógł wystarczyć na słuchanie chłopców spowiedzi. W tej trudności udali się do biskupa turyńskiego, ks. Franzoni, a ten potwierdził i pobłogosławił rozpoczęle dzieło i wpływem swoim tyle sprawił u margrabiny Barolo, że ta oddała do dy-spozycyi obu kapłanów dwa pokoje, w których, jak mogli, urządzili kaplicę. Wtedy-to ksiądz B. insty-tucyę swą oddał pod opiekę św. Franciszka Sale-zego, do czego skłoniły go dwa powody: naprzód margrabina Barolo miała zamiar pod wezwaniem tego świętego założyć kongregacyę kapłanów i przeznaczyć dla niej właśnie lokal, oddany teraz na oratoryum; a powtóre ks. B. oddawna spostrzegł, że niezmierna słodycz i szczególna łagodność św. Franciszka były najlepszym środkiem dodania się do serc dziecięcych. Dla tych powodów dzieło ks. B. przyjęło nazwę: „Oratoryum św. Franciszka Sa-lezego“, a stąd i zgromadzenie, przez niego założone, nazywa się, „Salezyańskiem“. Oratoryum św. Franciszka rozwijało się i urządzało; śpiew, nauki,

28

przeplatane przykładami i opowiadaniami, i gry rozmaite, czas zajmowały. Prócz tego zaś ks. B. założył szkoły wieczorne dla dorosłych, do których po dziennej pracy przychodzili na naukę elementarną. Ale w lipeu 1845 margrabina Barolo odebrała lokal i dała mu inne przeznaczenie. Wtedy ks. B., przy pomocy arcybiskupa, uzyskał pozwolenie na używanie kościoła św. Marcina. Były to stare, opuszczone mury, które mogły jedynie służyć za miejsce zebrań, ale mszy tam odprawiać nie było można, a rekreacye na małym placyku przed kościołem należało odbywać. Gdzie się trzystu chłopaków bawi, hałasu uniknąć niepodobna; to też wkrótce mieszkańcy domów, przylegających do placu rekreacyjnego, poczęli się skarżyć na niebywały niepokój i syndyk miejski kazał ks. B. gdzieindziej się wynosić. Municypaluość wszakże, która nie była przeciwna dziełu księdza B., oddała mu kościół św. Piotra w okowach. Lokal to był dogodny, lecz już nazajutrz, po hałasie, jakiego dzieci narobiły, mieszkańcy domów okolicznych zanieśli skargę gorącą do urzędu municypalnego i syndyk miasta Turynu zakazał księdzu B. i w tem miejscu dzieci zgromadzać. Na szczęście było to latem, więc ks. B. tak się urządził, że 'z rana, co niedziela i święto, dzieci zgromadzone przed jego domem prowadził najpierw do kościoła, gdzie dla nich mszę odprawiał, a potem szedł wraz z niemi o kilka mil włoskich za miasto, gdzie wesoła gromadka zażywała hałaśliwej swobody i wolności. Po śniadaniu odbywał się katechizm pod gołem niebem, a potem szła nauka.—Tak było dwa miesiące, a za nadejściem pory słotnej B. wynajął w mieście trzy pokoje w domu Moretta, naprzeciw kościoła M. Panny Wspomożenia; tam się dzieci zbierały, lecz trwało to niedługo, gospodarz bowiem domu, ulegając żądaniu innych lokatorów, skarżących się na hałas, wymówił księdzu B. pomieszczenie. ₍Spadło to na niego w początkach wiosny 1846 r. Czas był prześliczny; więc ksiądz B. wynajął sobie łąkę na Valdocco i tam zwyczajne oratorya, nauki i zabawy z dziećmi odbywał. Ale, niestety, i łąkę im niebawem odjęto, bo właściciel się lękał, aby deptanie tylu chłopców nie wyniszczyło trawy do korzeni, i zrzucił się z kontraktu. Na domiar zaś nieszczęścia, ks, B. utracił w tymże czasie stanowisko dyrektora zakładu margrabiny Barolo, a z niem i płacę, która była jedynym środkiem jego utrzymania. Wtedy przyjaciele, a nawet i sam ks. Borel, radzili mu, aby chłopców rozpuścił, zostawiwszy co najwięcej 20; lecz on im na to odpowiedział: „Opatrzność Boża przysłała mi te dzieci i bądźcie pewni, że ani jednego nie odepchnę; mam niezachwianą pewność, że ona mi dostarczy wszystkiego, czego potrzebuję. Ponieważ lokalu nająć nie mogę, wybuduję przy pomocy N. Panny Wspomożycielki dom obszerny; będziemy mieli pomieszczenie na tyle dzieci, ile przyjdzie; będziemy mieli wszelkiego rodzaju warsztaty, aby każdy uczył się takiego rzemiosła, jakie mu się podoba; będziemy mieli obszerne dziedzińce na rekreacye;. będziemy mieli kaplicę i dużo księży, a ci i dzieci uczyć będą, i zajmować się tymi, którzy okażą powołanie zakonne.“ Natenczas posądzono ks. B. o pomieszanie zmysłów, zwłaszcza gdy, jak monoman, opowiadał każdemu z naj-drobniejszemi szczegółami, jak urządzi swój zakład. Wkrótce też powstał zamiar zamknięcia go w domu obłąkanych, od czego się uwolnił bardzo zręcznym fortelem, zmusiwszy księży, którzy mieli go odwieźć do szpitala, by przed nim wsiedli do karety, po czerń drzwiczki zatrzasnął i ich samych do domu obłąkanych wyprawił, skąd nie łatwo wydobyć się zdołali.—Zostawiony potem w pokoju, nie ustawał w poszukiwaniu pomieszczenia dla swojej dziatwy i znalazł wreszcie nędzną szopę, przeznaczoną na skład drzewa z dachem tak nizkim, że w niektórych miejscach ledwie wyprostować się pod nim było można. Jednak właściciel jej, Pi-nardi, przyrzekł tej niedogodności zaradzić, skopawszy wewnątrz szopy ziemię na pół metra, poczem ks. B. zawarł z nim kontrakt urzędowy za 320 franków rocznej opłaty. Pinardi, przy pomocy kilku robotników i pod kierunkiem ks. B., w ciągu dni siedmiu doprowadził szopę do stanu pokaźnego i 12 kwietnia 1846 r., w dzień Wielkiejnocy, nietylko objęto budynek w posiadanie, ale i nabożeństwo odprawiono. Z szopy zrobiła się jaka taka kaplica, do niej należała wozownia, a placu wkoło na rekreacye nie brakło. Wkrótce 700 dzieci zebrało się do kaplicy i oratoryum św. Franciszka Salezego na Valdocco bardzo zachęcająco rozwijać się zaczęło. Ks. B. ustanowił w niem szkoły wieczorne, otwarte w każdy dzień powszedni, do których się młodzież tłumnie garnęła; trudno tylko było znaleźć pomocników do dawauia lekcyi, i ta potrzeba obudziła w ks. B. myśl utworzenia studentów. Wybrał z pomiędzy chłopców co miał najzdolniejszych i zaczął im dawać zupełną naukę, pod warunkiem, że zostaną nauczycielami innych. —Szkoły wieczorne najwięcej pochwał ks. B. zjednały, a miasta sąsiednie, widząc ich pożytek, zaczęły je zakładać u siebie. Jednakże prefekt policy! Turynu, margrabia Cavour, podniósł przeciwko nim tak silną opozycyę, że mało już brakowało do zamknięcia oratoryum, gdy zjawił się niespodziewany obrońca. Hrabia Collegno, były minister stanu i radca króla Karola Alberta, oznajmił margrabiemu wolę królewską, żeby ks. B. nie niepokoił. Nadto zaś król darami swojemi po wielekroć wyrażał swą sympatyę dla ks. B. Ta najdostojniesza opieka była zakładem dostatecznym bezpieczeństwa na przyszłość.—Można sobie wyobrazić, jaki ogrom pracy podejmował ks. B., gdy nie tylko poświęcał wiele czasu swemu oratoryum, ale sprawował jeszcze usługi duchowne po więzieniach, w szpitalu Cottolengo i w ochronach, nie licząc chorych po domach. Nadto, nie znajdując potrzebnych podręczników elementarnych, sam napisał dla dzieci wiele dzieł, z których wymienimy główniejsze: „Hi-storya św. dla użytku szkół“; „Nauczanie młodzieży“ (wyborny podręcznik, przeszło 80 razy przedrukowany); „System dziesiętny metryczny“; „Nabożeństwo do św. Anioła Stróża“; „Ćwiczenia o miłosierdziu boskiem“; „Historya Włoch“: „Krótka historya kościelna“; „Przestrogi dla katolików“; a prócz tego wydawał pisma peryodyczne: „Przy-

And. S.

S. D.

jaciel dzieci“, oraz „Czytania katolickie“.—Ogrom tej pracy wyczerpał wreszcie siły ks. B., który ciężko zaniemógł, a choć wrócił do zdrowia, tak był wycieńczony chorobą, iż kazano mu na trzy miesiące przenieść się na wieś do domu rodzinnego. Ale zaledwie nieco przyszedł do siebie, bez-włocznie do Turynu powrócił i osiadł przy swojem oratoryum na Valdocco, nająwszy u Pinardego kilka malutkich pokoików tuż przy kaplicy, do których, dla zajęcia się gospodarstwem domowem, sprowadził matkę swoję, Małgorzatę B., i znalazł w niej najdzielniejszą współpracowniczkę, a z nią wkrótce połączyło się kilka niewiast pobożnych, między innemi zaś i matka ówczesnego biskupa turyńskiego. W r. 1847 założył ks. B. nowe oratoryum św. Aloizego Gonzagi, którem się wiele osób świeckich ze interesowało i wsparło je swojemi ofiarami i pracą, a w ten sposób powstał zawiązek in-stytucyi współpracowników i współpracowniczek; w roku zaś 1849, dzięki jego staraniom, powstało trzecie oratoryum, pod nazwą św. Anioła Stióża. Nareszcie w 1851 ks. B. z lokatora został właścicielem domu Pinardego, i to w sposób iście cudowny, bo gdy, nie mając ani grosza przy duszy, zawarł umowę z właścicielem za trzydzieści tysięcy pięćset franków, niespodzianie otrzymał za pośrednictwem ks. Cafasso 10 tysięcy franków od hrabiny Casaria Ricardi, nazajutrz pewien kapłan oddał mu powierzoną sobie do ulokowania sumę 20 tysięcy franków, a bankier Cotto ofiarował 3,000 franków na wydatki.— Zaraz po nabyciu domu Pi-nardego, ks. B., nie zważając bynajmniej na to, że mu całkowicie brakło funduszu, zabrał się do wzniesienia kościoła, ufny w Opatrzność, która zawsze przychodziła mu w pomoc. Jakoż nie zawiodła go ufność: niespodziewaną subwencyę dał mu król Wiktor Emanuel, a w ślad za tern posypały się hojnie jałmużny, i 20 stycznia 1852 r. kościół św. Franciszka Salezego został uroczyście poświęcony. Następnie w r. 1860 ks. B. kupił dom przy legły do oratoryum, podniósł go o jedno piętro i podwoił przestrzeń, przez zakład zajmowaną; inne budynki stanęły w 1862 i 1863, i tak się zupełnie ziścił ów plan nieprawdopodobny, którego wy powiedzenie o mało nie wtrąciło ks. B. do domu obłąkanych. Obecnie oratoryum może pomieścić tysiąc osób, nie licząc eksternów; obejmuje obszerne warsztaty, gdzie chłopcy uczą się różnych rzemiosł, jak: stolarstwa, kowalstwa, ślusarstwa, krawiectwa, szewctwa, piekarstwa, introligatorstwa. Znajduje się w niem piękna i dobrze urządzona drukarnia, gisernia do lania czcionek, maszyny do glan-sowania papieru, zakład fotograficzny i fototypijny, jako też magazyn wszelkich przedmiotów, zakładowi potrzebnych. W r. 1865 ks. B. obok oratoryum położył kamień węgielny pod kościół N. Pau-ny Maryi Wspomożenia, i wspaniała ta budowa w r. 1868 ukończoną została. Wśród tak cudownej opieki boskiej dzieło sałezyańskie poczęło się rozszerzać w zadziwiający sposób. Powstawały coraz nowe fundacye, naprzód we Włoszech i we Francyi, potem w Hiszpanii. Trzynaście pierwszorzędnych, czyli głównych domów salezyańskich

znajduje się we Włoszech, pięć we Francyi, trzy w Hiszpanii, prócz mnóstwa drugorzędnych i stacyi misyjnych, których liczba w r. 1883 wynosiła 164 domy. B. nie poprzestając na tern, co czynił w Europie, założył misye salezyąńskie w Ameryce południowej, odważył się nieść światło Ewangelii dzikim patagończykom. Pierwsza misya pod kierunkiem księdza Cagliaro wyruszyła tam d. 9 listopada 1875 r., a w r. 1882 było już 13,800 patagończyków ochrzczonych. Siostry N. Panny Wspo-możycielki założyły tam dom dla sierot, liczący przeszło 100 dziewczyn przychoduich, a 60 pen-syonarek. Oprócz tego misye sałezyańskie działają w Argentynie, Urugwaju, Pampas i przechodzą do Brazylii. Głównych domów w tych krajach było w r. 1885—10 i wiele stacyj misyjnych. Ogólny rezultat pracy ks. B. tak się przedstawia: sto kilkadziesiąt tysięcy dzieci znajduje się w domach salezyańskich we Włoszech, Francyi, Hiszpanii i w Ameryce południowej; a z tych co rok 20,000 wchodzi do społeczeństwa ludzkiego, jako dobrych chrześcian i obywateli. Dom główny w Turynie ma 1,400 wychowańców, z których 900 oddaje się rzemiosłom, 500 przechodzi nauki gimnazyalne.— „Ksiądz Jan Bosco, opiekun i nauczyciel sierot“, nakładem „Przeglądu Katolickiego“, wydanie trzecie 1886 r. w Waiszawie.    *

Boscoreale ) dwie ludne osady we Włoszech,

Boscotrecase j W departamencie neapolitańskim, na południowym stoku Wezuwiusza, z szeroko rozwiniętą uprawą wina, oliwy, zboża i owoców południowych; obie gminy liczą do 18,000 m-ców,—w ostatniej jest nadto fabryka broni i prochu.

Boscovich Rugger Józef (* 18 maja 1711 r. w Raguzie—f 13 lutego 1727 w Medyolanie), matematyk, astronom i filozof, należał do zakonu jezuitów, od roku 1740 był profesorem matematyki w „Collegio romano“ w Rzymie, między rokiem 1750 a 1753 zajmował się pomiarem łuku południka w Państwie Kościelnem. W roku 1760 udał się w podróż po Europie i za powrotem swoim w roku 1764 został profesorem w Pawii. Po kilku latach został powołany do Paryża na stanowisko dyrektora optyki przy marynarce. W roku 1783 powrócił do Włoch. Pracował przeważnie w astronomii i optyce; karyerę naukową rozpoczął od rozpraw nad plamami słonecznemi, zaćmieniami słońca i atmosferą księżycową. Dzieła jego, odnoszące się do wymienionych dwóch gałęzi wiedzy, wydane zostały w 5 tomach p. t. „Roggeri Josephi Boscovich opera ad opticam et astronomiam“ (Bassano, 1785). Ogłosił prócz tego wykład matematyki („Elementa univer-sae matheseos“, Rzym, 1754, 3 tomy), o cykloidzie (Rzym, 1745), trygonometryę kulistą (tamże, 1745). Napisał komentarz do Filozofii naturalnej Newtona, p. t. „Philosophiae naturalis theoria redacta ad u-nicam legem virium in natura exstentium“ (Wiedeń, 1758, Wenecya, 1763, 1764). Wedle poglądu B-a atomy ciał są punktami bezwymiarowemi, od których rozchodzi się działanie sił.

Bose Juliusz, hrabia, generał pruski (* 1809). Pracował nad reorganizacyą armii pruskiej od 1860, w 1866 r. miał udział w bitwie pod Sadową i po-

sunął się o milę pod Presburg. W 1870 dowodził kie i strome, i to tern bardziej, im bliżej moll korpusem armii, ranny pod Wörth, w r. 1879 rza Czarnego : tam skały bazaltowe spadają

ir.

mianowany generałem piechoty.

jak ściana, prawie bezpośrednio do wody: ma-Bose Pramatha Natta, współczesny geolog ] łe osady, leżące u wyjść dolin pobocznych, tylko

indyjski (* 1855 r. w Gaipurze), pierwsze studya uniwersyteckie odbył w Kalkucie, a w 1874 przeszedł do uniwersytetu londyńskiego, gdzie w 1878 otrzymał stopień bakalaureata. Następnie przeszedł do szkoły górniczej, a w 1880 r. jako pierwszy geolog krajowiec został członkiem Towarzystwa geologicznego w Kalkucie. Zajmował się badaniami geologicznemi prowincyj indyjskich środkowych, a w ostatnich czasach kraju Sikkim, ogłaszając rezultaty swych badań w czasopismach londyńskich

za pośrednictwem wązkiej ścieżki skalistej mogą się ze sobą komunikować na lądzie i dlatego główna komunikacya odbywa się wodą. Bliżej morza Marmara, to jest nad „dolnym“ B-em pozostaje na wybrzeżach dość miejsca na nieprzerwany szereg osad. Ta morfologiczna różnica polega na geologicznej, mianowicie na różnicy skał, tworzących brzegi: północna część B-u leży śród skał wulkanicznych (bazaltów, dolerytów, trachitów), odznaczających się dzikością kształtów, (oraz ciemne-

if

■pi

m ? "

É

raUfe’ ÎÂ® i

,vi

j&i

Li:

ES!

SË8PK-

Éfcl®

•■i

'S

■4M

Fig. 88. Bosfor (cieśnina.)

Ed. W.

cego, Ludwik B.

rzem Marmara, oraz dzieląca Europę (półwysep Bałkański) od Azyi (półwysep Anatolii), długa w linii prostej 26 kim.; największa jej szerokość między zatoką Buyukdere i przeciwległym brzegiem wynosi 3 km., a największe zwężenie między dwoma zamkami, Anadoli i Rumili-Hissar, nie o wiele przenosi 500 kilometrów, średnia szerokość około 1 kilometra. Wybrzeża są wszędzie wyso-

i indyjskich. Wydał dzieło o kastowości w Indyaeh i mi barwami). Te masy wybuchowe leżą na prze-(„Caste System in India“), a w języku bengalskim j chodzącej z Europy do Azyi płycie z łupków kry-podręcznik geologii i geografii fizycznej, K- J- stalicznych, piaskowców, szarej waki i wapieni for-Boesendorfer Ignacy, założyciel słynnej fa- macyi Dewońskiej; w południowej części B-u, gdzie bryki fortepianów w Wiedniu (* 1796—f 1859). skały wybuchowe znikają i płyta wychodzi na jaw, Kierownikiem fabryki po jego śmierci był syn lgną- brzegi przyjmują charakter łagodniejszy. Na granicy między skałami osadowemi i wybuchowemi Bosfor, cieśnina, łącząca morze Czarne z mo- występują, jak zwykle, tak i tutaj, żyły rudonośne:

w pobliżu Buyukdere oddawna wydobywają miedź i żelazo. Na silnie popękanej i zdyslokowanej płycie dewońskiej (B. powstał wskutek zapadnięć di-luwialuych), leży ku południowi po stronie europejskiej formacya trzeciorzędowa (mioceu), z której składa się pagórkowaty półwysep Stambułu. Tutaj na granicy Dewonu i Miocenu wrzyna się w ląd na 3 km. najgłębsza zatoka B-u, Złoty Róg, stano-

W. N.

And. S.

And. S. i D-r. A. P.

Bosio Franciszek, rzeźbiarz francuski (* 1769 w Monaco—f 1845 w Paryżu). Wzorem dlań był Canowa, lecz głównie kształcił się na wzorach klasycznej sztuki. W Paryżu używał zasłużonej sławy znakomitego rzeźbiarza; otrzymał nawet razem z tytułem barona dyrektorstwo Akademii sztuk pięknych. Wszystkie prace jego odznaczają się szlachetnemi formami, żywością i wdziękiem naturalnym, jakkolwiek znać zaraz wpływ sztuki greckiej. Najlepszemi dziełami jego są: płaskorzeźby na kolumnie Wandom „Nympha Salmacis“ (w Luwrze);—„Hyakiuthos“ w pałacu luksemburskim i grupa bronzowa „Zapasy Herkulesa z Acheloem“ w Tuilleryjskim pałacu.

wiąca znakomity port; morfologicznie Złoty Róg przypomina limany, jakkolwiek różni się od nich znaczną głębokością, oraz wysokością brzegów. Złoty Róg wraz z południową częścią B-u i morzem Marmara tworzy półwysep, który przedstawia wszelkie korzystne warunki dla powstania i rozwoju wielkiego miasta (Konstantynopol). Pod względem głębo kości, B. możua podzielić na trzy pasy: jeden środkowy i dwa boczne przybrzeżne. Głębokość pasa środkowego waha się między 45 m. i 118 m., dwóch zaś bocznych między 2 m. 70 m.; średnia głębokość B-u wraz ze Złotym Rogiem wynosi 27 m. Największa głębokość Złotego Rogu wynosi 34 m. (we środku), w innych miejscach kilkanaście metrów, wyjąwszy północno-wschodni kraniec, gdzie rzadko przenosi 3 m. Pod względem ruchów wody B. też dzieli się na trzy pasy: w środkowym płynie prąd od morza Czarnego do Marmara, w bocznych odwrotnie. Przy wyjściu z morza Czarnego środkowy prąd przepływa koło zatoki Buyukdere, nie przenikając do niej, a dalej, w miarę zbliżania się do miejscowości Yeniköi, opuszcza coraz bardziej linię środkową, zwracając się to ku europejskiemu, to ku azyatyckiemu brzegowi. Między zamkami Rumili i Anadoli, gdzie B. najbardziej się zwęża, prąd środkowy ulega ścieśnieniu między dwoma bocznemi przeciwprądami, z czego powstaje walka między niemi, objawiająca się silnem falowaniem. Miejsce to, niebespieczne dla łodzi i małych statków (lecz nie dla parowców), otrzymało nazwę „prądu dyabel-skiego“ (szaitan akhyndessi). Nieco poniżej Arnaut-köi (Arnaucka wieś) prąd środkowy płynie w pobliżu brzegu europejskiego, nie dotykając go jednak, następnie zbliża się do azyatyckiego, aby później znów powrócić do europejskiego, gdzie w pobliżu Złotego Rogu dzieli się na dwie gałęzie; jedna z nich wchodzi do tej zatoki, druga płynie dalej, łączy się następnie z poprzednią. Co do temperatury wód B-u, to Czichaczew podaje następujące rezultaty: 1) średnia roczna temperatura wody nie różni się od średniej rocznej temperatury powietrza;

2) w różnych porach roku jednak, oraz w absolutnych ekstremach, różnice temperatury wód i powietrza są dość znaczne. W latach od 1858 do 1863 temperatura powietrza spadała do 6°.l ; 8°.8 ; 7°.7 i 3°. 2 poniżej zera, tymczasem temperatura B-u była zawsze powyżej zera. Podczas tego, maximum temperatury powietrza dosięgało 30° (wyjąwszy tylko rok 1863), tymczasem temperatura B-u nie przechodziła 24°. Nakoniec co do pór roku, to temperatura zimy w B-e była średnio o 2°.2 wyższa, niż temperatura powietrza, podczas gdy na wiosnę, w lecie i w jesieni temperatura B-u była niższa od temperatury powietrza. B. ma charakter potężnej,bystro płynącej rzeki; jest to jakby na wielką skalę Ren między Bingen i Koblencyą: taż sama równoległość brzegów, też same liczne zakręty, też same strome wybrzeża, które w górze przechodzą w faliste wyżyny, tylko przez doliny rzek głęboko poorane. „Jakby potężna rzeka, mówi Moltke, wije się ta cieśnina pośród nieprzerwanego szeregu pałaców, meczetów, kościołów i zamków, łącząc dwa morza i dzieląc dwie części świata; tworzy ona właściwie główną ulicę Konstantynopola, jeżeli tą nazwą obejmiemy cały zbiór miast, przedmieść i wsi, w którym mieszka razem około 800,000 ludzi“. W naj-większem zwężeniu cieśniny trzeba szukać punktu, gdzie wszystkie armie od czasu mostu Daryusza szukały przeprawy; tutaj Turcy zbudowali potężne warownie, które zamykają cieśninę. B. razem z Dar-danellami broni dostępu do Konstantynopola od strony morza; sztuka przyszła tu w pomoc naturze: baterye wznoszą się tu szeregiem tak gęstym, że żaden okręt wojenny nie byłby wstanie dosięgnąć Konstantynopola. Najsilniejszy fort na B-rze, Madżijar Żabia naprzeciw Buyukdere, jest dla tego tak niebespieczny dla wojennych flot nieprzyjacielskich, że mielizna po stronie europejskiej zmusza wszystkie wielkie okręty do przepływania pod ogniem 70 dział tego fortu w odległości tylko 200 kroków; okręt, który odważyłby się na to, zostałby w jednej chwili zmieniony na rzeszoto. (Źródła: Th. Fischer: „Die Südosteuropäische“ (Baikau =)Halbainsel, 1891 w wydawnictwie Kirchkopta „Unser Wissen von der Erde“; P. Tchichatchef: „Klein-Asien“ 1887, w wydawnictwie „Das Wissen der Gegen warst“; O Händler: w „Aus allen Weltteilen“, 1891).

Eosfor Cymmeryjski (cymbryjski), gr. Bospo-ros Kimmerios, łac. Bosporus Cimmerius, starożytna nazwa dzisiejszej cieśniny Kerczeńskiej, która łączy m. Czarne (Pontus Euxinus) z m. Azowskiem (Palu s Maeotis); nadali ją grecy od zamieszkującego te okolice ludu Kimmerów (cym-brów). Na zachodniem wybrzeżu cieśniny, w okolicy dzisiejszego Kerczu, leżało m. B. (Bosporos), przedtem Pantikapaion.

Bosgrawa Jakób, jezuita, rodem z Anglii, dobrze znał język polski i był przełożonym w kolegium wileńskiem. Na rozkaz generała zakonu, Skarga wysłał go był do Anglii, gdzie podczas prześladowania katolików przez królowę Elżbietę, został na śmierć skazany razem z Edmundem Kampianem, ale, dzięki wstawieniu się Stefana Batorego, ułaskawiony, w Polsce życie zakończył.—„Skarga i wiek jego“ t. I, 372.—(„Encyklop. Orgelbr. *

Bösing (P e z i n e k), miasto w węgierskim komitacie Presburskim, przy dr. żel. Presburg — Trenczyn, skromny zakład zdrój owo-kąpielowy alka-liczno-żelezisto - ziemnej wody, dwa kościoły : katolicki i ewangelicki, klasztor kapucynów, semina-ryum nauczycielskie, pałac rodziny Palffych, wyborne winnice, 4,194 mieszkań., Słowaków i niem-ców.

w. o.

berskiego, wszedł w związki pokrewne z potomkami Jerzego Podjebrada, w r. 1521 zasiadł na sejmie morawskim, w r. 1530 mianowany był najwyższym komornikiem, w r. zaś 1540 najwyższym hetmanem i w tymże roku na czele 2,000 morawian wtargnął do Węgier przeciw Solimanowi Il-mu. Jan Trze-bowski z B., wnuk Krzysztofa (* 1543—f 1589), należący do braci czeskich, w r. 1582 został najwyższym sędzią krajowym, a na krótko przed śmiercią mianowany był hetmanem morawskim; cieszył się ogólnym szacunkiem i sławą człowieka nauki. Na nim wygasła linia boskowicka.—2) Linia czarnogórska (1388 — 1546) bierze swój początek od syna Olbrzycha, Wańka z B., który, przeszedłszy na stronę husytów, był zagorzałym przeciwnikiem katolicyzmu. Protazy z B., obrany w r. 1457 biskupem ołomunieckim, odznaczał się zdolnościami dyplomatycznemi i był najpierw stronnikiem Jerzego Podjebrada, czem naraził się Stolicy apostolskiej, która zagroziła mu klątwą, gdyby dłużej popierał tego króla; wówczas Protazy zerwał wszelkie z nim związki i, stanąwszy później po stronie Macieja, przyczynił się do tajemnego obioru go królem czeskim w Ołomuńcu r. 1469. Jako poseł Macieja, w r. 1470 prowadził układy o zawarcie pokoju z posłami Jerzego, a później z Kazimierzem Jagiellończykiem. Umarł w r. 1482. Brat jego, Henryk z B., mianowany był przez króla Macieja jednym z czterech gubernatorów morawskich, mających obowiązek utrzymania spokoju i porządku w kraju. Drugi brat Protazego, Do bies z z B., zyskał sławę dzielnego wojownika i dyplomaty króla Macieja, od którego otrzymał dwa miasta (Kielcz i Nowe Hrady). W r. 1469 w bitwie pod Hradisztami wzięty był do niewoli przez syna Jerzego Podjebrada, wkrótce atoli wypuszczony na wolność. W r. 1485 znacznie się przyczynił do zdobycia Wiednia przez wojsko Macieja, jednakże w tym jeszcze roku, gdy król ten skazał na śmierć jego bratanka, Jarosława, przeszedł na stronę cesarza Fryderyka, który go mianował naczelnym wodzem. Umarł bezdzietnie.— 3) Linia swojanowska (1426 —■ 1528) bierze początek od brata Jana z Brandysa, Oldrzycha z B., któremu cesarz Zygmunt powierzył obronę zamku swój ano wskiego przed husytami; jednakże Oldrzych połączył się z nimi i został właścicielem Swojano-wa. Syn Oldrzycha, Jeszek z B., utrzymał nadal Swojanów i później stał się wiernym przez całe życie stronnikiem Jerzego Podjebrada, a po jego śmierci przyjaźni swej dochował synom jego i królowi Władysławowi. Syn Jeszka, Jan z B., zasłynął jako wódz wyprawy morawskiej podczas wojny między hrabią Ruprechtem z jednej strony, a księciem bawarskim Albrechtem i cesarzem Maksymilianem z drugiej w r. 1504. Był utrakwistą i wielkim przeciwnikiem braci czeskich. Zmarł bezpotomnie w r. 1528. — 4) Linia tyrnawsko-bu-czo wieka (1477—1597) bierze swój początek od Oldrzycha z B., którego syn, Arkleb Wranow-ski z B., był od r. 1516 hetmanem ziemi berneńskiej i znojemskiej; umarł bezpotomnie. Brat jego

Oprócz tego znane są jego popiersia Napoleona I, Ludwika XVIII i Karola X, jako też i płaskorzeźby na mauzoleum ks. Demidowej na cmentarzu Pere-Lachaise.

Bosio Astyanax Scevola, również utalentowany rzeźbiarz, bratanek poprzedniego (* w Paryżu 1793—f 1876). Był uczniem swojego stryja, kształcąc się zarazem w szkole rzeźbiarskiej. Od roku 1831 zaczął wystawiać prace swoje w salonie Paryskim. Z cenniejszych dzieł jego zasługują na uwagę: „Popiersie Bougainville’a (w Luwrze), „Rycerz rzymski“ (1838), „Św. Adela“ (w kościele św.

w. a.

Magdaleny), „Rzeczpospolita Francuska" (1851) i „św. Andrzej“ (1863 w kościele św. Trójcy).

Bosjemanit—Ałun manganowy (miner.) Odmiana włosistego ałunu z zatoki Lagoa w Afryce południowej, składem swoim prawie zupełnie odpowiadająca wzorowi ałunów i zawierająca 7.68°/₀

tlenku manganu.

K. J.

Z Boskowic, stary ród szlachecki morawski, posiadający niegdyś ogromne dobra w Czechach, na Śląsku i Morawach. Dzielił się' na cztery gałęzie:

1) gałąź boskowicką, 2) czarnogórską, 3) swoja-nowską i 4) tyrnawsko-buczowicką. — 1) Linia boskowicka (1207 — 1589) bierze swój początek od niejakiego Welena (w pierwszej połowie XIII w.), którego, wedle słów Paprockiego, książęta morawscy obdarzyli szlachectwem Do wybitniejszych członków tej linii B-ów należą: Lambert B., jak twierdzą, założyciel klasztoru minorytów w Bernie; O l-drzyeh B. (w XIV w.), mianowany przez króla Wacława czeskiego hetmanem w Polsce, wsławił się utarczkami z Litwą; po wstąpieniu na tron Łokietka wrócił na Morawy, gdzie za wrogie wystąpienie przeciw królowi Janowi został skarany śmiercią. Współcześni Oldrzychowi byli bracia Arkleb i lim ram z B., którzy, niezadowoleni z rządów króla Jana, w końcu połączyli się przeciw niemu z Fryderykiem Pięknym Habsburgiem. Dalej głośnym był w swoim czasie Jan z Brandysa B., jeden z wodzów cesarza Zygmunta w walce z husytami i obrońca Wyszehradu przed prażanami w r.

1420; Waniek z B., hetman morawski, znacznie się przyczynił w r. 1453 do ukoronowania Władysława Pogrobowca na króla czeskiego, za co otrzymał dowództwo nad twierdzą Szpilbergiem i w Bernie, a w r. 1455 mianowany był komornikiem prawa berneńskiego. Syn jego, Wacław z B., do-radzca i powiernik króla Macieja, był dobrym dyplomatą; on to właśnie przyprowadził do skutku ugodę ołomuniecką w r. 1479; po śmierci ojca otrzymał jego urząd komornika. Najniewinniej skazany był na śmierć przez króla Macieja, który od tej pory zyskał sobie w B-ach zażartych nieprzyjaciół. Brat Jarosława, Władysław, znany ze swej nauki, wstąpił do stanu duchownego, ale po śmierci brata za zezwoleniem papieża zrzucił suknię zakonną i ożenił się. W roku 1516 mianowany był hetmanem naczelnym w Ołomuńcu. Pozostawił po sobie sławę gorliwego patryoty i człowieka prawego charakteru. Syn jego i spadkobierca olbrzymich dóbr, Kr z y szt of z B., przez mał- stryjeczny, Albrecht z B., znany jako miłośnik żeństwo z Kunegundą, córką ks. Karola Munster- sztuki i znawca prawa, był w r. 1562 podkomo-

i 1834 r.

And. S.

rzym ziemskim, w r. 1564 najwyższym sędzią, w r. 1567 najwyższym komornikiem, w r. 1571 komisarzem królewskim na sejmie berneńskim. Umarł bezpotomnie, a spadkobiercą jego był brat rodzony, Jan Szembera z B., ostatni po mieczu potomek tego rodu. Był on strukczaszym i radzcą cesarza Rudolfa Ii-go; zyskał opinię wielkiego marnotrawcy. W Buczowicach, stałej swej rezydencyi, zbudował w r. 1566 nowy zamek, najwspanialszą dziś pamiątkę rodu B-ów. Umarł w r. 1597, zostawiwszy dwie córki, z których Anna Elżbieta wyszła za mąż za Karola z Lichtensteinu, do tego więc rodu przeszły w ten sposób wszystkie dobra B-ów. — Patrz: A. W. Szembera: „Pani z B....“ (2 w., Wied., 1870) i Ottuv: „Slovnik Naucny“. N-Boskowice, niem. Boskowitz, miasto okręgowe w Austryi, w margrabstwie Morawskiem, nad rzeką Białą (systemat Morawy) i w pobliżu dr. żel. Brno-Praga, 5,468 m-ców (1880), w tern piąta część żydów.—Jest to gniazdo znakomitego rodu panów z B-ic, których zamek rodzinny, dziś w ruinie leżący, panuje nad miastem. Z budowli zasługują na uwagę dwa kościoły z XVI w., starożytny ratusz z wieżą, pałac hr. Dietrichsteinów, wystawiony 1826, z galeryą obrazów i ogrodem, nowy szpital, stara bożnica z 1698 r. i t. p.—Przemysłowość miasta jest znaczna: są tu dwa browary, trzy dy-stylarnie, fabryka mydła i świec, przędzalnia,— a w okolicy najbliższej kopalnie grafitu, rud manganowych i węgla kamiennego, oraz uprawa kardów czyli szyszek folarskjch.—Jako miasto, są B-wspominane już w XIII w. Kronika miejska zaznacza dwukrotne zniszczenie przez pożar w 1823

And. S.

Boskowioz Roger, ob. Boscovich.

Bosna, rzeka w Bośni, która dała nazwę krajowi,-—ma źródła z pod planiny Bielasznicy-Igman, na południo-zachód od Sarajewa: przepływa krętą, ale bardzo malowniczą doliną górzystą, kierując się ku północy, mija Wrauduk, gdzie staje się spławną, pod Modrzycami wydobywa się na żyzną równinę i pod Szamacem wpada z prawej strony do Sawy, ubiegłszy przeszło 200 km.—Zbocza doliny górskiej pokryte są lasami—przebiega nią droga żelazna, wychodząca z austryackiego Brodu na Sarajewo i Mostar. Z dopływów ważniejsze: Żeleźnica, Mi-, laczka, Stabnia, Kriwaja i Sprecza z prawej, oraz Fojnica, Łaszwa i Usora z lewej.

Bosna-Serai, turecka nazwa stolicy Bośni S a-r a j e w a (ob.).

Bośnia, przedtem północno-zachodni wilajet Tur-cyi europejskiej, od r. zaś 1878, na mocy uchwały kongresu berlińskiego z d. 13 Lipca t. r.,prowincya turecka, która łącznie z sąsiednią Hercegowiną, zostaje pod zarządem Austro-Węgier; przyczem sand-żak Nowobazarski, przylegający na pd. wd. do B-i, jest także przez wojska austro-węgierskie obsadzony, lecz administrują nim urzędnicy, z ramienia Tur-cyi ustanowieni.—Granice B-i łącznie z Hercegowiną stanowią: na północy i zachodzie austro-węgierskie prowincye: Sławonia, Kroacya i Dalmacya, na wschodzie Serbia, na południe Turcya i Czarnogórze. Do morza Adryatyckiego dotyka B. dwukrotnie na niewielkich przestrzeniach, przerywając tym sposobem ciągłość wybrzeża Dalmackiego, a mianowicie: około Klęku i w zatoce Katarskiej (Bocche di Cattaro) około Castelnuovo. W tych granicach rozległość B-i z Hercegowiną, lecz bez Nowego Bazaru, wynosi 51,109 km. □ z ludnością 1,336,000 głów (1885).—Ukształtowanie pionowe. B. jest krajem górzystym, zniżającym się stopniowo ku północy według kierunku rzek, a tarasami ku m. Adryatyckiemu. Tylko na samej północy, ponad Sawą, kraj przechodzi w aluwialuą nizinę, gdzieniegdzie pagórkami poprzerastałą (Posa-wina). Góry należą do systematu Illiryjsko-Grec-kiego i stanowią dalszy ciąg fałdów Karstu; biegną one krótkiemi urywanemi łańcuchami z pn. zd. na pd. wd. i wytwarzają mnóstwo dolin podłużnych, mających uście na północy, a pozbawionych komu-nikacyi z zachodem. Stąd przyrodzone ciążenie kraju odbywa się w kierunku Sawy, gdy tymczasem do blizkiego Adryatyku tamują dostęp szeregi równoległych pasm górskich i wyniosłych wyżyn, pozbawionych dolin poprzecznych. Jedna tylko Nere-twa (Narenta) wyłamuje się z B-i do Adryatyku i tworzy najdogodniejszą komunikacyę wnętrza z wybrzeżem morskiem. Najwynioślejsze łańcuchy skupiają się w stronie południowej na granicy z Czar-nogórzem, gdzie szczyt Maglicz dosięga 2,390 m.; dalej ku północy, okolice Sarajewa otaczają rozległe planiny: Igman, Bjelasznica, Treskawica, Raw-na i Romania, wysokości od 1.500 — 2,100 m.; jest to najbardziej zwarta i górzysta część kraju;— odtąd łańcuchy zniżają się stopniowo i rozluźniają zarazem, gdzieniegdzie tylko dochodząc znaczniejszego wzniesienia. Wielce charakterystyczną cechę zachodniej Bośni tworzą tak zwane polja, będące najlepszym wyrazem Karstu: są to bezodpływowe wyżyny, wznoszące się tarasami ku wnętrzu, pokryte tu i owdzie bagnami i przerżnięte rzekami, ginącemi pod ziemią w wapiennym gruncie (wapień kredowy). Pod względem budowy geologicznej, brak jeszcze dotąd zupełnie ścisłych danych, któreby dostarczyły materyału do dokładnego określenia istoty rzeczy; — panuje tu jednak dość żywa rozmaitość. Skał archaicznych nie zauważono dotąd; paleozoiczne kwarcyty, łupki i piaskowce ciągną się z pn. zd. na pn. wd. środkiem kraju, otoczone i w kilku miejscach poprzerywane przez formacyę tryasową, która stosunkowo największe zajęła obszary. Najwybitniejsze części Karstu na zachodzie zbudowane są ze skał kredowych, a po części i jurajskich, które klinem wrzynają się miejscami w trya-sowe; północną część bośniackich wyniosłości stanowi flysz z wielce charakterystycznemi, wszczepio-nemi weń pokładami serpentynu; neogeniczne, a zwłaszcza dyluwialne formacyę są rzadkie, te ostatnie prawdopodobnie dlatego, że w epoce lodowej lodowce słabo były rozwinięte; utwory aluwialne wypełniają doliny niektórych rzek, oraz równiny nad Sawą i nad dolnym biegiem jej dopływów. (Porównaj art „Bałkański półwysep“).—Hydrografia. Większa część rzek należy do zlewiska Dunaju przez Sawę, są to: Una z Saną, Wrbas z Wrba-nią, Ukrina, Bosna z Łaszwą, Usorą i Kriwoją, Ti-

I Bośnia / górzysta

nia i Dryna z Limem, Czechotiną i Drynaczą. Wszystkie te rzeki wraz z większą częścią dopływów, płyną dolinami podłużnemi, żadna z nich jednak nie trzyma się stale tej samej doliny, lecz przez poprzeczną wyłamuje się i przechodzi do sąsiedniej; tak więc Una pod Bihaczem, Wrbas pod Jaicem, Bosna pod Zeuicą, a Dryna dwukrotnie pod Foczą i Slopem, porzucają pierwotne doliny podłużne i przerzynają się do sąsiedaich. Zlewisko Adryatyku otrzymuje z B-i tylko Neretwę, która również z podłużnej doliny wyłamuje się pod Slatiną i aż do swego uścia płynie doliną poprzeczną. Zlewisko bezodpływowe Karstu składa się z kilku oddzielnych części, do takich należy: zachodni stok Crljewicy planiny, między Uną i Saną; wyżyna między Czarnogórzem a Neretwą (Newesińsko-polje, Popowo-polje), a prze-dewszystkiem okolica, leżąca od górnego Wrbasu,

t. j. stoki zachodnie Witoroga i Czarnej Góry (Se-warowo blato, Glamocko polje, Duwno pole, Liwań-sko polje i t. p.). Płynące tu strumienie giną pod ziemią i albo dosięgają morza kanałami podziemne-mi, albo też wypływają poniżej na wierzch, by znowu zniknąć w czeluści. Jezior niema.— Klimat. Wpływ Adryatyku ogranicza się tylko do najbliż szych wybrzeży Dalmacyi, stąd B. ma klimat wybitnie lądowy, z ostrą i śnieżną zimą, a gorącem latem. Stosunki klimatyczne na pianinach są o wiele surowsze; w niższych natomiast miejscowościach, a zwłaszcza w dolinie Neretwy, zwróconej ku południowi, klimat znacznie jest łagodniejszy,—jak to wykazuje poniższa tablica:

wznieś, nad p. m. śred.temp. śred.tem śred tein stycznia lipoa roku

Mostar nad Narentą Banjaluka ^ Bośnia 176 m. —1.3 Dolna Tuźla / pagórk. 266 m. —1.4 Trawnik Sarajewo

Opady atmosferyczne są wogóle dosyć znaczne, — jednak pomiędzy okolicami zachodzą wybitne różnice. Im wiatr morski głębiej przenika do kraju, tern opad jest większy, jak np. w dolinie Narenty, gdzie dosięga 110 cm. rocznie; przeważna jednak część Bośni niełatwo jest dostępną temu wpływowi i dlatego summa opadów rocznych w głębi kraju maleje; w Sarajewie wynosi tylko 80 cm., a w Banjaluce 75 cm. Z pomiędzy wiatrów, B-i właściwych, zasługuje na uwagę zimny i gwałtowny wiatr Bora, przychodzący z północo-zachodu, oraz gorący, suchy i równie gwałtowny Scirocco, wiejący w dolinie Neretwy, od południo-zachodu.—Bogactwo przyrodzone, świat roślinny, zwierzęcy i mineralny. Z ogólnej powierzchni kraju przypada 50°/₀ na obszary leśne, 34°/₀ na ziemię rodzajną i 16°/₀na Karst i nieużytki, jest więc B. krajem prawdziwie lesistym. Nietylko wysokie góry, ale i zbocza gór niższych, oraz niziny, pokrywają gęste i wspaniałe bory, z wyjątkiem jedynie Hercegowiny, ku Adryatykowi pochylonej, gdzie występują wrzosowiska i krzaki. W lasach przeważają drzewa liściaste, zwłaszcza dąb i buk;—iglaste panują w wyższych regionach. Ma przeto B. wszelkie warunki do rozwinięcia przemysłu leśnego na wielką skalę, dotąd jednakże ogranicza się zaledwie do wyrobu klepek i podkładów dla dróg żelaznych. Fauna le' śna jest nader bogata i rozmaita; jelenie, dziki, niedźwiedzie, wilki, lisy, rysie, dostarczają pożywienia i futer, któremi zyskowny prowadzi się handel z zagranicą, a zwłaszcza z Lipskiem. Lasy B-i mają jeszcze i to znaczenie, że ochraniają zewnętrzną powłokę skał wapiennych od zwietrzenia; warstwa gliny pokrywa większą część kraju, utrzymując w nim zieloną szatę i czyniąc grunt zdolnym do produkcyi; tylko w Hercegowinie, gdzie glina została zwianą lub spłukaną, występują nagie skały, które nadają całej okolicy cechę pustynną i jałową. Rolnictwo, długi czas powstrzymywane w rozwoju, poczyna się budzić z uśpienia. Najurodzajniejszą ziemię posiadają równiny nad Sawą, między Bosną i Dryną, a także nad dolnym biegiem Wrbasu; — uprawa roli odbywa się również z powodzeniem w niższych dolinach i na niektórych „poljach“, jak np. pod Liwnem i Petrowacem. Pierwsze miejsce trzyma uprawa kukurydzy, a następnie pszenicy, jęczmienia i owsa; z ogólnej produkcyi mała część tylko, zaledwie l°/₀, wywozi się za granicę. Z roślin handlowych godnym jest wzmianki tytoń, którego uprawa szybko się rozwija i znajduje się w najprzyjaźniejszych warunkach. Z pomiędzy drzew owocowych najważniejsze są śliwki, stanowiące nietylko artykuł pożywienia, ale także materyał do wyrobu wódki (śliwowicy); znaczna ich część wywozi się także w postaci suszonego owocu za granicę. Hodowla zwierząt domowych zaajduje podtrzymanie w licznych i doskonałych pastwiskach i dla niektórych okolic stanowi jedyne źródło utrzymania ludności. Koń bośniacki, wytrwały i do złych dróg górskich nawykły, jest bardzo pożytecznym i nieodzownym towarzyszem człowieka, doznaje też starannego i troskliwego pielęgnowania. Bydło rogate, słabe, niedorodne i mało mleczne, stoi na planie dalszym, choć liczebnie przeważa znacznie nad końmi; owce chowają się bardziej dla mięsa, niż dla wełny; najważniejszą jest hodowla nierogacizny, ułatwiona obfitością lasów bukowych i dębowych i przynosząca krajowi znaczny dochód z wywozu za granicę. Ulubionem zwierzęciem domowem jest koza, lecz tylko w Hercegowinie znajduje dla siebie przyjazne warunki. Bogactwo mineralne B-i było już znane rzymianom i przez nich wyzyskiwane; epoka tureckiego panowania tę gałąź przemysłu powstrzymała i dopiero teraz górnictwo ua nowo rozwijać się poczyna. Najbogatsze w rudy wszelkiego rodzaju są skały pałeo-zoiczne na zachód i mezozoiczne na północ od Sarajewa, w okolicach Fojnicy, Kreszewa i Wareszu, gdzie znajdują się obszerne i w metal obfite pokłady rudy żelaznej. Jeszcze ważniejsze są rudy ołowiane i srebrne w trachicie skał paleozoicznych, pod Srebrenicą znajdujące się. Węgiel brunatny spotyka się w neogeniczuej formacyi, zwłaszcza w zagłębiu Trawnickiem pod Zenicą; nie brak także miedzi, siarki, soli, antymonu, chromu, a nawet złota. Wszystkie te jednak ciała kopalne, prócz żelaza i węgla, a poniekąd ołowiu i srebra, nie są należycie wyzyskiwane; że jednak B. ma poddostatkiem drzewa i węgla, że nadto kruszców jest obfitość, że wreszcie i ludność zdaje się mieć zamiłowanie do górnictwa, przeto wróżyć można krajowi świetną pod tym względem przyszłość. — Przemysł w kolebce: B. bowiem jest głównie krajem surowych produktów, natomiast handel od czasu oku-pacyi austryackiej doznał pewnego przeobrażenia, uległszy ograniczeniu w stosunkach z Turcyą, a zna* cznemu powiększeniu z Austro-Węgrami. Przez wybudowanie drogi żelaznej z Brodu nad Sawą do Sarajewa i doliny Narenty, oraz z Zagrzebia do Banialuki, a także przez ulepszenie dawnych, lub zbudowanie nowych gościńców bitych, handel krajowy wzrasta szybko i rozwija się prawidłowo. Od r. 1880 B. należy do austro-węgierskiego związku celnego i jej handel odbywa się po większej części przez Austro-Węgry; głównemi pośrednikami służą pograniczne miasta: Bihacz, Kostajnica, Bród, Sza-legraficznych 107. — Ludność. W r. 1885 B. z Hercegowiną miała 1,336,000 m-ców, tj. 26 na 1 km. □. Ludność ta, z wyjątkiem żydów hiszpańskich (0A%), urzędników państwowych, wojska i pewnej ilości kupców, należy wyłącznie do narodowości serbskiej, i pod tym względem wypada ją za jednolitą uważać. Nie można jednak powiedzieć tego o stosunkach religijnych, gdyż z ogółu mieszkańców wyznaje islam 36.9%, religię rzymsko-katolicką 20%. a prawosławną 42.8%. Szczególnie godną jest uwagi wielka liczba serbów-mahometan w stosunku do serbów-chrześcian, a stosunek ten odgrywa i dziś ważną rolę w społecznem życiu Bośni. Sięga on czasów podboju kraju przez turków, gdy szlachta ówczesna przez przyjęcie islamu utrzymała się przy ziemi i przy wpływie politycznym i, jako klasa uprzywilejowana, zapanowała nad chrześciań-

:L

Jl®

Hi

L\

i®

lüi

II

ing. 89. bośniacka wieś.

«.'-•«all

lu

■ tv;

,;>V

w tych samych, co i dawniej, warunkach. Kwe-stya agrarna tylko stopniowo i powoli załatwioną być może, o ile inne czynniki rozwiązania jej nie przyśpieszą. Mahometanie, katolicy i prawosławni, rozdzieleni są równomiernie po całym kraju, z tą tylko różnicą, że przeważnie mahometańskiem jest Sarajewo, przeważnie katolickiemi Trawnik i Hercegowina, przeważnie prawosławuą Banialuka. Sprawy kościoła wschodniego spoczywają w ręku metropolity (Sarajewo) i dwóch biskupów; kościołem

mac PBreczka; Hercegowina zaś przez auryatyckie j skim wieśniakiem, który z czasem stał się dzier-porty załatwia stosunki handlowe. Dla handlu z Tur- j żawcą, a nawet niewolnikiem serbskiego „poturczen-cyą i Serbią niema większych widoków na przy- ! ca“. Wprawdzie okupacya austryacka przywróciła szłość. Przedmioty przywozu stanowią fabrykaty i wolność osobistą i zrównała wszystkich w obliczu austro-węgierskie, tkaniny, artykuły mody i zbytku, ' prawa, ale stosunki własności ziemskiej pozostały wywozu zaś surowe produkta miejscowe: zboże, j bez zmiany i niższe warstwy ludności wiejskiej są skóry, wełna, drzewo, rudy, owoce, nierogacizna, bydło rogate, konie, owce, miód, wosk, łój i t. p.

Wartość przywozu oceniano w 1889 r. na 4,900,000 złr., zaś wywozu około 4 mil. Ogniskiem handlu jest Sarajewo, a także Trawnik, Mostar, Liwno i Banialuka. Komunikacya, znacznie ulepszona od czasu okupacyi austro-węgierskiej, oddaje handlowi wielkie usługi: dróg bitych I i II rzędu w 1889 r. liczono 3463 km., dróg żelaznych 480 km., linij telegraficznych 2789 km., stacyj pocztowych 82, te-

29

Encyklopedy* Powszishaa Iluitr. T. II.

And. S.

katolickim zarządza arcybiskup w Sarajewie i biskup w Mostarze; nad mahometanami przełożony jest Mufti w Sarajewie. — Oświata dotąd na niskim stopniu. Ludność katolicka, dzięki szkołom przy klasztorach franciszkańskich istniejącym, jest może najbardziej oświeconą, ale i między nią znajduje się wielka liczba analfabetów. Prawosławni zaniedbani są jeszcze bardziej; ludność mahometań-ska ma stosunkowo największą ilość szkół, ale są to szkoły o charakterze czysto religijnym i na ogólną oświatę wpływu nie wywierają. Rząd obecny pilnej przykłada ręki do pomnożenia liczby szkół elementarnych, których dziś w całym kraju liczą do tysiąca; istnieje nadto seminaryum nauczycielskie w Sarajewie i wyższe giinnazyum tamże, a nadto ośm szkół handlowych, szkoła techniczna średnia, szkoła wojskowa, gimnazyum niższe jezuickie (Trawnik), szkoła wyższa mahometańska (duchowna) seminaryum duchowne katolickie i t. p. Zaznaczyć też należy pojawienie się czasopism serbskich w B-i; księgarnie i drukarnie rozwijają skutecznie swą działalność. — Zarząd. Obie zajęte prowincye zarządzane są nie w imieniu Austryi lub Wę gier, ale w imieniu cesarza Austryi i króla Węgier przez c. k. państwowe ministeryum skarbu (k. k. Reichsfinanzministerium), w którego zawiadywaniu pozostaje „Bośniackie biuro” w Wiedniu. Najwyższe władze krajowe mają siedlisko w stolicy B-i, Sarajewie, i składają się z dwóch części: finansowej (Finanz-Landes-Direction) i rządzącej (Landes Regierung); tej ostatniej podlegają sprawy, dotyczące administracyi wewnętrznej, wyznań, sprawiedliwości i oświaty. B. z Hercegowiną dzieli się na 6 okręgów: Banialuka, Biliacz, Dolna Tuzla, Mostar, Sarajewo i Trawnik. Budżet kraju na r. 1888 wykazywał 9,147,189 złr. w przychodzie i 9,076,278 w rozchodzie. Pod względem wojskowym B-ę zajmuje jeden korpus armii ze sztabem głównym w Sarajewie; podlegają mu także urzędy pocztowe i telegraficzne; siła zbrojna wynosi 25,072 żołnierzy wszelkich broni, z tej liczby na sandżak Nowo-ba-zarski przypada 2,833, oprócz tego oddział żandar-meryi liczy 2,245 ludzi. Prawo z d. 24 października 1881 powołuje do służby wojskowej każdego zdolnego do broni mieszkańca, jeśli ukończył 20 lat wieku, i to na 3 lata do służby czynnej i następnie na lat 9 do rezerwy. Sprawy sądowe załatwia najwyższy trybunał w Sarajewie, sześć sądów okręgowych w miastach okręgowych i pięćdziesiąt sądów niższych pierwszej instancyi, po jednym na każdy kanton. — Porównaj: Sterneck: „Geographische Verhältnisse in Bosnien“ (Wiedeń,

1877); Bücheier: „Bosnien und seine volkswirtschaftliche Bedeutung“ (Wiedeń, 1879); Moisisowics, Tietze und Bittner: „Geologie von Bosnien“ (Wiedeń,

1880); „Ortschafts und Bevölkerungs-Statistik” (Sarajewo, 1886); Poitier des Echelles: „Die Produktions-Vochältnisse in Bosnien und Herzegowina 1879“. Al. Supan w wydawnictwie Kirchhofa: „Länderkunde v. Europa“ (Wiedeń i Lipsk, 1889).

Dzieje. Pierwotnymi mieszkańcami tego kra ju były narody iliryjskie, zajmujące część zachodnią półwyspu Bałkańskiego. Około połowy III w.

przed Chr. mamy o nich nieco pewniejsze wiadomości, gdy za panowania królowej Teuty, wdowy po Agronie, nastąpiło pierwsze zetknięcie ich z rzymianami, z powodu nieustannych łupiestw korsarzy illiryjskich. Dalsze wojny coraz bardziej utrwalały wpływ Rzymu na półwyspie, aż nakoniec w r. 169 przed Chr., za panowania króla Gentiusa, królestwo illirów było zburzone, jakkolwiek walka z plemionami wewnątrz półwyspu trwała jeszcze przeszło 100 lat i zakończyła się dopiero za Oktawiana (r. 35 — 33 pized Chr.). Wkrótce potem wybuchła w Illiryi ogromna rewolucya przeciw rzymianom, którzy też posłali na półwysep 15 legionów pod dowództwem Tyberyusza i Germanika; w ciągu trzech lat (od 6 — 9 po Chr.) rewolucya była całkowicie stłumioną, a wszystkie ziemie ili-rów połączone w jedną prowincyę rzymską pod nazwą Dalmacyi, która w czasach podziału nale żuła kolejno bądź do wschodniego, bądź do zachodniego cesarstwa. Po upadku Rzymu na chwilę opanował ją Odoakr, później ostgoci, a nakoniec cesarze bizantyjscy. Na VII w. przypada zajęcie B-i i Dalmacyi przez słowian i od tej pory widzimy ostateczny upadek bogatych miast rzymskich na pobrzeżu i stopniowe ustępowan e miejscowych nazw geograficznych przed nowemi słowiańskiemu Z nazwą B-i spotykamy się poraź pierwszy w dziełach Konstautego Porfirogenety (Bosona u niego, zaś Bossina w późniejszych źródłach); rozciągała się ona pierwotnie tylko na ziemię górnego porze cza rzeki Bosny (za czasów rzymskich Basanius), W tym czasie, gdy życie polityczne słowian południowych poczęło się rozwijać w dwóch miejscach (Serbii i Chorwacyi), B. nie odegrała żadnej ważniejszej roli; w połowie XI w. znajdujemy tu biskupstwo bośniackie (ecclesia Bosoniensis), poddano pod arcybiskupstwo w Spalatro (Spljet), nastę pnie w Barze, a nakoniec w Dubrowniku. W XII w. kiólowie węg erscy po zagarnięciu Chorwacyi poczęli i na B-ę wpływ swój wywierać; wtedy dopiero widzimy rządzeów tego kraju, występujących pod nazwą banów. Pierwszy z nich wiadomy jest ban Bo rycz (około połowy XII wieku), jednakże o nim ledwie pobieżne mamy wzmianki podczas wojen grecko-węgierskich. Więcej nierównie wiadomości posiadamy o banie Kul i nie (około 1180 — 1204), po którym przechował się do naszych czasów najstarszy rękopism południowo-słowiański, a mianowicie przywilej, dany przez niego Dubrownikowi w r. 1189. Jakkolwiek ulegał on de jure królom węgierskim, jednakże wistocie był niezależnym władzcą. Za jego czasów rozszerzyła się w B-i jedna z sekt bogomilów (patarenowie), co stało się przyczyną zatargów jego z papieżem Inocentym III. Najbliższą jasną postacią dziejową po Kulinie jest ban Maciej Ni no sław (około 1232 — 1250); za jego rządów węgrzy przy pomocy papieża przedsiębrali wyprawę orężną przeciw bogoinilom w B-i i biskupstwo bośniackie poddali pod arcybiskupstwo węgierskie w Kölös, a władzę bana znacznie skrę powali. Jednakże podczas najścia tatarów na Węgry, Ninosław odzyskał dawną niezależność i wystąpił juko z oso rżały wróg węgrów; jakkolwiek był

katolikiem, wszakże sprzyjał bogomilom i, tocząo walkę, opierał się na nich, jako na silnym elemencie krajowym. Później, gdy wpływ Węgier na B-ę zwiększył się, banem został Stefan 1 Kotro-inan, krewny króla Władysława węgierskiego; po nim przez krótki czas władał możny ród chorwacki Szubiczów, z których Paweł i syn jego M ład en pisali się banami B-i. Gdy Mładen padł w bitwie z Karolem Robertem węgierskim, banem został syn Stefana I-go, Stefan II (1322—1353), zięć księcia kujawskiego, Kazimierza, ojca Łokietka. Ban ten rozszerzył znacznie granice B-i, zagarnąwszy od serbów, zajętych wówczas wojnami z Bizancyum, cały Chlum: opanował on uścia rzeki Neretwy. Wewnątrz kraju rozszerzał katolicyzm i sprowadził zakon franciszkański. Umarł wkrótce po wydaniu córki swej, Elżbiety, za króla węgierskiego Ludwika I-go (później i króla polskiego). Po jego śmierci został banem najgłośniejszy władzca w dziejach B-i, Stefan Twardko (1353—1391), synowiec Stefana Ii-go po bracie jego Władysła wie. Początek rządów był wogóle niepomyślny, gdyż z jednej strony Ludwik węgierski zagarnął ziemię chlumską aż do uścia Neretwy i zyskał zwierzchnictwo nad Dubrownikiem na mocy traktatu, zawartego w Zadrze (Zara) z Wenecyą w r. 1358, — z drugiej wewnątrz samego kraju wystąpił nieprzyjaciel w osobie brata, Stefana Wilka, który podburzył przeciw niemu szlachtę bośniacką. Gdy atoli wkrótce potem państwo serbskie po śmierci Dusza -na poczęło chylić się do upadku, a Ludwik węgierski, zajęty innemi sprawami, przestał zwracać swą uwagę na B-ę, Twardko postanowił skorzystać z tego, by podnieść swą władzę i rozszerzyć państwo. Jakoż w połączeniu z księciem serbskim,

stępcą Twardka był król Stefan Dabisza(1391 — 1395), który musiał Chorwacyę nadmorską oddać królowi węgierskiemu Zygmuntowi Lukseinbur-czykowi i za uznanie siebie w godności królewskiej przyjął warunek, że po śmieci tron bośniacki przejdzie do Zygmunta. Mimo to, po śmierci Stefana krajem rządziła do r. 1398 wdowa po nim, Helena, a następnie magnaci bośniaccy oddali tron jednemu z potomków Kotromana, niedołężnemu Stefanowi Ostoi (139'J — 1418); za jego rządów Dubrownik oderwał od B-i cały pas ziemi nadmorski, t. zw. „Terre nove“. Gdy jeden z wojewodów, bohaterski Hrwoja, widząc niedołęztwo Ostoi, ogłosił królem B-i Stefana Twardka II, syna Twardka I, w 1404, poczęły się chwile strasznego zamętu w kraju; z czego skorzystał cesarz Zygmunt, wpadł bowiem do B-i i pobił Twardka, ale, napotkawszy opór magnatów, zawarł z nimi pokój i wrócił z niczem. Dopiero wtargnąwszy w r. 1410 powtórnie, połączył się z Hrwoją i despotą serbskim, Stefanem Łazarewiczem, pobił bo-śuiaków, część ziemi oddał despocie Stefanowi, w innych osadził swoich banów i podobno miał się sam koronować na króla B-i. Mimo to, Ostoja, który dotychczas ukrywał się w górach, nie myślał ustąpić z tronu i nie bez powodzenia wojował ze stronnikami Zygmunta. Gdy w r. 1414 wpadli do B-i turcy, z którymi sprzymierzył się Hrwoja, pokłóciwszy się z Zygmuntem, i przeszli przez cały kraj aż do granic Chorwacyi, a w następnym roku pobili mianowanych przez cesarza banów, wpływ Zygmunta ustaje niemal zupełnie i Ostoja spokojnie znowu zasiada na tronie. Po jego śmierci panował do r. 1421 syn jego, Stefan, za którego, również jak i za rządów ojca, rzeczpospolita Dubrownicka oderwała znowu część ziemi, a mianowicie kraik Konawlę. Dopiero po śmierci Stefana koronuje się jako król bośniacki Twardko Il-gi i rządzi krajem z przerwą do r. 1443. Początek panowania tego króla zamącony był we-wnętrznemi rosterkami między wojewodami, z których najmożniejszy po śmierci Hrwoja, Sandał, ostatni z rycerzy Twardka I-go, był niemal samodzielnym władzcą. Ledwie z nim Twardko zdołał zawrzeć pokój, stanął w r. 1431 nowy pretendent do tronu w osobie Radywoja, pobocznego syna Ostoi, którego wspierał i Sandał, i despota serbski, Jerzy Brankowicz; obaj oni wygnali Twardka do Węgier i gdy Jerzy zagarnął sobie Zwornik i kraik Usorę, Sandał wziął resztę ziemi. Gdy w roku 1435 Sandał umarł, rozległe ziemie jego odziedziczył syn, Stefan Wukczyc (1435 —1466), i panował niemal niezależnie. W tym czasie turcy, którzy stale jątrzyli wojewodów bośniackich między sobą, by z tych zamieszek odnosić dla siebie korzyści, zdobyli w r. 1436 kilka zamków, a między niemi i Werchbosuę (dziś Sarajewo) i zdołali przez dłuższy czas utrzymać je w swych ręku.

Łazarzem, uderzył na możnego żupana serbskiego,

Mikołaja Altomanowicza, i, zwyciężywszy go, podzielił się ze swym sojusznikiem jego ziemią nad rzeką Dryną, poczem ukoronował się w roku 1377 na króla serbskiego, nie doznawszy żadnych przeszkód ze strony Ludwika, który w tym czasie wciągnięty był do wojny między Genuą i Wenecyą. Po śmierci tego króla (1382) skorzystał z walki stronnictw w Węgrzech (stronnictwa neapolitańskiego i stronnictwa córek Ludwika), stając po stronie partyi neapolitańskiej, przyczem zagarnął ziemie nadmorskie od Neretwy do Zadru, a wkrótce potem kilka wysp dalmackich i większych miast (Spljet, Trogir, Szybenik), dostało się w jego ręce; skutkiem tego Twardko począł się pisać „królem Serbii, Bośni, Dalmacyi i Chorwacyi nadmorskiej“.

Księcia Łazarza wśpierał wprawdzie w wojnie z tur-kami, ale, będąc zajęty sprawami w Dalmacyi, nie mógł dać mu pomocy w bitwie kosowskiej. Po śmierci Twardka B. rozpadła się na części, w których niemal niezależnie rządzili wojewodowie zmarłego króla; więc następcy jego z dynastyi Kotro-mana musieli się zadawalniać nieznaczną cząstką państwa w porzeczu rzeki Bosny, odpierając z je- Wygnany Twardko wrócił wprawdzie do kraju, dnej strony turków, stopniowo zagarniających zie- ale jako hołdownik turecki, a gdy w r. 1440 upa-mię i uprowadzających ludność do niewoli, a z dru- dła despocya serbska, położenie jego stało się tak giej walcząc z węgrami, usiłującymi przywrócić krytycznem, że zmuszony był zapewnić sobie w ra-utracone zwierzchnictwo nad B-ą. Pierwszym na- zie potrzeby bespieczne schronienie w Wenecyi,

której nawet oddawał całe swe królestwo. Po śmierci jego na tronie zasiadł Stefan Tomasz (1442—1-161), poboczny syn Ostoi, brat Rady woja. Ten wyrzekł się zaraz po wstąpieniu na tron błędów patareńskich, których trzymali się przodkowie jego, i połączył się z kościołem rzymskim. Niemal całe panowanie tego króla upływa na ciągłych zatargach z serbami o Srebrnicę, która kolejno stawała się łupem to jednej, to drugiej strony. W walce tej sojusznikiem serbskiego despoty Jerzego był potężny sąsiad Stefana, syn Sandała, Stefan Wukczyc, który od r. 1448 pisze się „her-cegiem“, stąd obszerne ziemie jego otrzymały istniejącą dotychczas nazwę Hercegowiny. Her-ceg Stefan, chcąc odzyskać utraconą za syna Ostoi, Stefana, Konawlę, rospoczął wojnę z rzecząpospo-litą Dubrownicką, a pobiwszy jej wojska, kraj cały strasznie spustoszył, przyczem patarenowie wszędzie burzyli kościoły katolickie. Jednakże wkrótce stronę dubrownicką wzięli król bośniacki i despota serbski; zamierzali oni dać sułtanowi tureckiemu 200,000 dukatów, żeby za jego przyzwoleniem zająć posiadłości hercega i podzielić je między sobą. Wreszcie w r. 1452 przeciw hercegowi powstał własny syn jego, Władysław, i połączywszy się z królem bośniackim, stanął z silnem wojskiem na Neretwie; ocalenie swe Stefan Wukczyc zawdzięcza wojsku tureckiemu, które na pomoc mu przybyło, skutkiem czego przeciwnicy musieli zgodzić się na zawarcie pokoju w r. 1453. Po śmierci despoty Jerzego chciał król Stefan Tomasz zespolić resztki Serbii z B-ą: w tym celu mianował (acz nie bez oporu ze strony serbów) despotą syna swego, Stefana, ożenionego z Heleną, wnuczką Jerzego Branko wieża, i osadził go w roku 1459 w Smederewie. Jednakże sułtan Mahomet II, mając zamiar ostatecznie zdobyć tak Serbię, jak B-ę, zajął Smederewo, z którego ledwie zdołał uciec despota; gdy turcy wkroczyli do B-i i do Hercegowiny, wówczas obaj Stefanowie, król i herceg, zwrócili oczy swe na Wenecyę, w niej upatrując przytułek w razie ostatecznym. Wkrótce potem król Stefan umarł, a na tron wstąpił syn jego, ostatni król bośniacki, Stefan Tomaszewicz (1461—1463). Nowy król, dzięki pośrednictwu papieża Piusa Ii-go, połączył się przeciw turkom z królem węgierskim, Maciejem, dotychczasowym nieprzyjacielem swoim, i odmówił im zwykłej daniny. Wówczas sułtan Mahomet II użył podstępu, a mianowicie; zawarłszy z królem Stefanem 15-le-tnie przymierze, natychmiast zgromadził wojsko i wpadł niespodziewanie do B-i, wcale nieprzygotowanej do obrony. Król chciał uciec do Chorwacyi, ale, goniony przez nieprzyjaciół, zamknął się w małej twierdzy Kij ucz nad Saną; wszakże, po czterodniowej obronie ze stryjem Radywojem. musiał się poddać, przyciśnięty głodem. Na żądanie Mahometa wydał rozkaz do wojewodów swoich, aby poddali turkom wszystkie zamki bośniackie (około 70), poczem razem z Radywojem został ścięty z rozkazu sułtana. Następnie turcy uderzyli na hercega Stefana, który jednakże zdołał się tym razem oprzeć nawale. Wzięci do niewoli wojewodowie bośniaccy byli skazani na śmierć; głośne nazwiska ich nikną od tej pory. Król węgierski, Maciej Korwin, który dotychczas był bezczynnym, czekając turków w obozie pod Petro-warażdynem, teraz dopiero na jesień wkroczył do B-i i zdobył Jajcę, rezydencyę ostatniego króla bośniackiego; wprawdzie Mahomet II osobiście w r. następnym (1464) obiegł to miasto, ale został odparty przez załogę węgierską pod Emerykiem Za-polyą; poczem Maciej mianował tytularnym królem bośniackim swego rządzcę w B-i północnej, Mikołaja Ujlakyego. W r. 1465 turcy opanowali ziemie hercega, który wkrótce potem umarł (1466) w Nowym Grodzie (Castelnuovo), założonym przez Twardka I-go; zamek ten i ziemie około uścia Ne-retwy zdołali utrzymać jeszcze do r. 1482 synowie Stefana, „hercego wieże“ Włatko i Władysław, przeważnie dzięki pomocy węgierskiej; później znaleźli schronienie u wenecyan i węgrów; trzeci syn, Stefan, przyjął islam i odznaczył się w służbie tureckiej pod imieniem Achmeda Hercegowicza. Turcy, opanowawszy B-ę, urządzili własną admi-uistracyę w tym kraju. Zamki stare rujnowały się, a natomiast powstawały nowe: Mostar, Sarajewo, lub Bosna-Seraj (dawniej Werchbosna) i inne. Od r. 1471 corocznie prawie turcy czynili najazdy na sąsiednie ziemie Chorwacyi, dochodząc do Krainy i Karyntyi. Na początku panowania Sulejmana Ii-go dostały się do rąk tureckich pograniczne zamki B-i, zostające w rękach węgierskich: Srebrnik, Teszań, Knin chorwacki; tylko gród Jajca pozostawał w posiadaniu węgrów do r. 1528. W końcu XVII w. zwycięstwa nad turkami Ludwika badeńskiego i Eugeniusza sabaudzkiego, który zdobył i spalił Sarajewo w r. 1697, zachwiały mocno panowaniem tureckiem w B-i, jednakże traktat karło wieki, oddając cesarzowi Leopoldowi Sławonię, B-ę pozostawił w mocy sułtana; natomiast Wenecya, otrzymawszy na mocy tegoż traktatu nadmorskie miasta bośniackie, odcięła zupełnie Turcyę od Adryatyku od strony B-i. Później, skutkiem zwycięstw wojsk cesarskich, pokój w Pożarewcu (Passarowitz) r. 1718 odjął turkom pas ziemi wzdłuż rz. Sawy od Beliny do Uui, a jednocześnie Wenecya otrzymała miasto dalmackie Imoszki. Podczas wojny z lat 1737—39 B. przez zajęcie Niszu, Nowego Bazaru i Sienicy została odciętą od Turcyi; jednakże książę Hildburghausen, chcąc zdobyć Banialukę, poniósł porażkę od Ali-baszy, a pokojem białogrodzkim utracono i ów nabyty w r. 1718 pas ziemi nad Sawą. Gdy śmierć Józefa Ii-go w 1790 r. zniweczyła plan podbojów na półwy śpię bałkańskim, a następca jego, Leopold II, utrzymawszy pokojem w Swistowie tylko twierdze Cetynię i Dreżnik, zwrócił uwagę swą w inną stronę Europy, wówczas Serbowie postanowili, nie oglądając się na niego, własnemi siłami odzyskać niepodległość, przyczem zwrócono oczy na B-ę. Jerzy Czarny w r. 1809 ruszył do tego kraju, dotarł do Sienicy, obiegł Prepole i spalił Nowy Bazar, mając zamiar połączyć się z rządzcą Czarno-górza, Piotrem I Nieguszem; jednakże niepowodzenia serbów na granicy bułgarskiej zmusiły go do

powrotu. Od tej pory przez lat 15 panuje w B-i zupełna cisza, przerywana tylko jękami ludu, nad którym znęcała się sturczona szlachta bośniacka.

salii, a jego miejsce zajął Mechmed Reszyd basza, nieubłagany prześladowca chrześcian. Rządzący krajem od r. 1860 do 68, Osman basza, usiłował ograniczyć władzę bejów i spahów, ale przy całej dobrej woli nie zdołał zapobiedz rozmaitym nadużyciom z ich strony, jakich się dopuszczali względem ludności chrześciańskiej. Sewer basza wprawdzie 18 października r. 1875, pod naciskiem obcych mocarstw, ogłosił tanzimat, którym Turcya obowiązywała się do 1 marca 1876 r. na wszystkich urzędach w B-i osadzić nowych naczelników, znieść

bodę wyznania i równouprawnienie języków w sądownictwie i t. d.; jednakże tylekroć zawiedziona ludność już tyra obietnicom nie uwierzyła; a gdy w r. 1875 poczęła się rewolucya w Hercegowinie, powstał i lud bośniacki; Michał Lubibraticz, Łazarz Soczyc, Peko Pawłowicz, Bohdan Zimowicz etc., dość pomyślnie toczyli wojnę podjazdową i po-bijali w drobniejszych utarczkach pomniejsze oddziały wojsk tureckich; jednakże spokojni obywatele zmuszeni byli przed gwałtami turków emigrować do Czarnogórza, Serbii, lub Austryi; a gdy wreszcie liczba tych emigrantów wzrosła do 300,000 osób, rządy austryacki, niemiecki i russki wystąpiły w obronie B-i, żądając od Turcyi w nocie, wystosowanej przez hr. Andrassego w r. 187*>, radykalnych reform w uciemiężanych prowincyach. Ponieważ Porta na tę notę dała odpowiedź odmowną i jednocześnie stanowczo odrzuciła żądanie księcia serbskiego, Milana, oraz czarnogórskiego, Mikołaja, pragnących B-ę przyłączyć do Serbii, a Hercegowinę do Czarnogórza, wybuchła 1 lipca 1876 r. wojna, podczas której w B-i działał tylko generał serbski Ranko Alimpicz z 12,000 żołnierza • w okolicy Zwornika, sam zaś lud bośniacki brał w tej wojnie udział bardzo nieznaczny. Pokój w San-Stefano, kończący tę wojnę, orzekł, by o wszelkich reformach w B-i, które należy przeprowadzić, stanowiły: Austrya, Turcya i Rossy a; ponieważ artykułu tego Austrya uznać nie chciała, przeto kongres berliński r. 1878 artykułem 25-yra przyznał jej okupacyę B-i i Hercegowiny, z wyjątkiem sandżaku Nowobazarskiego, pozostającego nadal pod zwierzchnictwem Turcyi; przyznano przy-tem Austryi prawo utrzymywania w tym okręgu załóg wojskowych po miastach, przy drogach wojennych i handlowych. Wiedząc z góry, że kongres przyzna jej okupacyę tych ziem, Austrya wysłała do nich 13-ty korpus wojska pod generałem Filipowiczem i 18-ą dywizyę pieszą pod wice-mar-szałkiem Jowanowiczem w ostatnich dniach lipca. Fanatyczni muzułmanie wrogo przyjęli austryaków i wywołali rewolucyę wśród ludności miejscowej, z którą połączyło się pozostałe tu jeszcze wojsko tureckie (27 chorągwi i 8 bateryj). Walka trwała blizko trzy miesiące i dopiero w końcu paź-

Wogóle islam nigdzie na yółwyśpie nie zapuścił tak głęboko korzeni, jak w B*i i Hercegowinie: nigdzie też lud (rajowie) nie był tak, jak tu, zubożony przez nieustanne zdzierstwa bejów, spahów i większych właścicieli ziemskich. Muzułmanie bośniaccy podobni byli do baronów średniowiecznych, i stojąc z jednej strony mocno przy islamie, z drugiej gotowi byli wszelkiemi siłami stawić opór jakiej kol wiekbądź reformie, dążącej do ograniczenia rekwizycye wojskowe i dziesięciny, zapewnić swoich samowoli. Właśnie gdy w r. 1826 sułtan Machmud Il-gi, zniósłszy janczarów, dążył do przeprowadzenia rozmaitych reform polityczno-administracyjnych i finansowych, w B-i wybuchło powstanie pod Ali-baszą, który wygnał Hadżi-Mustafę, mającego przeprowadzić te reformy; wprawdzie w r.

1827 rewolucya była stłumioną przez Abdurrah-mana, który podstępem kazał pomordować dowódz-ców janczarskich; ale w r. 1831 powstańcy znów podnieśli broń, mając na czele kapitana Husejna (z przydomkiem „Smoka bośniackiego“), który zamierzał nawet iść wprost na Konstantynopol; zwycięstwo atoli wielkiego wezyra, Reszyda-baszy, nad baszą Skutari i następnie wkroczenie 60,000 wojsk pod Kara Machmudem, położyło koniec powstaniu.

Od tej pory zaburzenia w B-i powtarzały się dość często, a niemal każdy wezyr w 1. 1832—51 zmuszony był walczyć z powstańcami, którzy żadną miarą nie chcieli się zgodzić na zmianę dotychczasowego stanu rzeczy. W r. 1839 ogłoszony był hattiszeryf gulhański, który zapewniał nietykalność osoby i własności, określał rozkład podatków, umożliwiał chrześcianom przystęp do urzędów, a nawet do wyższych rang wojskowych i t. d.; jednakże ustawy te nigdy nie weszły w wykonanie, co znowu w 1. 1840 i 46 wywołało rewolucyę, stłumioną zwycięstwami armii tureckiej nad rz. Wi-tezią i Dobryniem. W r. 1850 postanowiła Porta raz położyć kres nieustannym zamieszkom w B-i i w tym celu wysłała do Sarajewa najlepszego wodza swego, Omera baszę, który począł zaraz wprowadzać reformy. Wówczas wybuchło dobrze zorganizowane powstanie, niewątpliwie najgroźniejsze ze wszystkich dotychczasowych; naraz powstała B„ Hercegowina i ziemie nad Sawą (Posawina), jednakże krwawe zwycięstwa Omera i jego wodzów pod Wrandukiem, Stoborzem, na wzgórzach Wujezaku, a nareszcie zdobycie Krupy i Bihczy, stłumiły ostatecznie w r. 1851 i tę powszechną rewolucyę. W ślad za tem Omer, oskarżony w Konstantynopolu o zamiar wydania B-i anstrya-kom, lub utworzenia z niej niezależnego od Turcyi państwa dla siebie, musiał opuścić swe stanowisko, a na jego miejsce mianowany był w r. 1852 Chair-ud-din basza; po nim w r. 1853 Churszyd Mechmed basza, człowiek rozumny i uczciwy,    któ-    dziernika udało się ostatecznie kraj uspokoić. Stra-

ry odznaczał się wielką sprawiedliwością i    bez-    ty w armii    austryackiej wynosiły z górą 7,000

stronnością w stosunku chrześcian do muzułmanów, żołnierza, zabitego na placu, lub zmarłego z ran Po zawarciu pokoju paryskiego w r. 1856 żarnie- [ w szpitalach. Wprowadzenie ogólnej powinności woj-rzył on przeprowadzić w kraju obiecane reformy,    !    skowej w r.    1881 dla ziem okupowanych wywo-

jednakże w r. następnym przeniesiony był do    Tes-    ¹    łało również    ogromne wśród ludności niezadowole-nie, które w Hercegowinie i B-i południowej przeszło w otwarty rokosz. Dla poskromienia Austrya musiała wysłać cztery dywizye wojska pod generałem Jowanowiczem, który ostatecznie zdołał spokój przywrócić.—Iireczek: „Obchodni cesty Srbska a B-ny ve stredovéku” (Drogi handlowe Serbii

Ryszardowi, księciu Burgundyi, a bratu B-a, prowadzić dalej oblężenie. Miasto poddało się w grudniu 882 r. ; Ermengarda z córką wywiezione zostały do Autun ; B. przecie odzyskał wkrótce część swoich posiadłości, a pobiwszy Bernarda, hrabiego Owernii, którego Karol Otyły wysłał był przeciwko niemu, wrócił do Vienne na ostatnie chwile życia swego. Zwłoki jego pochowano w kościele św. Maurycego.—Dom Plancher „Histoire de Bourgogne“ t. I. str. 463. Dom Vaissette „Histoire de Languedoc“ wyd. 1733 r.; M. Prou w „Gr. Enc.

1    B-i w wiekach średnich, Praga, 1879); Hilfer-ding: „Bocma, Fepn;eroBHHa u CTapaa Cepóia”

(Petersburg, 1859); Prószyński: „Bośnia i Hercegowina” (Warszawa, 1882); Kl aie z: „Geschichte Bosniens“ (Lipsk, 1885); tegoż: „Zemljopis Bosne“

Boson, Było dwóch hrabiów Prowancyi tego imienia: B. I, który miał być bratem króla Raula, czy też synowcem króla B-a, otrzymał hrabstwo Prowancyi r. 926 od Hugona króla włoskiego, z którego siostrzenicą, Bertą, ożenił się około r. 948. Po nim otrzymał hrabstwo od Konrada Spokojnego, króla Arelatu (Arles),—B. II (* 968) ten zostawił dwóch synów, z których jeden, Wilhelm

(Geografia B-i, Zagrzeb, 1878); Roskiewicz: „Stu- fr. Lamirault’a“. dien über Bosnien und die Hercegowina“ (Lipsk,

1868); Hörnes: „Dinarische Wanderungen, kultur und Landschaftsbilder aus Bosnien“ (Wieden, 1886),

Vicomte de Cairo de Saint-Aymour: „Les pays sudslaves de l’Autriche-Hongrie“ (Paryż, 1888,

Boson. Imię kilku hrabiów Marchii limuzyjskiej, z X—XII wieku.—B. I zwany Starym, najdawniejszy hrabia Marchii, wspominany w dyplomatach, żył w X wieku. Kronika z Saint-Maixent mianuje go synem Sulpicyusza, a wnukiem Geoffroy’a. Założył on r. 944 opactwo w Dorat i wybudował zamek w Belloc; przez żonę, Emmę, otrzymał w spadku hrabstwo Périgord. Około r. 960 próbował zdobyć zamek Brosse, należący do wicehrabiego z Limoges, ale został pobity. Z synów B-a Heliasz objął hrabstwo Périgord, Aldebert i Boson Marchię, a Marcin został biskupem w Perigueux.—B. II odziedziczył po bracie Aldebercie, około r. 995, hrabstwa Marchii i Périgord; założył r. 998 opactwo w Moutier d’Ahun i w tymże samym czasie wytrzymał zwycięsko oblężenie w zamku Belloc, na który uderzyły skoalizowane wojska króla Roberta i księcia Akwitanii, Wilhelma V. Umarł około r. 1006 otruty przez żonę; syn jego, Heliasz, objął hrabstwo Périgord, a synowiec Bernard hrabstwo Marchii.—B. III syn Aldeberta II, nastąpił po ojcu r. 1088. Wymieniony jest kilkakrotnie w dyplomatach, już nie za życia ojca. Został zabity r. 1091 przy oblężeniu zamku Genęay; jako następcę wyznaczył wuja swojego, O dona.—B. IV syn Adalmo-disa, był hrabią Marchii na początku XII wieku, wraz z braćmi Odonem i Aldebertem. — B. V, opuszczony w dziele p. t. ,,1’Art de vérifier les dates“ syn Aldeberta III, wymieniony jest w kilku dyplomatach z połowy XII wieku wraz z ojcem i bratem Aldebertem IV. Z tym ostatnim rządził hrabstwem wspólnie, ale umarł pierwszy. R. 1150 zdobył zamek Laurière i wzmocnił jego fortyfikacye.—Ant. Thomes. w Gr. „Enc. fr. Lamirault’a“.    r-

Bosowic, Bozowicz, Bożowicz, miasteczko w węgierskim komitacie Krassó-Sziireny, w równej odległości od granic Serbii i Rumunii, nad rzeką Nerą, pośród górzystej okolicy, ma dwa kościoły, sąd powiatowy i 3,600 m-ców, którzy zajmują się handlem i drobnym przemysłem.    ADd- s-

Bosquet Piotr Franciszek Józef (* 1810

N.

2    wyd.; przekład w jęz. polskim z wydania I-go wyszedł w 1884 r.); „Die Okkupation Bosniens und der Herzegowina im J. 1878“ (urzędowe sprawozdanie generalnego sztabu austryackiego z roku I, po nim nastąpił. 1879 — 80); Strauss: „Historischgeographischethnographische Schilderung von Bosnien" (Wiedeń, 1884, 2 t). Prócz tego liczne artykuły w rozmaitych czasopismach, zwłaszcza chorwackich, jak np. prace Kaznaczicza, Lubicza, Raczkiego i innych.

Bosok, Bozok, Bozuk, nazwa sandżaku w wi-lajecie Angory, w Azyi mniejszej, zroszonego przez prawe dorzecze Kizil lrmaku, dosyć urodzajnego, mającego dobre pastwiska i do 100,000 m-ców.

Stolica Józgad, od której i sandżak bierze niekie-

dy swe nazwisko.

Aod. S.

Boson (f w Vienne, 11 stycznia 887) król Prowancyi; był synem Buvin’a lub Beuves’a, hrabiego Ardennów. Siostra jego, Rychilda, zaślubiła r. 870 Karola Łysego, który nadał B-owi jedno opactwo (św. Maurycego w Valais), a w rok potem zamianował go namiestnikiem w odziedziczonej po Lotaryuszu krainie w dolinie Rodanu; dalej (872)

B. otrzymał od Ludwika, króla Akwitanii, tytuł podkomorzego, mistrza pałacowego, oraz benefieya Gerarda, hrabiego Bourges; r. 876 Karol Łysy obdarzył go wielkorządztwem Włoch i tytułem książęcym; wówczas-to B. ożenił się z Ermengardą, córką cesarza Ludwika, a r. 878 zaręczył córkę swoją, z Karlomanein, synem Ludwika Zajękliwego, który, umierając (879), powierzył mu opiekę nad starszym swoim synem, Ludwikiem. Korzystając z tnałole-tności obu książąt i uległszy namowom żony, B. wezwał do Mantaille biskupów Prowancyi; tu groźbą i obietnicami zmusił ich do ukoronowania go królem Prowancyi (15 października 879). Królowie francuscy, Ludwik i Karloman, wezwali na pomoc Karola Otyłego, króla niemieckiego, i w m. lipcu 880 r. wtargnęli do Burgundyi. B. uciekł, zostawiając załogę i żonę Ermengardę w Vienne. Oblężenie trwało dwa lata. Po paru miesiącach Karol Otyły cofnął się, podążając do Rzymu po koronę cesarską, Ludwik zaś musiał śpieszyć na północ Francyi przeciwko normandom. Po jego śmierci (882) i Karloman odjechał z pod murów

Vienne, by objąć dziedzictwo po bracie, poleciwszy —f 1861 r.), marszałek francuski. Od 1834 przez

*Æ MW m

»Ms JL

■f|| ■

Fig. 90. Bosscha .Jan .

H.

S K.

A. X J.

Vf. G.

19 lat służył w Algierze i zyskał sobie wielką popularność w wojsku. Odznaczył się przy zdobyciu Sidi-Lakhdar i Oued-Malach (1841), oraz w 1848 roku podczas wyprawy w Kabylii, gdzie był ciężko ranny. W 1854 r. wykazał swe niepospolite zdolności, najpierw w bitwie nad Almą, gdzie się głównie przyczynił do zwycięstwa; jemu zawdzięczają anglicy swe ocalenie pod Iukermanem, następnie (1855) zdobył szturmem „Zielony Kurhan“, dowodził prawem skrzydłem armii podczas zdobycia Mała-chowa, gdzie znowu ciężką odniósł ranę. W 1856 r. mianowany senatorem, marszałkiem Francyi, otrzymał wielki krzyż legii honorowej, a nadto ordery: „Łaźni“ i Medjidié.

Bossange, rodzina księgarzy francuskich: 1) B. Marcin (* 1766 — f 1865), założył 1785 roku w Paryżu handel księgarski wywozowy, z filiami w Londynie, Montrealu, Meksyku, Rio de Janeiro, Madrycie, Neapolu i w Lipsku, gdzie wydawał „Pfennig-Magazin“, który później przeszedł na własność Brockhaust.—2) B. Hektor, syn poprzedniego (* 1795 — f 1860), prowadził przedsiębiorstwo księgarskie od r. 1837 i pozakładał filie w Ameryce północnej i w Odessie; napisał broszurę p. t. „Opinion nouvelle sur la propriété littéraire“ (Paryż, 1836).—3) B. Adolf brat poprzedniego, (* 1799 — f 1862), autor dzieł: „Notice sur la vie et les écrits de Volney“ (1821); „Des crimes et de peines capitales“ (1831); dramatów „Clotilde“ ( 1832 ) i „La famille de Lusigny“ (1832 roku), jako też wielu artykułów w „Gasette de France“.—4) B. Gustaw, syn poprzedniego, prowadził handel księgarski aż do r. 1884, w którym go zwinął.

Bosscha Jan, fizyk współczesny (* 1831 w Breda, w Holandyi). Kształcił się w Leydzie, w roku 1860 został nauczycielem fizyki w akademii wojennej w Breda, w r. 1863 inspektorem szkół w kilku prowincyach holenderskich, w r. 1872 nauczycielem szkoły politechnicznej wi Delft, a w r. 1878

nik mechaniczny ciepła; siłę elektrowzbudzającą, ogniwa Daniella i innych; pracował dalej nad po-laryzacyą galwaniczną, nad teoryą elektrolizy i in. Rozprawy te, ogłaszane pierwotnie w języku holenderskim, zamieszczooe są też w „Annałach“ Pog-gondorffa.

Bosschaerts albo Bossaert Tomasz, malarz flamandzki (* 1613 w Berg-op-Zoom—f 1656 w Antwerpii). Uczeń Gerarda Zeyhersa, podróżował po Włoszech. Dyrektorem Akademii Antwerpskiej został 1649. Arcydziełem jego jest „Małżeństwo mi styczne św. Katarzyny“, w muzeum berlińs.

Bosse Abraham, mledziorytnik, malarz i literat francuski (* 1611 w Tours—f 1678). Początkowo był profesorem perspektywy w szkole rysunkowej, a później krótko wykładał w akademii sztuk pięknych w Brukseili. Był uczniem Desarques’a, a zarazem gorliwym obrońcą jego poglądów na perspektywę. Przekonania swoje dotyczące sztuki wypowiadał ostro i stanowczo, skutkiem też tego ściągnął na siebie niechęć ogólną, doszło nawet w końcu do tego, iź musiał ustąpić z akademii sztuk pięknych. Ryciny jego odznaczają się niesłychanie pięknem i artystycznem wykończeniem. Obrazów zostawił niewiele—są one rzadkością obecuie; za najlepsze uważają: „Les femmes folles“. Napisał kilka rozpraw, z których następujące odznaczają się pewną wartością: „La pratique du trait à preuves de M. Desarques pour la coupe de pierres en l'architecture“ (Paryż 1643), „Leçons de geometrie et de perspective sur les tableaux et surfaces irrégulières“. Kilka nawet wydań i tłómaczenia na język niemiecki doczekał się jego: „Traité des manières de graver en taille douce sur l’airain par l’eau forte et les vernis durs et mois.

Bosse Rudolf Heuryk Bernard, pisarz i mąż stanu niemiecki (* 1777 w Brunświku — f 1855 tamże). Był najpierw w służbie króla westfalskiego; po upadku Napoleona, potrafił zyskać sobie względy księcia Karola II brunświckiego, i zamianowany przez niego radcą stanu, na stanowisku tern zniesławił się pobłażaniem wybrykom tego despoty i rozpustnika. Po rewolucyi r. 1830, która pozbawiła władzy Karola, i jego też znaczenie upadło. Był on autorem dzieł następujących: „Grundzüge des Finanzwesens im röm. Staate“ (Brun-świk, 1805); „Uebersicht der franz. Staatswirtschaft“ (tamże, 1806, 2 tomy); „Darstellung der Staatswirtschaftlichen Zustandes d. deutschen Bundesstaa-

ten“ (t., 1820); „Geschichte Frankreichs, besonders der dortigen Geistesentwickelung“ (Lip3k, 1820); „Das Familienwesen oder Forschungen über seine Natur, Geschichte und Rechtsverhältnisse“ (Stutgart, 1835).

Bosseau lub Boyseau Piotr, markiz de Chateaufort (* 1668—f 1741), generał hiszpański, rodem francuz, wstąpił do wojska hiszpańskiego, jako prosty żołnierz. Odznaczył się głównie podczas wojny o sukcesyę hiszpańską pod Ramillies (1706), Oudenarde (1708) i Malplaquet (1709). W 1714 r. dyrektorem tej szkoły. Badania jego tyczą się ró- zmusił do kapitulacyi Barcelonę, brał udział w Wyżnych działów fizyki;—oznaczał mianowicie szybkość prawach na Majorkę, do Sardynii (1717) i Sycylii głosu, spółczynnik rozszerzalności rtęci; równoważ- ! (1718—19). Walczył nadzwyczaj pomyślnie w Afry-

1734 r. został generał-kapitanem

jon, później w liceum nawarskiem w Paryżu, gdzie, sposobiąc się do zawodu kapłańskiego, oddawał się przedewszystkiem studyom teologicznym (św. Augustyna i Tomasza z Aquino) oraz filozoficznym (Kar-tezyusza). Już wtedy dał się poznać ze swego talentu krasomówczego, wygłaszając na żądanie w niektórych salonach literackich improwizowane kazania i mowy. Po ostatecznem wyświęceniu na księdza, otrzymał w Sorbonie stopień doktora teologii (1652) i został kanonikiem w Metz; ale już w r. 1659, dzięki zabiegom swoich paryskich wielbicieli i poparciu królowej-matki (Anny Austryackiej), został przeniesiony do stolicy. Tu wprędce zwrócił na siebie uwagę swojemi kazaniami, a w r. 1662 rozpoczął głosić słowo Boże wobec Ludwika XIV; ale pomimo niepospolitego talentu, B. nie stał się ulubionym kaznodzieją, ani króla, ani dworu. W roku 1669 otrzymał katedrę biskupią w Condom; gdy jednak wkrótce potem został wychowawcą delfina, zrzekł się (1671) dostojeństwa kościelnego i do r. 1679 gorliwie, lubo niezbyt trafnie i bez pomyśl-

ce 1720—21,

Starej Kastylii.

Bossi Hieronim, teatyn, włoch. Przybył do Lwowa w czerwcu r. 1671, zajmował się działem gospodarczym kollegium teatyńskiego, mianowicie budową gmachu dla alumnów. Po wyjeżdzie (w październiku 1671) ze Lwowa prefekta misyi, ks. Aloi-zego Maryi Pidou, B. z Lobellem objął ster misyi. Wogóle B. wielkie położył zasługi około ugruntowania unii kościoła ormiańskiego z rzymskim (Pa-wiński „Dzieje zjednoczenia ormian polskich z ko-

w. s.

H.

ściołem rzymskim“).

cielskie. Dla użytku swojego wychowanka opracował „Traité de la connaisance de Dieu et de soi-même“ (druków, dopiero w 1722), „La politique tirée de l’Écriture sainte“ (Paryż, 1709) i „Discours sur l’histoire universelle“ (Paryż, 1681; wyd. 3-cie poprawione, 1701); dwa ostatnie dzieła ważne są szczególniej z tego względu, że wyrażają polityczne i historyozoficzne poglądy autora (ob. niżej). W r. 1681 B. otrzymał od króla biskupstwo w Meaux i został jednym z najczynniejszych członków synodu, który zwołał Ludwik XIV dla rozstrzygnięcia sporu z Inocentym XI o swobody kościoła gallikań-skiego. Usłużny B., gorliwie przemawiał w duchu wymagań królewskich i uchodzi za redaktora t. z. czterech artykułów, które zostały wreszcie przez synod przyjęte (1682). Później, gdy posypały się zarzuty na zbytnią powolność synodu i jego własną służalczość, B. widział się zmuszonym do odpierania ich w „Defensio declarationis, quam de potes-täte ecclesiae sanxit clerus gallicus anno 1682“ (2 tomy, Luksemburg, 1730). Zajmując katedrę biskupią w Meaux, B. rzadko ukazywał się na dworze: pochłaniały mu czas obowiązki pasterskie, zabiegi około nawracania protestantów i różnorodne prace teologiczno-polemiczne. Prozelityzm religijny stanowił zawsze ulubione pole działalności teologicznej B-a. To też najwięcej prac swoich poświęcił zwalczaniu protestantów; ważniejsze z nich są: „Réfutation du catéchisme de Paulr Ferri“ (1655), l „Exposition de la doctrine de l’Église catholique sur les matières de controverse“ (1671), „Traité de la communion sur les deux espèces“ (1682)-i „Histoire des variations des églises protestantes“ (2 t., Paryż, 1688) prócz wielu innych pomniejszych. Działalność ta nawet nie pozostała bez pewnych skutków; nawrócenie się do katolicyzmu margrabiego Dangenau i jego brata, marszałka Turenniusza, miało być jego zasługą. W nadziei pojednania protestantów z kościołem katolickim. B. w r. 1690

Bossi Karol Aureli (* 1758 w Turynie — f 1823 w Paryżu), poeta i dyplomata włoski. Jeździł w misyi dyplomatycznej od króla sardyńskiego do Berlina (1792) i do Petersburga (1796). Po ustąpieniu Piemontu rzeczypospolitej francuskiej był w tej prowincyi członkiem rządu prowizorycznego, a po jej wcieleniu do Francyi prefektem departamentu Ain, później departamentu La Manche. Po upadku Napoleona zmuszony był usunąć się do życia prywatnego. Pisał poezye, w których z zapa- j nych rezultatów, spełniał swoje obowiązki nauczyłem podnosił znaczenie współczesnych prądów liberalnych — „Le riforme di Giuseppe II“, „Indepen-denza Americana“, „Oromasia“ (poemat poświęcony rewolucyi francuskiej) i t. d. Zbiór jego poezyj wyszedł w Paryżu (3 tomy, 1799 — 1801) i Londynie (1816). Z podniety B-ego, na wstawienie się Anglii i Prus, Sardynia przyznała sekcie waldensów prawa obywatelskie.

Sossi Luigi (* 1758 w Medyolanie — f 1835 tamże), archeolog i historyk włoski, wielostronnie wykształcony, za Napoleona (od r. 1803) prefekt archiwów królestwa włoskiego, zasłużył się zbieraniem zabytków archeologicznych i źródeł dziejowych.

Opracował między innemi: „Storia d’ltalia antica e moderna“ (19 tom., Medyol., 1819—23) i „Storia della Spagna antica e moderna“ (8 tom., t.,

1721—22); pisał też dzieła estetyczne, lingwistyczne i przyrodnicze.

Bossi Józef, malarz, a zarazem pisarz włoski (* w 1776 w Busto Arsiccio—f w 1816 w Medyolanie). Był prezesem Akademii sztuk pięknych w Medyolanie, a następnie założył własną szkołę malarstwa. Był to mąż bardzo uczony; mając poleconem przez marszałka Eugeniusza Beauharnais skopiowanie „Wieczerzy Pańskiej“ Leonarda da Vinci, wywiązał się z tego polecenia nadzwyczaj chwalebnie, pisząc prócz tego o genialnym tworze wielkiego mistrza dzieło: „II cenacolo di Leonardo da Vinci“

(Medyolan, 1820). Książka ta, o głębokim poglądzie, jest do dziś dnia szacownem dziełem literatury estetycznej. Następnie napisał „Epistolae a G. Za-noja“; „Delie opinioni di Leonardo intorno alla simę -tria di corpi umani“; „Del tipo, dell’arte della pittura“.

Muzeum Brerskie i bibliotekę Ambrozyańską wzbogacił cennemi zbiorami. Był także współpracownikiem wydawnictwa Vasarego: „Vitedepiu eccel: ar-

chitetti, pittori e scultori“.

W. G.

Bossuet Jakób Benign (* 27 września 1627 w Dijon—f 13 kwietnia w Wersalu), teolog, polityk, historyozof i głośny kaznodzieja francuski, { zawiązał piśmienną konferencyę z Ferrim, Bour-kształcił się naprzód w kolegium jezuickiem w Di- dieu, Molanusem i Leibnitzem — ale bez pomyśl-

Si

mm

?..

F ? i

& o.

nych rezultatów. Surowy rygorzysta, chociaż giętki wobec króla, potępiał zwolenników kwietyzmu Michała de Molinos i z tego powodu uwikłał się w polemikę z Fenelonem, którego z wielką szorstkością napastował; przeprowadził nawet w Rzymie (1699) potępienie jego dzieła „Les maximes des saints“.— Wybitne stanowisko w literaturze francuskiej zajął B. jako mistrz prozy, a szczególniej kaznodziejskiej. W swoich kazaniach — „Sermons“ (nowsze wydania: 3 tomy, Tours, 1884; 2 tomy, Paryż, 1886) i mowach pogrzebowych — „Oraisons funèbres“ (wydał ostatnio Jacquinet, Paryż, 1891; i Didier, Paryż, 1888)—B. imponuje i olśniewa śmiałą i poetyczną dykcyą. Mimo to, kazania nie sprawiały odpowiedniego wrażenia z powodu swej treści, przeważnie teologicznej, abstrakcyjnej; zresztą opracowywał je B. tylko w głównych zarysach, które wypełniał dopiero na kazalnicy. Wyżej daleko stoją mowy pogrzebowe, które wygłaszał nad zwłokami Henryki, królowej angielskiej, wdowy po Karolu I (1669), Henryki, księżnej orleańskiej (1670), królo-

Fig. 91. Bossuet Jakób.

wej Maryi Teresy (1683), Anny Gonzagi (1685), Ludwika ks. Kondeusza (1687) i innych znakomitości; są to świetne, pełne ognia charakterystyki biograficzne, opracowane z wielkiem poczuciem arty-stycznem, nie pozbawione nawet pewnej wartości historycznej. Wszystkie jego utwory krasomówcze wydaje obecnie Lebarq p. t. „Oeuvres oratoires” (dotychczas 4 tomy, Paryż, 1891—92). Kompletne wydanie dzieł B a sporządził Lâchât p. t. „Oeuvres complètes“ (30 tomów, Paryż, 1864 — 65); z dawniejszych najlepsze jest Carona (46 tomów, Wersal, 1815 — 19). Uzupełnienie ich stanowią „Oeuvres inédites“ (2 tomy, Paryż, 1883), odnalezione i wydane przez Ménarda: są to przeważnie objaśnienia klasyków, opracowane dla delfina, ale ich autentyczność jest wątpliwa.—Wszystkie ważniejsze dzieła B-a były tłómaczone na inne języki europejskie; w tłómaczeniu polskiem wyszły: „Uwagi nad historyą powszechną“ przez ks. Z. Linow-skiego (Warsz., 1788); „Kazania (niektóre) z edy-cyi paryskiej r. 1808“ (Wilno, 1812), „Mowy pogrzebowe“ przez A. Cukrowicza (Kraków, 1838);

Eacyklopedy» Powttachna Illuitr T. IX

„Wykład nauki kościoła katolickiego przez ks. Korczyńskiego (Lwów, 1827) i kilka pomniejszych. — Porówn. Floquet „Etudes sur la vie de B.“ (3 tomy, Paryż, 1869); Lebarq „Hist, critique de la prédication de B.“ (Paryż, 1891, wyd. 2); Lanson „B.“ (Paryż, 1891); Rébelliau „B. historien du protestantisme“ (Paryż, 1891).

B. jako historyoz of, historyk i polityk. Mianowany wr. 1670 wychowawcą (précepteur) delfina Ludwika, który przy imieniu swojem numeru nie doczekał się, ponieważ był synem króla, ojcem króla, lecz nigdy królem, B. przywiązywał tak wielką wagę do stanowiska tego, że zrzekł się nadanego sobie przed rokiem biskupstwa Condom; z największą gorliwością zorganizował cały system dydaktyczny i, przybrawszy sobie do pomocy najznakomitszych nauczycieli, spowodował opracowanie całego szeregu podręczników „do użytku delfina“ (ad usum delphini). Sam B. wykładał historyę, jako naukę najpotrzebniejszą dla monarchów, oraz politykę i filozofię teologiczną aż do czasu ożenienia się delfina z Maryą Chrystyną, elektorówną bawarską (1680, styczeń). Nagrodzony za swe trudy tytułem jałmużnika przy pani delfinowej i katedrą biskupią w Meaux, ogłosił drukiem w r. 1681 wykład swój historyi powszechnej p. t.: „Discours sur l’histoire universelle“, wydawany za jego życia jeszcze trzykrotnie (3-a edycya 1701), a w ręko-piśmie zostawił: „Politique tirée des propres paroles de l’Ecriture-Sainte“ (wydrukowaną 1709 r.) i „Traité de la connaissance de Dieu et de soi-même“ (wydrukowany 1722). Pierwsze z tych dzieł t. j. „Rozprawa o historyi powszechnej“, wedle zapowiedzi, zawartej w przedmowie, miało się składać z dwóch wielkich działów: „Historyi starożytnej“, aż do Karola Wielkiego, na którym kończy się zupełnie starożytne cesarstwo rzymskie, a funduje się nowe, i z „Nowożytnej“, która doprowadzoną być miała aż do wieku „wsławionego nieśmiertelnemi czynami króla, waszego rodzica“, Ludwika XIV. Planu tego B. nie wykonał w całości, albowiem z historyi nowożytnej podał zaledwo kilka przygodnych uwag, lecz nie przeprowadził wykładu systematycznego. Więc dzieło jego jest niekompletne, ułomne ze względu na zakres czasu. Wszystkie spostrzeżenia i wnioski, cały jego pogląd historyo-zoflczny roztacza się na historyi starożytnej, nad-sztukowanej pierwszym okresem wieków średnich— niewłaściwie, boć Karol Wielki z krwi, mowy, pojęć, trybu życia i całej działalności swojej był przedstawicielem świata germańskiego nowożytnego, nie zaś dawnego cesarstwa rzymskiego. Przy nieznajomości różnic rasowych i czynników cywilizacyi nowożytnej, B. nie poczuwał się do obowiązku usprawiedliwienia swego podziału historyi powszechnej, chociaż poświęcił całą „część pierwszą“ określaniu „epok, czyli następstwa czasów“. Epoki mają dla niego tylko wartość pedagogiczną. Delfin znał już wiele „historyj starożytnych i nowożytnych“, t. j. krajów pojedyńczych. Historyą powszechna miała być tern, czem jest mapa ogólna względem szczegółowych. Ale jak przy uczeniu się geografii „dla ulżenia pamięci“ zatrzymujemy się na miastach

głównych, tak w szeregu wieków potrzeba mieć żowania i rozwój kościoła chrześciaiiskiego, obok pewne czasy, naznaczone jakimiś wielkimi wy- upadku Starego Zakonu; XI poczyna się od Kon-padkami, do których odnieść można inne, mniej wa- stantyna W-go, „błogosławionego przez cały Kościół“ żne. To właśnie nazywa się „epoką“ od wyrazu i od pierwszego soboru powszechnego w Nicei, greckiego, który znaczy: „zatrzymać się“. Ilość a kończy się na darowiźnie państwa kościelnego tych epok może być dowolną, stosownie do postę- papieżom przez Pepina i ustaleniu nauki prawo-pów w nauce, z początku bowiem należy sobie wiernej przez siódmy sobór w Konstantynopolu prze-obrać małą liczbę. Dla delfina wystarczało 12, ciwko obrazobórcom. W tej-to epoce Frankowie treści następującej: I, przedstawia naprzód wielkie okrzyknęli królem Faramunda, pod którym „wzięła widowisko—Boga, tworzącego niebo i ziemię słowem początek monarchia francuska (420 r.), najstarsza swojem na 4004 lata przed nar. Chr., raj, Kaina i najszlachetniejsza ze wszystkich, jakie istnieją na i Abla, pokolenia dwoiste, synów bożych i ludzkich, świecie“. Ochrzczony Klowis „jeden z pomiędzy wedle ducha i wedle ciała żyjących, aż do potopu. J monarchów całego świata popierał wiarę katolicką Wtedy powstały pierwsze „sztuki“: rolnictwo, paster* i pozyskał dla swych następców tytuł króla arcy-stwo, sztuka ubierania się, a może i urządzania chrześciańskiego“. Pepin wstępuje na tron zazgo-mieszkań (str. 133 podług edycyi Lefèvre'a 1836). dą papieża i władza królewska zjednoczyła się z po-W epoce II; po potopie następuje pierwszy podział wagą kościelną. Jest mowa o longobardacb, wizy-ziem i zakładanie królestw: Babilonu, Niniwy, Egiptu gotach, o Anglii, słynącej świętością swych królów, z miastami, oraz wynalezienie astronomii, ale też po- tudzież mnogością cudów i cnót, jak za czasów wstają wiary bałwochwalcze. III zaczyna się od apostolskich. Wspomniany też jest i Mahomet, ja-powołania Abrahama; Cekrops egipcyanin zakłada ko prorok fałszywy, który „za cały dowód posłań-Ateny, a fenicyanin Kadmos—Teby. IV, od roku nictwa swojego podawał swoje zwycięstwa“. Na 1491, kiedy Mojżesz otrzymał od Boga prawo pi- epokę XII B. zaznacza jeden tylko fakt koronacyi sane, zamiast przyrodzonego, sięga aż do zwycięstw rzymskiej Karola W-go; monarcha ten „został za-Debory, Baraka, Jeftego w Palestynie; wtedy się łożycielem nowego cesarstwa i potęgi świeckiej piszą już księgi sędziów i królewskie (chociaż kró- Tronu Apostolskiego“ (str. 186). Dodajmy, że lów nie było); w Grecyi panują Danaos, Pelops; w tych ramach mieści się zwięzłe, ale barwne i żwa-w Azyi powstaje państwo Assyryjskie Ninusa, zało- we opowiadanie o wielu faktach, nie wspomnianych żony Tyr, zdobyta Troja. W epoce V występują tutaj dla braku miejsca; że zatem część pierwsza bohaterowie: Jazon, Herkules, Orfeusz, Kastor i Pol- dzieła jest przeglądem całej historyi powszechnej, luks, Achilles etc. W Atenach monarchia Kodrusa niby kursem podręcznym.— Część druga ma na ce-zamienia się na rzeczpospolitą. W Izraelu po Sam- lu przedstawić „rozwój religii“, ale w istocie za-sonie, Helim, Samuelu, następuje okres królów: wiera wykład rozumowany dziejów Izraela, jako Saula, Dawida, Salomona. Epoka VI zaczyna się ludu wybranego. „Z pewnością nie można sobie od zbudowania świątyni Salomonowej w Jerozolimie nic wyobrazić, coby godniejszem Boga było, nad to, w r. 1005 i sięga do króla Joasa. Spółcześnie że wybrał sobie jeden lud na wzór widzialny wie-mieli być w Egipcie Sezostrys, w Grecyi Likurg, kuistej Opatrzności swojej“. Z czasem „zesłał Bóg w Italii Romulus i Remus, w Assyryi Ful z synem Jezusa Chrystusa, który miał odkryć tajemnice ży-Sardanapalem; ten Ful, czy Pul, miał pokutować na cia ludowi nowemu, zebranemu ze wszystkich lu-rozkaz proroka izraelskiego Jonasza; izraelici są dów świata". A zwracając się do delfina, powiada też powoływani do pokuty za pomocą kar, wymię- B.: „Wasza Królewiczowska Mość będziesz mógł rżanych przez ludy pogańskie, i cudów, działanych z łatwością śledzić historyę obu tych ludów i zau-przez Eliasza i Elizeusza. W epoce VII od zało- ważyć, że Jezus Chrystns jednoczy je oba, ponie-żenia Rzymu przesuwają się Cyaksares, identyfiko- waź już to oczekiwany, już zesłany był po wszyst-wany z Aswerusem, Nabonazar i Nabuchodonozo- kie czasy pocieszeniem i nadzieją synów Bożych“ rowie dwaj, Cyrus i Kambyzes, Solon i focejczy- (str. 187),*/Podział rodzaju ludzkiego na dwa ludy kowie, założyciele Marsylii, Pizystrates i Daniel, pochodzi od św Augustyna (ob. „Encykl. W. Illustr.“ t. Gallowie pod Bellowezem i Sygowezem. W epoce V, str. 447—448); B. rozwija ten pomysł i objaśnia VIII występują ponownie Cyrus i Kambyzes, jako liczniejszemi przykładami, lub nowszemi poglądami pierwsi królowie potężnej Persyi. Żydzi, z niewoli w duchu spółczesnej sobie epoki, poświęcając aż wypuszczeni, odbudowują w r. 535 świątynię, a w r. 31 rozdziałów swego dzieła. Treści podawać nie 434 mury jerozolimskie; od tej ostatniej daty mają potrzebujemy; fakta bowiem znane są każdemu być liczone 490 lat proroka Daniela do ukazania chrześcianinowi z historyi biblijnej; przytoczymy się Mesyasza. B. popiera to swoje twierdzenie tylko najcharakterystyczniejsze twierdzenia. W szó-roztrząsaniem tekstów Euzebiusza, Tucydydesa i Kor- stym dniu tworzenia Bóg rzekł: „Uczyńmy czło-neliusza Neposa, ale spuszcza z uwagi pewnik aryt- wieka“. Użył liczby mnogiej, dając do poznania, metyczny, że nie są równe sobie liczby 434 i 490. że jest w Trójcy jedynym, a namyślał się i pobu-Epoka IX obejmuje podboje Rzymu i czasy Macha- dzał sam siebie temi wyrazami, chcąc okazać, że bejskie w Judei aż do jedynowładztwa Augusta twór ten przewyższać będzie wszystkie inne stwo-i narodzenia Chrystusa Pana; X zawiera „dzień ta- rzone już dzieła (str. 189). Jednakże Adam stał jemnic“, w którym objawiła się Trójca Przenaj- się nieposłusznym, czem ściągnął na siebie prze-świętsza podczas chrztu, udzielonego Panu Jezuso- kleństwo. „My wszyscy jesteśmy przeklęci; uro-wi, nadnaturalne zaćmienie słońca w chwili ukrzy- dzenie nasze jest zepsute i skażone w samem źró-die 8Wojem“ (str. 191). Po potopie zaszła zmiana mion popadło w bałwochwalstwo i zepsucie; pomi-w przyrodzie: powietrze, przesycone wilgocią, spo- mo to „Bóg przypomina sobie przymierze“ zawarte tęgowało czynniki zgnilizny, a gdy pierwotna bu- ¹ z Abrahamem, Izaakiem, Jakóbem i nie przestaje dowa wszechświata osłabioną została, wtedy życie ¹ ostrzegać przez proroków. Gdy te przestrogi nie ludzkie skracać się zaczęło, zioła i owoce postra- poskutkowały, wtedy królowie Egiptu, Syryi, Assy-dały swoją moc pierwotną i ludziom trzeba było [ ryi, Babilonu stają się narzędziami kary na niepo-dać pokarm pożywniejszy z mięsa zwierząt. Dziś wszelkie wymysły sztuki kucharskiej zaledwo zdołają znośneini uczynić „te trupy, które zjadać musimy dla zaspokojenia głodu“ (str. 192). W 300 lat po potopie urodził się Abraham, kiedy Noe tylko co umarł, a Sem żył jeszcze; więc płynęła jeszcze żywa, świeża tradycya o Adamie, o Bogu jedynym i służbie Jego. Abraham też zdolnym był spełnić ofiarę na Izaaku, która była figurą ofiary Chrystusa. Otrzymał za to od Boga obietnicę błogosławieństwa dla potomków swoich. Gdy Rebeka uczuła w żywocie swoim walkę pomiędzy synami, Bóg zapowiedział, że z tych synów wyjdą dwa ludy i że starszy ulegnie młodszemu (str. 194—7). We 200 lat po śmierci Jakóba nastąpiło posłannictwo Mojżesza. Bóg objawił się jemu „w postaci wspaniałej; własną ręką wyrył na dwu tablicach kamiennych zasadnicze przepisy religii i uspołecznienia; resztę dyktował głosem donośnym“. Więc też mógł Mojżesz ukazać nam Boga nie takiego, jak wszechświat, wymyślony przez filozofów, poddany prawom niepogwałcalnym. Bóg, przez Mojżesza wskazany, jest nieskończenie potężniejszy:

słusznych, narzędziami zemsty Bożej. Świątynię wraz z Jerozolimą zburzył Nabuchodonozor, ponieważ Bóg chciał pokazać, że nie przywiązuje się do budowli z kamienia, ale szuka serc wiernych. Potem Bóg wymierza swą sprawiedliwość i na zdobywcach—burzycielach (str. 198, 209, 220). Najcięższe zbrodnie spełnione zostały przez izraelitów, kiedy ukamienowali dwóch Jakóbów, przyprawili o śmierć śś. Piotra i Pawła, prześladowali i ukrzyżowali Mesyasza. Więc ściągnęli na siebie znów zemstę Bożą. „Poganie stali się odtąd prawdziwymi żydami, prawdziwem królestwem Judy w przeciwieństwie do tego Izraela odszczepieńczego i odepchniętego przez Boga“. Nastąpiło straszne oblężenie i zburzenie Jerozolimy. „Wyrok Boży, wymierzony przez Nabuchodonozora, był zaledwie cieniem tej kary, jaka spadła za pośrednictwem Tytusa. Jakież miasto widziało zgubę 1,100,000 ludzi w ciągu 7-u miesięcy, w ciągu jednego oblężenia?“ (str. 258, 232, 259). Znaczenie strasznego faktu tak się wykłada: „Jerozolima, miasto błogie, przez Pana wybrane, dopóki strzegło przymierza i wiary w obietnice, jest figurą kościoła i figurą Nieba, gdzie Bóg staje się widzialnym dla dzieci swoich. Lecz Jerozolima odrzucona i niewdzięczna względem swego Zbawiciela musiała stać się obrazem piekła: jej wiarołomni obywatele musieli przybrać postać potępieńców, a straszny wyrok, jaki Jezus Chrystus musiał na nich wykonać, był figurą innego wyroku, jaki wykona nad światem całym, gdy na końcu wieków przyjdzie w majestacie sądzić żywych i umarłych“. Przepowiednie Jezusa zjiściły się wszystkie na Jerozolimie, a były one powtórzeniem przepowiedni Danielowych (str. 239, 240). „Cała historya żydów—wszystko, co się im przytrafiło z dnia na dzień, było tylko ciągłym rozwojem przepowiedni, udzielonych przez Ducha S-go. Wszystko znajdowało się w pismach ich proroków. Tak dokładnie wszystko było tam oznaczone aż do terminów, jak długo miały trwać prześladowania, aż do miejsc, na których odbywały się bitwy, aż do ziem, które podbitemi być miały“ (str. 218). Zamykając tę część drugą, zwraca się B. do delfina z wnioskiem ostatecznym: „Otóż Czego uczy Waszą Kró-lewiczowską Mość rozwój religii.... Widzicie stały porządek we wszystkich zamiarach Boga i znak widzialny potęgi Jego w wiekuistem istnieniu ludu Jego. Poznajecie, że kościół ma pień wiecznie trwały, oraz że ci, którzy, zostając z tym korzeniem w łączności, czynią dzieła godne wiary, zapewniają

„może zrobić i odrobić wszystko, co Mu się spodoba; daje prawa przyrodzie i obala je, kiedy się podoba. Jeśli w czasach, kiedy większa część ludzi zapominała o Nim, działał cuda zadziwiające i zmuszał przyrodę do naruszania praw swoich najtrwalszych: okazywał przez to, że jest jej panem nieograniczonym, oraz że Jego wola jest jedynym węzłem, utrzymującym porządek świata“ (str. 193).

„Pięknaż to filozofia, która podaje tak czyste idee o Stwórcy istoty naszej“, woła sam B. w zachwyceniu (str. 194). Zebrał też Mojżesz dzieje ubiegłych wieków, a nie potrzebował szukać daleko podań o przodkach, urodził się bowiem „w sto lat po śmierci Jakóba. Starzy ludzie jego czasów mogli przez kilkanaście lat rozmawiać z tym świętym pa-tryarchą; pamięć o Józefie i o cudach, które Bóg zdziałał przez tego wielkiego ministra królów egipskich, była jeszcze świeża. Lata życia trzech, lub czterech ludzi sięgały aż do Noego, który oglądał dzieci Adama i dotykał, iż tak rzec można, początku wszech rzeczy“. Zresztą w Chanaanie „Ahraham,

Izaak i Jakób wznieśli mnóstwo pomników“, a lud śpiewał pieśni, z których urosła później poezya (str. 197, 198). Z Egiptu Bóg „raczył razem z izraelitami podróżować, iż tak rzekę, i prowadzić ich“.

Po 40-tu latach wędrówki Bóg wprowadził dzieci swe do Chanaanu, wyganiając stamtąd ludy obrzydliwe; dał ludowi wybranemu Saula, postanowił usta- sobie życie wiekuiste“. Przypomniawszy następnie lić ród królewski, z którego mógłby wyjść Mesyasz; delfinowi pobożnych przodków: Klowisa, Karola handel, „żegluga, porządek państwowy i pokój uczy- Wielkiego, Ludwika świętego, zaznacza również,, niły Jerozolimę miastem najbogatszem na Wscho- że i ojciec jego, wielki król (Ludwik XIV-ty) codzie“. Stanęła tu jedyna na swiecie świątynia luje żarliwością w wierze bardziej jeszcze, niż in-prawdziwego Boga, Który też w dniu utworzenia nemi podziwu godnemi przymiotami. „Opiekuje jej ukazał się w całym majestacie. Atoli 10 ple- ! się on religią w królestwie i po za królestwem swo-

jem, „aż do ostatnich krańców świata. Nie słyszymy teraz bluźnierstw; bezbożność drży przed nim. Jest to król, wskazany przez Salomona (“Przypow.“ XX str. 8), rozpraszający wszystko złe spojrzeniem“ (str. 272 — 4). Delfin zrozumiał zapewne ten ustęp w dosłownem znaczeniu, a więc nabył przekonania, że o jego ojcu myślał już Salomon przed 2700 lat.—Część trzecia nosi tytuł „Monarchie“, a zawiera przegląd wszystkich narodów, nie-pochodzących od Izraela. W rozdziale I-m znajdujemy rzut oka na całość. „Monarchie po większej części zostają w związku koniecznym z historyą ludu bożego. Bóg posługiwał się assyryj czy kami i babilończykami do ukarania tego ludu, persami do wskrzeszenia, Aleksandrem i następcami jego do opiekowania się nim, Antyochem znakomitym i następcami tegoż do wyćwiczenia go, rzymianami do obrony wolności przeciwko królom syryjskim, którzy myśleli tylko o wytępieniu jego. Żydzi przetrwali pod władzą tych samych rzymian aż do Jezusa Chrystusa; gdy zaś nie uznali i ukrzyżowali Go, ciż sami rzymianie użyczyli swej ręki bezwiednie zemście Bożej i wytępili ten lud niewdzięczny. Bóg, postanowiwszy zgromadzić w tym samym czasie lud nowy ze wszystkich narodów, zjednoczył naprzód wszystkie ziemie i morza pod jedną władzą“. Ruch handlowy posłużył do rozszerzenia Ewangelii. Prześladowanie umocniło Kościół. Nareszcie cesarstwo rzymskie przyjęło ten Kościół na swe łono i Rzym stał się stolicą władzy duchownej. Cesarstwo upadło pod ciosami barbarzyńców, ale Kościół pozostał. „Teraz atoli należy odsłonić przed wami tajemne wyroki Boże, spełnione na cesarstwie rzymskiem i na Bamym Rzymie“. Lud i senat rzymski nie mogli wyzwolić się od błędów swoich i wciąż słali deputacye do cezarów o zachowanie bałwochwalstwa, o cześć dla bogów romulusowyeh, którym przypisywano wszystkie zwycięstwa dawnej rzeczy pospolitej, a chrystyanizm okrywano pogardą. „W IV wieku, w sto lat po Konstantynie (powinno być: w V w.), Bóg przypomniał sobie nareszcie o tylu krwawych dekretach senatu, wymierzonych przeciwko wiernym. .. .Wydał więc barbarzyńcom to miasto, pijane krwią męczenników, jak powiada Jan („Apok.“ XVII, 6). Bóg ponowił na niem kary, wykonane niegdyś na Babilonie“. Upadek wszystkich mocarstw był przepowiadany przez proroków. Tak więc wszystkie wielkie monarchie przyczyniały się w rozmaity sposób do dobra religii i chwały bożej. W Piśmie o-tem mówi się często o królach, którzy wnijdą tłumnie do kościoła. A ponieważ królowie francuscy odznaczyli się przed wszystkimi innymi w gorliwości o Kościół Boży: więc „nie waham się zapewnić waszą kr. mość, że oni są właśnie owymi królami, zapowiedzianymi najwyraźniej w tych znakomitych proroctwach“ (s. 274—6). Usprawiedliwienie tego poglądu szczegółowemi datami, a raczej wykład wszystkiego, co się wie z historyi świeckiej, poczyna się od rozdziału Ill-go; mówi się tu o Scytach (którzy przecież nie mieli żadnej styczności z żydami), etyopach i Egipcie; w IV-m jest niby historyą Assyryi, wcale niepodobna do dziś znanej (ob. Assy r y a, Babilon) i Medyi aż do Cyrusa; w V-m Persya, Grecy a i Aleksander Macedoński; w VI-m i VII-m mieści się najudatniej-sza część dzieła; „Polityczna history a Rzymu i bieg przeobrażeń“, t. j. spostrzeżenia nad przyczynami przewrotów. Tu B. posiada najlepszą względnie znajomość źródeł historycznych i najsilniej względnie odczuwa interes nauki; zamiłowanie naukowe Opanowało go do tego stopnia, że nazywa religię Romulusa „poważną, uroczystą, skromną“, prawa jego „najświętszemi“ (très saintes), a nawet o zgromadzeniach kapłanów pogańskich wykrzykuje: „Czyż może być cokolwiek piękniejszego i świętszego nad zgromadzenie fecyałów“? (str. 304, 305); rozdział VIII, jest to „Zamknięcie całej rozprawy, gdzie się wskazuje, że należy wszystko odnosić do Opatrzności.“ Tezę swoją B. przedstawił w następnym obrazie: „Z wysokości niebios Bóg trzyma wodze wszystkich królestw, ma wszystkie serca w swych ręku: raz powstrzymuje namiętności, to znów popuszcza wędzideł i tym sposobem porusza cały rodzaj ludzki. Jeśli zechce zdziałać zdobywców, natchnie ich i żołnierzy niezłomną odwagą. Jeżeli zechce wydać prawodawców, ześle na nich ducha mądrości i przezorności. Zna on mądrość ludzką, zwykle krótkowzroczną; oświeca ją, rozszerza jej poglądy, a potem pozostawia ją w ciemnocie, zaślepia, doprowadza do zguby, gmatwając samą przez się... Tym sposobem Bóg wykonywa straszne wyroki swoje, a zawsze podług zasad nieomylnej sprawiedliwości.. . Oto w jaki sposób rządzi Bóg wszystkimi narodami. Nie mówmy więc już ani o przypadku, ani o losie, albo mówmy o nich tylko jako o wyrazach, pokrywających niewiadomość naszą“ (str. 310, 311).—Od siebie dopiszemy zbyteczną może dla dzisiejszego czytelnika uwagę, że nie w taki sposób rządzi Bóg narodami, że tak rządził, lub rządzić chciał chyba despotyczny i kapryśny Ludwik XIV, któremu B. hołdował wszyst-kierni władzami swojego umysłu, któremu rzucił pod nogi całą swą kompozycyę historyczną. Pomysły zasadnicze, jak podział ludności na lud wybrany i pogan, jak spółrzędne prowadzenie histo-ryi tych dwóch ludów, jak prefiguracye i dążenie do królestwa niebieskiego, B. zaczerpnął od ś. Augustyna, ale nie sprostał mu siłą umysłową i nie-udatnie zmodernizował wielkie jego dzieło: „O Mieście Bożem“, które skupiało logicznie wszystkie kierunki swojogo czasu w jednej idei, zrozumiałej dla każdego chrześcianina, imponującej poganom. Bo w IV wieku po nar. Chr. wszystkie znane mu ludy znajdowały się pod władzą lub wpływem Rzymu i tworzyły rzeczywiście jedno społeczeństwo; wszystkie religie pogańskie zebrały się w jakiś chaos uniwersalny i gasły w obec światła nauki Chrystusowej; wszystkie szkoły filozoficzne zużyły się w sporach drobiazgowych i nie były zdolne zwalczyć mądrości ojców Kościoła. Za czasów Augustyna chrystyanizm zapanował już nie tylko nad Rzymem, ale i nad ludami barbarzyńskimi: więc odniósł zwycięstwo nad światem i owładnął całą istotą człowieka, niósł leki na wszystkie zwątpienia i niedole; pozostawało mu jeszcze uprzątnąć pomniejsze zawady, załatwić pomniejsze sprawy. Więc uzasadnionym był wtedy wniosek, że cały pochód dziejów zmierzał do chrystyanizmu, do Me-syasza. A ten Mesyasz wyszedł z małego plemienia, które w dziejach politycznych, w walce potęg ziemskich, nie odegrywało żadnej prawie czynnej roli. Zrozumiałem więc staje się też pojęcie ludu wybranego, który, pracując duchowo, utworzył ideę królestwa niebieskiego. A to królestwo było oczekiwane lada dzień, a miało być końcem istnienia i ludzkości, i wszechświata. W innych warunkach znalazł się B. Rodzajowi ludzkiemu, a więc i hi-storyi powszechnej, przybyło dwanaście stuleci; koniec świata nie nastąpił; rozwinęło się nowe życie w mnóstwie państw i narodów, o których się nie śniło pokoleniu ś. Augustyna; żydzi rozproszyli się po rozmaitych krajach, a nigdzie nie używali takiego poważania, jak niegdyś w Aleksandryi. B. odsądził ich wprawdzie od praw ludu wybranego w świecie nowożytnym i nas uczynił „prawdziwymi żydami, prawdziwem królestwem Judy“, ale nie dowiódł, że my wszyscy, chrześcianie, stanowimy jeden naród, jak w cesarstwie starożytnem rzym-skiem, nie wyznaczył filozoficznego stanowiska muzułmanom, nie wspomniał wcale o hindusach, chińczykach, meksykanach, peruwiańczykach, etc., jak gdyby te wszystkie narody nie należały do rodzaju ludzkiego, nie były stworzone i rządzone przez Boga. Niewątpliwie przecież wiedział o nich, tylko nie umiał sobie z nimi dać rady, bo nadsztuko-wawszy cesarstwo rzymskie monarchią wcale nie rzymską, Karola W-go, stanął i zapowiedzianej części drugiej napisać nie zdołał. Przyszył jednakże przodków Ludwika XIV, rzeczywistych i urojonych, t. j. kapetów, karolingów i merowingów, do ludu wybranego, ale zbyt wątłą nicią—przez dopatrywanie przepowiedni o królach francuskich u Salomona i proroków hebrajskich. Tego wszakże nie doczytał się u nich, że słuchający tak pochlebnych wymysłów delfin, ani syn jego, książę burgundzki, królami nie mieli zostać, że o delfinie powiedzą francuzi z czasem: „Fils du roi, père du roi jamais roi“. Więc patryotyczno-serwilistyczna kon-strukcya chybiła celu, i dziś najbardziej legitymisty-czny monarchista we Prancyi przyjmie taką przysługę z uśmiechem sceptycznej ironii. Godnem jest uwagi jeszcze i to, że nawet w granicach opracowanego wykładu B. nie zdobył się na jednolitość, gdyż w umyśle jego ścierały się dwa prądy: tra-dycyjno-teologiczny i nowoczesny naukowy. Więc w jednem miejscu wprowadza Mojżesza w obcowanie z wnukiem Abrahama i praprawuukiem Adama, a gdzieindziej, porządkując dzieje ludów pogańskich, mówi o wielu królestwach (Babilonie, Assyryi, czterech egipskich i różnych greckich), które mieściły ludność liczną z miastami bogate-mi, kwitnącemi. dodając, że „Bóg chciał, żeby nawet Mojżesz wyćwiczon był we wszelkiej mądrości egipskiej“ (porówn. cz. II, rozdz. 2 i 3, cz. I, epokę II i cz III, rozdz. 3-ci). Co dziwniejsza, Abraham obcował już z królami, toczył z nimi wojny i wchodził w przymierza. Pracowicie roztrząsając różne zdania co do daty potopu wyjścia z Egiptu, zajęcia Palestyny i t. p., B. nie zadał sobie pytania, czy możliwem było utworzenie i ucywilizowanie licznych królestw w ciągu życia kilku pokoleń. Stąd domyślić się łatwo, ile warta jego, niby uczenie opracowana, chronologia, w obec obliczeń Idelera, Letronne’a, Lepsiusa (ob. Chronologia). Podobny rezultat musiał wypaść B-owi w krytyce źródeł, np. przy roztrząsaniu kwestyi, jakim sposobem w Deutoronomium mogła być wiadomość o śmierci Mojżesza, kiedy księgę tę sam Mojżesz napisał? Najjaskrawiej atoli uwydatnia się rozterka wewnętrzna w duchu B-a przez porównanie części drugiej jego dzieła z trzecią. Kreśląc dzieje ludu wybranego z obfitą ilością szczegółów, przytoczył mnóstwo wypadków przeniewierstwa i niewdzięczności Bogu za osobistą nieustanną troskliwość Jego, zanim doszedł do' zbrodni ostatniej, która znamię wybraństwa zniszczyła. W części zaś III obraz ludów pogańskich wypadł tak świetnie; egipcyanie, persowie, grecy, nawet wyklinani przez proroków izraelskich assy ryj czy ko wie, a już najbardziej rzymianie zostali zaszczyceni takiemi pochwałami, że delfin powinien był zapytać swojego mistrza: za cóż Bóg umiłował szczególnie żydów? Czemu oddał pierwszeństwo krnąbrnym, niesfornym, niewdzięcznym dzieciom przed rozsądne-mi, mądremi, cnotliwemi? Piękne i bystre są spostrzeżenia o „łączności wszechświata“, o „następstwie i proporcyach w biegu spraw ludzkich“, o wyłączeniu z badań „przypadku i losu“, o „dostrzeganiu w każdym czasie tych tajemnych zrządzeń, które były przygotowaniem do wielkich przemian“: lecz możemy im przyznać tylko wartość domysłów, tryskających z intuicyi, nie zaś udowodnionych naukowo lub filozoficznie wniosków. Byłoby niewła-ściwem żądanie, aby autor XVII w. osiągnął tyle ścisłości w wykładzie dziejów powszechnych, ile zdobywa historyk w dzisiejszych czasach przy pomocy bogatej archeologii (ob.), matematycznej i technicznej chronologii (ob.), rozległego językoznawstwa i udoskonalonej krytyki; B-owi należy siq nawet uznanie za nader szczęśliwe i trafne użytkowanie z ubogiej skarbnicy wiadomości owoczesnych, za talent niezwykły w charakterystyce państw starożytnych z uwydatnieniem urządzeń i przewrotów wewnętrznych: ale przecież do nauki faktów historycznych zalecić jego książki dziś nie możemy. W poczcie systematów historyozoficznych dzieło B a jest pozbawione cech najważniejszych: oryginalności w pomyśle i konsekwentności logicznej w rozwinięciu. Przyczyna tej klęski intelektualnej leży w przystosowywaniu materyału naukowego „do użytku delfina“, do interesów chwilowych władzcy francuskiego i duchowieństwa. Dla dzisiejszego francuza pozostaje nienaruszoną w dziele B-a tylko strona krasomówcza, homiletyczna i artystyczna, spólna z iu-nemi jego dziełami.

„Polityka, wyprowadzona z Pisma św.“ (La politique tirée de la Sainte-Ecriture), jest traktatem o monarchii absolutnej. B. dowodzi, że monarcha istniał przed prawem, a stoi ponad prawem; porównywa go z Chrystusem, jako Pomazańca Bożego, albo znów językiem retora starożytnego woła:

T. K.

w G.

S. D.

W. S.

wełnianych.

Bostandżi, bastandżi (po turecku znaczy ogrodnik), jest to nazwisko straży pałacowej, której obowiązkiem pierwotnie był dozór ogrodów pałacowych, głównie pod względem bezpieczeństwa sułtana. Z tem się później połączył cały szereg innych obowiązków, jak: strzeżenie pałacu, nadzór nad sługami pałacowemi, wiosłowanie na kaikach sułtańskich, wykonywanie wyroków śmierci, przez sułtana wydanych i t. p. Według wieku i zajęcia swojego, dzielą się B-owie na dziewięć klas. Dawniej było ich 5,000, w czasach wojennych po 12,000, obeenie tylko 600. Oznakę ich stanowi wielki czerwony kołpak; klasy różnią się odrębne-rai pas.imi. Naczelnikiem ich jest bostandżi-baszy, mający godność paszy. B-m-baszą może być tylko zaufaniec sułtana, a jest on administratorem pałacu, sternikiem kaiku cesarskiego, dozorcą portu, jako też policyi na Bosforze i na morzu Marmara, i naczelnikiem straży lasów wkoło stolicy. B-ch zaprowadził sułtan Sulej man I.

Bostel Ferdynand, (* 28 maja 1860) histo-

nO królowie! Jesteście bogami, to jest posiadacie charakter boskości w powadze swojej, nosicie go na czołach swoich“. „Mowy pogrzebowe“ (Oraisons funèbres), wygłaszane przy zwłokach różnych członków rodziny królewskiej, oprócz właściwego swego przeznaczenia, posiadają wartość historyczną. Tak, opowiadając (d. 9 sierpnia 1685 r.) życie Anny Gonzaga palatynowej, podał kilka nieznanych skąd inąd wiadomości o stosunkach jej z siostrą Ludwiką Maryą, żoną Władysława IV i Jana Kazimierza, które rzucają szczególne światło na charakter tej ostatniej i słynną w historyi polskiej sprawę elekcyi „viveute rege“. W mowie na pogrzebie Wielkiego Kondeusza jest opis bitwy pod Rocroi, uznany przez historyków za pierwszorzędne źródło. Z pozoru wygląda na historyę reformacyi dzieło p. t. „Histoire des variations et sur la controverse entre les protestants et les catholiques“. Uderza tu szczególnie charakterystyka Lutra i Kalwina, skreślona w wielkim stylu i szlachetnym tonie, z przyznaniem niepospolitych przymiotów obu reformatorom, co zachęciło Alfreda Rébel-liau do napisania o tem dziele pracowitej i gruntownej monografii p. t. „Bossuet historien du protestantisme“ etc. (1891, Paryż, Hachette), a Gabriela Monod’a i Alfreda Sorela do udziału w dyskusyi („Revue Hist.“ 1892, t. XLIX, „Temps“ 5 st. 1893). Okazało się w rezultacie, że B. nie chciał bynajmniej napisać dziejów reformacyi, kreślił zmienność mniemań protestanckich w przeciwstawieniu do niezmiennej, niewzruszonej, niczern nie zachwianej nauki Kościoła katolickiego; pochwalne zaś sądy • reformatorach były manewrem dyalektycznym do jak najsilniejszego zmiażdżenia ich nauki. W istocie B. wywarł swem dziełem wrażenie na umysły spółczesnych potężne, ale zdaniem Monod'a, nieprzewidziane zapewne dla autora: odtąd bowiem protestantyzm, zamiast szukania wzorów w kościele pierwotnym, obiera sobie za hasło wolność ducha, rozwój życia i postęp wszechstronny.

Bossuet FranciszekAntoni, malarz belgijski (* 1798 według jednych, 1800 według innych jego biografów w Ypres—f 1889 w Brukselli. Dał się poznać głównie przez perspektywę, odtwarzającą architekturę różnych czasów i stylów. Malarz ten w swoim rodzaju doszedł do doskonałości, tembar-dziej. że poglądy swoje teoretyczne potwierdzał dziełami, a dzieła poważnie uzasadnioną teoryą. Był przez długi czas profesorem w brukselskiej Akademii sztuk pięknych. Z prac jego literackich zasługują na odznaczenie: „Cours de perspective pittoresque“ (Bruksella, 1836) i „Les académies et écoles es Beaux arts en Belgique“. Z obrazów jego naj-znakomitszemi są: „Rzymskie wieże w Granadzie“, —„Widok katedry sewilskiej“, —„Lwi dziedziniec w Alhambrze“, — „Brama sprawiedliwości w Granadzie“,— „Rzymski wodociąg w Sewilli“. Z ostatnich obrazów jego za lepsze uważają: „Most du Béguinage w Bruges“ i dwa widoki starej Brukselli. Malowanie jego czyste i jasne, rysunek poprawny, całość poetycznie pojęta.

Bossut Karol, matematyk francuski, jezuita l* 11 września 1730 w Tartaras, depart. Rodanu— f 14 stycznia 1814 w Paryżu), był profesorem in-żynieryi w Mézières, następnie szkoły politechnicznej w Paryżu, oraz członkiem akademii paryskiej. Jest autorem rozpowszechnionej w swoim czasie historyi matematyki „Essai sur l’histoire générale des mathématiques“, 2 tomy, 1810, którą przełożył na język angielski Bonnycastle Jan (ob.), a z której czerpali i autorowie polscy, piszący o historyi nauk matematycznych. Wydał kurs matematyki w siedmiu tomąch („Cours complet de mathématiques“, 7 t., Paryż, 1795—1801). Ogłosił wiele rospraw z dziedziny geometryi i mechaniki, wydał kurs mechaniki statycznej, hydrodynamiki, napisał kilka rozpraw z teoryi szeregów nieskończonych, ogłosił pracę dokonaną wspólnie z d’Alem-bertem i Condorcetem p. t. „Nouvelles expériences sur la résistance des fluides“ (Paryż, 1782) itd.

Bossnta (f ok. 1039 r.), arcybiskup gnieźnieński, po Hipolicie od r. 1027. Był podobno polakiem; kronikarze wywodzą B-ę z rodu Wieniawitów i chcą go mieć synem czecha, Dobiesława Persztena, marszałka Dąbrówki, żony Mieszka I. Rządy jego przypadają na dobę klęsk, jakich doświadczyła Polska za Mieszka II. Z powodu wojen i przewrotów wewnętrznych, stosunki pomiędzy biskupami polskimi a ich metropolitą musiały być zupełnie zerwane. Gorzej było jeszcze po śmierci Mieszka II, gdy reak-cya pogańska groziła chrystyanizmowi zagładą, a najazdy Brzetysława czeskiego zatratą bytu politycznego Polski. B. umiał ocalić przed łupiestwem czechów zwłoki św. Wojciecha, lecz, zgnębiony klęskami publicznemi, umarł, nim Kazimierz Odnowiciel wrócił do Polski i przywrócił porządek (Koryt-kowski: „Arcybiskupi gieźnieńscy“, I. 166—175).

Bostam, stolica perskiego okręgu t. im., na po-łudnio-wschód od m. Kaspijskiego, 1277 m. nad p. m. przy drodze wiodącej z Asterabadu przez przełęcz Guduk do Szachrudu, leży w urodzajnej, dobrze uprawnej i zdrowym klimatem obdarzonej okolicy, liczy do 7,000 m-ców, którzy trulnią się głównie hodowlą koni, rolnictwem i wyrobem tkanin ba-

And. S.

CC

L. F-l.

Boston, 1) starożytne miasto angielskie whrab. Lincoln, położone pod 53° sz. pn. i 0° 2" dł. z. Gr., o 8^2 km. od uścia rz. Witham do morza Północnego. Zdaje się, że B. był pierwotnie waro-

ryk. Urodził się we Lwowie, gdzie uczęszczał w r. | dziełach, dał B. dowody talentu, bystrości i sumien-1866 — 70 do szkoły elementarnej oo. dominika- ności. nów, 1870—78 do gimnazyum drugiego, niemieckiego. W latach 1878 do 1885 oddawał się na uniwersytecie lwowskim studyom historycznym pod kierownictwem prof. Ksawerego Liskiego, w którego

że kroniki anglo-saskie założenie B-u przypisują Botolfowi, patronowi żeglarzy, który miał tu zbudować klasztor (654 r.), naokoło którego powstało, następnie miasto, skąd pierwotna nazwa Botolphstown. W epoce panowania normanów, B. był po Londynie największem miastem w Anglii i miał wielki,

seminaryum napisał kilka rozpraw, ogłoszonych dru- wnią rzymską w prow. Flavia Caesariensis; jednak-kiem. Odbywszy równocześnie rok służby wojskowej, został B. aplikantem archiwum krajowego akt grodzkich i ziemskich, i na tern stanowisku pozostawał aż do r. 1887, kiedy rozpoczął zawód nauczycielski w gimnazyum we Lwowie. W r. 1892 złożył egzamin profesorski. W tymże roku został

lecia miasto całkowicie upadło; wielka niegdyś przystań opustoszała, zaledwie kilkaset łodzi (w 1880, r. 471 o 35,651 tonnach) zawija tu corocznie, zabierając rozmaite produkta, a przeważnie zboże. Ja-, ko ognisko handlu bydłem i owcami, ma dziś B* niejakie znaczenie. Mieszkańców 14,932 (1881);. główne ich zajęcie handel, połów ryb, wyrób płótna i narzędzi rolniczych. Z gmachów godny uwagi piękny kościół gotycki św. Botolfa (założony 1309 r.), z wieżą 85 m. wys.; jest to jeden z najcenniejszych i najpiękniejszych pomników gotyckich w Anglii. — 2) B., stolica stanu Massachusetts, pod względem handlowym i bogactwa jedno z najważniejszych miast w Stanach Zjedn. Am. Pn.; położone pod 42° sz. pn. i 71° 20' dł. z. Gr., w głębi zatoki Massachusetts, na półwyśpie 5 km. dług. i 1.6 km. szer., o 373 km. od New-Yorku i 724 km. od Waszyngtonu. Na pn.-zachodzie półwyspu wpada do zatoki rz. Charles, która oddziela B. od Charlestown i Cambridge, na pd.-wschodzie dość głęboko wrzyna się Zatoka Południowa (South-bay). Półwysep, na którym leży B., zwany był przez In-dyan „Mushauwomuk“ i „Shawmut“ (żywe, bijące źródła). Kiedy w r. 1630 przybył tu gubernator angielski, John Winthrop, „Shawmut“ indyjski przedstawiał trzy oddzielne pagórki (stąd nazwa „Tre-mont” — three mounts), z których dziś został tylko jeden, zwany „Beacon-Hill“ (wzgórze, na którym w r. 1716 wzniesiono pierwszą latarnię morską). B. był założony w 1630 r. — Dogodne położenie półwyspu pod względem handlowym prędko ściągnęło tu cały zastęp kolonistów, lecz przeszkody miejscowe, oraz trudność zabezpieczenia miasta, wskazywały, że wybór miejsca skąd inąd nie był trafny; na półwyśpie bowiem nie było ani lasu, ani łąk, i niełatwo można go było ochronić od napadu indyan i wilków; przytem powierzchnią w wysokim stopniu nierówną, pagórkowatą, przerzynały głębokie parowy i błota. Półwysep przedstawiał zaledwie 1,000 akrów powierzchni, a wąziutki przesmyk, łączący go z lądem, bywał często całkowicie zalany wodą. Koryto rz. Charles niedaleko uścia tworzyło dość znaczną zapadlinę; —lecz w latach 1807 i 1837 kosztem znacznych nakładów zasypano je ziemią, pochodzącą z dwóch wzgórz, na czem miasto zyskało 127 akrów. Z biegiem czasu na brzegach wązkiego przesmyku powstały bulwary,

członkiem komisyi dla historyi sztuki Akademii kra- port, który rywalizował z Londynem, prowadząc na kowskiej i sekretarzem oddziału jej lwowskiego, wielką skalę handel z miastami związku hanzeatyc-Pierwszą rzecz ogłosił w r. 1883 p. t. „Przeniesie- kiego i iunemi na stałym lądzie. Po upływie stu-nie lenna pruskiego na elektorów brandenburskich“

(Przewodnik naukowy i literacki i odbitka, Lwów,

1883), w której naszkicował przebieg pełnego doniosłości procesu dziejowego na podstawie drukowanych materyałów. Za nią poszły: 2) w r. 1884:

„Zakaz Miechowity“ (druk. tamże), rzecz krytyczna, w której wykazał przyczyny zakazu pierwszego wydania Miechowity i rozebrał szczegółowo zmiany wydania następnego. W r. 1887 3) „Elekcya Aleksandra Jagiellończyka“ (druk. tamże), 4) artykuł p. t. „Orzechowski czy Górski“ (w Kwartalniku hi-storyczuym 1887), w którym dowiódł, że przepisywane przez d-ra Kętrzyńskiego St. Górskiemu dziełko p. t. „Conciones“ nie mogło być napisanem przez tego autora. Drugą grupę prac B-a stanowią liczne odkrycia w aktach grodzkich i ziemskich, lub rękopisach biblioteki Ossolińskich nieznanych konstytucyj, które pierwszy B. wyszukał, wydał i krytycznie ocenił, jako to: 5) „Nieznana konstytu-cya z r. 1501“ (Kwartalnik 1887), 6) „Ustawa sejmu lubelskiego 1506“ (tamże, 1888), 7) „Tymczasowa ustawa radomska 1505“ (tamże, 1889), 8) „Die Piotrkower Constitution v. J. 1525“ (po niemiecku, w sprawozdaniu gimnazyum II w r. 1890), 9) „Tekst konstytucyi krakowskiej z r. 1507 wedle druku współczesnego“ (Kwartalnik, 1892). Tutaj należy także obszerniejsza rzecz p. t. 10) „Sądownictwo oświęcimskie i Zatorskie“ (Przewodnik n. i 1. 1889 i odb.). Na podstawie aktów archiwum skreślił B. dzieje miasta Stryja p. t. 11) „Z przeszłości Stryja“ (Przewodnik, 1886); dał 12) „Przyczynki do dziejów złotnictwa lwowskiego w XVI i XVII w.“

(Sprawozdania kom. hist, sztuki), ogłosił 13) „Inwentarz obrazów polskich i broni z r. 1780“ (tamże), 14) „Taryfę cen województwa krakowskiego z r. 1565“, 15) „Spis żydów ziemi lwowskiej z r.

1765“ i „Rachunek skarbu koronnego 1629“ (w Archiwum komisyi historycznej“ z r. 1891). Nadto w licznych recenzyach [w Kwartalniku historycznym, Muzeum, Przewodniku n. i 1., Ateneum, Przeglądzie powszechnym, Göttingische gelehrte Anzeigen, Ungarische Revue, Mittheilungen des Instituts f-österreichische Geschichte (artykuł: 17) „Zur gregorianischen kalenderreform in Polen“ — w roku 1885) ], kreślonych na podstawie szerszych study ów i wypowiadających swobodnie, bez oglądania się na jakiekolwiek względy, sąd autora o ocenianych

ogrody publiczne, szerokie ulice, skwery, teatra, kościoły i cały szereg wspaniałych gmachów; wkrótce jednak, gdy miejsca zabrakło, miasto rozszerzało swe terytoryum inną drogą, a mianowicie przez wcielanie okolicznych miejscowości. W tym celu zaczęto budować mosty, których dziś liczba dochodzi do 20 (nie licząc mostów kolei żel.). W bie-żącem stuleciu wcielone zostały do m. następujące przedmieścia: Washington (1855), Roxbury (1868) na pd.-zach., Dorchester (1870) na pd. Charlestown (1873) na pn., Brighton, West-Roxburg (Jamaica Plains), South-B. (południowy B.) (1873); stare m. East-B. (wschodni B.) wznosi się na wyśpię Noddles-Island. Wszystkie te dzielnice, między sobą, równie jak i m. Cambridge (które, choć stanowi oddzielne municipium, łączy się ściśle z B-era), są dziś połączone mostami, (niektóre z nich mają do 900 metr. długości); i stanowią jedną całość, o wielce rozmaitej plastyce pionowej i linii poziomego układu. Mieszkańców

a®

mt-'.TT":

i !■

Fig. 92 Trinity-Church.

liczy dziś B. 418,000 (1890), a wraz z m. Cambridge 450,000 i pod względem ludności zajmuje siódme miejsce w St. Zj. Pn. Ameryki. Port bostoński, któremu m. głównie zawdzięcza swój wzrost i rozkwit, jest zabespieczony z południa dwoma wzgórzami, a od morza oddzielony trzema szeregami wysp, wysepek i skał. Przystań przedstawia 168 km. kw., jest dostatecznie głęboka i zupełnie bespieczna dla okrętów. Stary B. miał przeważnie domy drewniane; lecz, ze względu na częste pożary, wzbroniono wznosić tego rodzaju budowle. W r. 1872 prawie całe m. zgorzało, ponosząc olbrzymie straty (około 80,000,000 funt. st.), ale w niespełna dwa lata zostało odbudowane z całym przepychem i wszelkiego rodzaju udoskonaleniami przeciwko pożarom, co dowodzi niezwykłego bogactwa mieszkańców. Pomimo iż pierwsi koloniści powodowali się, przy wyborze miejsca na założenie osady, obfitością źródeł na półwyśpie, oddawna jednakże dawał się uczuwać w B-ie brak dobrej wody; sprowadzono ją przeto aż z jeziora Cochituate, położonego o 30 km. od miasta (kosztem 10,786,739 funt. st.). Z wielkiej liczby gmachów publicznych, kościołów i pomników godne uwagi: Ci ty-Hall (ratusz, zbud. 1865 r.), State-House (pałac rządu stanowego), zbudowany na najwyższem miejscu, na jednem z 3-eh pierwotnych wzgórz „Beacon-Hill“, z ogromną kopułą pozłacaną; gmach ten, otoczony jest wspaniałym parkiem „The Common“ z fontannami, kanałami i pomnikami Washingtona, Franklina, Webstera, Hamiltona i in.: dalej Faneuil-Hall (the Cradle of Liberty) zwany „kolebką swobody amerykańskiej“, gdyż stąd wyszło hasło powstania przeciw Anglii wrzuceniem do morza całego ładunku herbaty, przywiezionej z metropolii (grudzień 1773 r.); gmach admiralicyi z dokami, fabrykami, magazynami i t. p., the Old-South-Church, urząd pocztowy, komora, pałac sprawiedliwości, świątynia mas-sońska (Trinity-Church), kościół metodystów; w ogóle 219 kościołów, z tych 190 protestanckich, 29 rzymsko-katolickich i 3 synagogi; naokoło miasta 11 cmentarzy. B. jest także siedliskiem arcybiskupa katolickiego. Z zakładów naukowych i instytu-cyj społecznych zasługują na uwagę: Harvard College, najdawniejszy uniwersytet amerykański, który znajduje się w m. Cambridge, (założony w 1638 r.), w B-ie istnieje fakultet medyczny tegoż uniwersytetu; uniw. metodystów (zał. 1869 r. przez Izaaka Rich’a), instytut technologiczny „Boyl-stonow“, szkoła medyczna żeńska (1848 r), 4 kol-legia, kollegium rzymsko-katolickie (jezuickie) i mnóstwo prywatnych zakładów naukowych. Jest tu także Amerykańska Akademia umiejętności i sztuk pięknych, liczne towarzystwa naukowe, towarzystwo historyczne stanu Massachusetts, Atheneum bostoń-skie z ogromną biblioteką, mnóstwem obrazów, rycin i rzeźb; towarz. botaniczne, różne męskie i żeńskie stowarzyszenia religijne, biolioteka publiczna miejska, największa po Washingtońskiej (kongresowej), licząca obecnie przeszło 400,000 tomów, 4 teatra, z których największy Boston-Theater (1854), wielka sala muzyczna, muzea; — 220 zakładów dobroczynnych: wiele szpitali, z których szpital generalny st. Massachusetts, założony 1811 r. kosztem 2V₂ mil. doi., z oddziałem dla obłąkanych, szpital homeopatyczny i cały szereg przytułków dla chorych nieuleczalnych, starców, kalek, ubogich, domy poprawy, więzienia i t. p. Pod względem liczby zakładów naukowych (Ateny amerykańskie) i dobroczynnych, B. jest niewątpliwie najpierwszem miastem w Ameryce. B. posiada 3 wielkie banki narodowe i prywatne; prócz tego bostończycy mają zaangażowane wielkie kapitały w kopalniach żelaza i węgla w Stanach Zjednocz., a nawet w Meksyku. Przemysł fabryczny liczy: 3,572 fabryk i zakładów rękodzielniczych, które zatrudniają przeszło 130,000 robotników (1885 r.) i produkują na 134,3 mil. doi. (wyroby żelazne, stalowe, machiny, instr. muzyczne, a zwłaszcza fortepiany, wyroby skórzane, olbrzymie fabryki obuwia, odzieży, dywanów, mebli, fabr. cukru, rafinerye, papiernie i t. d. ). Handel B-u w ostatnim 25-oleciu podwoił się niemal; w roku 1883 — 84 eksport wyuosił przeszło 66 mil. doi., a import około 69 mil. doi.—Przedmioty wywozu:

M. R.

Boswellia (Roxb, Fl. corom, III, 4) Kadzidła albo W o nil an. Rodzaj roślin, należący do rodziny Terpentyncowatych (Terebinthaceae), plemienia Oso-czynowych ( Bursereae). Kwiaty umiarowe, drobne, obupłciowe. Osadnik wklęsły, przykryty krążkiem pierścieniowym o 10 karbach, zewnątrz którego osadzone: kielich zrosłolistkowy, 5-zębny; korona 5 - płatkowa, o płatkach naprzemianległych zębom kielicha, po rozkwitnieniu rozpostartych; 10 pręcików, z których 5 przeciwległe zębom kielicha, a drugie 5 płatkom korony, od których są nieco krótsze; nitki ich wolne, pylniki wydłużone, 2-woreczkowe, otwierające się w podłużne szpary. Słupek beztrzonkowy, o zalążni 3-komorowej, szyj-

mięso, słonina, ryby mąka, bydło, obuwie i różne fabrykaty miejscowe; przywozu: wełna i cukier. Handel zamorski B. prowadzi głównie z Anglią, Rossyą, Indyami i Chinami. B. komunikuje się się z całym lądem obszerną siecią dr. żel., stąd rozchodzi się 10 kolei żel., oprócz tego stale kursują parostatki do Kanady i Wielkiej Brytanii; linie tramwajowe łączą wszystkie dzielnice miasta i przedmieść. W B-ie była wydawana pierwsza gazeta północno-amerykańska „The Boston News Letter“ (1704). W r. 1710 James Franklin założył pismo „Boston Gazette“, a 1721 „New-England-Courant“, w którym umieszczał artykuły i Benjamin Franklin; w r. 1813 zaczęła wychodzić pierwsza gazeta codzienna „Advertiser“, która istnieje do dziś dnia. Na czele zarządu miasta stoi prezydent (maire-mayor) obierany corocznie w grudniu i 12 radców (Board of alderman), prócz tego zgromadzenie z 72 członków (Common Council).

Bostra V. Bosra (Bostres-B osor) miasto starożytne w Arabii skalistej, stolica Edomitów, o 90 km. od Damaszku. Mojżesz oddał je pokoleniu Ru-bena; Jozue uznał za azylum dla zabójców nieumyślnych. Było zdobywane przez Aleksandra W. i Machabeuszów. Powiększone przez rzymian, przez Trajana przeznaczone zostało na stolicę prowincyi Arabii i nazwane Nowa Trajana Bostra. Później B. była rezydencyą arcybiskupa i w niej - to odbył się r. 244 (247) sobor bostrański przeciw berylliauom (obacz Beryl lus). Obecnie B. zupełnie podupadła.    *

Bostrichus tipograpłms, ob. Drukarz.

Boswell Jakób (* 1740 — f 1795), pisarz angielski, członek klubu literackiego, założonego w Londynie przez głośnego krytyka S. Johnsona. Opracował na podstawie obfitego materyału „Life of Samuel Johnson“ (2 tomy, Londyn, 1791). Dzieło to, w swoim rodzaju wzorowe, miało liczne wydania; najlepsze jest Crokera (5 tom., Londyn, 1831), Murraya (8 tom., tamże, 1835) i Hilla (6 tomów, New-York, 18b8).

Boswell Aleksander (* 1775—f 1822), syn poprzedniego, jest autorem wielu pieśni ludowych w dyalekcie szkockim. Ogłosił je drukiem p. t. „Songs“ (Edynburg, 1803). Oprócz tego opublikował wiele dawniejszych zabytków literatury ojczystej, jak np. „Spirit of Tintor“ (t., 1803). Wszystkie jego „Poetical works“ wydał Smith (Londyn,

1873).

ce pojedynczej, krótkiej, zakończonej znamieniem główkowatem, często 3-klapowem; komory zalążni zawierają po 2 zalążki obokległe, zstępujące, wywrócone, osadzone w kącie wewnętrznym. Owoc— torebka pestczakowata, 3-graniasta, 3-komorowa, pękająca przez przegrody w 3 łupiny, z prawie kostną wowocnią. Nasion w komorach przez zronienie po 1-em, lekko-ściśnionem, szeroko-błoniasto obrze-żonem. Zarodek bezbielmowy; liścienie pomięto-sfałdowane, wielowrębne, a rostek górny. Kadzidle właściwe są Indyom Wschodnim, oraz Afryce podrównikowej i północnej. Są drzewami o liściach naprzemianległych, nie parzysto - pierzastych, bez przylistków, gęsto-skupionych na szczytach gałęzi i opadających, o kwiatach zebranych w grona, złożone z wierzchnotek, wyrastające w kątach liści, lub na końcach gałęzi. Opisanych jest sześć gatunków, z których najważniejsze są dwa, a mianowicie: B. papyri fera Höchst. K. papierowa, rosnąca na wybrzeżach morza Czerwonego, w Arabii i Abisynii. Jest drzewem bardzo charakterystycz-nem ze swojej zwierzchniej kory, która tak samo jak u naszej brzozy oddziela się w cienkich, do papieru podobnych warstewkach. Z pni naciętych tego drzewa wycieka wonna gumożywica, na powietrzu twardniejąca, znana w handlu europejskim pod nazwą Olibanu afrykańskiego, abisyń-s ki ego, lub arabskiego. Pewna część jego ma przychodzić do Europy przez górny Egipt, a druga przez Indye wschodnie. Ten ostatni niewłaściwie nosi nazwę Olibanu indyj skiego, prawdziwy bowiem oliban indyjski wydaje inny gatunek. B. ser-rata Stach. K. karbowana, rosnąca na górach w Indyach wschodnich, lecz ten gatunek olibanu wszystek ma się spotrzebowywać na miejscu i na zewnątrz nie wychodzi. Oliban handlowy, t. j. afrykański, bywa w dwóch odmianach, a mianowicie: wyborowy, czyli w ziarnach — Olibanum eledum

s. in granis, i p o ś 1 e d n i—Olibanum in sortis. Pierwszy jest w postaci okrągławych, lub podługowatycli ziaru, barwy blado - żółtej, rzadziej czerwonawej, przeświecających, opylonych, w dotknięciu chropawych. Są kruche, odłam ich równy, woskowo-po-łyskujący; proszek biały. Z wodą da i emulsyę mleczną; w wyskoku rozpuszczają się, ale nie zupełnie. Smak mają gorzki i ostry; ogrzewane topią się niezupełnie, szerząc zapach przyjemny, mocny i balsamiczny; płoną płomieniem jasnym, mocno kopcącym, pozostawiając węgiel. W składzie swym zawierają olejek lotny, żywicę, nieco arabiny i bas-soryny.—Drugi, bywa w kawałkach, mniej czysty, zwykle ciemniejszy, po wybraniu ziarn pierwszego pozostający. Często przedstawia skupienia małych kawałków w większe, pomieszane ze szczątkami kory. Oliban służy głównie, jako miło-wonne kadzidło, używane od najdawniejszych czasów do kadzenia w świątyniach, o czem jest kilkakrotna wzmianka w Piśmie św.; pierwotnie kadzidło to było używane z koniecznej potrzeby, dla zobojętniania złej woni w świątyniach, powstającej z zabitych na ofiary zwierząt. Starożytni Egipcyanie olibanu używali do balsamowania ciał. W lecznictwie dawniej był on używany jako środek ściągający, czyszczący

31

Encyklopedya Powszechna Uustr. T. IX.

rany, pobudzający poty, pędzący mocz i ułatwiają- j tętnicy płucnej (która, jak wiadomo, anatomicznie cy odpluwanie w śluzotokach. Dziś używa się tylko ¹ jest tętnicą, fizyologicznie zaś żyłą) miesza się do leczniczych nakadzań, do plastrów, do balsamu z oczyszczoną (tętniczą) krwią aorty. Niekiedy prze-Fiorovantego i do teryaku.    —    J' A' wód rzeczony po urodzeniu nierychło zarasta, sta

jŚ

Sb

F-n.

nowiąc wadę w krążeniu, zdradzającą się Sinicą {cyanosis ob.). U niektórych zwierząt, np. krokodyla, istnieje naczynie krwionośne analogiczne, z przewodem Botalla, całe życie niezarastąjące, mieszające przeto krew źylną z tętniczą — to lewy łuk aorty czny (arcus aorticus sinister), wychodzący z prawej komórki i po-za sercem łączący się z łukiem aortycznym prawym (arcus aorticus dexter), wychodzącym z komórki lewej dla utworzenia wspólnego pnia aorty (truncus aortae).

Fig. 92. Boswellia.

Bosworth, miasteczko w hrabstwie Leicester w Anglii, 6,500 mieszkańców, sławne bitwą 22 sierpnia 1485, w której zginął Ryszard III. Było to zakończeniem wojny Dwóch Róż. Zwycięzca, Henryk książę Richemond, ogłoszony królem, rozpoczął dynastyę Tudorów.

Bosworth Józef (* 1789 — f 1876), lingwista angielski, zasłużył się jako badacz jęz. anglosaskiego i innych narzeczy staro-germańskich, które też wykładał na uniwersytecie oksfordzkim. Ważniejsze jego prace są: „Compendious grammar of the priy mitive English“ (1826); „Dictionary of the anglo-saxon language „(Londyn, 1838; nowe nieukończeni wydanie, powiększone i poprawione przez T^Mnra, tamże, 1882—92); „Essentials of anglo-saxon grammar“ (1841) i „The gospels in Gothic of 360 and Anglo-Saxon of 995“ — ( 1865; ponownie 1873).

BösZurmeny, H a j d u B. miasto w węgierskim komitacie Hajduckim (Debreczyńskim), pośród rozległej i bardzo urodzajnej równiny, wydającej obficie pszenicę i kukurydzę;—gimnazyum, sąd okręgowy, urząd podatkowy, 19,035 m-ców, prawie wyłącznie madjarów, miedzy którymi znaczna ilość ewangelików reformowanych. — Król Zygmunt odstąpił B. wojewodzie Jerzemu który osadził tu hajduków w 1425 r.; od nich bierze nazwę komitat. Hajducy mieli swój własny okrąg i zarząd, — rozwiązany dekretem królewskim 1876 r.

ii.

F-n.

Botallo Leonardo lekarz, (* 1530 w Asti), (Piemont), uczył się medycyny pod Lanfranc’em, Trincavllą i Fallopią, promowany w Pawii, żył czas jakiś w Paryżu. Znanym jest jako anatom (otwór sercowy między - przedsionkowy B-a), i jako operator i chirurg. W tym ostatnim kierunku w piśmie swem o leczeniu ran postrzałowych sprzeciwia się zdaniu Vigo i Ferrego, głównych obrońców jadowitości tych ran, zarzuca używane kulociągi, zastępując je innemi własnego pomysłu, o bardzo krótkich rączkach. Pisze wyczerpująco o zranieniach postrzałowych czaszki, klatki piersiowej, brzucha i kończyn. W mniej korzystnem świetle występuje jego nauka, podług której przy wszelkich chorobach, nawet chronicznych, należy się uciekać do krwi-upustu i to często i wiele na raz. Główne jego prace są: „De curandis vulneribus sclope-torum“ (Lyon, 1560, 1565, Frankfurt 1595, Antwerpia 1583; po niemiecku w Norymberdze 1678) „De lue venerea“ (Paryż, 1563, Lyon, 1565, 1577, po niemiecku w Norymberdze, 1677).

And. S.

Bot v. Boetius, ob. Boo dt.

Botalla przewód, nazwa anatomiczna, od Leo-

Botaniczne ogrody (Rorti botanici), są to zakłady naukowe, przeznaczone do ułatwiania stu-dyów botanicznych i przyczyniania się do postępów nauki botaniki. W tym celu hodują się w nich rośliny najrozmaitsze, tak krajowe, jak i obce, z różnych klimatów pochodzące, dokładnie ponazywane i uporządkowane tak, iżby, w razie potrzeby zbadania jakiej rośliny, łatwo było do niej trafić. Prócz tego, zakłady te służą do rozpowszechniania roślin, w jakim bądź względzie użytecznych. Dobrze urządzone ogrody botaniczne, prócz roślin żywych, posiadają jeszcze i różne kolekcye botaniczne, a mianowicie: zbiory karpologiczne, dendrologiczne, zielniki i t. p., a nadto bibliotekę, złożoną z najważniejszych dzieł botanicznych. — Staro-żytui takich ogrodów nie znali zgoła. Ogrody, po-urządzane z przepychem nieraz bajecznym, służyły głównie ku wygodzie i przyjemności ich szczęśliwych posiadaczy. Zdaje się, że i ogrody Semirami-dy, słynne w odległej starożytności, mieściły tylko wielkie mnóstwo kwiecia, lecz nie obfitowały w licz-narda Botallo (ob.) (ductus arteriosus Botalli), bę gatunków, posiadały owoce w niewielkiej ilo-oznacza połączenie pomiędzy aortą a tętnicą płuc- ści odmian, a głównie darzyły cieniem swoich ną, istniejące tylko u płodu i zarastające po uro- drzew tę skwarną krainę. Ozdobę ich miały sta-dzeniu, zamieniając się w wiąz (ligamentum arte- nowić głównie liczne pomniki. Grecy, a następnie riosum s. aorticum), już więcej nie przepuszczający Rzymianie, przyswoiwszy ze wschodu zamiłowanie krwi z aorty do tętnicy płucnej. Za pomocą prze- w ogrodnictwie, położyli na niem znamię swojej wodu Botalla, w czasie życia płodowego, źylna krew ówczesnej cywilizacyi. Obok róż i maków, które

wprzód wyłącznie zdobiły ogrody starożytnej Ro- i spostrzegać skutki zmienianych warunków kultury; my, stanęły z kolei narcyzy, irysy i mnóstwo ro- ' w nich nadewszystko dogodnie dają się porówny-ślin, przeniesionych z Grecyi, Azyi Mniejszej, Per- wać rośliny rozmaitych krajów, bez potrzeby od-syi i t. d. Staraniem Lukullusa, słodka wiśnia, bywania długich, dalekich i nieraz uciążliwych po-z Propontydy przeniesiona, prawdopodobnie zaszcze* dróży. — Dobre nauczanie botaniki, bardzo zależnem pioną została na dzikiej wiśni europejskiej; more- jest od łatwości, z jaką ogrody botaniczne w kala, brzoskwinia, pomarańcza, z odległych pochodzą- żdej porze roku mogą dostarczać dla badań roślin ce krajów, zwiększyły roskosze „panów świata.“ kwitnących, a nawet i owocujących, nadewszystko ga-Mocarze ich stąpali nieraz po kobiercach z płat- tunków rzadszych, obcokrajowych, dla miejscowości ków róż. Podobna ozdoba uczty kosztować miała w jakiej się znajdują.—Botanicy XV stulecia korzy-Nerona na raz jeden więcej, niż cztery miliony se- stali z ogrodów monarchów lub możnych panów do stersów. Rzymianie znali już podówczas i sztukę swoich badań botanicznych. Wielu z pomiędzy ma-forsowania, tak roślin warzywnych, jak ozdobnych, gnatów, szczególniej we Włoszech, opiekowało się przy pomocy inspektów i budynków, z pewną sztu- wówczas naukami i nie szczędziło kosztów na gro-ką wzniesionych. — Najścia barbarzyńców położyły inadzenie przedmiotów nauki, a w szczególności koniec tym uciechom, które do swego życia i roz- roślin egzotycznych. Alfons d’Este, książę woju wymagają czasów spokojnych, posiadania bez- Ferrary, idąc za radą Musy Brassavoli, za-piecznego i przytem pewnego rozwinięcia umysło- łożył kilka ogrodów, z których najgłówniejszy nowego. — Ogrodnictwo zaniedbane, podobnie jak sił nazwę Belwederu. Za jego przykładem po-wszystkie sztuki i nauki, ożyło dopiero w wiekach szli: Acciajuoli, możny pan Ferrary, Michel i średnich pod opieką klasztorów. Obrzędy nowego i C or nar o—wenecyanie, książę Doria z Genui, kultu wymagały kwiatów, szczególnie lilii, godła rodziny: Cesi, Borg he si i Barberini w Rzy-czystości; lecz nadewszystko drzewa owocowe sta- mie, etc.— We Francyi biskup z Mons du Bellay ły się przedmiotem szczególnej pieczy pobożnych założył ogród, który Piotr Belon (ob. jego biogra-zakonników: najlepsze odmiany owoców zostały fię), zbogacił roślinami, ze wschodu przywiezione-przez nich wprowadzone aż do krajów północy mi, a który, według zdania tego ostatniego, po pa-i przez ciąg kilku wieków przy starannej hodowli dewskim był najpiękniejszym. Ogrody te jednak znacznie się udoskonaliły. W tego rodzaju doświad- dziś trzebaby nazwać amatorskiemi, gdyż, mimo czeniach, zarówno przyjemnych, jak i pożytecznych, swej świetności, służyły do użytku tylko małej życie pojedyńczego człowieka nie wystarcza: zmiany liczbie botaników i nie miały na celu głównym posiadłości, różne przygody, wędrówki, choroby, postępu nauki botaniki. — Najdawniejszym ogro-śmierć wreszcie, są przeszkodą, że częstokroć ogro- dem, poświęconym wyłącznie studyom botanicznym, dnik nie może skosztować owoców drzewa, które jest, według zdania Deleuze’a, ogród pizański. za-posadził, wypróbować smaku jagód winnicy, dla łożony przez Kozmę Medyceusza, księcia Florencyi. której grunt przysposobił. Przeciwnie, zgromadzę- Światły ten władca, założywszy uniwersytet w Pizie nia religijne, w średnich wiekach szanowano, zbo- w r. 1543, wezwał na katedrę historyi naturalnej gacane, będąc przytem skazane na żywot spokoj- profesora Łukasza Ghiniego, powierzył mu utworze-ny, do pewnego stopnia zamknięty, pomiędzy swy- nie ogrodu botanicznego i kierunek nad nim. W tym mi członkami zawsze znajdowały takich, którzy celu oddał mu w r. 1544 ziemię nad brzegiem Ar-w ciągłej kolei — jeden po drugim, mogli korzyst- no, a już następnego roku stanął tam ogród, zalu-nie pracować nad udoskonaleniem tak rolnictwa, dniony wielką liczbą gatunków. Botanicy, odwiedza-jak i ogrodnictwa, i udoskonalali je też, rozumie się, jący go po dziś dzień, patrzą nań z poczuciem po-o tyle, o ile na to pozwalał stopień ich wykształ- szanowania, jako na patryarchę—pierwowzór wszyst-cenia, dość ograniczony w owej epoce. — Pokazuje kich o-ów b-ych, obecnie istniejących w krajach się więc, że i w wiekach średnich ogrody ząkła- cywilizowanych. Wkrótce potem Senat Wenecyi dane były jednak w celu ozdoby, przyjemności, lub ufundował w r. 1546 ogród w Padwie. Przy uni-też dla materyalnych korzyści ich posiadaczy. Do- wersytecie bolońskim stanął podobny w r. 1568; piero za rozkwitem nauk w wieku XV zaczęto za- około tegoż roku zaprowadzony i w Rzymie. Po kładać takie, które przedstawiały cechę naukową, za Alpami, w ślady Włoch poszła pierwsza Ho-Starożytni, obserwatorowie dość powierzchowni, po- landya: Ogród b-y przy uniwersytecie w Leydzie zaprzestawali na rozróżnianiu roślin dziko rosnących łożony został w r. 1577, a kierunek nad nim pood uprawianych i na poznawaniu niektórych go- wierzony był Cluytowi, wielce zamiłowanemu dniejszych uwagi produktów roślinnych; lecz nie- ogrodnikowi, który do nowego zakładu przeniósł zajmowali się wcale ani sprawami fizyologicznemi wielką liczbę roślin ze swego prywatnego ogrodu.— roślin, ani ich stosunkami przyrodzonemu ani też Elektor saski wr. 1580 założył pierwszy ogród b-y różnicami, jakie one przedstawiają w porównaniu w Niemczech, w Lipsku; niezadługo po nim sta-z roślinami innych krajów. Nowożytni, przeciwnie, nął takiż ogród w r. 1597 w Heidelbergu; w Berli-zajęli się temi wszystkiemu kwestyami i uznali ogro- nie założony dopiero w r. 1663. We Francyi naj-dy, jako środek do tego niezmiernie użyteczny. — dawniejszym jest ogród w Montpellier, założony za W nich-to bowiem najdogodniej można badać daną panowania Henryka IV, na mocy edyktu jego z r. roślinę we wszystkich stadyach rozwoju, poczyna- 1592. Piotr Richer de Belleval (ob. jego biografię), jąc od wykiełkowania nasienia, aż do wydania owo- przy swoich stosunkach z konetablem de Montmo-cu; w nich przy doświadczeniach można również rency, powołany do stworzenia tego pięknego za-

kładu, sam dla niego w roku 1622 poświęcił znaczną część swojej fortuny, z powodu zniszczenia plan-tacyj podczas oblężenia Montpellier. Paryski ogród datuje się od r. 1635.—W Anglii najdawniejszym ogrodem b-ym jest Oxfordzki, założony w r. 1640.

ją historyę: skąd i kiedy została otrzymaną, pod jaką nazwą była przysłaną i różne inne szczegóły, jej dotyczące. Najwięcej pożytku nauce przynoszą te ogrody, w których prowadzoue ścisłe nad roślinami obserwacye ogłaszane są drukiem. W wielu ogrodach b-ych hodują się rośliny dawne obok nowych, ale niektóre z nich mają jakby za wyłączne zadanie hodowanie roślin nowych. Pod tym względem odznaczają się dziś szczególniej ogrody angielskie. Ogród w Kew, który jest własnością korony, ogród Towarzystwa ogrodniczego w Londynie i mnóstwo innych ogrodów magnackich, jak i będących własnością ogrodników handlujących, posiadają tysiące nowych gatunków. Niektóre z nich mają swoich stałych zbieraczy na Przylądku Dobrej Nadziei, inne w Australii, inne znowu wysyłają swoich podróżników w różne strony świata. W pismach botanicznych: „Botanical Magazin⁴, „Botanical Register“, spotykamy się wciąż ze świeżemi rycinami rzadkich gatunków i z opisami, dokonanemi przez najlepszych miejscowych botaników, o co współ-ubiegać się zdają wszystkie wyżej wymienione zakłady.—Niektóre znowu ogrody mają głównie na celu rozpowszechnianie roślin pokarmowych, pastewnych, farbiarskich i t. p. I pod tym względem odznacza się Towarzystwo ogrodnicze londyńskie. W koloniach potworzyło ono ogrody, poświęcone natura-lizacyi roślin, które ważną oddają usługę, zwłaszcza będąc powierzone dobrej dyrekcyi. Rozległy ogród w Kalkucie i pomocnicze ogrody, jakie kompania indyjska pozakładała w różnych punktach swego obszernego państwa, zajmują dziś pierwsze miejsce między ogrodami tej natury. Przyczyniły się one bardzo wiele do rozpowszechnienia roślin użytecznych w Indyach, a przytem i do zaznajomienia botaników z miejscowemi gatunkami tej rozległej krainy. Hawanna, wyspa Maurycego i inne kolonie, posiadają również godne uwagi ogrody. — O. b. europejskie, oddały także niejedną usługę społeczeństwu. Dość tu będzie przytoczyć, że uprawa kawy w Ameryce, która dziś zatrudnia kilka milionów ludzi, ożywia morski handel i dostarcza europejczykom przyjemnego i zdrowego napoju, nie miałaby miejsca, gdyby wyhodowanej w cieplarni paryskiego ogrodu botanicznego (jardin des plantes) kawy, nie przewiózł z wielką pieczołowitością do Ameryki oficer marynarki francuzkiej, nazwi-

J. A.

W tymże samym roku powstał w Kopenhadze; w Upsali w r. 1657; w Wiedniu w 1752; w Madrycie w 1753; w Coimbrze w 1773; w Krakowie w 1774; w Petersburgu w r. 1823. Ten ostatni, będący własnością panującego Dworu, bogato uposażony, zalicza się dziś do pierwszorzędnych w Europie. Powstał on za panowania Cesarza Aleksandra I, na miejscu dawniejszego ogrodu aptekarskiego, założonego na mocy ukazu Piotra Wielkiego z d.

11 lutego 1714 r., na jednej z przyległych do miasta wysp, nazwanej od tego ogrodu, po dziś dzień,

Aptekarską (AirreKapcKm ocTpoBï.).— W Warszawie pierwotnie założone były dwa ogrody z charakterem botanicznym, staraniem królowej Maryi Ludwiki, jeden przy zamku Królewskim i drugi przy pałacu Kazimierowskim, które z czasem zupełnie zostały zaniedbane. Po założeniu w Warszawie Szkoły lekarskiej, w r. 1810, był urządzony dla niej na nowo przy pałacu Kazimierowskim, staraniem profesora Hoffmana, ogród b-y, w którym były hodowane przeważnie rośliny lekarskie. — Gdy po utworzeniu w Warszawie Uniwersytetu Aleksandryjskiego, ogród ten okazał się dlań niewystarczającym,

Cesarz Aleksander I wydzielić raczył pod ogród b-y obszerny kawał ziemi ze swoich królewskich posiadłości łazienkowskich. Na tym gruncie, staraniem profesora Michała Szuberta, został w r. 1818 założony ogród, który do dziś dnia istnieje.— Od wieku ten rodzaj zakładów znakomicie się rozmnożył. Obecnie każdy uniwersytet, każda szkoła lekarska, farmaceutyczna i różne inne wyższe zakłady naukowe, posiadają o. b.. Większość kolonij europejskich, jak nap.: Ile de France, Kajenna,

Botaniczne zbiory, zawierają w sobie bądź to rośliny całe, rozmaitym sposobem preparowane, bądź też tylko ich części. Głównym przedmiotem w takich zbiorach są zielniki, czyli herbarze, w których się mieszczą rośliny zaszuszone, ułożone syste-

Kalkuta, Pondiszery, Botany - Bay, Przylądek Dobrej Nadziei, wyspa Teneriffa, etc. posiadają również o. b., przeznaczone głównie do rozpowszechniania roślin użytecznych.—Rośliny w o ch b-ych, wytrzymujące klimat miejscowy, hodują się w gruncie, pod gołem niebem, inne zaś, nieznoszące klimatu, w szklarniach o różnej temperaturze, stosownie do natury swojej. Dla roślin zielnych, hodowanych pod gołem niebem, urządza się tak zw. szkółka botaniczna. Drzewa i krzewy, jako skiem Desclieux. rzucające cień, do niej wchodzić nie mogą i muszą być hodowane osobno. Dla szkółki botanicznej robią się zwykle grzędy, na 3 — 4 stóp szerokie, na których we dwie linie rozmieszczają się rośliny według pewnego układu botanicznego, a najczęściej według tego, jakiego dyrektor, będący zara- matycznie i naklejone na arkuszach papieru z wyżem profesorem botaniki w instytueyi, do której | pisaniem nazwiska rośliny i z wyjaśnieniem kiedy ogród należy, trzyma się przy wykładzie botaniki j i przez kogo znalezioną została. Najbogatszy z ziel-systematycznej. Przy każdym pojedyńczym gatun- I ników znajduje się w ogrodzie botanicznym Kew ku rośliny ustawiają się etykiety z jego nazwą, ! w Londynie, ułożony przez Bentama i Hookera. a prócz tego i etykiety, oznaczające nazwy rodzin. j Zbiory botaniczne łączą się zwykle z ogrodami lub Grzędy szkółki mają swe numera, a w utrzymy- | też muzeami botanicznemi. Z tych ostatnich pierw-wanych regestrach spisywane są corocznie wszystkie l szem było to, które założył Wiliam Hooker roku na nich znajdujące się rośliny. Każda roślina ¹ 1847 w jednej ze szklarni ogrodu Kew w Londynie, w ogrodach b-ych, porządnie prowadzonych, ma swo- ¹ zwane Museum of Economic botany. Wślad

za nim poszedł Göppert, we Wrocławiu, który zgromadził tam w zbiorach botanicznych to wszystko, co dotyczy morfologii, fizyologii i patologii roślin a ma związek z handlem, przemysłem, rolnictwem, medycyną, historyą kultury i t. p. Dzisiejsze zbiory botaniczne uniwersytetu wrocławskiego są wzo-rowem zestawieniem tego wszystkiego, co się mieści w londyńskich, kopenhaskich, sztokholmskich, i należą zaiste do najprzedniejszych w całej Europie, zwłaszcza ze względu na bogactwo wielkie modeli i preparatów w spirytusie. — Patrz o tern:

ziomie; słowem, uprawiano morfologię. Lecz tylko z początkiem bieżącego stulecia stała się ona prawdziwą nauką, dzięki pracom dwóch francuskich botaników: Augusta Pyrama De Can-dolla i Augusta Sai nt-Hilair’a. Cechy morfologiczne służą za podstawę klasyfikacyi i botanicznych opisów roślin, które zatem nie mogłyby być zrozumiałemi bez znajomości tej części B-i. Musimy przytem zrobić uwagę, iż morfologia roślin odpowiada anatomii zwierząt w zoologii.—Następnie możemy badać rośliny pod względem ich ustroju wewnętrznego, czyli formy wewnętrznej. Lecz do tego rodzaju badań gołe oko, ani nawet uzbrojone w lupę, wystarczyć nie może: trzeba użyć przyrządu, dającego obrazy przedmiotów bardziej powiększone, to jest mikroskopu, i posługiwać się narzędziami dysekcyjnemi, a najlepiej ostrą brzytwą, dla przygotowania do obserwacyj cieniutkich skrawków. Otóż, robiąc takie skrawki z różnych organów rośliny i przeglądając je pod mikroskopem, przekonywamy się, że wszystkie one składają się z tkanek, których zasadniczym organicznym elementem jest zawsze pęcherzyk, ze wszech stron zamknięty, zwany komórką roślinną. Badania naprzód tego zasadniczego organu, jego budowy i rozmaitych form, a następnie różnego rodzaju tkanek i całych przyrządów, jakie się z nich tworzą w ciele rośliny, jest przedmiotem Anatomii roślin, zwanej przez niektórych spół-czesnych botaników Morfologią wewnętrzną. Nauka ta, rzecz prosta, nie mogła rospocząć się wcześniej, jak dopiero po wynalezieniu mikroskopu, co nastąpiło mianowicie w r. 1620. Najpierwszy-mi badaczami wewnętrznego ustroju roślin, około połowy XVII stulecia, byli: anglik Ne he mi as Grew (1672) i włoch Marceli Malpighi (1705) i oni-to są poczytywani za założycieli anatomii roślin. W miarę doskonalenia się mikroskopu, z postępem czasu musiała się doskonalić i sama nauka, i nadewszystko w ostatniem pięćdziesięcioleciu bieżącego wieku znakomite ona zrobiła postępy. Przyroda zasadniczego organu komórki roślinnej, dzięki pracom wielu uczonych, a w ich liczbie i naszych rodaków: Leona Cienkow-skiego iEdwarda Strassburger a, przy udoskonaleniu metod badania, dokładnie poznaną została. Tkanki i przyrządy z nich, zbadane w ustroju organów najrozmaitszych typów roślin, posłużyły za podstawę do stworzenia anatomii porównawczej roślin, której dokładny obraz przedstawił niedawno zmarły znakomity botanik niemiecki A. de Bary, w swem dziele: „Vergleichende Anatomie der Vegetationsorgane der Phanarogamen und Furrne“ (Lipsk, 1877). Znajomość wewnętrznej budowy roślin ma wielkie znaczenie dla fizyologii, gdyż bez niej trudno byłoby objaśnić zjawiska, jakie się odbywają w ciele rośliny. Przytem musimy nadmienić, że anatomia roślin odpowiada hi-stologii zwierząt, i że niektórzy z tegoczesnych botaników, dla ujednostajnienia, zowią ją także hi-stologią roślin.—Tak organa roślin, jak i elementy tkanek, z których się one składają, nie wystę-

„Das botanische Museum der Universität Breslau.

Festrede des Prof. A. Engler und prof. Ferd. Cohn“

(Wrocław, 1888 r.).    *

Botanika (od greckiego wyrazu ßotaV7], ziele), jest umiejętnością, mającą za przedmiot poznanie roślin. Niegdyś zwano ją res herbaria, rzeczą ziół, tak jak rząd nazywano res publica, rzeczą publiczną. Rośliny, będąc jestestwami źyjącemi, przedstawiają naszej uwadze objawy bardzo skomplikowane, a że badać je możemy z bardzo różnych stron widzenia rzeczy, przeto nauka o nich zajmuje tak rozległy horyzont, że jego całość nie może być objętą za jednym rzutem oka. Stąd wypływa konieczna potrzeba rozdzielenia B-i na pewną liczbę osobnych części, z których każda stanowi niejako osobną naukę i ma swój charakter odrębny. Dano im też i nazwy specyalne. Bliższe zapoznanie z niemi czytelnika będzie przedmiotem niniejszego artykułu.—I tak naprzód możemy rozważać rośliny pod względem ich ustroju zewnętrznego, czyli formy zewnętrznej. Obserwując je gołem okiem, lub najwyżej uzbrojonem w lupę, w stanie biernym i przytem w stopniu ich zupełnej dojrzałości, łatwo można zauważyć, że ich ciało (z wyłączeniem form najprostszych, jak bakterye, grzyby i niektóre wodorosty), nie jest proste, jednorodne, lecz przeciwnie, w różnym stopniu zróżniczkowane, gdyż zwykle składa się ono z wielkiej liczby członków, mniej więcej odmiennych, z których każdy spełnia pewną szczególną rolę w dokonaniu zjawisk, których wypadkowa jest życiem rośliny. Każdy z tych członków, zwanych organami, posiada własności specyalne, każdy przeto musi mieć swoją osobną nazwę. Poznać więc nazwy tych organów, zbadać ich położenie, już to absolutne, już to względne, ich analogię, ich rozmaite formy i możliwe przeobrażenia; zapoznać się z terminami zastosowanemi do tychże form, połączyć te wiadomości pierwszorzędnej wagi z wiadomościami podrzędnemi, odno-szącemi się do rozmiarów, konsystencyi, barwy i t. p., jest to najpierwsza potrzeba, jaka się nam nastręcza przy studyach botanicznych. Część B-i, dająca poznać zewnętrzny ustrój roślin, przez ich organa, zowie się Organografią, albo Morfologią roślin. Odkąd zaczęto zajmować się botaniką, musiano posługiwać się terminami dla rozróżnienia jednych organów od drugich i zauważono, że liście naprzykład mogą być pojedyncze i złożone, posiadać formy lancetowate, strzałkowa-te, owalne, sercowate, osadzone na łodydze z osobna, lub po dwa, po trzy i więcej na jednym po- 1 pują odrazu gotowe; z początku są zaledwie doj-

rzalue, maleńkie, i tylko stopniowo się powiększając, dochodzą do swej formy i oznaczonych rozmiarów. Owóź śledzić kolejne zmiany, poczynając od pierwszego wątku aż do formy skończonej, opisywać wszystkie fazy, przez które ona przechodzi, badać prawa, według których wszystkie te zmiany odbywają się, należy do nauki, zwanej Organo-genią, albo Historyą rozwoju. Pierwszy popęd do tej nauki dał francuski uczony O. F. B r i s-seau-Mirbel, na początku bieżącego stulecia; współrodak zaś jego, I. B. Payer, znacznie ją rozwinął w zastosowaniu do rozwoju kwiatów. History a rozwoju w nauce B-i ma wielką doniosłość, albowiem w razach wątpliwych ona najlepiej wyświetla prawdziwe morfologiczne znaczenie danych organów. Przy badaniach zaś organizmów najprostszych, nadewszystko wielopostaciowych, jak bakterye i niektóre grzyby, jest ona konieczną, gdyż bez należytego zbadania ich rozwoju, niepodobna byłoby pojąć prawdziwego znaczenia ich form różnorodnych.—Następnie możemy rozważać roślinę w stanie czynnym, w jej stosunkach do świata zewnętrznego i zadać sobie pytania: jakie na nią w tych różnych stadyach rozwoju, czyli różnych stanach jej formy, wywierają wpływy czynniki zewnętrzne, t. j. światło, ciepło, siła ciężkości, elektryczność i ciała ważkie w ogólności. Czem się ona żywi? W jaki sposób pokarm swój przyjmuje, przerabia go i przyswaja? Słowem: co ona z zewnętrznego środka otrzymuje? I naod-wrót, w jaki sposób na tenże otaczający środek oddziaływa? Co z ciała swego wydaje? Jaką rolę przy tern odgrywa każdy poszczególnie jej organ? Co się odbywa w samem wnętrzu jej ciała, między rozmaitemi do jego składu wchodzącemi elementami? Wreszcie, w jaki sposób rozradzają się rośliny i utrzymują się ich gatunki? Rozwiązywaniem tych i tym podobnych pytań zajmuje się fi-zyologia roślin. Po wszystkie czasy usiłowano poznać funkcye organów, a przeto i zajmowano się tą gałęzią nauki. Lecz niektóre jej zadania są zbyt zawiłe i wymagają już nie prostych obserwa-cyj, lecz umiejętnych doświadczeń, przy doskonałej znajomości fizyki i chemii; sprawy bowiem życiowe roślin polegają na procesach fizyko - chemicznych, odbywających się w ich wnętrzu, a więc dla bezpośrednich obserwacyj niedostępnych. Dla tego to fiziologia roślin stanowi część B-i, można powiedzieć, najtrudniejszą i ma przed sobą jeszcze wiele kwestyj do rozwiązania, pomimo pięknych prac Hales’a, Duhamela, Knight a, Saussu-r e’a, Bousingaulfa, Sachsa i wielu innych nowoczesnych badaczy.— Mówiliśmy, że morfologia bada zewnętrzne organa w stanie dojrzałym i normalnym, a organogenia śledzi ich rozwój; lecz gdy zbieg różnych okoliczności zakłóci zwykły porządek tego rozwoju, to dany organ albo spłowieje, albo przyjmie kierunek nadzwyczajny i przedstawi się ostatecznie z charakterami niezwykłemi. Powstanie tedy, jak to mówią, anomalia, potworność. Nauka o tych potwornościach nosi nazwę Tera-tologii roślin. Z pomiędzy nowoczesnych autorów Moquin-Tandon, jak się zdaje,najdalej posunął tę naukę i usystematyzował zarazem. Za pomocą form anomalicznych, w niektórych razach daje się objaśnić morfologiczne znaczenie danych organów, jak naprzykład pręcików i słupków w kwiatach dubeltowych, lub pełnych, przeobrażonych w płatki korony, a niekiedy po prostu w listeczki. Wogóle zaś teratologia, w porównaniu z in-nemi częściami B-i, jest małego znaczenia.—Jak teratologia jest historyą nieprawidłowości w fazach rozwoju organów—nieprawidłowości, pociągających za sobą anomalie w formie i budowie tych organów, tak patologia jest historyą nieprawidłowości, zachodzących w funkcyach organów—nieprawidłowości, sprowadzających choroby. Gdy dany organ naprzykład, z powodu pewnej okoliczności, wytwarza materye odmienne od tych, jakie zwykle wytwarza, to niechybnie nastąpi wielkie zakłócenie w ekonomii rośliny, a często i śmierć. Komu naprzykład nieznane są zgubne skutki choroby ziemniaków, lub zbóż, zarażonych grzybkami pasorzytnemi. Patologia roślinna obejmuje zatem opisanie rozmaitych chorób roślin, przyczyn, od których one zależą, a zarówno i środków zapobiegania tym chorobom, lub leczenia, o ile one są moźliwemi. Rośliny, zaludniające powierzchnię ziemi i jej wody, są bardzo liczne i urozmaicone. Liczba dotąd znanych gatunków, wynosi blizko 200,000, a wszystkie części świata są jeszcze bardzo dalekiemi od ich zupełnego wyeksploatowania. Niektórzy przypuszczają, że ogólna liczba może wynieść do czterech kroć stu tysięcy gatunków. Jak należy oryentować się w tym ogromnym labiryncie dla dojścia nazwy danej rośliny i odróżnienia jej od innych, uczy B. systematyczna, czyli opisowa W tym celu czyni ona kolejny przegląd wszystkich znanych roślin, opisuje ich cechy morfologiczne i tworzy z nich grupy, łącząc razem najbardziej do siebie podobne. I tak, z osobników najbardziej do siebie podobnych formuje grupy, zwane gatunkami (spećies), z gatunków podobnych rodzaje (genera), z rodzajów plemiona (tribus), z plemion rodziny (familiae), z rodzin rzędy (ordines), z rzędów klasy (classes), z klas gromady (cohortes), z gromad działy (tipus), z których ostatecznie składa się państwo roślinne (regnum vegetabile). Prócz tego, w niektórych gatunkach wyróżnia odmiany (varietates) i pododmiany (subva-rietates), w gatunkach zaś roślin uprawianych pod-gatunki (subspecies), rasy (proles), podrasy (subpro• les) i t. p. Tak samo rodzaje, rodziny i dalsze ogólniejsze grupy, mogą mieć swoje poddziały. Wszystkie zaś grupy służą za podstawę do klasy -fikacyi roćlin, która w B-ce opisowej stanowi główny jej fundament. Prawidła, czyli teoryę klasyfikacyi roślin, wykłada osobna część B-i, zwana taksonomią. Ponieważ każde pojęcie musi koniecznie posiadać swoją odpowiednią nazwę, przeto z klasyfikacyą roślin ściśle się wiąże słownictwo botaniczne (nomenclatura, terminologia v. glossologia), która podaje prawidła, jak mają być nazywane gatunki, rodzaje i wyższe skupienia roślin, a nadto objaśnia znaczenie terminów morfologicznych. Z temi ostatniemi zresztą,

J. A.

And. S.

Bötcher Daniel, był miucarzem miasta Torunia od 1760 do 1762 r. Do niego odnoszą się

znajomi po części i sama morfologia. Ażeby botanicy całego świata, mogli się porozumiewać, od-dawna zgodzono się dla słownictwa botanicznego używać języka łacińskiego i po części greckiego, jako języków umarłych i nieulegających zmianom. Dlatego to najpoważniejsze dzieło systematyczne, obejmujące bądź wszystkie w danym czasie znane rodzaje i gatunki roślin, jak Linnego i jego naśladowców Willdenowa, Sprengla i Persoona „Species plantarum“, lub A. P. De Candolla „Prodromus systematis naturalis regni vegetabi-lium‘, bądź same tylko rodzaje jak Wawrzyńca Jussieu’go, lub Stef. Endlichera „Genera plantarum'⁴, pisane są w języku łacińskim. Do kategoryi B-i systematycznej należą także dzieła pod tytułem „Flory“, obejmujące opisy roślin oddzielnych krajów, wysp, lub pewnych okolic, tudzież monografie, bądź osobnych rodzin, bądź poje-dyńczych rodzajów. Tej natury dzieła piszą się w różnych językach, lecz i w nich, dla użytku ogółu botaników, wystawiane być muszą łacińskie systematyczne nazwy roślin, a nadto bardzo często podają się w tymże języku i treściwe opisy, czyli tak zwane diagnozy, jak naprzykład we „Florze Polskiej“ A. Wagi. Rośliny nie jednakowo na powierzchni ziemi są rozdzielone. Różne ich gatunki, a nawet całe rodzaje i rodziny zajmują na niej przestrzenie odmienne, tak zwane obręby (aërae). Stosownie do swego ustroju, jedne z nich wymagają klimatu gorącego i żyć mogą tylko pod równikiem, drugie klimatu umiarkowanego, trzecie znowu przekładają klimat zimny, w sąsiedztwie odwiecznych śniegów i lodów. Jedne lubią powietrze wilgotne i trzymają się wybrzeży morskich, drugie przekładają powietrze suche i zamieszkują wnętrze lądów. Jedne żyją w wodach słodkich, drugie w wodach słonych mórz i oceanów. Nadto, w jednej i tejże samej miejscowości rośliny zajmują stanowiska nie jednakowe: jedne bowiem rosną tylko w lasach, drugie tylko na polach lub łąkach; jedne tylko na błotach, drugie jedynie na suchym piasku i t. d. Temu-to niejednostajnemu i na pozór fantastycznemu rozdzieleniu się roślin zawdzięczamy tę cudną rozmaitość, która nas zachwyca, gdy, przechodząc kolejno z jednej strefy w drugą, zwracamy uwagę na roślinny kobierzec, stanowiący ozdobę i zarazem bogactwo ziemi. Zbadanie różnych przyczyn, wpływających na rozdział roślin, poznanie przestrzeni, czyli obrębów, jakie dane rośliny zajmują na powierzchni ziemi, oraz ich stanowisk, nakreślenie obrazu wegetacyi różnych stref i wyjątkowych pod względem fizycznym miejscowości, jest przedmiotem geografii botanicznej, czyli geografii roślin. Główne fundamenta tej nauki w wieku bieżącym położyli: A. Humboldt i Bonpland, S chou w, A. P. De Candolle i syn jego Alfons De Candolle. Znajomość jej jest nader ważną dla wszystkich, którzy się zajmują hodowlą roślin.—W różnych pokładach skorupy ziemskiej napotykają się szczątki roślin, po większej części takich, które obecnie już nie istnieją. Rośliny te, zwane kopalnemi, w różnych epokach geologicznych były odmienne i zaludniały

wyspy i lądy, kolejno wydżwigane nad poziom morza, a następnie znowu pogrążane w otchłań oceanu. Opisywanie tych roślin kopalnych, uważanych za protoplastów roślin dzisiejszych, z oznaczeniem pokładów, w których one się znajdują, jest przedmiotem paleontologii botanicznej, czyli paleontologii roślin. Nauka ta najwięcej zawdzięcza pracom A. Brongniarfa i Gepperta. Łącznie z paleontologią zoologiczną oddaje ona wielkie usługi geologii, albowiem typowe szczątki tak roślin, jak i zwierząt, służą dla niej za charakterystykę przy rozpoznawaniu formacyj.— Te rozmaite sposoby badania roślin, których tu przegląd uczyniliśmy, stanowią niejako część spekulacyjną B-i, mającą na celu poznanie samej istoty roślin. Lecz rośliny, prócz tego, mogą i muszą być rozważane pod względem ich użyteczności w stosunku mniej więcej bezpośrednim do naszych potrzeb. Stąd powstała B. stosowana. Stosownie do natury roślin, o jakich ona traktuje, otrzymuje przytem nazwy specyalne: mianuje się B-ą lekarską, rolniczą, przemysłową, leśną, ekonomiczną, ogrodową i t. d.—B. lekarska, opisuje rośliny, używane jako środki lecznicze, z wymienieniem ich części, lub produktów do tego celu służących. Opisuje ona zarazem i rośliny szkodliwe, trujące. — B. rolnicza opisuje gatunki i odmiany roślin, hodowanych w wielkich rozmiarach, służących na pokarm dla ludzi i zwierząt domowych (zboża i rośliny pastewne), a nadto rośliny rolnictwu szkodliwe, jako chwasty.—B. przemysłowa obejmuje rośliny, których produktą używają się w przemyśle i sztukach (rośliny cukro-dajne, olejne, włóknodajne, farbierskie).—B. 1 e-é n a opisuje drzewa i krzewy leśne, użytkowe.— B. ekonomiczna albo gospodarska traktuje o drzewach i krzewach owocowych, o warzywach i roślinach, służących do przypraw kuchennych.—B. ogrodnicza obejmuje rośliny, hodowane dla ozdoby.

Botany - Bay, obszerną i bezpieczna, choć nieco płytka zatoka, pod 34° sz. płd, na wschodniem wybrzeżu Australii, odkryta przez Cook’a w 1770 r.— Rząd angielski dekretem z 1786 r. przeznaczył okolicę zatoki na kolonię karną, aby metropolię od przestępców uwolnić i jednocześnie uczynić z nich, o ile to możliwe, pożytecznych członków społeczeństwa. Jakoż pierwszy transport skazańców wyruszył 13 maja 1787 na jedenastu statkach, wioząc przeszło 600 męzczyzn i 250 kobiet pod dozorem dwustu żołmierzy marynarki, wylądował 19 stycznia 1788 r. w B.—Wkrótce jednak spostrzeżono, że miejscowość nie jest odpowiednią, i dlatego skazańców przewieziono nieco dalej na północ, w okolice dzisiejszego miasta Sydney, (Port Jackson).—B. leży w prowincyi Nowej Południowej Walii, hrabstwie Cumberland, nazwę zaś swoją otrzymała od wielkiej ilości nieznanych przedtem gatunków roślin, jakie znaleźli na tutejszych wybrzeżach towarzysze wyprawy Cooka, botanicy Banks i Solan-der.

A. Poi.

A. N. J.

And. S.

D. B. na monetach toruńskich z czasów Augusta

III. „Encyklop. S. Orgelbranda“.

Bote i Bock znakomita firma wydawnicza muzyczna w Berlinie. Założyli ją 1838 Edwar Bote i Gustaw Bock. Po ich śmierci szefem firmy został Emil B., brat Gustawa; po śmierci zaś Emila—Hugo, syn Gustawa. W 1847 G. B. założył wyborne pismo muzyczne: „Neue Berliner Musikzeitung“ do dziś dnia istniejące. Za wielką zasługę tej firmie poczytują, że dała początek tanim wydawnictwom dzieł muzyki klasycznej.

Botelho de Oliveira Emanuel (* 1636 w Ba-hii — f 1711 tamże), poeta brazylijski, z zawodu adwokat. Był zwolennikiem gongoryzmu (patrz Gongora) i pisał poezye w jęz. portugalskim, hiszpańskim, włoskim i łacińskim. Poezye jego są w ogóle mierne, ale odznaczają się wielką poprawnością języka i dlatego akademia lizbońska zaliczyła go do klasyków. Wyszły one p. t. „Musica do Parnasso“ (Lizbona, 1705).

Botero Jan (* 1540—+ 1617), inaczej Bene-sius (od miejsca urodzenia Bene), pisarz włoski, był sekretarzem św. Karola Boromeusza, a po jego śmierci, wysłany przez kongregacyę Propagandy, zwiedzał różne kraje europejskie w celu poznania w nich stanu religijnego. Owocem tych podróży były „Relazioni universali“ (Rzym, 1592 i często później), rodzaj obszernej statystyki państw europejskich w połączeniu z geografią, prawodawstwem i historyą. Dzieło to miało wielką wziętość i było tłómaczone na różne języki; na polski tłómaczył ks. Lenczycki p. t. „Relatiae powszechne“ (Krak., 1609, ponownie 1613 i ostatnio 1659 pod tyłułem „Theatrum świata wszystkiego“). Oprócz tego B. napisał traktat polityczny przeciw Machiavellemu p. t. „Della ragione di stato“ i „Della causa della grandezza delle cità“ (wyszły razem w Wenecyi, 1589).

Botev Chri sto, poeta i patryota bułgarski (* 1848—f 1876), był synem nauczyciela ludowego; mając lat piętnaście wstąpił do seminaryum w Odessie, które wszakże opuścił, nie ukończywszy studyów i przyjął miejsce nauczyciela domowego w Bessarabii. Później udał się do Rumunii i w Braile zaczął wydawać czasopismo rewolucyjne, lecz wkrótce był zmuszony wynieść się do Bukaresztu, gdzie się wówczas była zogniskowała emigracya bułgarska. Tam wstąpił do drukarni Lubena Karawelowa, należał do redakcyi czasopism: „Nezawisimost“ i „Znanie“ i stał się jednym z głównych działaczy śród wychodźców bułgarskich. W r. 1876 zorganizował partyę powstańczą i na parowcu austryackim „Radetzky“ dostawszy się do Turcyi, wkrótce poległ w jednej z potyczek. Zostało po nim szesnaście drobnych utworów poetycznych, które zapewniły mu miejsce poczestne w piśmiennictwie bulgarskiem. Mają one charakter realistyczny z odcieniem pessy-mizmu bajronowskiego; przemawiał on z serca do serca, to też i stał się ulubieńcem młodzi bułgarskiej. Za najlepsze uchodzą: „Na Georgiuw den“ i „Modlitba“, która się rychło stała narodową. — („Slovansky Sbornik“ 18Ś5).    *

Both Andrzej i Jan, malarze holenderscy, bliźnięta (* 1610 w Utrechcie, Andrzej f 1650, Jan 1651). Uczyli się początkowo od ojca, później od Bloemarta, osiedli w Rzymie. Jan uległ wpływowi Klaudyusza Lotaryńczyka (Gele); Andrzej malował figury, pracowali razem, dopełniali się nawzajem; pierwszego są krajobrazy, drugiego ożywienie ich postaciami. Jan zwany „włoskim“, jeden z największych pejzażystów swego czasu, od Klaudyusza surowszy i energiczniejszy. Louvre paryski posiada jego widok morski przy zachodzie słońca; Mnichow-ska galerya, „Merkurego, usypiającego Argusa“, wszystkich prac jego do 150. Andrzej malował czasem samodzielne obrazki potoczne. Obadwaj rytowali na miedzi.

Böthing Otto, eb. Boething.

Bothmer (Bothmar, Bodmar), ród niemie-cki luneburski, osiadły w Hanowerze i Meklemburgu. Ważniejszym członkiem tego rodu był Jan Kacper (* 1656—f 1732), hanowerski mąż stanu; w r. 1696 posłował do Wiednia w imieniu Brunświku i Lauenberga, podczas pertraktacyi o pokój ryś wieki. Później, mając ogromny wpływ w polityce europejskiej, wiele przyczynił się do osadzenia elektora Jerzego na tronie angielskim i do uzyskania uchwały parlamentu, zabezpieczającej tron Anglii dla dynastyi hanowerskiej. Po upadku mini-steryum whigów kierował w Anglii stronnictwem, zwanem ironicznie „Hannoveral rats“. Po śmierci elektorki hanowerskiej, Zofii (1714), zdołał zapo-biedź intrygom Bolingbroka, pozbawił go pieczęci kanclerskiej i po zgonie królowej Anny stanął na czele rządów. Za zasługi swe w r. 1715 otrzymał tytuł hrabiowski i mianowany był ministrem.

Bothnia, Botten, średniowieczna nazwa krajów, leżących dokoła odnogi Botnickiej,—stąd Wester -,Norr-,Oester-Botten, tj. Zachodnia, Północna i Wschodnia B.

BothriocephahlS Brems. Brózdogłów, czyli jamkogłów, zwany także tasiemcem. Jeden z rodzajów rodziny Bothriocephalidae, jamko-głowów, do gromady robaków płaskich (Plathelminthes) należącej. Ciało ma wydłużone, spłaszczone, tasiemkowate, bez przewodu pokarmowego, składające się z główki płaskiej, z dwiema wydłużonemi brózdami szparkowatemi, bez właściwej przysawki i bez haczyków; za główką następuje cienka szyjka, a dalej cały szereg pierścieni coraz szerszych, w miarę oddalania się od główki. Otwory płciowe na brzusznej stronie pierścieni, czyli członków krótkich i szerokich; zbiornik dla jaj przedstawia worek nierozgałęziony, skręcony. Dwa są znane gatunki tego rodzaju, mieszkające w kiszkach cienkich człowieka i psa.—B. latus Brems. (Brózdogłów szeroki), długi na 5—9 metrów (17—31 stóp), główka podługowata z dwiema wązkiemi, szparkowatemi przysawkami; szyjka dość długa. Pierścienie, których bywa do 4,000, są wogóle krótkie i szerokie, najszersze w środkowej części robaka. Na dolnej powierzchni pierścieni dwa otwory płciowe: w górnym leży uście przewodów nasiennych, oraz pochwy, przez którą jajka zostają zapłodnione; dolny zaś jest uściem

"1

.inm

[sT

J-an

Fig. 93 Bothriocephalus latus. Część robaka naturalnej wielkości.*

ii

A. S.

mm

PB

rf

k.;Ę

'ii 0

: ! W&

i ia

K. J.

głowie, kadłubie i płetwach opancerzonych, przedstawiający najlepiej

K. J.

K. J.

mm

*77Ïr

zbiornika jaj. Pierścienie dojrzałe odchodzą na zewnątrz; jajka dostają się do wody, gdzie z nich

wychodzą zarodki, za-j. warte w pęcherzu, któ-â rego powierzchnię porn krywają rzęsy. Weil wnątrz tego pęcherza mieści się ciało zarodka I kuliste, opatrzone 6-ma i haczykami. Przez pe-wien czas zarodek pływa w wodzie, poczem osiada w mięśniach szczupaka i różnych innych ryb słodkowodnych i tu zamienia się nawę-gra (wodnicę), który jest wydłużony 1 cm. dług. i rozwija się, po przejściu do żołądka człowieka, lub psa, w dorosłą formę, czyli w B. latus. W jaki sposób ryba zaraża się węgrem, niewiadomo, nie udało się bowiem przez karmie nie ryb wprost zarazić zarodkami, pływającemi w wodzie, dlatego można przypuszczać, że zarodek żyje naprzód w innym gospodarzu, nim dostanie się do ryby. B. latus żyje w kiszce swegoïgospodarza od 6 — 14 lat. Pospolity jest bardzo w prowincyach Nadbałtyckich, w Fin-landyi, Szwajcaryii wo-góle w okolicach, obfitujących w jeziora i rybnych. w— B. cordatus R. Leuck. Znacznie mniejszy od poprzedniego gatunku, 80 — 112 cm. długi, pierścieni ma 400—600, główkę na 2 milimetry szeroką i długą, sercowatego kształtu. Pierścienie, położone na 3 cm. po za głową, oddzielają się już jako dojrzałe. Mieszka w kiszkach cienkich psa, foki i człowieka, w Grenlandyi i Islandyi.

Bothriocidaris Eich w. (pale-ont.). Najstarszy prawdopodobnie z kopalnych jeżowców morskich (Palechinoidea), rzadko spotykany (B. Pahleni Schmid), wyłącznie w dolnym sylurze Estlandyi. Bothriolepis Eich w. (paleont.)-Fig. 94. Botrioce- Rodzaj pierwotnych ryb chrząstko-phaluslatus. Główka^^ g^ z rzędu Placodermi, o powiększona;    J    *

a. szparkowata przysawka.

Kncyklop«dya Pow«z«chn* Ilułtr. T. IX

dochowane okazy tego rzędu i podobny do rodzaju Pter ichthy s, właściwy formacyi dewońskiej w Europie i Kanadzie. B. canadensis Whiteaves, znaleziony w licznych i doskonałych okazach w górnym dewonie zatoki Scanmenac w Kanadzie; B. Pan der i Lahusen, z dewonu russkiego.

Bothrolabis Cope, (paleont.). Rodzaj amerykański świń kopalnych, o potężnych kłach; pod kłami górnemi głęboka jama dla pomieszczenia kłów dolnych; podobny zresztą do rodzaju Hyotherium starego świata, stanowiącego najdawniejszą, ożyli najpierwszą formę świń dzisiejszych. B. subae-quans. Cope, z pokładów dolnego miocenu w Ore-gonie.

*«••*•* -• # » > » * • *

Æï

Sg§

Fig. 95. Botriocephalus latus Środek dojrzałego pierścienia. Zbiornik jaj ciemny, pozwijany (powiększony).

'•Mli,

Fig 96. Botriocephalus latus. Zarodek znacznie powiększony.

Bothrops Wagi. Amerykański rodzaj wężów jadowitych, do rodziny Grzechotników (Crotali-dae) należący.—Przedstawiciele tego rodzaju należą do najjadowitszych wężów i odznaczają się ciałem wysmukłem, głową trójkątną, pokrytą drobną łuską, tylko ponad okiem, z każdej strony głowy, opatrzone są dużą tarczą brwiową. Całą górną powierzchnię ciała i boki pokrywają łuski, z wyraźną krawędzią czyli wręgą,—tylko podgarle, podobnie jak spód ciała, pokryte tarczkami bez krawędzi. Ogon ostro zakończony, bez grzechotki, jako też rogowych kolców, na dolnej powierzchni pokryty tarczami, ułożonemi w dwa szeregi. Znanych kilka gatunków, zamieszkujących Amerykę międzyzwrotnikową i Indye zachodnie.—Ważniejsze gatunki są: B. lan-ceolatus Wagi. Zwany wężem lancetowatym,— posiada zabarwienie bardzo zmienne, najczęściej brunatne, z odcieniem żółtawym i czerwonawym, niekiedy ciemniejsze, szaro czarniawe, z jasnemi

32

A S,

-T

And. S.

Fig. 98. Bothrops viridis.

Bothwell, wieś szkocka w hrabstwie Lanark, na lewo od rzeki Clyde, niedaleko Glasgowa, 1,209 m-ców, sławna swoim historycznym zamkiem, którego zwaliska znajdują się o l¹/₂ kim. od miasteczka na pagórku. Zabytki zamku stanowią trzy grube okrągłe wieże zewnętrzne, połączone murem ogromnej grubości. W stronie południowo - wschodniej znajduje się dobrze zachowana kaplica. Nowy zamek, położony w sąsiedztwie, ze wspaniałym parkiem, należy do Douglasów. Most na rz. Clyde, „Bothwell Bridge“ pamiętny jest bitwą 22 czerwca 1679 r., wygraną przez księcia Monmouth nad purytana-mi szkockimi.

Bothwell (hrabiowie) ród szkodcki, zwany też Hepburn. Najsławniejszym był James Hepburn, j stawszy profesorem zwyczajnym w klinice terapeu-trzeci hrabia B. (* około r. 1526 — f 1578); objął ’ tycznej baroneta Yillet. Jako uczony, zyskał B.

plamami nieprawidłowemi. Dorasta do 2—2.5 metrów długości. Zamieszkuje głównie Antylle; karmi się jaszczurkami, ptakami i niewielkiemi ssące-mi. Jest bardzo zwinny, dobrze pływa i włazi na drzewa. Nadzwyczaj jadowity i corocznie od jego ukąszenia ginie znaczna liczba ofiar,— B. jararaca

s. B. brasiliensis. Jest najpospolitszym wężem jadowitym w Brazylii; dochodzi do 1.42 — J .80 metra długości; z wierzchu szaro-brunatny, z plamami ciemniejszemi, trójkątnemi, dużemi,—od spodu żółtawo biały, po bokach ciała posiada brunatne, okrągłe plamy,—B. atrox, zwany Labaria, podobny

Vi

Fig. 97. Bothrops lanceolatus.

do poprzedniego gatunku, lecz ciemniej zabarwiony od spodu, po bokach zaś ciała, z 2-a szeregami drobnych białych plamek. Mieszka w Brazylii.

">

W'-

u.

on po ojcu w r. 1550 urzędy strażnika Szkocyi, i lorda-admirała. Życie jego związane jest z życiem Maryi Stuart (ob.). Wmieszawszy się zbyt czynnie do intryg Arrana przeciwko Murrayowi, musiał w r. 1565 uchodzić do Francyi. Podczas jego nieobecności Marya Stuart zaślubiła Darnleya. Wróciwszy do Szkocyi, B. chciał wysadzić prochem rywala w powietrze (9 lutego 1567), a uniewinniony przez zwołany pośpiesznie sąd, porwał królowę za jej zgodą i zaślubił ją 15 maja, rozwiódłszy się poprzednio z pierwszą żoną swoją. Królowa angielska, Elżbieta, i Murray wypowiedzieli mu wojnę. Zmuszony przez zbuntowaną szlachtę do opuszczenia Szkocyi, B. schronił się do Kopenhagi. Pochwycony w r. 1573 i osadzony w więzieniu w Malmoe, następnie w Drags-holm, dostał pomieszania zmysłów i po kilku latach umarł.    r-

Botić Luka, poeta chorwacki (* 1830—f 1863), był urzędnikiem w magistracie djakowarskim i posłem na sejm zagrzebski. Odznaczał się niepospolitym talentem poetyckim. W r. 1854 ogłosił prozą obraz z życia sarajewskiego „Dilber Hasan“ oraz najlepszy swój poemat „Pobrafimstwo“. Wysoką także wartość posiadają: „Biedna Mara“ (Zagrzeb,

1861) i „Petar Baćić“ (Osiek, 1862). W rękopiśmio zostawił romans niedokończony, w którym opowiada przygody własnego życia, oraz dramat „Djuradj Branko wić“.    *

Boticz, prawy, 30 km. długi dopływ Wełtawy (Mołdawy) w Czechach, uście ma w samej Pradze, oddzielając Wyszehrad od dzielnicy Nowego miasta.—Brzegi jego pod Wyszehradem były teatrem krwawej walki d. 1 listopada 1420 r.

Botkin Sergiusz, syn Piotra, znakomity klinicysta i działacz społeczny, ur. r. 1832 w Moskwie. Ojciec i dziadek jego byli znanymi kupcami herbaty. Pierwsze wykształceuie otrzymał B. w pensyo-nacie Ennesa Dzięki wpływowi ludzi, należących do znanego kółka przyjaciół Stankiewicza (ob ), B. postanowił wstąpić na uniwersytet moskiewski. Wstęp na wszystkie wydziały tegoż uniwersytetu był w końcu czwartego dziesiątka bieżącego stulecia znacznie ograniczony; ograniczeń nie było tylko przy wstępie na wydział medyczny i B. wbrew woli zmuszony był nań wstąpić (1850). W r. 1855, w czasie wojny krymskiej; ukończył B. uniwersytet i zaraz kosztem wielkiej księżnej Heleny Pawłówny był wysłany na teatr wojny, gdzie pracował w Bakczy-sarajskim szpitalu wojskowym, przez tęż wielką księżnę założonym, pod przewodnictwem Pirogowa. Po skończonej wojnie, otrzymawszy bardzo pochlebne świadectwo od Pirogowa, wyjechał B. dla udoskonalenia się za granicę. Tu pracował we wszystkich najznakomitszych klinikach i laboratoryach: w Paryżu—u Claude-Bernarda, w Berlinie w klinikach prof. Traubego, w patologiczno-auatomicznym instytucie Virchowa i w laboratoryum Hoppe Sey-lera. Po powrocie B. został zaproszony przez prezesa akademii medyko-hirurgicznej, Dubowieckiego, na adjunkta do prof. Szypulińskiego. W roku następnym B. zajął miejsce prof. Szypulińskiego, zo-

!;!

w.

uznanie i znakomite imię w literaturze, nie tylko ros-syjskiej, ale i zagranicznej. B. miał szczególne szczęście wystąpić na pole działalności społecznej w jednym z najbardziej wybitnych momentów historycznego życia Rossyi, kiedy po wojnie krymskiej we wszystkich sferach życia społecznego ujawniała się gorączkowa działalność, gdy nowe prądy zaczęły wpływać na zreformowanie całego społeczno-pań-stwowego ustroju. Te same prądy, też reformy dotknęły wówczas i akademii medyko-chirurgicznej. B. pierwszy stworzył klinikę na zasadach, przyjętych przez zachodnią naukę, wprowadzając do niej najnowsze metody badania, mianowicie tak zwany kliniczny rozbiór chorych. Oprócz kliniki B. uważał za rzecz ważną dla nauczania—pośmiertne sprawdzanie dyagnozy; w tym celu nie pozostawiał żadnego wypadku bez sekcyi, i słuchacze mogli przekonać się, o ile patologiczno-anatomiczne zmiany odpowiadały temu, co rozpoznano za życia chorego. W tym-

ZM-jm

Wmm''

Fig. 99. Botkin Sergiusz dr.

że czasie w klinicznetn laboratoryum pod przewodnictwem B-a pracowało zawsze mnóstwo młodzieży w różnych zakresach teoretycznej i praktycznej medycyny. B. wykształcił cały szereg uczniów, z których przeszło dwudziestu zajmowało i zajmuje w różnych uniwersytetach Rossyi katedry patologii szczegółowej i terapii. Z nich wielu zyskało sławę, np. zmarły prof. Koszlakow, prof. Manassein, Poło-tebnow, Stolników i wielu innych, (ob.) W początku siódmego lat dziesiątka B. został naznaczony członkiem doradczym rady medycznej w ministeryum spraw wewnętrznych i komitetu medycznego wo jennego, a w r. 1873 honorowym lekarzem dworu. Wtedy-to został wybrany na prezesa St. Petersburskiego towarzystwa lekarzy russkich. Niezmiernie płodną była działalność B-a w urządzeniach publicznych, jako członka (rjiacHbift) rady miejskiej. Od czasu przejścią szpitali pod zarząd miasta, B. nieustannie pracował w nowoutworzonych komisyach: szpitalnej i sanitarnej. Z jego inicya-ty wy i według jego rad miasto wzięło się energicznie do polepszenia stanu utrzymania szpitali i założyło nowe: Św. Jerzego (OÓujHHa cb. Teopria) i barak Aleksandryjski. Oprócz tego, on również zwrócił uwagę na niedostateczną pomoc lekarską pomiędzy biedną warstwą ludności stołecznej. Rada miejska zatwierdziła jego projekt utworzenia instytutu lekarzy miejskich, który działa i dziś jeszcze z wielkiem powodzeniem; z jego inicyatywy wzięto się do rozpatrzenia danych, co do osób, znajdujących się pod opieką zakładów dobroczynnych miejskich. Badanie to zostało przedsięwzięte tak w celach praktycznych, aby dowiedzieć się o liczbie znajdujących się w zakładach i potrzebujących pomocy lekarskiej, jakoteż i naukowych dla zebrania materyałów do badania ważnej, a mało znanej, kwestyi starości. — (P or ó w n aj: Kadj a n: „HaceJieHie C.-ITeTepóyp-ckhxtj rpa^CKHxi. ÓoraAluieHT»). W roku 1886 B. mianowany prezesem komisyi w sprawie uzdrowo-tnienia Rossyi. Komisya ta zebrała drogocenny ma-teryał co do stanu sanitarnego całego państwa; na nieszczęście jednak prace jej zostały czasowo przerwane z powodu śmierci prezesa. B. przyjmował bardzo żywy udział w sprawie kursów lekarskich dla kobiet. Chociaż osobiście w nich nie wykładał, jednak interesował się żywo losem tych kursów, które istnieć przestały, i z całą energią starał się o najrychlejsze otworzenie ich na nowo przy któ-rymbądź ze szpitali miejskich. Na ich korzyść B. pozostawił kapitał zmarłego Kondratjewa, który oddał mu 20 tys. rubli na jakikolwiek cel dobroczynny. B. zmarł 12 grudnia 1889 r. w Meutonie na chorobę wątroby, połączoną z sercową. Wszystkie warstwy ludności, wszystkie instytucye, wśród których pracował znakomity klinicysta, uwieczniły pamięć zmarłego. Rada miejska nazwała jego imieniem Aleksandryjski szpital barakowy, postanowiła portret jego zawiesić we wszystkich szpitalach i zakładach dobroczynnych, oraz urządzić kilka szkół elementarnych jego imienia. Towarzystwo lekarzy russkich zbiera składkę na założenie: „BoTKtmcKaro AOMa npu3ph-Hia A-na HeHMyiu,HXL Bpauei, hxt. baobî, m cm-poTT>“. Oprócz tego zebrano kapitał imienia B-a, jako nagrodę za najlepszą pracę z dziedziny terapii. Wydawana przez niego: „EatefleA^JibHaa kjihhm-uecKaa rasera“ została zmienioną na „EojibHnqHyio ra3eTy Botkhhu“. Dalej towarzystwo lekarzy russkich złożyło fundusz, z którego wydawane być mają premia na pamiątkę 25 letniego jubileuszu B-a. Nakoniec wiele byłych pacyentek B-a zebrało pewną kwotę jako stypendyum jego imienia w jednym z żeńskich zakładów naukowych. B. był członkiem wiedeńskiej akademii nauk, wielu towarzystw naukowych za granicą, członkiem korespondentem towarzystwa wewnętrznej medycyny w Berlinie i członkiem honorowym prawie wszystkich uniwersytetów i towarzystw naukowych Rossyi.—Drukowane prace B-a są następujące: „SacToii, oöpa30BaBmiäca bl KpoBeHOCHMXb cocy^axb ôpbiïKJKeMKLi jiaryiiiKH oti. AMcTßia cpejuinxb cojieił „salia neutria“ („ Boeimo* Me^upun. JKypnajri. 1853“; „KojruuecTBeunoe onpe-

W roku 1863 posłał na wystawę akademii dwa obrazy: „Bachantka z tamburynem“ i „Płacz żydów nad rzekami Babilonu“, za które mianowany został akademikiem. Przedmioty do obrazów historycznych wybierał B. z nowego Testamentu i z epoki pierwszych chrześcian. W rodzajowych obrazach B-a napotykamy życie włoskie. Oprócz wyżej wymienionych, zasługują na uwagę obrazy: „Pogrzeb męczennika“, „Powrót z Golgoty“, oraz wiele innych. Jako portrecista odznaczył się B. portretem malarza Portnikowa (f 1879). Na wystawie moskiewskiej w r. 1882 jego staraniem i nakładem wydanym został katalog illustrowany, zawierający 280 kopij obrazów malarstwa rossyj-skiego z ostatnich lat 20, aż do roku 1882. B. wydał cenną monografię o malarstwe rossyjskiem pod tytułem: „Aleksander Andrejewicz Iwanowicz, jego życie i korespondencya z roku 1806“ (Petersburg, 1880).

Botnicka odnoga, najbardziej północna część morza Bałtyckiego, między wybrzeżami Finlandyi i Szwecyi;—granicę jej na południu stanowi grupa wysp Alandzkich, przez które przechodzi 60° równoleżnik północny i które oddzielają ją od właściwego Bałtyku. — Ogólny kierunek odnogi idzie z południo-zachodu na północo-wschód, na długości 668 km., największa szerokość w stronie południo-

kuł: Bałtyckie morze).

za

#&jieHie 6'fuiKa h caxapa bt, mobL riocpe#CTBOMT> uojiapH3auioHHaro annapaTa“ (MocnoBCKaa Me#H-Hhh. raseTa, 1858); „Onpe^JieHie Mojiounaro caxapa“ (Mockob. Me#. ra3., 1882); „0 BcacbiBamH ;Knpa B"b KHUTKaxT»“ (BoeHH.-Me#Hii;. acypH. I860); „OoHąiojiorHuecKOMt #feäcTBiH chpHOKHCjiaro aTpo-iiMHa“ (Me#.-B’bcTHHKT>, 1861); „Zur Frage von dem Stofwechsel der Fette im thierischen Organismus“ (Archiw Virchowa, 1858); „Untersuchungen über die Diffusion organischer Stoffe: 1) Diffusions-verhaeltnisse der Blutkörperchen ausserhalb des Organismus; 2) Ueber die Eigenthümlichkeiten des Gallenpigment hinsichtlich der Diffusion i 3) Zur Frage des endosmotischen Verhaltens des Eiweis“ (Archiw Virchowa XX); „Ojiyuan TpoMÖo3a Bopo-THoii BeHbi“ (Me#. BtcT., 1863); „IIpe#BapnTeaL-Hoe cooómeme o6ï> ynn#eMm B03BpaTHoä ropauKu Bb HeTepöyprfe“ (Me#. BLct., 1864); „Ki> ario-Jioria B03BpaTH0Ü ropauKM bt> IleTepöyprfe“ (Me#. B'fecT.. 1865); „Kypcb kjihhhkh BHyTpeHHbixt öo-j[f>3Heä“ (zesz. 1-szy, 1867: zesz. 2-gi, 1868 i zesz.

3-gi, 1875); „TIpe#BapHTeJibHoe cooömeme no po-BO#y ana#eMiH xojiepbi“ (Dodatek do 3 Nr. „Bnn-#eMioJiorHuecKaro JiHCTKa“ 1871); „ApxHBt kjihhhkh BHyTpeHHBixb 6ojih3HeSu (7 t. od 1869 — 1881 r.); „KjiHHHuecKia JieRpin“. Od r. 1881 redagował B. „EateHeA^jibHyio KJiHHHuecKyio ra3e-rry“. — Porówn. „OHijHKJioneAHuecKiH cjiOBapb“ Andrej ewskiego i „Biograph. Lexicon“. F'n-Botkin Michał, malarz rossyjski, akademik, członek rady petersburskiej akademii umiejętności. Ur. 1839 r. w Moskwie, ukończywszy gimnazyum w mieście rodzinnem, udał się do Petersburga w 1856, gdzie był uczniem prof. Zawiałowa i Bru-niego. Po dwóch latach, celem dalszego kształcenia się, wyruszył do Niemiec, potem do Francyi i Włoch.

w. o.

wej między Björneborgiem i Gefle wynosi 240 km. —W środku długości przeciwległe brzegi zbliżają się ku sobie i tworzą zwężenie, nie dochodzące 90 km. ; w zwężeniu tem leży grupa wysp Quarken, która całą odnogę dzieli na dwie części: północną mniejszą i południową większą. Brzegi granitowe (z wyjątkiem południowo-zachodniej części czwartorzędowej formacyi) usiane są niezliczonemi wysepkami i nagiemi skałami ; głębokość wogóle nieznaczna, największa na południu w okolicy wysp Alandz-kich ; zawartość soli bardzo mała z powodu izo-lacyi odnogi od otwartych mórz i wielkiej ilości wpadających strumieni; zamarzanie coroczne, lód stale pokrywa wodę przez 5 do 6 m-cy, mniej więcej od października do kwietnia,—(Porównaj arty-

And. S.

Botockie starostwo, w księstwie żmudzkiera, powiecie widuklewskim.

Botoklldy, plemię indyan amerykańskich, w Brazylii, w prowincyach Minas Geraes, Espirito Santo i Bahia, między rzekami Doce i Pardo. Sami nazywają się Endgerekmung, nazwę zaś B-ów nadali im Portugalczycy od wyrazu botoąue — czop od beczki; B, bowiem mają zwyczaj, dziś coraz bardziej wychodzący z użycia, że przewiercają dolną wargę i uszy i w otwory wstawiają okrągłe kawałki drzewa dla ozdoby. W młodzieńczych latach o-twory te i czopy są nieznaczne, — z wiekiem po większają się umyślnie i dochodzą niekiedy do takich wymiarów, że swą średnicą równają się szpun-towi obszernei beczki. Im są większe, tem wyż szą jest piękność przystrojonego niemi osobnika. Pomimo, że czopy wyrabiane są z nader lekkiego drzewa, wpływają one z biegiem czasu na zupełne opuszczenie się dolnej wargi aż do dziąseł i na wydłużenie konch usznych, — z tego-to powodu sąsiedzi B-ów nazywają ich pogardliwie długouchymi potworami. Jest to plemię krzepkie, dorastające od 1.45 do 1.70 m. wysokości, o wydatnych kościach policzkowych, o małych skośnych oczach, barwy nierzadko błękitnej, o czarnych gładkich włosach, szerokim nosie, nizkiem czole, silnie zbudowanych plecach i piersiach i brunatno czerwonej cerze. Podług najnowszych badań, zestawionych przez Ehrenreicha („Peterm. Mittheil.“ 1891), należą do szczepu Ges, i z pomiędzy wszystkich ludów Brazylii zostali dotąd najlepiej poznani. Pomimo rajskiego niemal klimatu, a może właśnie dlatego, stoją na najniższym szczeblu kultury, nie wysuwając się nawet ponad dzikich australczyków. Odzieży zgoła nie używają, całe okrycie służy im przepaska na biodrach, pleciona z liści, albo z bawełny, zwana giucanu, Czółen nie znali dawniej, równie jak sposobu wznoszenia trwalszych chat; podróżnicy opowiadają, że wysuszone liście były jedynym śladem, jaki B. wypędzani z danego miejsca pozostawiali po sobie. W pokarmach nie są wybredni, jedzą płazy i aligatory bez wstrętu, a nawet ziemię, rodzaj glinki, którą zeskrobują do naczyń glinianych na zapas w dłuższych wędrówkach. Wrodzone wszystkim ludom amerykańskim okrucieństwo przejawia się u B-ów w stopniu najwyższym; do walki używają łuku i strzał, długich na 4 stopy. Rozdzieleni na

sza się powoli, ale stale.

i And. S.

A. J.

And. S.

;v

mm

'F

mm

Mm

lunaria.

J. A.

liczne drobne pokolenia pozostają między sobą w ciągłych rozterkach lub wojnach; do solidarności i łączenia się w większe gromady przeciw wspólnemu nieprzyjacielowi nie mają poczucia; w razie wojny obierają naczelnego wodza, który po jej ukończeniu traci swą władzę, — na wszelkie zebrania zwołują się za pomocą trąby. Zdaje się, że dawniej przeważała poligamia. Co do wierzeń religijnych, B. czczą księżyc, jako stwórcę wszech rzeczy, i obawiają się złych duchów. Są wytrzymali na głód

1    pragnienie, znoszą wytrwale trudy i niewygody, są odważni i mściwi, — ale doznanego dobrodziejstwa nie zapominają. Odsunięci przez europejczyków od równin i wybrzeży, przenieśli się w dziewicze lasy wnętrza, gdzie wiodą życie koczujące po 20 do 60 rodzin pod wodzą obranego naczelnika. Rządowi brazylijskiemu udało się nieznaczną część B-ów skłonić do osadnictwa, — pozostali jednak wolą żywot wędrowny i po dziś dzień groźnymi dla kultury być nie przestają. Liczba wszystkich B-ów wynosić może od 5 do 6 tysięcy;—liczba ta zmniej-

And.^S.

Botoma, prawy dopływ Leny, w obwodzie Jaku-ckitn na Syberyi, bieg ma północno-wschodniNuście powyżej Pokrowska, długość około 400 km.

Botont- Terminem tym w dekretach granicznych wieku XVI nazywano niekiedy kopiec graniczny. Genezę jego znajduje Czacki („O lit. i poi. pr.u t. II, 125) w pisarzach starożytnych: F a u-stusieiValeryuszu, którzy mają bo tont i nos, za nasypy graniczne.

Botószani, Botuszani, miasto powiatowe w Mołdawii, na północo-zachód od Jass, nad rz. Szyszką (systemat Prutu), 214 m. nad p. m. przy odnodze kolei żel. Lwowsko-Czerniowicko-Jasskiej—do 40,000 m-ców.—B. należy do większych miast w państwie, jest to jednak osada o bardzo pierwotnych urządzeniach wewnętrznych, ulice niebrukowane, domy przeważnie drewniane, układ miasta nieregularny, porządek wiele pozostawia do życzenia; handel, dzięki znacznej Ilości ormian i żydów, znajduje się w stanie kwitnącym,—prowadzi się głównie zbożem i drzewem.—Jest tu 15 świątyń wyznań chrześciańskich, dziesięć bóżnic, gimnazyum, szpital.—Powiat B. przedstawia pagórkowatą, urodzajną krainę, pochyloną według kierunku rzek w stroną Prutu, tj. ku południo - wschodowi.

Botrycłlium Sw. Gronowiec. Rodzaj z klasy paproci, z rzędu Marattioideae, rodziny Opinio-glosseae, mający cechy następujące: Kłącz zazwyczaj pojedyńczy, pionowy, rzadziej rozgałęziony, na całej powierzchni swej osłauy korzeniami włóknistemi. Ze szczytu jego wyrasta bardzo ograniczona liczba liści, najczęściej tylko jeden, rzadziej

2    lub 3, w nasadzie otoczone łuskami błoniastemi, osadzone prawie na jednym poziomie, gdyż mię-dzywęzla łodygi są całkiem nierozwinięte. Liście te w pąku, nie zwijają się na wzór pastorału, jak u innych paproci, i opatrzone są w pochwy, które-mi się obejmują; blaszki ich rozmaitych postaci, zawsze są płonne, lecz z ogonka liścia, gdy jest samotny, lub z ogonka jednego z liści, gdy ich jest więcej, wyrasta gałązka, na której rozwija się jak-by osobuy liść z blaszką skąpą w miąższ, ale silnie rozgałęzioną. Jest to płodna część liścia, na której rozwijają się zarodnie, układając się w dwa szeregi naprzemianlegle, wzdłuż ostatecznych ró-wuowązkich łatek blaszki, które razem tworzą niby rodzaj grona. Stąd i nazwa Gronowca. Zarodnie te, w części pogrążone w tkance liściowej, mają kształt kulisty, są pozbawione tak trzonecz-ka, jak i pierścienia, posiadają ścianę podwójną: zewuętrzną, złożoną z kilku warstw komórek, i wewnętrzną, cienką, nikłą: otwierają się one szparą pionową, po linii złożonej z komórek cienkościennych, która to szpara do podstawy zarodni nie rozciąga się. Zarodniki są białawe, w masie mają wygląd mączki Przedrośle B. rozwija się w ziemi, ma ono postać ciałka jajowatego, którego dłuższa średnica nie przechodzi jednego milli-metru; dla braku światła nie zawiera zieleni; jest barwy brunatnej; plemnie i rodnie znajdują się na górnej stronie, w tkance bardzo zagłębione. Cała jego powierzchnia okryta włoskami chłonącemi. Rodzaj B. obejmuje o-koło 20 gatunków, żyjących w strefie umiarkowanej i zimnej, a pod równikiem na górach. Z krajowych przytoczymy B. Lunaria, G. p o-spolity, zwany Podejźrzo-nem. Ma kłącz nieco skośny, osła-ny korzeniami włóknistemi, z którego wypuszcza tylko jeden liść na dość długim ogonku z blaszką płoń ną na l — 2'' długą, na bok zwróconą, mięsisto skórkowatą, lśniącą, pierzasto-dzielną, o łatkach dolnych prawie półksiężycowatych, górnych zaś klinowatych, w brzegu płytko wcinanych. Szczyt ogonka liściowego wydłuża się w listowie pło-dne, skurczone w postać wiechy, • u dołu podwójnie, a u góry po-JMtt jedyńczo pierzastej, której ostatnie działki dzierżą zarodnie w dwóch szeregach. Gatunek ten przytrafia Fig. loO. BotrychiumSię i w okolicach Warszawy, na murawach pagórkowatych i wrzosowiskach. Niegdyś był on używany w medycynie pod nazwą ziela podejźrzano-wego — Herba Lunariae Botrytidos, zachwalany na wrzody i rany. Gatunek B. cicnturium, rosnący w Indyach zachodnich, na suchych wzgórzach, bywa używany na St. Domingo, już w obkładaniu, już w kąpielach częściowych, do leczenia ran, zadanych przez jadowite gady.

Botryni Szymon, rodem z Prus polskich. Ba wiąc długo za granicą z Chodkiewiczem, starostą źmudzkim, otrzymał stopień doktora w Bononii. Później był drugim lekarzem Stefana Batorego. Opisał wierszem różne choroby i lekarstwa na każdą.— „Encykl. S. Orgelbranda“.

Botryogen Haidinger (miner.). Minerał układu jednoskośnoosiowego, występujący w drobnych kryształkach słupowatych, bardzo krótkich, a częściej

w niewielkich gronowych i nerkowatych skupieniach    darni rozgałęzienia zarodni, naśladującej kwiato-

cienkich pręcików; c. wł. 2; tw. 2—2.5; barwy    stany, zwane główką, kłosem, wierzchnotką, bal-

czerwonej, hyacyntowej, żółto-pomarańczowej i żółto-    Uaszkiem, baldaszkogronem, wiechą i t. p. Lecz

brunatnej; smaku żelezistego. Jest on prawdopo-    rodzaj ten mieszał się z wieloma innemi rodzaja-

dobnie mieszaniną siarczanu tlenniku i tlenku że-    mi i pozostawał źle określonym, dopóki nie zrefor-

laza z siarczanem magnezu i 30% wody. W wo-    mował go Corda, przez podanie pewniejszych dla

dzie w części się rozpuszcza; przed dmuchawką się    niego cech. Prawdziwy B., według Cordy, winien

wzdyma; w kolbce daje wodę, przy prażeniu wy-    przedstawiać zarodnię    rozgałęzioną, wydającą na

dzieła kwas siarkawy i zachowuje się jak tlennik    końcach gałązek tylko    po jednym zarodniku. W ta-

żelaza. Występuje razem z solą gorzką, w Fahlun, ki sposób określony, rodzaj ten, zawiera dziś nie-w Szwecyi.    K-J-    wiele gatunków, zaledwie 12; czołgająca się grzy-

Bctryolit Hausmann (miner.). Minerał mikro-    bnia jego składa się ze strzępek bezbarwnych,

krystaliczny, tworzący cienką gronowatą lub nerko-    albo lekko zabarwionych, na których wznoszą się

watą powłokę na kryształach spatu wapiennego,    niteczki, poprzedzielane przegródkami, często zabar-

o delikatnej włóknistej budowie; c. wł. 2.8—2.9;    wionę, które tworzą zarodnię z rozgałęzieniem

tw. 5 —5.5; barwy szarej, czerwonej, białej; mato-    określonem. Wzgląd na rozgałęzienie zarodni jest

wy albo z słabym tłustym blaskiem, nieprzezro-    bardzo ważny. Jeżeli    bowiem w miejsce skończo-

czysty. Skład chemiczny datolitu (borokrzemianu    nego, czyli określonego rozgałęzienia, jest ono nie-

wapnia), ale z dwa razy większą ilością wody    określonem, to będzie    stanowić już inny rodzaj,

(LO.64%), jest więc datolitem z 1 cząsteczką wody, Strachylidium, do którego zalicza się między inne-tak samo jak on zachowującym się na suchej i    mo-    mi dawniejszy B. Bassiana, będący powodem cho-

krej drodze. Występuje w Areudalu (Norwegii).    IC J-    roby jedwabników, zwanej muskardyną. Gromki

na

Botryopterideae (paleont.). Grupa paproci ko- tworzą małe kosmate plamy, popielate, białawe, palnych, specyalnie utworzona dla znalezionych przez lub żółtawe na gnijących częściach roślin zielnych paleontologów Renault’a i Grand’Eury w krze- i mięsistych, oraz na gałązkach drzew, a czasami miennych zhpieńcaeh z Autun i St. Etienne, szcze- i na ziemi. W końcu musimy nadmienić, że ro-gólnych owocostanów jedynie, różniących się całko- dzaj B. tak jak i wiele innych rodzai grzybów plewicie od owocostanów wszystkich żyjących i kopal- śniowych, prawdopodobnie z czasem w systematy-nych paproci. Zarodnię osadzone tu są kępkami, ce botanicznej zniknie zupełnie, gdyż bezwątpienia krótkich grubych szypułkach, wychodzących bądź wszystkie gatunki jego nie przedstawiają nic innego, z głównego, bądź z bocznych nerwów liścia, całko- jak formy, zwane konidyalnemi, innych doskonal-wicie pozbawionego iniękisza. Zarodnię te są do- szych grzybów, jak to już co do niektórych gatun-syć twarde, utworzone z pojedyńczej lub podwójnej ków sprawdzonem zostało.    ,I A-

warstwy komórek, otoczone płaskim pierścieniem, Botta Karol Józef Wilhelm (* 1766 w San-formy są gruszkowatej, lub nerkowatej wydłużonej,    giorgio del Canavese — f 1837 w Paryżu), histo-

Do grupy tej zaliczono dwa rodzaje: Botryopte-    ryk i patryota włoski. Po ukończeniu studyów

ris Renault i Zygopteris Corda.    K    J-    medycznych w Turynie (1786), został tamże leka-

Botryopteris, Renault (paleont.). Rodzaj    pa-    rzem i pisywał artykuły przyrodnicze do niektórych

proci kopalnej, której znane są tylko owoce. Pleń- czasopism, poświęcając się jednocześnie muzyce, ne jej liście są bez miękiszu, do nerwów tylko zre- Za udział w łajnem stowarzyszeniu, mającem na dukowane; zarodniki po 4—6 siedzą w kupkach, celu krzewienie haseł rewolucyi francuskiej, został bądź na bokach nerwów, bądź na ich końcach,    w 1792 uwięziony, a    gdy wolność odzyskał, nie

rozeza-

stanowiąc niejako ich rozszerzenie; zarodniki (spory) czując się bezpiecznym, umknął (1794) do Francyi są duże, kuliste, gładkie. Odróżniają jej dwa ga- i przyjął obowiązki lekarza przy armii alpejskiej, tunki: B. for en sis z zarodniaini gruszkowatemi, W r. 1797 został lekarzem przy szpitalu wojskowym na bokach nerwów prawie bezpośrednio siedząeemi na wyśpię Korfu. W roku następnym, osiadłszy i z jednej warstwy komórek złożonemi, spotykany w Medyolanie, ogłosił drukiem „Storia naturale e me-w górnych pokładach węglowych; B. d u bi u s z za- dica dęli’ isola di Corfu“, i zaczął brać czynny udział rodniami wydłuźonemi, osadzonemi na grubych szy- w życiu politycznem. W tej działalności okazał się pułkach na końcu nerwu liściowego, złożonemi zwolennikiem starożytnego republikanizmu i zjeduo-z dwóch warstw komórek, znajdowany w niższych dnoczenia Włoch, tylko że okoliczności nie sprzyja-pokładach dyasowych.    K-J-    ły urzeczywistnieniu jego marzeń. Lubo

za

Botrytis, Gronik. Nazwa dana w r. 1729 rowawszy się do Napoleona, był wrogiem wszelkiej przez Michelego („Nov. gen. pl.“ str. 212) rodzą- cudzoziemskiej hegemonii w sprawie odrodzenia na-jowi grzybów pleśniowych, scharakteryzowanemu rodowego, musiał, ulegając konieczności, z wielu układem zarodników w grona (ßorpo?) i formą nit- pragnień rezygnować. Tak mianowicie na schyłku kowatych zarodni. Opisał on w pomienionem dzie- 1798, po zajęciu Piemontu przez wojska francuskie, le 4 gatunki. Bardzo wiele pleśniowych grzybów j został wspólnie z Karolem Aureliuszem Bossim iKa-( Hyphomycetes), niezmiernie rozprzestrzenionych, ! rolem Giulio, członkiem rządu tymczasowego (t. z. przedstawia ten charakter, to też do rodzaju B., tryumwiratu trzech Karolów) w tej prowincyi; jąkną zasadzie określenia Michelego, wypadałoby odnieść kolwiek wraz z innymi patryotami przemawiał dużo gatunków. W r. 1829 Fries zaliczył do nie- połączeniem jej z rzecząpospolitą Cyzalpińską, wszak-go 27, różniących się między sobą różnemi posta- że po wcieleniu Piemontu do Francyi musiał nale-

żeć do deputacyi, która udała się do Paryża, żeby podziękować pierwszemu konsulowi (Nopoleonowi) za dokonanie tego aktu. W r. 1804 B. został wybrany na członka Ciała prawodawczego i osiadł w Paryżu. Tu oddał się studyom historycznym i opracował nie bez tendencyi patryotycznej „Storia della guerra d’indipendenza degli Stati Uniti d’Ame-rica“ (4 tomy, Par., 1809), które jednocześnie wydał w przekładzie francuskim. W r. 1814, po wkroczeniu sprzymierzeńców do Prancyi, należał do tych, co w Ciele prawodawczem głosowali za detroniza-cyą Napoleona, którego samowładcze rządy zawsze potępiał. Po przywróceniu Burbonów został (1817) rektorem akademii (uniwersytetu) w Rouen, ale po pięciu latach złożył tę godność i odtąd żył jako człowiek prywatny, chociaż często cierpiał nędzę.

w Dusseldorfie), Roku 1872 został profesorem akademii Düsseldorfskiej. B. malował obrazy obyczajowe i humorystyczne, sceny z życia dzieci, w których najlepiej talent jego się ujawniał. Wszystkie obrazy jego odznaczają się wyższym polotem, oraz harmonijnym kolorytem. Do najlepszych prac B-a należą: „Powrót z wakacyj“, „Letnia noc“, „Wyprawa do winnicy”. „Powrót z pola“ i „Wieczór w Szwarcwaldzie“.

w. G.

Bottesini G i o v a n n i (* 24 grudnia 1823 w Crema w Lombardy i,—f w Parmie 7 lipca 1889), najsławniejszy z wirtuozów na kontrabasie i kompozytor muzyczny. W 1837 wstąpił do konserwatoryum Me-dyolańskiego, gdzie pobierał lekcye gry na kontrabasie od Rossiego, teoryi zaś muzycznej od Basi-lego i Vaccaja. Po ukończeniu studyów, puścił się w 1840 na wędrówkę artystyczną, i jako wirtuoz na kontrabasie budził wszędzie podziw i zdumienie. W 1846 dyrygował operą włoską w Ha-wannie, następnie dawał koncerta w Stanach Zjednoczonych, Meksyku, Kanadzie, a wszędzie z powodzeniem olbrzyiniem. W 1855 wrócił do Europy. Zentuzyazmowawszy anglików swemi popisami na kontrabasie, B. przyjął ofiarowaną sobie posadę dyrektora opery włoskiej w Paryżu, i zajmował to stanowisko przez dwa lata; poczem znów robił wycieczki artystyczne, tym razem jednak głównie po Niemczech. W 1861 był dyrektorem opery w tea trze „Bellini“ w Palermo; w 1863 zajmował takież stanowisko przy operze włoskiej w Barcelonie; następnie, spocząwszy na obfitych lauraeh wirtuozowskich, poświęcał się wyłącznie kompozycyi. Napisał opery: „Cristoforo Colombo“ (dla Hawanny 1847), „L’assedio di Firenze“ (dla Paryża 1856), „II diavolo della notte (dla Medyolanu 1858), „Marion Delorme“ (dla Barcelony 1862), „Vinciguerra (1870), „Ali-Baba“ (1871), „Ero e Leandro“ (1879) i „La regina del Nepal“ (1880). Oprócz oper B. pisał także symfonie, kwartety smyczkowe, pieśni i wiele utworów salonowych na kontrabas. Jedna z jego uwertur otrzymała pierwszą nagrodę na konkursie muzycznym w Medyolanie. W czasie pobytu we Florencyi B. założył Towarzystwo muzyki kwartetowej, mającej na celu uprawianie muzyki pokojowej niemieckiej, zwłaszcza dzieł Beethovena, Schuberta, Mendelsohna i Schumanna. W styczniu 1871 r. B. udał się do Anglii, gdzie osobiście zajął się wystawieniem opery „Ali-Baba“, umyślnie napisanej dla Londynu. 1888 został powołany na dyrektora konserwatoryum w Parmie; na tein stanowisku śmierć go zaskoczyła. Jako wirtuoz na kontrabasie, B, nie miał rywali. Posiadał ton silny i piękny, oraz zadziwiająco wyrobioną technikę, gust i smak artystyczny; słusznie go nazywano „Paga-

W r. 1824 ogłosił drukiem „Storia dTtalia dal 1789 al 1814“, która w krótkim czasie doczekała się czternastu wydań, nietyle dla swej wartości naukowej, gdyż często jest stronna i niedokładna, ile dla patryotycznego i liberalnego traktowania przedmiotu i pewnej wytworności stylu. Wkrótce potem,

„żeby nie umrzeć z głodu“, B. napisał pospieszną kompilacyę „Histoire des peuples d’Italie“ (3 tomy,

Par. 1825). Wsparty materyalöie przez swoich wiel* bicieli, którzy widzieli w nim włoskiego Liwiusza,

B. opracował „Storia d’Italia dal 1534 al 1789“

(10 tomów, Par., 1832). Dzieło to z jednej strony stanowiło dalszy ciąg Historyi Guicciardiniego (ob.), z drugiej—łączyło się bezpośrednio z napisaną już dawniej historyą Włoch od r. 1789 do 1814 — i w ten sposób wszystkie trzy prace składały się na jeden obszerny całokształt; zostały nawet ogłoszone drukiem pod ogólnym tytułem „Storia d’Italia dal 1490 al 1814“ (20 tomów, Par., 1832).—

W ostatnich latach życia B. pobierał pensyę z prywatnej szkatuły Karola Alberta, króla sardyńskiego, i otrzymał pozwolenie powrotu do kraju, ale korzystał z niego tylko czasowo.

Botta Paweł E m i 1 (* 1805 w Paryżu — f 1870 w Achères), syn poprzedniego, archeolog francuski, z wykształcenia przyrodnik, podróżując za młodu naokoło świata, studyował przyrodę u zachodnich brzegów Ameryki. Będąc agentem konsularnym w Mosulu, namówiony przez oryentalistę Mohla, zaczął rozkopywać zwaliska asyryjskie pod Khorsabadem i sprawozdania swoje o rezultatach poszukiwań ogłaszać w „Journal asiatique“ (1843—

45). Owoce swoich trudów ogłosił B. przy współudziale rysownika Flandina, dodanego mu przez rząd francuski, w pomnikowem dziele „Monuments de Ninive“ (5 części, Paryż, 1849—51). Próbował nadto, acz niezupełnie szczęśliwie, wyjaśnić pismo klinowe w „Mémoire sur l’écriture cunéiforme assyrienne“ (Paryż, 1848). Wykopaliska B-y przecho- \ ninim kontrabasu“. Jako kompozytor, wykazał dużo

wują się obecnie w Louvrze.

Botta-Adorno Antoni Otto (* 1688—f 17 74) j

A. POI.

talentu i nauki, mniej zato oryginalności.

Böttger Adolf (* 1815 — f 1870), poeta nie-markiz, feldmarszałek austryacki. Służył pod ks. i miecki, znany nie tyle ze swoich utworów orygi-Eugeniuszem Sabaudzkim- Roku 1745 wysłany do nalnych, ile z pięknych przekładów wszystkich poe-Włoch, gdzie 1746 r. zwyciężył wojsko francusko- | zyj Byrona(1840i wielokrotnie później),Pope’a(1842),

hiszpańskie pod Rottofreda.

u.

Goldsmitha (1843), Miltona (1846), Ossyana (1847)

Böttcher Chrystyan Edward, malarz nie- j i niektórych dramatów Szekspira, oraz kilku innych miecki obyczajowy (* 1818 w Imgenbroich—f 1889 1 utworów muzy angielskiej i francuskiej. Jego oryginalne „Poetische Werke* wyszły w 6 tomach (Lipsk,

Kompozycya jego odznacza się po większej części siłą dramatyczną. Z dzieł jego pierwsze miejsce zajmuje: „Spotkanie Mojżesza z pasterzami Jehu“, praca ta ma wiele powabu. Karnacya jego nie pozostawia nic do życzenia. Typy jego nie zawsze prawdziwe, ale pociągające: takiemi są typy, które spotykamy w jego Madonnach, aniołach i niektórych postaciach mitologicznych. Powabne zwłaszcza są jego „Madonny“, znajdujące się w pałacu Uffizi we Florencyii i w Luwrze paryskim. Dalej obrazy, zachowane w galeryach: Turyńskiej, Berlińskiej, oraz innych. Do mistrzowskich dzieł B-a należą: „Trzej święci królowie“ w Uffizi. Wyobraźuia i pociąg do utworów literatury pięknej wyrobiły w nim zamiłowanie przedmiotów mitologicznych i allego rycznych. Mistrzowskie, pełne polotu fantazyi, są illustracye jego do „Boskiej komedyi“ Danta, które z księgozbioru Hamiltońskiego dostały się do gabinetu rycin w Muzeum berlińskiem.

Bötticher Karol Henryk (* 1833), pruski mąż stan; zaczynał służbę w sądownictwie. W r. 1864 powołany był do ministeryum handlu, w r. 1869 do ministeryum spraw wewnętrznych, został prezydentem Szlezwigu i Holsztynu. Wszedłszy w r. 1878 do rady państwa, stanął po stronie centra-listów i był gorliwym wyznawcą polityki Bismarka, który wpływem swym przyczynił się do zamianowania B-a w r. 1880 ministrem i sekretarzem państwowym w ministeryum spraw wewnętrznych. Na tern stanowisku w dalszym ciągu bronił w sejmie polityki kanclerza, zwłaszcza podczas rozpraw nad reformami socyalnemi w r. 1889 i nad prawem

1865 — 66).

Böttger także Böttcher Jan Fryderyk,

w. o.

N.

Böttiger Karol August (* 1760 — f 1835), archeolog niemiecki. Będąc dyrektorem gimnazyum w Weimarze 1791—1804, zostawał w blizkich stosunkach z Herderem, Wielandem, Goethem i Schillerem; w r. 1804 przeszedł do Drezna na dyrektora nauk w szkole paziów, a później w akademii wojskowej. B. pisał bardzo wiele z dziedziny archeologii, mitologii i sztuki starożytnej; z dzieł jego ważniejsze są: „Sabina oder Morgenscenen im Putzzim-mer einer reichen Roemerin“ (Lipsk, 1803; III wyd 1878); „Ideen zur Archeologie der Malerei“ (Drezno, 1811) i t. d.

Böttiger Karol Wilhelm (* 1790—f 1862), syn poprzedniego, historyk niemiecki, od r. 1821 profesor dziejów przy uniwersytecie w Erlangen, opracował kilka obszernych dzieł historycznych dla szerszego ogółu, jak np. „Allgemeine Geschichte fuer Schule und Haus“ (Erlangen, 1812; 12-te wyd. Frkf. n. M. 1856); „Deutsche Geschichte fuer Schule und Haus“ (wyd. 5, Frkf., 1855), „Die Weltgeschichte in Biographien“ (8 tomów, Beri., 1839 — 46), oraz do wydanietwa Heerena i Uckerta „Gasch, des Kurstaats und Koenigreichs Sachsen“ Hamburg, 1830 —31 ; mowo poprawione przez Flathego wydanie w Gotha, 2 tomy 1868—70).

J. L.

(* 4 lutego 1682 r. w Schleitz w pobliżu Reull—f 13 marca 1719 r.j; pierwszy w Europie odkrył sposób wyrobu porcelany i był pierwotnym założycielem i kierownikiem fabryki porcelany w Meissen, której wyroby znane są pod nazwą porcelany Saskiej. W bardzo młodym wieku wszedł na praktykę do apteki Zorna w Berlinie i tam dostawszy od aptekarza Copkego dzieło, traktujące o kamieniu filozoficznym, ideale ówczesnych alchemików, oddał się w zupełności tej nauce. Zachęcany przez alchemika Laskarysa, zajął się poszukiwaniem sposobu zamiany innych metali na złoto, czem zwrócił na siebie uwagę, tembardziej, że miał jakoby otrzymać w darze dwie uncye czerwonego płynu, którym wrzekomo zamieniał srebro na złoto. Książę elektor pruski, Fryderyk III, sądząc że posiądzie przezeń źródło bogactw, rozkazał go uwięzić, B. wszakże zdołał umknąć i schronić się w r. 1701 do Wittenbergi a stamtąd już pod opiekę króla Augusta Mocnego do Drezna, gdzie przyjętym został z honorami. — Król August nadał mu szlachectwo, otoczył go dostatkami, lecz zarazem polecił ściśle go strzedz. B. spędziwszy w Dreźnie kilka lat i jakoby zużywszy posiadany płyn, zamierzał uciec, wszakże schwytany, osadzonym został w zamku Sonnestern, gdzie pod nadzorem i ze współpraco-wnictwem hr. W. v. Tschirnhausen, matematyka, któremu nie obcą była chemia, wykonywał doświadczenia, za cel wyrób złota mające, a prócz tego, za namową jego, zajął się poszukiwaniem sposobu wy- i o dawaniu pożyczek starcom i niezdolnym do pracy, rabiania porcelany i w r. 1704 zdołał otrzymać Projekt tego ostatniego prawa jest przeważnie jego porcelanę czerwoną, zwaną jaspisową, z gliny, po- dziełem. Po ustąpieniu Puttkamera mianowany był chodzącej z Okrilla, około Meissen, w r. zaś 1709 vice-prezesem sejmu pruskiego. W chwili upadku udało mn się wyrobie porcelanę białą, z kao- Bismarka odstąpił go i utrzymał się na stanowisku -linu, pochodzącego z Aue, około Schneebergu, pod „nowym kursem“ cesarza Wilhelma II. w górach Kruszcowych. Gdy król August nabrał przeświadczenia, że B. nie zna tajemniczego płynu, przestał nań nalegać, aby złoto robił, a natomiast starał się wyzyskać jego wynalazek otrzymywania porcelany, która w owej dobie, jako sprowadzana z Chin, stała w wysokiej cenie. Pierwotnie w 1706 r. wyrabiano porcelanę jaspisową pod kierunkiem B-a w jednym z bastyonów Drezna, później zaś od 1710 r. białą na Albrechtsburgu w Meissen; tam też zmarł B.. gorliwie pracując do ostatnich chwil nad ulepszeniem jej wyrobu. Piękne a liczne okazy, dobrze zachowane, z tej pierwszej doby produ-kcyi porcelany w Europie,znajdują się w Królewskim zbiorze porcelany w Dreźnie.

Botticelli Sandro, malarz włoski (* we Flo-rencyi 1446—f 1510. Pierwsze wykształcenie otrzymał od ojca swego, Sandra di Mariano Filipepi; potem przezwany został mianem pierwszego mistrza swego, złotnika Botticello. W nauce malarstwa mistrzem jego był Fra Filippo Lippi. B. przebywał stale we Florencyi pomiędzy rokiem 1481 a 1484.

Czynnym był przy ozdabianiu kaplicy sykstyńskiej w Watykanie. Jego dziełem są freski, stanowiące cykl cały, z których wymieniamy dwa: „Mojżesz w Egipcie“ i „Chrystus kuszony przez czarta“.

Söttiger Karol Wilhelm (* 1807—f 1878), poeta szwedzki. Po ukończeniu studyów w Upsali podróżował po Niemczech, Włoszech, Francyi i Ho-landyi; w r. 1839 został adjunktem, a w 1845 profesorem literatury nowożytnej na uniwersytecie upsal-skim. W 1847 został członkiem akademii szwedz-

w Szwabii i Wirtembergii, choroba ciężka, objawiająca się mniej lub więcej groźnemi przypadłościami ze strony żołądka i kiszek, tudzież osłabieniem i zjawiskami nerwowemi. Przebiega bądź ostro, bądź przewlekle, nierzadko kończy się śmiercią. Polega ona na zatruciu ustroju przez substancye jadowite, tworzące się w psującem się mięsie, kiełbasach, kiszkach i innych wyrobach masarskich. Jad tutaj powstający należy do rzędu tak zwanych alkaloidów zwierzęcych, czyli ptorn ain, wykrytych i opisanych po raz pierwszy przez Selmiego i A. Gautier’a (1872 r.), a później nader szczegółowo opracowanych i zbadanych przez Briegera, M. Nenckiego, Bouchard’a, Anrepa, Can taniego, Freire’a i wielu innych.

kiej. B. celował w liryce miłosnej i elegicznej; ogłosił drukiem „Ungdomsminnen“ (Stockh, 1830),

F-n.

„Nyare sanger“ (t. 1833), i „Lyriska stycken“ (2 tomy, t. 1837 -39). Wielką popularnością cieszyły się jego „Religiösa sänger“ (1841 i kilkakrotnie później). Pisał nadto wiele studyów o literaturze ojczystej i obcej, zwłaszcza o włoskiej, i tłómaczył „Jerozolimę wyzwoloną“ Tassa, oraz „Boską kome-dyę“ Dantego. — Jego „Samlade skrifter“ wyszły w 5 tomach (Upsala, 1856—74).

Botuszany, Ob. Bot o sz ani.

Botzaris (Bocart, Bocaris, Botzari, Boz-zaris), ród bułgarski, który w końcu XVIII wieku osiadł w południowej Albanii, gdzie nabył rozgłosu w walkach suliotów z turkami i wojnie o wolność grecką. Do ważniejszych członków tego rodu; należy: 1) Kri stos B., zwany Kicos, uciekając przed prześladowaniem Paswana-Oglu, baszy wi-

Botto Jan (* 1829 — f 1881), poeta słowacki, z zawodu inżynier. Celował jako autor balad i romansów, osnutych na motywach narodowych wielką też wartość literacką posiada jego poemat „Śmierć Junoszyka“ (1862).—Zbiorowe wydanie utworów B-a wyszło p. t. „Spevy“ (Praga, 1880).

Bottonł Alberti no, lekarz (* w Padwie na początku XVI w.), uczył się w mieście rodzinnem i tamże (1555 r.) ukończył swe studya lekarskie. J dyńskiego, złączył się z suliotami i walczył prze-Został później profesorem uniwersytetu padewskie- ciw turkom. W roku 1798 nad rzeką Acherontem go. Jako nauczyciel, cieszył się w swoim czasie zniósł armię Alego, baszy Janiny; później, gdy su-wielką wziętością i f 1596. Zasługę jego stanowi, lioci ulegli, wykonał znakomity odwrót do klaszto-że zarzucone po śmierci Montego (1551) nau- ru wieternickiego, gdzie dłuższy czas bronił się czanie kliniczne przywrócił (1578 r.). Dzieła jego dzielnie. Wydany turkom przez szpiegów angiel-główniejsze: „De vita conservanda“ (Padwa, 1582); skich, ścięty był z rozkazu Alego w r. 1813. — „De morbis muliebris“ (Padwa, 1585 r., Bazylea, 2) Marko B., syn Kristosa (* około 1788 — f 1586, Wenecya, 1588); „Consilia medica“ (Frank- 1823), należy do rzędu największych bohaterów, furt, 1605); „De modo discussendi circa morbos, jacy walczyli w sprawie Grecyi. Wyszedłszy razem eosdem curandi tractatus“; również pod tytułem: z ojcem z Bulgaryi, udał się po pokonaniu sulio-„Methodi médicinales duae, in quibus légitima me- tów w r. 1803 na wyspy Jońskie, gdzie wszedł do dendi ratio traditur“ (Frankfurt, 1695).    F*n- wojska francuskiego, po spełzłych na niczem za-

Bottoni Domenico, lekarz (* 1641 w Sy- miarach wyzwolenia ojczyzny. Skorzystawszy z bun-cylii), jako syn lekarza, wychowywał się u jezui- tu Alego, baszy Janiny, przeciw sułtanowi, udał tów w Mesynie, medycyny uczył się pod Piotrem się do Epiru i tu najpierw walczył w połączeniu Castellim, został 1658 doktorem, a 1692 lęka- z turkami przeciw Alemu, atoli wkrótce potem, gdy rzem kierującym szpitala królewskiego w Mesynie. basza szukał pomocy u armatolów i wydał sulio-Tu napisał rzecz o wulkanach („Pyrologia topo- tom ich twierdze, B. połączył się z nim przeciw graphica“ etc. 1692); oraz o trzęsieniu ziemi, po- sułtanowi. Po wybnchu powstania greckiego zgro-mieszczoną przez londyńską „Royal Society“, (któ- madził rozpierzchłych po górach suliotów i na ich rej członkiem był od 1697) w „Philosophical Tran- czele pobił turków pod Kandżą, poczem wzburzył sactions“. Powołany do Neapolu, nauczał filozofii całą ludność okolic Prewezy i Margeryty i odniósł i został protomedykiem królestwa. Z powodu nad- zwycięstwo nad Izmailem-baszą na równinac : Pa-wątlonego zdrowia wrócił na Sycylię i tu f 1731. sakońskich i pod Plaką. Na zgromadzeniu wodzów Z pism lekarskich jego znane są: „Febris rheuma- | greckich w Koryncie 1822 r. znacznie się przy czy -ticae malignae historia medica“ (1712); „Preserve nił do wysłania wojsk do Epiru pod dowództwem salutari contra il contagioso malore“ (1721). F~Q- Maurokordatisa, jednakże wojsko to było pobite Botts John Minor (* 1802 — -f 1869 r.). pod Petą, a B. zamknął się w twierdy Missolun-

Adwokat i poseł od stanu Wirginii w Kongresie 1840—44 i 1848—52 r., był gorliwym stronnikiem taryf protekcyjnych, przed wojną domową starał się przeszkodzić secessyi Wirginii i przez cały ciąg wojny wiernie trzymał stronę Unii. To spowodowało jego kilkotygodniowe uwięzienie 1862 roku i zniszczenie jego posiadłości. W 1866 r. wydał dzieło: „The Great Rebellion, its secret history“. H-Botulismus (inaczej Allantiasis), zatrucie jadem zepsutych kiełbas, najczęściej spostrzegane

ghi, gdzie dzielnie się bronił przed turkami w r. 1822—23. Mianowany przez greckie zgromadzenie narodowe głównym wodzem w Akarnanii i Atolii, zdobył Lepanto, a wkrótce potem, spotkawszy się z przeważaj ącemi siłami baszy Skutari, Mustafy, pod Karpenision, zginął wśród bitwy, sprawiwszy w szeregach tureckich ogromną klęskę. Ciało jego pochowano w Missolunghi, a czyny dotychczas żyją w greckich pieśniach ludowych. — 3) Konstanty B., brat Marka (f 1853), również walczył w sze-

33

T.ncyHłpedya Pow«7»«hn* Ihi»tr. T IX

N.

Aud. S.

mi.

F-u.

regach greckich; najpierw dowodził w r. 1823 częścią wojsk w Atolii, gdzie odniósł świetne zwycięstwo nad turkami, a później w r. 1826 brał udział w obronie Missolunghi. Po utworzeniu królestwa greckiego mianowany był generałem i senatorem. — 4) Panagiotis (Nothi) B., brat Kristosa (f 1831), najpierw walczył w szeregach suliotów przeciw turkom, a potem razem z Kristosera bronił się w klasztorze wieternickim, gdzie dostał się do niewoli. Uwolniony wstąpił do wojska francuskiego, a gdy wybuchła rewolucya grecka, zaciągnął się w szeregi greków, walcząc obok synowca swego, Marka. Po jego śmierci mianowany był obok Tzawellasa dowódcą w Missolunghi, którego bronił w ciągu 11 miesięcy; dopiero w kwietaiu 1826 r., widząc bezskuteczność dalszej obrony, opuścił miasto na czele pozostałych dwóch tysięcy żołnierza, przebiwszy się przez obóz turecki.—5) Dymitr B.. syn Marka (* 1813 — f 1871), wcześnie wstąpił do wojska i dzięki swym zdolnościom, w dość młodym stosunkowo wieku, był już pułkownikiem artyieryi. W 1859 za króla Ottona i w r. 1866 — 67 za Jerzego piastował urząd ministra wojny i dwukrotnie był obierany członkiem zgromadzenia narodowego. „Ottuv Slovnik“.

Botzen, ob. Bozen.

Bou-Amema lub Bu-Amama (człowiek z turbanem), przywódzca powstania r. 1881 w południowo-zachodniej prowincyi Oranu przeciwko francuzom. Osiadłszy r. 1875 w Moghrar-Tahtaui, B. ściągnął na siebie podejrzenie władz francuskich, które kazały go, jako niebespiecznego agitatora, aresztować w r. 1878; było to jednak uiemożli-wem do wykonania, gdyż krajowcy, ujęci nadzwyczajną bogobojnością młodego marabuta, jego dzi-wnem zachowywaniem s'ę, zakrawającem na jasnowidzenie, oraz niesłychaną jego zręcznością w sztuce żonglerskiej, stanęli przy nim i zakryli przed pościgiem. Popularność B-y wzrastała w miarę rodzącego się niezadowolenia z władz fraucu-skich, które za mało dbały o zabezpieczenie tej części Oranu przed napadami maruderów marokańskich. R. 1881 B. w kwietniu dał hasło do powstania, zamordowawszy porucznika Weinbrennera, delegata do spraw arabskich. Zebrawszy oddział jeźdźców, B. przebiegł z niesłychaną szybkością całą południową część Oranu i, wzmocniwszy swój korpus, sam napadł pod Chellala na wysłane przeciwko niemu pod wodzą pułkownika Innocentego, wojska francuskie i pobił je, zabrawszy przy tern furgony. Na wieść o tern zwycięztwie poruszyły się plemiona ze stref Sahary i przybiegły tłumnie pod chorągiew marabuta. Poczuwszy się na siłach, B. ruszył w północy i w Khalfallah, opodal Saidy, wyrżnął całą kolonię robotników hiszpańskich. Koniec r. 1881-go położył kres temu powstaniu. Wyparty z prowincyi Oranu przez przedłużenie kolei żelaznej Arze w-Saida do Mecheria, B. schronił się na terytoryum marokańskie, gdzie po dziś dzień przebywa.    r-

Bouchain, stolica kantonu tegoż im., w departamencie francuskim Północnym (Nord), okręgu Valenciennes, przy uściu rzeki Sensée do Skaldy, twierdza 4-go rzędu, — browar, cukrownia, fabryki potażu, do 2,000 m-ców. W starożytności Succi-nium — zdobyte zostało przez francuzów 1676 r. pod wodzą księcia Orleańskiego, utracone w 1711 podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego, lecz odzyskane w następnym roku.

Bouchard (Buszar) Ludwik Aleksander, współczesny malarz polski, krajobrazista (* 1828 r. w Warszawie), kształcił się w Warszawie, początkowo w pracowni art. Aleksandra Kokulara, później czasowo w Szk. sztuk pięknych. Nauczyciel rysunków w Warszawie, potem we Włocławku w szkole VI-cio-klasowej realnej. Od r. 1859 współpracownik „Tygodnika Ilustrowanego“; pisał „Kronikę sztuk pięknych“; należał do kółka artystów, którzy, z ini-cyatywy Wojciecha Gersona, w jego gościnnej pracowni, zgromadzali się dla wspólnych studyów, a później powzięli zamiar utworzenia wystawy i „Towarz. sztuk pięk.“; pisał studya z dziedziny historyi sztuki i estetyki w „Bibl. Warsz.u Oto główniejsze: „O znaczeniu i wpływie sztuk plastycznych na rozwój społeczeństwa“ (w r. 1860); „O pierwszym zawiązku wystawy To w. zach szt. piękn. i obrazach obecnie na niej się znajdujących“ (zeszyt grud. „Bibl. War.“, 1861); o dziele „Wzory sztuki średniowiecznej“ Przezdzieokiego i Ra-stawieekiego; ocena dzieła pr. Józefa Kremera: „Grecya starożytna i jej sztuka, zwłaszcza rzeźba“ (r. 1868); we Włocławku malował kilka obrazów religijnych, oryginalne: „św. Feliksa“, „św. Witalisa“, „Stanisława Kostki“, „Czterech Ewangelistów” na fryzie chóru kościoła św. Witalisa; był w Dreźnie i Paryżu. Wykonał wiele szkiców pejzażowych swojskich i obcych — olejno i akwarela-

K. K.

Bouchardat Apolinary, lekarz, profesor hy-gieny na lekarskim wydziale paryskim, ur. 1806 w Lisie sur le Serein (Youne), poświęcał się, obok medycyny, szczegółowej nauce chemii i farmacyi, promowany na doktora (1834), był aptekarzem naczelnym szpitala Hôtel-Dieu. Oprócz licznych prac z zakresu chemii i farmacyi, napisał: „Elements de matière medicale“ (1839)—„Manuel de matière médicale, de thérapeutique et de pharmacie“ (1838) — „Nouveau formulaire magistral“ —„De la glycosurie ou diabète sucré etc.“ (1875).—Jest on też wydawcą „Annuaire de thérapeutique, de matière médicale et de toxicologie“ (od r. 1840)—„Union pharmaceutique“, „Réportoire de pharmacie“ tudzież „Archives de physiologie, de thérapeutique et d’hygiène. “

Bouchardon Edmund, rzeźbiarz francuski (* 1698 w Chaumont — f 1762 w Paryżu). W r. 1723 otrzymał stypendyum Rzymskie. Wyjechał do Włoch i tam starożytną rzeźbę studyował. Wydoskonaliwszy się, w 1752 powołany do Paryża przez Dwór. W 1738 był rysownikiem akademii napisów, a 1745 członkiem akademii malarskiej. Jego jest w Paryżu monumentalna fontanna na ulicy Grenelle. W Luwrze są posągi B-a „Chrystus Pan niosący krzyż“ i „ Amor sporządzający łukze strzały Herkulesa“ .Rzeźbił pomnik dla kardynała Fleury. W kościele św. Sulpi-cyusza: posągi Chrystusa Pana, N. Panny i ośmiu

w. o.

my i t. d.

Bouches du Rhône, departament francuski, ob. Rodanu uścia departament.

Bouché - Leclercq August (* 1841 we Foncières), historyk francuski, od r. 1879 profesor dziejów starożytnych przy Sorbonnie w Paryżu. Oprócz kilku dzieł pomniejszych, opracował „Histoire de la divination dans l’antiquité“ (4 tomy, Paryż, 1879— 83).

Boucher Franciszek, malarz francuski (* r.

1703 w Paryżu — f 1770 tamże). Początkowo samouk, rysował wzory do rycin. Wpływ wywarł na B-a Watteau, dla którego rytował. Pojechał do Włoch własnym kosztem, skąd wróciwszy 1731, w trzy lata został członkiem akademii, 1763 dyrektorem i pierwszym malarzem królewskim. Cieszył się łaskami Margr.

Pompadour, portrety jej robił. Bardzo płodny i wszechstronny, malował portrety, sceny potoczne, pasterskie, mitologiczne i allegoryczne przedmioty, krajobrazy, dekoracye teatralne i zdobił salony, rękodziełom pięknym przodując. Jest przedstawicielem artystycznym epoki Ludwika XV, lekki i ozdobny, wpada czasem w zaniedbanie i przesadną wy-tworność. Współcześni nazywali go „malarzem wdzię- do nadesłania utworów na wystawy w Paryżu, po-ku“. Istotnie, w jego postaciach niewieścich, a szczegół- między latami od 1833 do 1853. Pomiędzy pranie w dziecięcych, licznych amorkach, pełno roskosz- cami, które go po nad innych wywyższyły, wy-nego piękna. Nowe prądy, a szczególnie krytyki szczególnić należy widoki budowli paryskich: gale-Diderofa, zniżyły jego wartość, a niedawno jeszcze zbyt mało był cenionym. Był bardzo płodny, stąd prac jego wielkie mnóstwo. Z malowideł dekoracyjnych najważniejsze w zamku w Fontainebleau i Wielkiem Trianon. W Luwrze dużo allegorycznych i pasterskich obrazów, niemało również w muzeum Stok-

W. G.

holmskiem.

Apostołów. Rzeźby B-a pełne życia i powabu, skon- I w Nogeul sur Seine. Nauczycielem B-a w Szkole

sztuk pięknych był Dumont. Wpływu silniejszego Bouchardy Józef (* 1810 — f 1870), drama- doznał od Dubois, u którego pracował. W 1874

zwrócił na siebie uwagę w Salonie, 1886 otrzymał wielki medal. Do najlepszych prac B-a należą „Venus Astarte“, „Laënnec“, wynalazca auskultacyi, ale-gorya „Miłość synowska“, gruppa z bronzu. B. należy do młodszej szkoły rzeźbiarskiej. Ognistym tempe-„La soeur du muletier“ ramentem obdarzony, w pomysłach ma niezmiernie

wiele uczucia; przy malowniczem wrażeniu ogólnem, uwydatnia życie wielkie i wyborne techniczne przymioty.

czenie piękne.

turg francuski, z zawodu rytownik. Dramata jego, ułożone z wielką znajomością warunków scenicznych, cieszyły się w swoim czasie wielkiem powodzeniem. Celniejsze z nich są: „Gaspard le pêcheur“ (1837), „Le sonneur de St. Paul“ (1838), „Lazare le pâtre“ (1840),

(1845) i t. d. Późniejsze sztuki — „L’armurier de Santiago“ (1868), „Philidor“ i t. d. — są o wiele słabsze.

Boucharlat Jan Ludwik (* w Lyonie, około 1775 — f 6 stycznia 1848 r. w Paryżu), był profesorem szkoły wojskowej de la Fére, poczem profesorem literatury w Athénée w Paryżu. Ogłaszał prace z dziedziny matematyki, mechaniki i literatury; jego podręczniki do nauki matematyki były bardzo używane, wymienimy z nich następujące: „Théorie des courbes et des surfaces du second ordre“ (1810, 3-e wydanie w 1845); „Eléments de calcul différentiel et intégral“, (w 1813), które wydawano kilkakrotnie, a ostatnio w opracowaniu H. Laurenfa w r. 1881; „Eléments de mécanique”, 1815, wydanie 3-e w r. 1861. „Le Jugement der nier“, poemat, 1806, „Sion ou les merveilles de la montagne Sainte“, Poemat 1811, „Cours de littérature faisant suite à celui de la Harpe“, 1826, 2 to-

S. D.

Boucher Alfred rzeźbiarz francuski, (* 1853

W. G.

Boucher de Crévecoeur de Perthes Ja-k ó b (* 1788 w Rethel—f 1868 w Abbeville), pisarz francuski. Za Napoleona I jeździł w różnych misyach dyplomatycznych do Włoch, Dalmacyi, Węgier, Austryi i państw niemieckich; po jego upadku usunął się do Abbeville i oddał się wielostronnym badaniom naukowym. Głównym ich przedmiotem były zabytki czasów przedhistorycznych, które gorliwie odszukiwał w dorzeczu Somme’y; w tyra też celu odbywał nawet podróże po różnych krajach. Rezultaty swoich studyów, na owe czasy bardzo poważne, wyłożył w dziełach: „Antiquités celtiques et antédiluviennes“ (3 tomy, Par., 1846— 65); „De l’homme antédiluvien et de ses oeuvres“ (t-że, 1860, II wyd. 1865) i „Negre ou blanc, de qui sommes-nous fils?“ (t-że, 1861). Inne prace B-a są: „Opinions de M. Christophe“ (t-że, 1830— 34), broszury ekonomiczne, w których między in-nemi przemawiał za wolnością handlu; „De la création, essai sur l’origine et la progression des êtres“ (5 toin., t-że, 1839—41); „Des idées innées de la mémoire et de l’instinct“ (t że, 1867) i t. d. Sprawozdania ze swoich podróży opublikował w „Voyage à Constantinople et en Grèce“ (t że, 1856); „Voyage en Danemark“ (t-że, 1858); „Voyage en Russie“ (t-że, 1859) i „Voyage en Espagne et Algérie“ (t-że, 1859). Oprócz tego doświadczał sił swoich i w poezyi.

Bouchet Julian Fryderyk, budowniczy, rysownik i rytownik w zakresie architektury (* w Paryżu 30 października 1799 r.—f tamże 18 stycz. 1860 r.). Był uczniem Percier’a, którego przypominał swoim znakomitym talentem rysowniczym. Otrzymał drugą nagrodę razem z Fontainem (ob.) w 1821 r. na wystawie sztuk pięknych w Paryżu, za projekt sali Opery, a w 1824 nagrodę departamentalną. Następnie podróżował po Włoszech przez lat 3 i zebrał znaczną liczbę materyałów, jako to: szkiców, rysunków i akwarel, które mu posłużyły ryę St. Louis w pałacu Sprawiedliwości, kościół św. Magdaleny i łuk tryumfalny „de l’Etoile“; letnie rezydencye papieży, jak villa Mada, villa Pia i pałac Watykanu w Rzymie, kościół św. Marka w Wenecyi, Palazzo Vecchio we Florencyi, oraz studya, odnoszące się do kąpieli w Pompei, forum i bazyliki w Fano i wiele innych. Znaczną część tych rysunków, akwarel i studyów rytował sam

i wydał pod tytułem: 1) „La villa Pia et les jardins du Vatican, architecture de Pirro Ligorio“ (Paryż, 1837, 24 tablic). 2) „Compositions antiques, dessinées et gravées“ (Paryż, 1851—1852, 2-gie wydanie 1858) i 3) „Le Laurentin, maison de campagne de Pline le Consul“ (Paryż, 1852). W tych wydawnictwach B. odtworzył z elegancyą i prawdą zabytki starożytności, do takiego stopnia, że oprócz otrzymania medali 1-ej i 2-ej klasy na wystawach w Paryżu, od 1849 do 1852 r., wywarł wpływ dodatni na kilka generacyj artystów; wybrany nadto został na profesora prac graficznych w szkole centralnej sztuk i przemysłu w Paryżu, gdzie stworzył kurs specyalny rysunków linijnych, perspektywy i cieniów, oraz zaszczepiał w słuchaczach poczucie piękna artystycznego. Otrzymał także nagrodę za projekta na konkursach: budowy halli w Wersalu i budowy szlachtuza w St. Germain en Laye. Niezależnie od wspomnionych zajęć, po powrocie z Włoch, był w Paryżu czynny pod kierunkiem budowniczego Visconti (ob.), jako inspektor robót przy bibliotece królewskiej i budynku sądu kasacyjnego w 1834 r., a następnie w latach od 1842 do 1853 zajmował stanowisko początkowo pierwszego inspektora robót przy grobie Napoleona I i kościele Inwalidów w Paryżu, po śmierci zaś budowniczego Viscontego, objął po nim obowiązki i ukończył prace około wspomnianego grobowca. B. był także zajęty przy przebudowie Luwru.

F. R.

Bouchor Maurycy (* 1855), poeta francuski. Z pierwszym zbiorem poezyj, p. t.: „Les chansons joyeuses“ wystąpił w r. 1874; później ogłosił drukiem: „Les poèmes de 1’amour et de la mer“ (1876); „Le Faust moderne“ (1878); „Les contes parisiens“ (1880), w których okazał się zwolennikiem materyalizmu poetyckiego. W nowszych zaś utworach swoich: „L'Aurore“ (1883); „Les symboles“ (1888); „Tobie, légende biblique“ (1889); „Noël ou le mystère de la Nativité“ (1890); oraz w dramacie: „Dieu le veut“ (1888), przechylił się ku spirytualizmowi. Oprócz tego B., jako miłośnik i znawca muzyki, napisał: „Israël en Egypte, étude sur Haydn“ (1888) i kilka innych studyów z tej dziedziny.

Bouchotte Jan Baptysta Noel (* 1754— f 1840), francuski minister wojny; w r. 1792 został pułkownikiem; w chwili zdrady generała Du-mouriez, dowodził załogą w Cambrai i ocalił tę twierdzę. Powołany przez konwencyę na ministra wojny po generale de Beurnonville (ob.), B. przejęty duchem Pache’a, zreorganizował ministeryum wojny i otoczył się ludźmi ze stronnictwa Góry, przez co naraził się na prześladowanie ze strony żyrondystów. Na posiedzeniach 20 kwietnia i 25 maja 1793 roku, Lidon zarzucił mu niedołęstwo, a Cambon, Defermon i Pelet de la Lozère oskarżyli go o umyślne niesprawdzenie rachunków po poprzedniku swoim. Oburzony B., podał się do dymisyi, którą przyjęła konwencya, polecając mu wszakże dalsze pełnienie obowiązków, generał bowiem Beauharnais nie przyjął ofiarowanej sobie teki, a brakowało odpowiednich kandydatów. Szar-

pany ciągle na sławie przez nieprzyjaciół, którzy mu odmawiali wszelkich zdolności, B. parę razy jeszcze podawał się do dymisyi, pracując bezustannie koło dobra armii. Jego środkom organizacyjnym zawdzięczała rzeczpospolita zwycięstwo pod Hondschoote; on-to postawił na należytej stopie czternaście armij republikańskich, wyekwipował i ujął w karby wojennej karności przeszło milion ludzi, promował zdolnych oficerów bez względu na młody wiek, do żołnierzy słał braterskie cyrkula-rze. Był to cichy a uczciwy pracownik obrony narodowej. Odpierając ciosy jego nieprzyjaciół osobistych, Barère oddał mu, w imieniu komitetu ocalenia publicznego, należytą pochwałę, w odezwie, rozpoczynającej się od słów: „Obecny minister wojny stoi silnie na gruncie rewolucyjnym, jest gorącym wyznawcą wolności i t. d.“. Po zwinięciu Rady wykonawczej (12—13 germinal, rok II), B. został aresztowany, a konwencya oddała go pod sąd trybunału karnego departamentu Eure et Loir; obok niego znaleźli się w więzieniu Pachę i Au-douin. D. 7 vendemiaire’a r. IV, prezes trybunału, nie mogąc się zdobyć na sądzenie tych uczciwych ludzi, zażądał od konwencyi złożenia dowodów winy oskarżonych. Amnestya z 4 brumaire’a otworzyła B-owi drzwi więzienne. Napoleon przeniósł go w stan spoczynku ze stopniem pułkownika Bucher opublikował część listów, usprawiedliwiających B-a („Histoire parlementaire“, XXXI), a w latach 1863 i 1874 pisali w jego obronie I. Cha-ravay i Avenel: „Procès-verbal de la Convention nationale, imprimé par son ordre“ (Paryż, 1792); Avenel „Lundis révolutionnaires“ (Paryż, 1875);

F. A. Aulard w „Gr. Enc. fr. Lamirault’a“. r-Bouchut Ernest, lekarz (* 1818), promowany na doktora medycyny 1842, aggrégé de la faculté (1848), lekarz w „Hôpital des enfants malades“ (1872). Jego działalność naukowa poprzednia nadzwyczaj rozległa, gdyż obok pedyatryi, obejmowała patologię ogólną w „école practique“, tudzież klinikę wewnętrzną; prace zaś większe i mniejsze w liczbie stu, przeważnie z kazuistyki pedyatrycznej, stanowią niejako przygotowawcze studya do trzech jego dzieł głównych, mianowicie: „Traité des maladies des nouveau-nés, des enfants à la mamelle et de la seconde enfance“ (7-me wydanie, 1879); „Hygiène de la première enfance“ (w 7-u wydaniach, ostatnie 1879); „Clinique de l’hôpital des enfants malades“ (1883). Wnioski, jakie B. wyciągnął ze swych „Nouvelles recherches sur les lois de la mortalité des enfants“ (pierwotnie w „Gaz. des hôpit.“ 1858) wielokrotnie potwierdzone, dziś jeszcze cieszą się należy tern uznaniem. Liczne powyżej wspomniane prace posłużyły do rozwoju pedyatryi w jej wszystkich niemal działach, a spe-cyalnie badania oftalmoskopowe przy zapaleniach mózgu i opon mózgowych—do napisania obszernego: „Traité de diagnostic des maladies du système nerveux des enfants par l’ophtalmoscope“ (Paryż, 1865); „Mémoire sur plusieurs nouveaux signes de la mort fournis par l’ophtalmoscope“ (1867), oraz „Atlas d’ophtalmoscopie médicale et de cérébroscopie“ (ze 120 chromolitografiami, 1877). Wespół

F-a.

z Despresem wydał B. „Dictionnaire de thérapeutique médicale et chirurgicale“ (4-te wydanie, 1883), a od r. 1839 w szeregu artykułów poruszał wszelkie ważniejsze współczesne kwestye kliniczne i terapeutyczne. Tu odnosi się nader cenna praca: „Du nervosisme aigu ou chronique et des maladies nerveuses“ (2-gie wyd., 1879). Wreszcie wymienić nam wypada jego obszerne „Nouveaux éléments de pathologie générale“ (4-te wyd., 1882), tudzież „Traité de diagnostic et de seme-iologie“ (1883), a także lekcye historyi medycyny i szkół lekarskich, czytane w szkole praktycznej w 1863 i 1864 roku. Wogóle B. należy do największych erudytów i najpracowitszych uczonych wpośród lekarzy francuskich, cieszy się też bardzo wielką wziętością i uznaniem, a w rzeczach pedyatryi spe-cyalnie stanowi autorytet wysoce poważny i poważany.

Boucicault (właściwie Boursiquot) Dion (* 1822 w Dublinie — f 1890 w Nowym Yorku), dramaturg i aktor angielski. Wystąpił na widownię literacką w r. 1841 z pierwszą swoją sztuką „London assurance“, która wielkiego doznała powodzenia. Po niej ukazały się: „Old heads and young hearts“, „Love in a maze“, „Used up“ i t. d. W r. 1852 wystawił dramat „The vampire“ i jednocześnie rozpoczął zawód aktorski; od r. 1853 do 1860 grywał na scenach amerykańskich. Późniejsze jego utwory —„The colleen Bawn“ (1860), „The Octoroon“ (1861), „The streets of London“, „After dark“, „The shaughraun“ —należą do sztuk sensacyjnych.

Boucicaut Jan II le Meingre (* 1366 — f 1421), najsławniejszy z ro lu, marszałek francuski, pochodził z Turonii. Ojciec jego, Jan I le Meingre, zwany B., marszałek francuski, służył z odznaczeniem za panowania Jana i Karola V; towarzyszył delfinowi Humbertowi II z Viennois w wyprawie krzyżowej, a dostawszy się później do niewoli angielskiej, otrzymał od Edwarda III pozwolenie udania się wraz z 12 rycerzami do Ziemi Świętej. (1354). Umarł w Dijon r. 1367 i pochowany został w bazylice Św. Marcina w Tours. Idąc za przykładem ojca, B. ślubował nienawiść turkom i stał się jednym z najzdolniejszych przywódzców wypraw krzyżowych. R. 1376, mając lat dwanaście, odbył pierwszą kampanię w Normandyi pod rozkazami księcia Bourbon, a r. 1382, w bitwie pod Roosbek, wyzwał na rękę jednego flamandczyka i zabił go, za co został pasowany na rycerza. Od r. 1382 do 1385 udawał się dwukrotnie do Prus, gdzie w szeregach krzyżackich walczył z pruskimi poganami; w r. 1386 —1387 odbył z wojskiem króla Kastylii kampanię hiszpańską; r. 1388 udał się po raz pierwszy do Ziemi świętej. Mając już wracać do Prancyi, B. dowiedział się o uwięzieniu w Egipcie Filipa d’Artois, hrabiego d’Eu; udał się więc tam pośpiesznie i dał się dobrowolnie zamknąć z hrabią. Otrzymawszy po czterech miesiącach swobodę za pośrednictwem rzeczypospolitej weneckiej, B. towarzyszył przez pewien czas hrabiemu d’Eu, i wrócił do Francyi pod koniec r. 1389. Gdy Jan de Ne-vers, syn Filipa Śmiałego, księcia Burgundyi, ogłosił krucyatę r. 1396 przeciwko Bąjazetowi, B. udał się za nim na Węgry. Klęska pod Nikopolis i rzeź, jaką nakazał sułtan po bitwie, o mało nie przyprawiły rycerza o śmierć sromotną; zamieszany w tłumie jeńców, miał już paść pod jataganami żołdac-twa tureckiego, gdy Jan de Nevers rzucił się do nóg sułtanowi i, składając ręce, wskazał na towarzysza. Bajazet wzruszony tą niemą prośbą, darował jeńcowi życie. B. udał się na Rodos, a stamtąd na wyspę Lesbos, gdzie otrzymawszy od Franciszka Gattilusio. pana na Mitylenie, zasiłek pieniężny, złożył sułtanowi okup za siebie i ulżył doli towarzyszów. Gdy r. 1397 Bajazet ruszył na Konstantynopol, cesarz Manuel odwołał się o pomoc do Europy. Król francuski, Karol VI, przyjął cesarskich ambasadorów z wielkim przepychem i, udzieliwszy im znacznej zapomogi pieniężnej, zobowiązał się wysłać wojsko na Wschód. B., otrzymawszy naczelne dowództwo wyprawy, wyruszył z Aigues-Mortes na czele francuskiego wojska w czerwcu 1399 r., zabrał po drodze posiłki z Genui i Wenecyi, stanął bez przeszkód pod Konstantynopolem; po kilku dniach odpoczynku, uderzył na wojsko muzułmańskie i po trzydziestodniowych walkach zmusił je do odstąpienia od oblężenia. Ale trzeba było zabezpieczyć wschodnie cesarstwo od dalszych napaści; B. wrócił do Francyi w towarzystwie cesarza Manuela po nowe posiłki. Ocalenie dla Konstantynopola przybyło skądinąd. Tamerlan pobił Bajazeta pod Angorą (1402) i wypadek ten pozwolił Manuelowi wrócić bezpiecznie do swojego państwa. W owym czasie w Genui, która już od sześciu lat była w posiadaniu Francyi, władze francuskie nie były wstanie zaprowadzić porządku; r. 1401 B. otrzymał polecenie udania się tam i wywiązał się zaszczytnie z zadania. Zreorganizował adraiuistracyę, podźwignął fortyfika-cye, wzmocniwszy je dwoma obronnemi zamkami, wasalów rzeczypospolitej zmusił do posłuszeństwa. Należało jeszcze zabespieczyć kolonie genueńskie: Kaffę w Krymie, Perę pod Konstantynopolem, Chios na Archipelagu i Famagustę na Cyprze: B. rozpoczął kampanię od uderzenia na zamek Eskandelur, podczas gdy wielki mistrz rodyjski traktował z królem Cypru o pokój (1403). W dalszym ciągu wyprawy, nie mogąc zdobyć Aleksandryi, marszałek skierował się ku wybrzeżom syryjskim, ale i tu szturmował napróżno do Tripolisu, Sagetty i Lao-dycei; złupiwszy Beyrut, powrócił na w. Rodos. W Bey-rucie zniszczono wielkie składy kupców weneckich; rząd wenecki wysłał do marszałka posłów z rekla-macyą o wynagrodzenie strat, a gdy otrzymał odmowną odpowiedź, admirał wenecki, Zeno, uderzył na flotę genueńską na wodach Modonu (październik 1403). B. pogromił Zenona i cofnął się, Genua jednak musiała w r. 1408 wypłacić Wenecyi inde-mnizacyę. W r. 1409, podczas wyprawy marszałka do Włoch, zakończonej hołdem księcia medyolań-skiego, Genua zbuntowała się przeciwko Francyi; marszałek nie był już wstanie miasta odebrać. Z tą chwilą zakończyły się i ostatnie walki B-a z potęgą muzułmańską. Zasmucony niesnaskami familijnemi, zamknął się w swojem wielkorządztwie Langwedo-cyi (1413). W r. 1415 chwycił jeszcze raz za broń

jego późniejszego obszernego dzieła, uwieńczonego (1850) przez akademię: „Traité de géographie et de statistique médicales, et des maladies endémiques comprenant la météorologie et la géologie médicales, les lois statistiques de la populations et de mortalité, la distribution géographique des maladies et la pathologie comparée des races humaines“ (2 tomy, 1857, z 9 kartami i tablicami). Od r. 1843 kierował szpitalami w Wersalu, a później jako naczelny lekarz w Paryżu, był też lekarzem głównym armii alpejskiej (1848/49), tudzież w czasie wojny włoskiej (1859). Jego działalność piśmiennicza z tego czasu obejmuje (podług Périer’a) nie mniej jak 146 numerów, a dotyczy przedmiotów przeróżnych, jako to: stosunki endemiczne, aklimatyzacya i kolonizacya europejczyków w Algierze, stosunki zdrowotności i śmiertelności w armii i marynarce różnych państw, wspomnienia z wojny włoskiej, rekrutacya, wzrost i waga ciała u różnych ludów i ras, fizyologiczne różnice rozmaitych plemion, małżeństwa między krewnymi, kretynizm, głuchoniemota, wole, pellagra, skutki piorunu, cholera, wścieklizna i t. d. Był też przez lat 20 jednym z najgorliwszych redaktorów „Annales d’hygiène et de médecine légale“.

i w bitwie pod Azincourt dostał się do niewoli. Wywieziony do Auglii, tamże umarł. W ówczesnej tak burzliwej epoce B. mógł być stawiany za wzór rycerstwu. Dla obrony żon i córek rycerzy, które podczas nieobecności mężów i ojców nie mogły się obronić w zamkach swoich od napaści band rozbójniczych, B. ufundował zakon rycerski „Damy białej o zielonej tarczy“ (Dame blanche à l’écu vert), który zrazu liczył trzynastu, a następnie sześćdziesięciu kawalerów.—Głownem źródłem jest praca p. t. „Livre des faits du bon messire Jean le Maingre, dit Boucicaut“, której jedyny rękopis znajduje się w paryskiej Bibliotece Narodowej.—J. Dellaville le Roux „La France en Orient au XIV siede“ — „Expéditions du maréchal Boucicaut“ Paryż 1886, 2 tomy Juliusz Gautier w „Gr. Enc. fr. Lamirault’a. r.

Boudet Jan hrabia (* 1769—f 1809), generał francuski. W r. 1792 wysłany do Antyllów, odznaczył się w wielu bitwach z anglikami, mianowany generałem dywizyi (1796). W 1800 r. dowodził awangardą korpusu Desaix, którego przybycie pod Marengo spowodowało klęskę austrya-ków. Miał udział w wyprawie na San-Domiugo (1802), gdzie zdobył Port-au-Prince. W 1809 r. przeszedł Dunaj, zajął ze swą dywizyą Essling i utrzymał się tarn, pomimo wszelkich usiłowań nieprzyjaciela. Z tego powodu Napoleon I rzekł do niego: „Generale, uratowałeś moją armię“. Wtedy otrzymał tytuł hrabiowski.

Boudet de Puymaigre Teodor Józef (* 1816), literat francuski; początkowo uprawiał beletrystykę, później oddał się badaniu literatury narodów romańskich, zwłaszcza hiszpańskiej, i w tej dziedzinie zdobył poważne imię w nauce dziełami: „Les vieux auteurs castillans“ (2 tomy, 1862; ponownie 1890); „Chants populaire recueillis dans le pays messin“ (1865; ponownie 1881): „La cour littéraire de Don Juan II, roi de Castille“ (2 tomy, 1873); „Romanceiro. Choix de vieux chants portugais, traduits et annotés“ (1881) i t. d.

Boudin Jan Chrystyan Marek Franciszek Józef, francuski lekarz wojskowy, wysoce zasłużony pracownik w kwestyach hygieny i medycyny publicznej, niestrudzony badacz w rzeczach statystyki lekarskiej, szpitalnictwie wojskowem, sprawach więziennych i t. d. (* 1806 w Metz—f 1867); wychowywał się w liceum w Moguucyi, wstąpił do szpitala instrukcyj nego w Metzu (1824), odbył kampanię w Hiszpanii (1826) i Morei (1828), został w Strasburgu doktorem medycyny (1830), założył potem w Marsylii „Gazette médicale de Marseille“, zaś w 1839 napisał memoryał „Coup d’oeil sur notre législation et sur nos institutions sanitaires et sur les modifications dont elles sont su-

F-n.

II.

Boudon L. de, pisarz francuski, nauczyciel prywatny w domach polskich, wydał w Wilnie: „Anno-polines ou journées mythologiques â l’usages de la princesse Julie de Radziwiłł“ (1809); „Piété filiale ou le retour de la bonne mère, pastorale en 3 actes“ (1810); „Lettres lithuaniennes“ (1806 i 1809)— „Eucyklop. S. Orgelbranda synów“.    *

And. S.

Bou&ry, miasto główne okręgu t. im., w szwajcarskim kantonie Nefszatelskim, w pobliżu zachodniego brzegu jeziora Nefszatelsk'ego, i przy uściu rzeki Reuse, miejsce urodzenia Marata, 1,668 m-ców (okrąg B. w 17 gminach liczy 12,906 m-ców. przeważnie protestantów). W okolicy dobre wino czerwone, oraz wielka grota stalaktytowa pod osadą Trois-Rods.

Boué (Ami), geolog niemiecki, potomek protestanckiej rodziny emigrantów francuskich (* w Hamburgu 16-go marca 1794 r. — f w Wiedniu 22*go listopada 1881 r.). Pierwsze nauki pobierał w jednym z pensyonatów hamburskich, a od r. 1812 studyował w Berlinie, Genewie, Paryżu i ostatecznie ukończył wydział lekarski w Edynburgu. Poświęciwszy się następnie badaniom przyrodniczym, przeważnie zaś geologicznym, spędził na nich cztery z kolei pory letnie w Szkocyi, a wynikiem ich była pierwsza jego praca: „Essai géologique sur l’Ecosse“ (Paryż, 1820). Osiedlony potem w Paryżu, wielokrotnie wybierany był na prezesa Towarzystwa geologicznego francuskiego, którego był sceptibles, spécialement dans l’intérêt de l’armée jednym z pierwszych założycieli. Przez lat kilka-et de nos rapports avec l’Algérie“; wieloletni po- naście, aż do 1839 r. zbadał większą część Anglii, byt w Algierze dał mu pochop i sposobność do na- północną i zachodnią Irlandyę, Francyę (przewa-pisania „Traité des fièvres intermittentes, remitten- żnie Pireneje), Alpy szwajcarskie i sabaudzkie, Beltes et continues des pays chauds et des contrées gię, całe prawie Niemcy, Austryę, Włochy i uie-marécageuses“ (1842). Jako naczelny lekarz szpi- wiele dotąd pod względem geognostycznym znaną tala wojskowego w Marsylii (od 1840), drukuje Turcyę. Ostatecznie osiedlił się w Wiedniu. Dzie-„Essai de géographie médicale“ (1842—43 prze- j łami jego są: „Geognostische Gemälde von Deutsch-kład niemiecki Dreya), będący pierwszym szkicem land“ (Frankfurt, 1829); „Guide du géologue voya-

wany dożywotnim gubernatorem tego miasta. Wyniesiony do godności para w r. 1708, brał jeszcze udział wraz z Villarsem w bitwie pod Malplaquet, a gdy Villars został ranny, przeprowadził odwrót, który zbawił armię francuską od zagłady i który poczytywany jest za prawdziwy tryumf sztuki wojennej.—F... „Vie du maréchal de Boufflers“ Lille 1852. A. L. w „Gr. Enc. fr.“.    r-

geur“ (Paryż, 1836, 2 tomy); „La Turquie d’Europe“ (Paryż, 1840, 4 t..); „Recueil d’itinéraires dans la Turquie d’Europe“ (Wiedeń, 1850, 2 U. Prace te jego o Turcyi są ważnym przyczynkiem do wiedzy naszej o budowie geologicznej półwyspu Bałkańskiego. Wiele nadto pojedyńczych rozpraw i monografii ogłosił w angielskich, francuskich i niemieckich czasopismach geologicznych. Jako członek wiedeńskiej akademii nauk, od 1848 r. w rocznikach jej zamieścił liczne artykuły, dotyczące bądź geognostyczuych stosunków monarchii austry-ackiej, bądź wulkanicznych i meteorologicznych zjawisk w ogólności.

Bouet- Villaumez Ludwik Edward, hrabia (* 1808 — f 187l)t wice-admirał francuski, miał udział przy wzięciu Algieru i oblężeniu Antwerpii. W 1837 r., dowodząc parowcem „l'Africaine“, popłynął w górę Senegalu w celu zbadania stosunków handlowych. W 1838 dotarł do wysp de Los, do przylądka Lopez. 1842—44 był gubernatorem kolonii Senegalu, założył faktorye w Assynie, Bas-samie i Gaboonie. W 1854 odznaczył się przy bombardowaniu Odessy i Sewastopola. — Wydał: „Tactique supplémentaire pour les flottes cuirassées“ i kilka innych dzieł; 1870 r. dowodził eskadrą na Bałtyku i przez dwa miesiące krążył po morzu, nie spotkawszy okrętów niemieckich.

Boufarik, silna twierdza w departamencie Algierskim, na połuduio-zachód od Algieru, pośród nadzwyczaj urodzajnej równiny Metidża, ma szkołę rolniczą, fabryki żelazne, rozległy handel bydłem i 7,500 m-ców.

JC. J.

Boufflers Stanisław Jan, kawaler (* 1738 w Nancy — f 1815 w Paryżu), pisarz francuski, chrzestniak króla Stanisława Leszczyńskiego. Będąc w seminaryum, napisał nowelę „Aline, reine de Golconde“ i wskutek tego musiał z niego wystąpić; żeby jednak nie utracić tłustej prebendy, został kawalerem maltańskim, co mu nie przeszkadzało wieść życia wesołego, do którego i z usposobienia, i z gładkiego obejścia, i z dowcipu posiadał wszelkie kwalifikacye. To też był ulubieńcem wyższego towarzystwa owych czasów. Pomimo to, naraził się na niełaskę u dworu Ludwika XV i został wysłany do Senegalu, jako gubernator, gdzie przykładał się niemało do ulżenia losu murzynów-nie-wolników. W r. 1788 został członkiem akademii

H.

francuskiej, a w 1789 członkiem Zgromadzenia narodowego i należał do stronnictwa umiarkowanych przedstawicieli tej reprezentacyi. W r. 1792 emigrował za granicę, został członkiem akademii berlińskiej, a od króla pruskiego otrzymał w darze majątek ziemski w prowincyach polskich. W roku 1803 wrócił do kraju i został (1804) członkiem Instytutu narodowego (akademii) i inspektorem szkół. And. s. Umarł na stanowisku bibliotekarza księgozbioru Ma-Boufflers Ludwik Franciszek, książę, hra- zariniego. Pisał mnóstwo poezyj ulotnych, lekkich, bia de Cagny, znany także pod nazwą kawalera w duchu ówczesnej galanteryi towarzyskiej; najwade B. (* 10 stycznia 1644 — f 22 sierpnia 1711), żniejsze są jego „Lettres du chevalier B. à sa mè-marszałek i par Francyi. W latach 1667 i 1670 re sur son voyage en Suisse“ (1770), or; z „Corres-brał udział w kampaniach we Flandryi i Lotaryn- pondance“ z Senegalu (wyd. Paryż, 1875). Jego gii, poczem walczył z równem męstwem pod roz- „Contes“ wydał Uzanne (Paryż, 18781 i „Contes en kazami Tureniusza. Przeszedłszy kolejno przez sto- vers, contes en prose“—Asse (Paryż, 1878). pnie brygadyera dragonów, oboźnego i pułkownika- Bougainville Ludwik Antoni, jeden z naj-generała dragonów, otrzymał r. 1681 za świetne znakomitszych marynarzy francuskich (* 1729 r. czyny wojenne stopień generała-porucznika wojsk w Paryżu — f 1811 tamże). Pierwotnie był pra-królewskich. Dowodził on wyprawą przeciwko mie- wnikiem i adwokatem parlamentu, później wstąpił szkańcom Fontarabii, a w wojnie z ligą augsbur- do wojska, w r. 1774 jeździł jako sekretarz am-ską okrył się sławą; zdobył jedno po drugiem, basady do Londynu; w 1775 wszedłszy znowu do Kaiserslautern, Worms, Oppenheim i Moguncyę; po- służby czynnej, 1776 został adjutantem generała tern, wyparowawszy nieprzyjaciela na całej linii Montcalma w Kanadzie. Po bitwie nieszczęśliwej z zajmowanych stanowisk, oczyścił Trewir i cały pod Quebekiem, w której Montcalm śmierć znalazł, pas sąsiedni z wojsk cesarskich. R. 1691 B. brał B. dowodził odwrotem wojska francuskiego, a wró-udział przy oblężeniu Mons, gdzie otrzymał ranę, ciwszy do kraju, odznaczył się walcząc nad Renem, i w obronie Namuru, który poddał dopiero po 60-dnio- Po zawarciu pokoju paryskiego, przeniósł się do wem oblężeniu; za przyczynienie się do zwycięstwa marynarki i w r. 1763 udał się na wyspy Falk-pod Steinkerke i zdobycie Fûmes, został wyniesio- landzkie celem założenia na nich osady, lecz ny na stopień pułkownika gwardyj francuskich, a na- potem powziął zamiar odbyć podróż dokoła świa-stępnie marszałka (1692). R. 1694 otrzymał go- ta, pierwszą, jaką przedsięwzięli byli francuzi. Rodność książęcą. Wysłany podczas wojny o następ- ku 1766, w towarzystwie wielu naturalistów i ry-stwo hiszpańskie do Niderlandów hiszpańskich, za- sowników, puścił się przez cieśninę Magellana na jętych przez wojska holenderskie, pobił anglików na Ocean Spokojny, zwiedził wyspy Samoa, Salomo-głowę w bitwie pod Eckeren i za ten czyn otrzy- na, Nową Brytanię, Nową Gwineję, Molukki, archi-mał order Złotego Runa. Oblężony w Lille, stawił pelag Indyjski i w r. 1771 wrócił do Francyi. czoło przez trzy miesiące wszystkim siłom wojsk Wyprawę swą opisał w dziele p. t. „Description sprzymierzonych, za co otrzymał poklask od Europy d’un voyage autour du monde“ (Paryż, 1771—1772, -całej. Za bohaterską obronę Lille został zamiano- ; 2 tomy, nowe wydania 1861 i 1881), w którem

podał mnóstwo nowych, ciekawych, a dokładnych następujące: „Koszenie siana w Bretanii“, „Pury-szczegółów geograficznych, szczególnie o wyspach tanie w drodze na nabożeństwo“, „Pasterze Sur-Salomona i Nowej Brytanii. Dzieło to wielki roz- reyscy“, „Śnieg wiosenny“, „Powrót z chmielobra-głos znalazło i było tłómaczone ledwie nie na nia“, „Tragarze“, „Koniec miodowych miesięcy“, wszystkie języki. Podczas wojny amerykańskiej o niepodległość, B. był dowódzcą floty posiłkowej francuskiej, a następnie przedstawił ministeryum rewolucyjnemu projekt wyprawy do bieguna północnego, którego wszakże nie przyjęto. Odtąd nie brał udziału w żadnych sprawach publicznych, chociaż w r. 1791 zamianowany został wice-admi-rałem. Od r. 1796 był członkiem instytutu francuskiego, a cesarz Napoleon I wezwał go do senatu i ozdobił wielką wstęgą legii honorowej. Prócz opisu podróży swojej, wydał jeszcze: „Traité du calcul intégral“ i „Essai historique sur les navigations anciennes et modernes dans les hautes latitudes septentrionales“ (w „Comptes rendus de l’Acad. des sciences mor. et polit.“).    *

Obrazy B-a na pierwszy rzut oka nie pociągają, lecz bliżej obejrzane, miłe czynią wrażenie wielką prostotą i czystością rysunku, głębokiem poczuciem natury i pięknym kolorytem.—Muller „Biographisches Künstler Lexicon“.    *

Bougie, Budżia, Budź aj ah, silna twierdza nadmorska w Algierze, w departamencie Konstan-tyny, nad zatoką t. im., wzmocniona przez trzy forty nadbrzeżne, — ma wygodną przystań i 12,167 m-ców, w tej liczbie blisko */₃ arabów i kabylów. W starożytności było to S a I d a e rzymian i przechodziło kolejno w ręce wandalów i arabów (708 r.) aż wreszcie zdobyło je berberyjskie plemię bedża-jów (stąd nazwa), następnie przeszło w posiadanie władców marokańskich (1152) i tunetańskich (1240); hispanie zdobyli je 1510, lecz już 1555 r. ustąpić musieli miasto Algierowi; ostatecznie francuzi zajęli 1833 r. i dawniejszą warownię umocnili. W dawnych czasach B. liczyć miało do 100,000 m-ców, i ze względu na rozległy handel, jaki prowadziło, oraz na liczbę meczetów, nazywało się Małą Mekką. Dziś jest to siedlisko podprefektury, oraz skład towarów, przeznaczonych na wywóz do Europy, jako to: miodu, wosku, pomarańcz, zboża i bydła.

Bougival, wieś w zachodniej stronie Paryża, na lewym brzegu Sekwany, jedna z bardziej ulubionych miejscowości letniego pobytu paryżan, mnóstwo pięknych willi i ogrodów, starożytny kościół z XII wieku, łomy wapienia i gipsu, 3,000 mieszkańców.

Bouguer Piotr, matematyk i fizyk francuski (* 1698 w Croisic w Bretanii — f 1758). Był synem profesora hydrografii, kształcił się w szkole jezuickiej w Vannes i w młodym wieku dał dowody znacznych zdolności matematycznych. Otrzymał trzykrotnie nagrody za rozprawy na temata zadane przez akademię nauk, a mianowicie: o masztowaniu okrętów (1727), o metodzie obserwowania na morzu wysokości gwiazd (1729) i o sposobie obserwowania na morzu zboczenia igły magnesowej (1831), a nadto w r. 1829 ogłosił „Essai d’optique sur la gradation de la lumière“. Rozprawa ta, zawierająca pierwsze podstawy fotometryi, wzbudziła silne zajęcie, a wskutek tych prac został w roku 1731 przyjęty do akademii. W r. 1735 udał się wraz z Condaminem, Godinem i Jussieu’m do Peru dla pomiaru stopnia południka w okolicach równika; pobyt w Peru przetrwał do r. 1743, śród wielu uciążliwości i niebezpieczeństw, które powiększały jeszcze własne jego badania. Wpływ gorącego klimatu, a może i nieporozumienia z kolegą Condaminem, przyspieszyły zgon jego.—Główne jego dzieło optyczne „Traité d’optique sur la gradation de lumière“ wydał przyjaciel jego La Caille w roku 1760. B. obmyślił do porównywania i mierzenia natężenia różnych świateł kilka przyrządów, które w ogólności polegają na tejże zasadzie, co późniejszy fotometr Ritschego (ob. Fotometry a). Przy pomocy tych przyrządów przeprowadził liczne ba-

Bougainville, największa wyspa z archipelagu wysp Salomona (Melanezya), przecięta 6° sz. pd. i 155° dł. wd. Gr., oddzielona kanałem B. od sąsiedniej wyspy Choiseul, górzysta (szczyty Bagana,

And. S.

Guinot, Balbi do 3,000 m.), urodzajna, dobrze zroszona przez deszcze, brzegi trudno dustępne, na po-łudniowem jednak wybrzeżu kilka dogodnych przystani; dokładnie dotąd niepoznana, może mieć około 10,000 km. □ powierzchni (większa od Korsyki).

And. S.

Od r. 1886 znajduje się pod protektoratem niemieckim. Nazwa pochodzi od słynnego w zeszłym wieku francuskiego podróżnika Ludwika B., który tę wyspę, przez hiszpana Mendana przedtem odkrytą, ale zapomnianą, ponownie odnalazł.

And. S-

Bougainvillea Chois. Bugenwilka. Rodzaj roślin z rodziny Nocnico watych (Nydaginaceae).

J. A.

Ma kwiaty podobne do kwiatów Roz ci e mli (Mirabilis), z dwojaką atoli różnicą: okwiat jej w kształcie szczupłej, wydłużonej rurki, z krajem 5-zębnym, a pręciki w liczbie 6, 7, lub więcej. Kwiaty złączone po trzy na szczycie wspólnego ogonka, wychodzącego z kąta liścia. Każdy kwiat z zewnątrz otoczony wielkim przykwiatkiem, mającym kształt, wielkość i nawet nerwacyę zwyczajnego liścia, który wszakże jest płatkowaty i zwykle na różowo, fioletowo, lub żółto zabarwiony. — Bugen-wilki są hodowane w krajach gorących dla oplatania niemi altan, w Europie zachodniej hodują się w szklarniach dla swych pięknych przykwiatków. Są to rośliuy często pnące się, kutnerowate; pochodzą z południowej Ameryki. Znanych jest około 7 gatunków.

Boughton Jerzy Henryk, malarz anglo-ame-rykański (* 1836 w Anglii w Norfolku). W wieku dziecięcym zawieziony przez rodziców do Ameryki, sposobił się zrazu do zawodu kupieckiego, lecz, idąc za popędem wrodzonym, poświęcił się malarstwu i już rychło, jako samouk, okazał nadzwyczajne zdolności; udał się więc na studya do Londynu, skąd wkrótce wysłał na wystawę do New-Yorku piękny krajobraz „Zmierzch zimowy“, po tern się przeniósł do Paryża, gdzie się kształcił pod przewodnictwem Frère’a; od r. 1863 mieszka stale w Londynie. Z dzieł jego najprzedniejsze są

dania nad odbijaniem się światła i nad pochłania- średnio geometrycznie proporcyonalną między rżeniem światła przez atmosferę i inne substancye czarni materyalnemi a niemateryalnemi. Ogłosił Oznaczał też różną jasność sklepienia niebieskiego nad to: „De lineis spiralibus“ (1657). w różnych odległościach od słońca i ocenił, że księżyc na pełni świeci 300,000 razy słabiej, aniżeli słońce. Inne jego badania tyczą się rozszerzalności metali pod wpływem ciepła; prawa ubytku gęstości atmosfery w coraz znaczniejszej wysokości; metody poprawiania błędów, jakie popełniają sternicy przy oznaczaniu kierunku swej drogi i in. Niezależnie od Saverego zbudował w r. 1748 heliometr (ob.).

S. K.

Bouillaud Jean-Baptiste, lekarz i profesor medycyny w Paryżu (* 16 września 1796 w An-goulème — f 29 października 1881 w Paryżu), odbywał studya pod kierunkiem swego stryja, Jana B-a, który był chirurgiem-majorem armii. Promowany na doktora (1823) za tezę: „Essai sur le diagnostic des anévrismes de l’aorte“, dał się niebawem poznać wydanem wespół zBertin’em „Traité des maladies du coeur et des grands vaisseaux” (1824), który wnet zastąpił „Traité clinique des maladies du coeur“ (2 t., 1835, drugie wydanie 1841, przekł. niemiecki przez Alf. Ferd. Beckera, Lipsk, 1836 — 37). Napisał wkrótce potem: „Traité clinique et physiologique de l’encéphalite“, tudzież „Traité clinique et expérimentale des fièvres dites intermittentes prétendues essentielles“ (r. 1826) i „Récherches expérimentales sur les fonctions du cerveau en général“ (1830). W 1831 r. otrzymał katedrę kliniczną w Chanté po konkursie na temat „Essai sur la philosophie médicale et sur les généralités de la clinique médicale“ (1831 r., 2-e wyd. 1836 r.) i dostąpił rozgłosu jako jeden z najpierwszych dyagnostyków, hołdował wszakże zbyt gorąco zasadom Broussais’go (ob.) i dla tego terapia jego (krwiopust raz po raz) napotkał liczne nagany. Z innych, niezmiernie licznych, prac B-a wymienić należy: „Traité théorique, pratique et statistique du choléra-morbus“ (1832); „Exposition raisonnée d’un cas déhermaphrodisme“ (1833); „Nouvelles récherches sur le rhumatisme aigu“ (r. 1836, przekł. angielski Jamesa Kitchena 1837, niemiecki: Ker stena, 1837); „Clinique médicale de l’hôpital de la Charité“ (1837, niemiecki przekład Gust. Kruppa, t. 3); „De l’introduction de l’air dans les veines“ (1838); „Sur le Siègedu sens dans le langage articulé“ (1848), oraz jego największe dzieło: „Traité de nosographie médicale“ (5 t., 1846). Był on (1842 — 1846) deputowanym, członkiem „conseil supérieur de l’université“, dziekanem lekarskiego wydziału po Orfili (1848), oraz członkiem akademii nauk (1868). B. był niezaprze-czenie jedną z pierwszorzędnych znakomitości lekarskich. Do późnego wieku zachował wytrwałość w pracy i trzeźwość umysłu, o czem świadczą już pod koniec życia wydawane dzieła, z pomiędzy których na szczególne wspomnienie zasługuje: „Discours sur le vitalisme et l’organicisme“ (1860). — Por.: Yap er eau „Dictionnaire universel des con temporains contenant toutes les personnes notables de la France et de l’étranger“. 2-gie wyd., 1880, I, p. 275. Bitard: „Dictionnaire général de biographie contemporaine française et étrangère“ etc. 1878, str. 168.—Calisson: II, str. 487.

Bouille Franciszek Klaudyusz, margrabia de (* 1739 — f w Anglii 1800), generał francuski. Odznaczył się w wojnie amerykańskiej, broniąc Antyllów przeciwko anglikom, a powróciwszy do Francyi, otrzymał stopień gonerała-porucznika. Zamianowany gubernatorem Trzech-Biskupstw, Al-zacyi i Franche-Comté, zachowywał się wrogo

s. K

Dzieło jego „Théorie de la figure de la terre“ ma ważne znaczenie w dziejach dochodzenia postaci i wielkości ziemi. Ogłosił nadto: „Traité du navire“ (1746), „Nouveau traité de navigation et de pilotage“ (1753, wyd. 3-e, sporządzone przez La-lande’a 1792 i in.). Znaczną liczbę rozpraw zamieścił w pamiętnikach akademii i innych pismach ówczesnych.

Bouguereau Wiliam Adolf, malarz francuski (* w r. 1825 w La Rochelle). Początkowo poświęcił się był stanowi kupieckiemu, jednakże po niejakim czasie, nie mogąc się oprzeć naturalnemu pociągowi ku malarstwu, wstąpił (1843) do szkoły sztuk pięknych w Paryżu. Pierwszym obrazem, który mu zjednał sławę ogólną, był: „Pogrzeb św.

Cecylii w katakumbach“ (Salon, 1855). Dzieło to, pełne poważnej myśli i pobożnego nastroju ducha, posiada w sobie wszystkie te charakterystyczne rysy, któremi się odznaczają późniejsze prace artysty, jak: „Mater afflictorum“; „Zaślubiny św. Anny“; „Święta rodzina“ i t. d. Oprócz tego malował również obrazy, do których treści dostarczyła mu mitologia klasyczna; wielka ich część została zakupioną do Ameryki. Z pomiędzy dzieł tego ostatniego rodzaju wyróżniają się: „Wenus z Amorem“

(1859); „Bachantka“ (1863); „Narodzenie Wenery“

(1879); „Kąpiąca się kobieta“ (1888). Od r. 1876 jest członkiem instytutu sztuk pięknych w Paryżu.

w. o.

Jest wybornym nauczycielem młodzieży. Rysunek jego zawsze piękny, koloryt jasny, rozmaity, pełen powabu, skończenie wyborne. — („Ottaw Słownik Naućny“). „Diet. univers. Larousse’a“.

F-a.

Bouillau Izmael, czyli Bul liai dus, teolog i astronom (* 1605 w Londynie — f 1694). Wychowany w wierze kalwińskiej, w 21 roku życia przeszedł na katolicyzm, a w cztery lata później został księdzem. Obok teologii i historyi, zajmował się też matematyką i astronomią. Odbywał podróże po Włoszech, Niemczech. Polsce i po Wschodzie, a z królową polską, Maryą Gonzagą, utrzymywał długą korespondencyę za pośrednictwem jej sekretarza, Desnoyèrs. Ostatnio przebywał w pe-wnem opactwie paryskiem. Jak wielu ówczesnych księży, którzy byli miłośnikami astronomii, nie mógł się pogodzić z układem Kopernika i dlatego w swej „Astronomia philolaica“ (1645) obmyślił system pośredni niejako między systemem Ptolemeusza i Kopernika. Podał też najdawniejszą teoryę gwiazd zmiennych w r. 1667, tłómacząc mianowicie nie-jednostajnośó ich blasku zmienną obfitością plam, rozwijających się jak na naszem słońcu. W dziele „De natura lucis“ (1638 r.) określa światło, jako

34

KncTkloc«dvi Pow«*«chn* Uu»tr. T. IX.

względem rewolucyi i stłumił z nadzwyczajną sro-gością bunt załogi w Nancy, którą złe obchodzenie się z żołnierzami oficerów szlachty wyprowadziło z cierpliwości (1790). Roku następnego B. poczynił przygotowania do ucieczki króla i wprowadzenia do Francyi wojsk niemieckich, ale aresztowanie Ludwika XVI w Varennes zniweczyło te plany. B. uszedł z Francyi i osiadłszy w Anglii, tamże umarł. Pozostawił pracę p. t.: „Mémoires sur la Révolution française depuis son origine jusqu’à la retraite du duc de Brunswick“, Paryż, 1801, 2 tomy. r-Bouillier Franciszek (* 1813 r. w Lyonie). Skończywszy studya w wyższej szkole normalnej w Paryżu, otrzymał katedrę filozofii w kolegium królewskiem w Orleanie (1834), później na fakultecie filozoficznym w Lyonie, gdzie też powstały główne dzieła jego: „Théorie de la raison impersonelle“ (1844); „Histoire de la philosophie cartésienne“ (Paryż, 1868, 3 wyd.); „De l’unité de l’âme pensante et du principe vital“ (1858, a przerobione 1873 w Paryżu) i „Le plaisir et la douleur“ (1885 3 wyd.). W r. 1864 zamianowany został inspektorem generalnym szkół średnich, a w 1867 po Ni-sardzie dyrektorem wyższej szkoły normalnej. W r. 1875 obrany członkiem akademii umiejętności, w 1879 dostał dymissyę, skutkiem artykułu polemicznego przeciw Ferremu p. t. „L’université sous M. Ferry“. Korzystając z swojej swobody, opracował i wydał: „Le vraie consciences“ (1881): „Etudes familières de psychologie et de morale“ (1884). Główną zasługą B-a jest to, że, chociaż był uczniem Cousin’a, wbrew jednakże mistrzowi swemu, sam sobie torował nową drogę, nie chcąc trzymać się utartych ścieżek eklektyzmu.    *

Bouillon, miasto belgijskie, położone w prowin-cyi luksemburskiej, nad rzeką Semois, tuż pod granicą francuską, o 34 kilometry od Neufchâteau; liczy około 2,500 m.; posiada fabryki blachy żelaznej, piece wapienne, garbarnie i pokłady kamienia, których eksploatacyą zajmują się mieszkańcy. Nad miasteczkiem wznosi się na górze wielce starożytny, niegdyś potężny zamek, który w wiekach średnich, za Ludwika XIV, a ostatnio w r. 1815 wytrzymywał liczne szturmy. — Księstwo Bouillon. Małe to państewko, leżące między Luksemburgiem i Szampanią, składało się z miasta i zamku B., oraz okolicznego terytoryum, liczącego około 36 kilometrów □ przestrzeni. Hrabstwo, a następnie księstwo, dzięki pogranicznemu swemu położeniu, odgrywało w wiekach średnich niepoślednią rolę. Godfryd de B., który je był odziedziczył w roku 1077 po wuju swoim, Godfrydzie Brodatym, potrzebując pieniędzy na wyprawę krzyżową, dominium owo sprzedał r. 1095 dyecezyi biskupiej Leodyum, w której władaniu pozostało księstwo prawie bez przerwy aż do r. 1483. W owym czasie Wilhelm de la Marek, baron de Lumain, zdobył Leodyum, a kazawszy zamordować biskupa, zmusił kapitułę do uznania panem księstwa brata swojego, Roberta de la Marek, pana na Sedanie. On sam zaś za-hipotekował na księstwie sumę trzydziestu tysięcy liwrów, jako przypadającą mu kontrybucyę wojenną od kapituły. R. 1495 mieszkańcy Luksemburga zdołali owładnąć zamkiem, ale roku następnego arcyksiążę Maksymilian wprowadził doń Roberta II de la Marek, syna poprzedniego. R. 1521 brat Roberta II, Evrard de la Marek, biskup Leo-dyum, zabrał dla siebie księstwo przy pomocy Karola V; r. 1552 konetabl Montmorency odebrał księstwo biskupowi, a Henryk II nadał je wnukowi Roberta II, Henrykowi IV de la Marek, obdarzywszy go przytem tytułem księcia francuskiego. Traktat, zawarty w Câteau-Cambresis roku 1559, przywrócił zamek biskupstwu Leodyum w zamian za pewne kompensaty. R. 1594 tytuł księcia de B. przeszedł na dom de la Tour d’Auvergne, na mocy małżeństwa Karoliny de la Marek, siostry i spadkobierczyni po Wilhelmie-Robercie, zmarłym bezpotomnie, z Henrykiem de la Tour d’Auvergne, wicehrabią de Turenne et d’Olliergues, marszałkiem Francyi. Roku 1641 Fryderyk-Marya de la Tour d’Auvergne sprzedał swoje dominium Stanom Leodyum za sto pięćdziesiąt tysięcy złotych, ale gdy w r. 1672 biskup przystąpił do ligi przeciwko Ludwikowi XIV, książę de Créqui wtargnął do księstwa i opanował je r. 1676. W dwa lata później król francuski nadał księstwo Godfrydowi-Maryi de la Tour, wicehrabiemu de Turenne, który je przekazał swoim następcom. R. 1795 księstwo B. zostało ostatecznie wcielone do Francyi, wszakże w r. 1815 przeszło na własność księstwa Luksemburskiego i stanowi obecnie część składową Luksemburga belgijskiego. — Książęta de B. Adel redus. pierwszy wspominany w dziejach hrabia (752).—Régnier (852). — Ricuin (877).— Godfry d (945).—Godfry d II (985).—Gothel on, przybiera pierwszy tytuł księcia (1023).—Godfryd III Brodaty (1043). — Go d fry d IV Garbaty, przekazał umierając księstwo siostrzeńcowi, God-frydowi, synowi siostry swojej, Idy, i Eustachego II, hrabiego Boulogne (1071).—Godfryd V (1077) otrzymał formalną inwestyturę księstwa w r. 1093 od cesarza Henryka IV, ale po dwóch latach, udając się na wyprawę krzyżową, sprzedał swoje dziedzictwo biskupstwu Leodyum, które władało księstwem przez blizko cztery stulecia, (ob. Godfryd de B.).—Robert delà Marek, panna Sedanie i Fleuranges (1483) zginął przy oblężeniu Ivry r. 1489.—Robert II de la Marek, syn poprzedniego, towarzyszył marszałkowi Trivulzio w wyprawie neapolitańskiej, a w r. 1513 namie-stnikował we Włoszech. Wydziedziczony z księstwa w r. 1521 przez Karola V, umarł r. 1535.— Robert III, syn poprzedniego, pan na Fleuranges, żył na wygnaniu i umarł w usługach Francyi.— Robert IV de la Marek, syn Roberta III, dosłużył się w armii francuskiej stopnia marszałka i przy pomocy króla francuskiego odzyskał dziedzictwo przodków (1552), nadto otrzymał od Henryka II w nagrodę za oddane usługi Francyi tytuł księcia francuskiego. W rok później, broniąc twierdzy Hesdin, którą obiegł Filibert Sabaudzki na czele wojsk cesarskich, Robert IV dokazał cudów męstwa, ale w końcu musiał kapitulować wskutek wykrycia przez nieprzyjaciół podziemnego

wejścia do fortecy. Wzięty do niewoli i osadzony w forcie Ecluse we Flandryi, został wypuszczony na wolność w roku 1566, za sto tysięcy talarów okupu. Dla zebrania tej sumy zostawił żonę swoją i córkę jako zakładników i udał się do Francyi, gdzie umarł, podobno otruty.—Henryk-Robert delaMarck, książę na Sedanie (* 1556 — f 1574), syn poprzedniego, zostawił tylko jedną córkę, Karolinę, przez której zamążpójście księstwo B. przeszło do rąk domu de la Tour d’Auvergne.—Wilhelm-Robert de la Marek (* 1563— f 1588), syn poprzedniego, zeszedł ze świata bezpotomnie.—Henryk de la Tour d’Auvergne, wicehrabia de Turenne, przeszedł na wiarę kalwińską i służył kolejno księciu Andegaweńskiemu, księciu Alençon, a od r. 1576 królowi Nawarry.

wyda fortecę hiszpauom. Książę został wypuszczony na wolność. Nowe jednak nieporozumienia zmusiły go do opuszczenia Francyi w r. 1644; we Włoszech, wyrzekłszy się protestantyzmu, otrzymał dowództwo wojsk papieskich. Wróciwszy do Francyi podczas wybuchu Frondy (1649), książę stanął po stronie brata swojego, marszałka Tu-reniusza, przeciwko Mazariniemu. Wydana w d. 9 maja 1650 r., a zaciągnięta do regestrów parlamentu paryskiego w d. 16 tegoż m., deklaracya królewska, ogłosiła obu braci winnymi zbrodni obrażonego majestatu i nakazała konfiskatę ich majątków. Książę Fry dery k-Maurycy schronił się do Turenne, lecz jego żona i córka zamknięte zostały w Bastylii. R. 1651 stanął układ, mocą którego książę odstąpił królowi księstwo Sedauu w zamian za księstwo-parowstwo d’Albret i Cha-teau-Thierry z miastami Epernay i Chatillon-sur-Marne, oraz hrabstwa Owernii i Evreux. Książę Fryderyk-Maurycy pozostawił pamiętniki, które zredagował Aubertin i wydał w Amsterdamie (1731, 2 tomy).—Godfryd Maurycy de la Tour d’Auvergne, książę d’Albret i Château-Thierry, hrabia Owernii i Evreux, wicehrabia de Turenne (* 1641 — f 1721), syn poprzedniego, był mianowany wielkim szambelanem Francyi r. 1658 i ożenił się r. 1662 z Maryą Anną Mancini, siostrzenicą kardynała Mazariniego.—Ema nu e I-Te o dozy de la Tour d’Auvergne (* 1644—f 1715), kardynał i dyplomata francuski, drugi syn księcia Fryderyka Maurycego, otrzymał stopień doktora Sorbony w r. 1667 i został kardynałem r. 1669. Opozycya ministra Louvois stanęła mu na przeszkodzie w otrzymaniu księstwa Leodyum, które się dostało Klemensowi Józefowi, księciu bawarskiemu. Pochwycone listy o podróży do Węgier książąt Conti i de la Roche-sur-Yon wygnały kardynała ze dworu; wrócił jednak niebawem do łask królewskich i wysłany został roku 1698 z misyą do Rzymu w sprawie kwietyzmu, ale gdy, zamiast stanąć

W samym dniu zaślubin swoich z Karoliną de la Marek zdobył na ligistach Stenay (1591); w rok później został marszałkiem Francyi. Owdowiawszy w r. 1594, ożenił się roku następnego z Elżbietą, księżniczką Nassau. Henryk IV zamianował go pierwszym dworzaninem królewskim i polecał mu dwukrotnie misye dyplomatyczne do Anglii, Holan-dyi i Niemiec. Wplątawszy się do spisku Birona i biorąc udział w ruchach protestantów, książę popadł w niełaskę i musiał uchodzić do Genewy, a następnie do Palatynatu (1603). Zgoda z królem nastąpiła w r. 1606. Podczas małoletności Ludwika XIII książę należał do rady regencyjnej. Wezwany r. 1621 przez zgromadzenie Ro-szelli do objęcia naczelnego dowództwa nad wojskami hugouotów, książę dał odmowną odpowiedź. Osiadłszy w Sedanie, umarł 25 marca 1623 roku. Książę obdarzył miasto Sedan licz-nemi dotacyami; między innemi ufundował bogatą bibliotekę i założył akademię, którą doprowadził do kwitnącego stanu. Lubił się także otaczać uczonymi kalwinistami, którym wyznaczał stałe roczne pensye. Pozostawił „Pamiętniki”, których pierwsza część omawia wypadki od r. 1560 do

odwołany. Spory księcia kardynała z przeciwnikami wywołały wydanie wielu broszur i pamfłetów, których znaleźć można wyszczególnienie w tomie IX „Katalogu historyi francuskieju w paryskiej bibliotece narodowej.—Emanuel Teodozy de la Tour d’Auvergne (* 1667—f 1730), syn Godfry-da Maurycego, a synowiec poprzedniego, sprawo-

synem poprzedniego.—Godfryd Karol Henryk de la Tour d’Auvergne (f 1791), syn poprzedniego, nie zostawił potomstwa. Kongres wiedeński z r. 1815 przelał jego prawa na księcia de Rohan-Montbazon.—A. Tausserat i Ludwik Farges

1586.—Fryderyk Maurycy de la Tour d’Au- | przeciwko Fenelonowi, zaczął go popierać, został vergne, pan na Sedanie, wicehrabia de Turenne (* w Sedanie 1604—f w Pontoise 1652), otrzymał wraz z młodszym bratem, Tureniuszem (ob), nadzwyczaj staranne wychowanie od matki, Elżbiety Nassauskiej. Pierwsze kampanie odbył w Holan-dyi pod rozkazami wuja, Maurycego Nassauskiego, księcia Oranii. R. 1635 przeszedł do służby francuskiej i został oboźnym, następnie dowodził woj- j wał urzędy wielkiego szambelana, gubernatora i kró-skiem holenderskiem przy obleganiu Bredy (1637). j lewskiego namiestnika Owernii.—Karol Godfryd W r. 1641 książę przystąpił do spisku hrabiego j de la Tour d’Auvergne (* 1706 -f 1772) był de Soissons przeciwko kardynało wi Richelieu i, sprowadziwszy posiłki z Hiszpanii, pobił wojska królewskie w lesie la Morfée; hrabia Soissons zginął w tej potyczce. Opuszczony przez Hiszpanię, książę salwował się ucieczką do swojego Sedanu

Bouillon Godfryd, ob. Godfryd de B.

Bouilly Jan Mikołaj (* 1763 —f 1842), dramaturg i pisarz pedagogiczny francuski. Za młodu był adwokatem parlamentu paryskiego, później — za Konwencyi narodowej—oskarżycielem publicznym

i był tak szczęśliwy, że mu się powiodło zawrzeć w „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a. następnie korzystny pokój z Ludwikiem XIII-tym.

W r. 1642 otrzymał dowództwo armii włoskiej, ale, gdy się wykryło, że należał do spisku Cinq-Marsa, został zaaresztowany i zamknięty w zamku Pierre-Encise. Energia żony zbawiła księcia, wpadłszy bowiem do Sedanu, zagroziła ona królowi, że w Tours i na tern stanowisku okazał wiele umiar -

And. S.

W. G.

kowania i wyrozumiałości. Będąc zwolennikiem oświaty ludu, przyłożył się niemało do zaprowadzenia we Francyi szkół elementarnych (primaires). W r. 1799, gdy sprawy wychowania publicznego poddane zostały władzy policyjnej, B. usunął się do życia prywatnego i poświęcił się całkowicie literaturze, którą uprawiał już i przedtem. Oprócz wielu utworów dramatycznych — „Pierre le Grand“ (1790), „L’abbé de l’Épée“ (1800), „Les deux journées“ (1880), „Fanchon“ (1803) it. d.—napisał dla młodzieży: „Contes à ma fille“ (1809), Conseils à ma fille“ (1811), „Les jeunes femmes“ (1819) i „Les contes aux enfants de France“ (1844). Pisma te cieszyły się wielką poczytnością i znane były za granicą w różnych tłómaczeniach. „Powieści dla mojej córki“ (2 tomy, Warsz. 1827) przerobiła na polski J. Widulińska. Komedyę „L’abbé de l’Épée“ przetłómaczył Adamczewski (War., 1802).

Bouin, niegdyś wyspa wapienna na zachodniem wybrzeżu Francyi, w departamencie Wandei, na granicy z departamentem niższej Loary; — skutkiem ustąpienia morza i naniesienia osadów alluwialnych, wyspa zrosła się z lądem.

Boulaimrilliers Henryk, hr. (* 1658 — t 1722), historyk francuski, w pracach swoich, opartych na poszukiwaniach archiwalnych, uwydatniał zasługi szlachty w dziejach cywilizacyi i uspołecznienia Francyi. Pisma B-a wychodziły z druku dopiero po jego śmierci: „Histoire de l’ancieu gouvernement de France“ (3 tomy, Haaga, 1722), „Hist, de la pairie de France et de parlament de Paris“ (2 tomy, Lond., 1753), „Abrégé chronologique de l’histoire de France“ (3 tomy, Paryż, 1753) i t. d.

Boulaïïl, ob. Bissagos i Bolama.

Boulanger Gustaw Rudolf, malarz francuski, (* 1824 w Paryżu — f 1888). W Szkole sztuk pięknych był uczniem Juliivet’a i Delaroche’a. W Rzymie studyował życie starożytne. Pojechał do Algieru, a studya tam poczynione zużytkował w licznych obrazach, pełnych życia i prawdy, branych z obyczajowości pasterzów arabskich. Czerpał jednocześnie przedmioty z życia starożytnych do obrazów mniejszego wymiaru. Pompejańskie studya zastosował do obrazu „Łaźnia w Pompei“. „Via Appiaza czasów Augusta“, „Gynaeceum“, „Habellifer“ i inne. Malował też niektóre historyczne zdarzenia starożytne, a używając do nich twarzy i postaci współczesnych, umiał je do charakteru ogólnego dostosować. Zycie wewnętrzne, domowe, odtwarzał najlepiej; studyami głębokiemi przygotowany, zewnętrzną stronę ubiorów i budowli umiał do przedmiotu danego zastosować. Z prac dekoracyjnych B-a najlepsze są w foyer baletu Teatru Wielkiej opery w Paryżu i w mero-stwie 13 okręgu Paryskiego.

Boulanger Jerzy Ernest Jan Marya (* w Rennes 29 kwietnia 1837—f 30 września 1891 w Brukselli), generał francuski i agitator polityczny. Skończywszy liceum w Nantes i szkołę wojskową iSaint-Cyr, pierwszą kampanię odbył w Ka-bylii; w wojnie włoskiej odznaczył się bituością pod Robecchetto, gdzie odniósł ranę i zdobył krzyż kawalerski legii honorowej; w r. 1860 odbył wyprawę do Kochinchiny; gdy wybuchła wojna w r. 1870, zajmował stsnowisko instruktora w szkole Saint-Cyr; odkomenderowany do korpusu generała Vinoy, broniącego Paryża, i awansowany na podpułkownika 114 pułku piechoty, odparł w dniu 30 i 31 listopada atak niemiecki na Champigny, przyczem otrzymał postrzał w ramię. Po kapitulacyi Paryża zaliczony do dywizyi, która nie uległa rozbrojeniu, zajął południowe forty Paryża i był czynny w walce z Komuną. W roku 1880 został dowódzcą 14-ej brygady jazdy, r. 1882 objął w ministeryum wojny dyrekcyę służby pieszej, w r. 1884 zamianowany generałem dywizyi, udał się do Tunisu w charakterze naczelnego wodza wojsk okupacyjnych, w r. 1886 d. 7 stycznia objął tekę ministeryum wojny w gabinecie Freyeinet’a. Wtedy-to, ulegając podszeptom swojego otoczenia, zaprowadził liczne zmiany w armii, z których niejedna była bardzo doniosłego znaczenia, a chcąc jednocześnie wzmocnić karność w szeregach, przedstawił prezydentowi rzeczy-pospolitej generała Schmitza, dowódzcę 9-go korpusu, do dymisyi za niesubordynacyę. Prawica Izby deputowanych, zaniepokojona działalnością ministra wojny, zainterpelowała go, żądając wyjaśnień. B. odparł zwycięsko atak konserwatystów, a gdy skończył swoją mowę, wołając: „Nie dopuszczę nigdy, aby armia mieszała się do polityki, i dopóki ja będę jej zwierzchnikiem, nie będzie ona sędzią, ale wykonawcą rozkazów“, Izba dała mu głośny oklask. Zadając później kłam własnym słowom. B. stał się wichrzycielem politycznym, a zdobył sobie niesłychaną popularność nietylko we własnym kraju, ale i w całej Europie, upatrującej w nim przyszłego odnowiciela Francyi. W przerwie między upadkiem gabinetu Freycinet’a a przyjściem do władzy Go-blet’a, organ wojskowy „La France militaire“ zaproponował ogłoszenie generała dyktatorem. Podczas nagłego rozdrażnienia stosunków między Francyą a Niemcami, w lutym 1887 r., B. wykazał wiele energii i umiejętności strategicznych, przy forso-wnem osłonieniu granicy wschodniej, w armii zaś podniósł nader dodatnio ducha patryotycznego. W tym to czasie rząd francuski powziął już postanowienie pozbycia się współpracownika, którego osobistość zaczynała budzić prawdziwy niepokój. Idąc śladem tradycyj napoleońskich, przyjaciele i stronnicy B-a rozrzucali po całej Francyi portrety i fotografie generała w milionach egzemplarzy, zasypywali miasta i wsie broszurami, dmąc w surmę reklamy. Utworzył się komitet p. t. „Liga patryotyczna“ z zadaniem popierania propagandy bulanżystowskiej, a na jego czele stanęło kilku wybitnych deputowanych i dziennikarzy, rozporządzających całą grupą organów prasy i gotowych do wszystkiego. Była chwila, że masy ludowe, oszołomione wrzawą, jaką czyniono dokoła osoby błyskotliwego generała, czciły go jak bożyszcze; na wyborach w departamencie Sekwany (22 maja) otrzymał on 38,457 głosów. D. 30 maja 1887 r. Rouvier, tworząc po upadku Goblefa nowy gabinet, oddał tekę ministeryum wojny generałowi Ferron. Były z tego powodu rozruchy na ulicach Paryża. B. otrzymał dowództwo XIII korpusu w Clermont-Ferrand. W czerwcu żywą sen-sacyę wywołało odkrycie deputowanego Laura, iż

K. J.

b. minister wojny otrzymał jeszcze w styczniu i kwietniu dwie propozycye zamachu stanu, uczynione przez 94 generałów i przez delegacyę prawicy Izby. Po dymisyi prezydenta Grévyego przyszło do ostrych zatargów między B-em a ministrem wojny. Generał Perron skazał swojego poprzednika na 30 dni aresztu. Na wyborach lutowych do Izby deputowanych w r. 1888 B., jakkolwiek nie był wybieralnym. otrzymał mimo to w siedmiu departamentach 54,671 głosów; dnia 14 marca prezydent rze-czypospolitej podpisał generałowi dymisyę. Przeszedłszy do stanu cywilnego, B. wydał manifest, który był gorąco zalecany wyborcom przez „Komitet republikański protestu narodowego“ (Rochefort’a i Deroulède’a); jednocześnie deputowany bulanżysta Laguerre, żądając w Iźbie nagłości dla wniosku Mi-chelin’a o rewizyi konstytucyi, spowodował upadek gabinetu Tirard’a. B., którego hasłem było „rozwiązanie i rewizya“, otrzymał od wyborców w czterech departamentach 252,135 głosów i wstąpił jako poseł do Izby deputowanych (19 kwietnia 1888), skupiając dokoła siebie frakcye bonapartystów i orlea-nistów. Dalsza działalność B-a aż do chwili upadku przeplataną jest awanturniczemi wycieczkami po prowincyi, pojedynkiem z prezesem Izby, sędziwym Floquet’em, od którego otrzymał ranę w szyję, spiskami i skandaliczną antyrządową agi tacy ą, od której w końcu odsunęli się wybitniejsi a uczciwsi bulaużyści. Do walki z dyktatorem „in partibus“ stanęły przeróżue stowarzyszenia, jak studenckie, robotnicze i prasy, pouczając przykładem swoim władzę, która zrazu, opuściwszy ręce, nie śmiała tknąć warchoła. Ostateczną batalię z B em stoczyli: energiczny minister spraw wewnętrznych, Constans, i generalny prokurator rzeczypospolitej, Beau-repaire, jako redaktor aktu oskarżenia. Pozwany przed sąd senatu, B. zbiegł do Londynu, a następnie osiadł w Brukselli, skąd wysyłał do Francyi w dalszym ciągu swoje protesty i manifesty. Senat skazał go zaocznie na wygnanie. Z tą chwilą zgasła gwiazda agitatora; stronnicy nie mogli mu darować, iż nie stanął z obroną przed senatem, lecz pierzchnął jak pospolity awanturnik, lękający się rozprawy sądowej. B. zdał sobie należycie sprawę z położenia i, zniechęcony, czy też nie widzący już dla siebie żadnego celu w życiu, postanowił je sobie odebrać. Znaleziono go z roztrzaskaną głową od kuli rewolwerowej na grobie kochanki, na cmentarzu Ixelles w Brukselli. Tragiczna ta śmierć sprawiła we Francyi silną sensacyę. Niewątpliwie B., gdyby był chciał, nie mieszając się do polityki, do której nie był wcale powołanym, pracować jedynie dla dobra armii, byłby oddał Francyi wielkie usługi.    r-

Boulanżsryt (miner.). Minerał, znany dotąd w skupieniach drobnoziarnistych, pręcikowatych, włóknistych, rozmaicie ułożonych, niekiedy pierzastych łub całkowicie zbitych. C. wł. 5.8—6; tw. 3; barwy szaro-ołowianej, ciemnej, ze słabym jedwabisto metalicznym blaskiem. Wzór jego: Pb₃ Sb₂ Sb, a jaśniej: 3PbS+Sb₂S₃, (siarkoantymonek ołowiu), zawierający 58.95 ołowiu, 22.78 antymonu i 18.27 siarki. Pod dmuchawką topi się, wydziela dymy antymonowe, kwas siarkawy i daje obrączkę tlenku ołowiu; kwas azotny go rozkłada z pozostawieniem osadu, kwas solny na gorąco—całkowicie, z wydzieleniem siarkowodoru. Znajduje się w pro-wincyach nadreńskich (Oberlahr, Mayen) w Wolfs-bergu na Harcu, w Przybramie w Czechach, w Botti-no w Toskanii, w Nerczyńsku.

Boulaq, ob. Bulak.

Boulay delà Meurthe, Antoni Jakób Klau? dyusz Józef, hrabia (* 19 lutego 1761—+ w Paryżu 4 lutego 1840), prawnik, mąż stanu i pisarz francuski. Straciwszy ojca w dziecinnych latach, został wychowany przez wuja, proboszcza z Vand-oeuvre(pod Nancy), a skończywszy kolegium w Toul, zapisał się do adwokatury w Nancy (1783). Przeniósłszy się do Paryża, zjednał sobie jako mówca i prawnik szerokie uznanie. R. 1789 przystąpił do rewolucyi, i by jej skuteczniej służyć, wrócił do Lotaryngii. Podczas najazdu zaciągnął się do oddziału ochotniczego departamentu Meurthe i brał udział w zwycięstwie pod Valmy (1792). Wystąpiwszy z wojska dla słabości zdrowia, obrany zostać sędzią przy trybunale w Nancy, ale otrzymał dymisyę za zgromienie wyroku, skazującego Ludwika XVI; zaciągnął się więc ponownie do szeregów i, walcząc pod Hochem na linii Wissemburga, dosłużył się stopnia kapitana. Wróciwszy do domu podczas Terroryzmu, oskarżony o zbytnie umiarkowanie w opiniach, musiał uchodzić i kryć się jakiś czas po lasach. Po 9 thermidora został obrany prezesem trybunału w Nancy i publicznym oskarżycielem departamentu Meurthe, r. zaś 1797 wyborcy z Meurthe dali mu mandat reprezentanta do rady Pięciuset. W tem zgromadzeniu bronił wymownie zasad rewolucyi przeciwko rojalistom, i jakkolwiek się oświadczył za swobodą wyznań, zażądał składania przez księży gwarancyj na uszanowanie ustalonych praw; zaaprobował w słynnym raporcie środki 18 fruc-tidora; zażądał banicyi na spiskowców; wreszcie wyjednał dekret, odsądzający głowy starych rodów szlacheckich od urzędów publicznych i praw politycznych. Późniejsze arbitralne zachowywanie się Dyrektorya-tu znacznie w nim ostudziło zapał rewolucyjny. Nie przerzucając się do właściwej reakcyi, B. stanął opornie rządowi i, oświadczywszy się przeciwko nadmiernym banicyom, których był dawniej zwolennikiem, obronił skazanych Thibaudeau, Hardy i Du-pont’a de Nemours, zmuszając jednocześnie, w dniu 30 prairiala, Merlina i La Révellières-Lépeaux do podania się do dymisyi (1799). W tym-to czasie wydał p. t. „Essai sur les causes qui en 1649 amenèrent en Angleterre l’établissement de la République, sur celles qui devaient l’y consolider et sur celles qui l’y firent périr“ (Paryż, 1799), stu-dyum historyczne, które, przepowiadając koniec bliz-ki systematowi dyrektoryalnemu, wywołało żywą polemikę. Benjamin Constant dał tej pracy odpowiedź w broszurze p. t. „Révolution française comparée à celle de l’Angleterre“. B., którego głos zyskiwał coraz więcej wagi w radzie Pięciuset, gdy obrany został ponownie prezesem, prowadził zaciętą walkę z jakobinami, a 14 września 1799 r. nie dopuścił do ogłoszenia „niebezpieczeństwa ojczy-

zny“ co, według jego zdania, byłoby na nowo spro- de Bourienne“, która to praca wyszła w zbiorze p. wadziło na Prancyę terroryzm. Obawiając się prze- ! t. „Bourienne et ses erreurs“ (Paryż, 1830). — A. dewszystkiem demagogii, skłaniał się bezwiednie Debidour w „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a. r-ku dyktaturze. Złudzony, jak wielu ówczesnych polityków, chimerycznym planem Sieyès’a, przystał do Bonapartego i dopomógł do zamachu stanu 18 i 19 brumaire'a. Zamianowany przez Bonapartego prezesem komisyi prawodawczej, mającej si* zająć ułożeniem nowej konstytucyi, B. po ustanowieniu Konsulatu nie przyjął ofiarowanej sobie teki ministra policyi, zadawalniając się prezydenturą sekcyi prawodawczej w Radzie Stanu (4 stycznia 1800). Brał potem poważny udział w opracowaniu kodeksu cywilnego, a zostawszy w r. 1802 zarządzcą dóbr narodowych, poświęcił całe ośm lat ciężkiej pracy na utrwalenie największej zdobyczy rewolucyjnej: Statutów, które ugruntowały tak silnie prawa nabywców dóbr narodowych, że później Restauracya tknąć ich nie śmiała. B. nie był dworakiem i przyjął niechętnie ogłoszenie cesarstwa w r. 1804, wszakże służył dalej cesarzowi, widząc w nim jedynego człowieka, zdolnego zcementować dodatnie wyniki Rewolucyi. Napoleon cenił go wysoko i powierzał mu często obronę projektów rządowych przed Ciałem Prawodawczem. Przyjąwszy ponownie przewodnictwo sekcyi prawodawczej w Radzie Stanu, zamianowany hrabią i obdarzony Legią honorową w stopniu wielkiego oficera, B. należał do tajnej rady cesarskiej, nie zdołał przecież nakłonić Napoleona do poczynienia ustępstw liberalnych Ciału Prawodawczemu. które było cesarzowi nieprzychyluem, zwłaszcza od dnia bitwy pod Lipskiem. Nie powiodło mu się lepiej i w Radzie regencyjnej, kiedy radził, iżby cesarzowa i król rzymski pozostali w Paryżu. D. 29 marca 1814 r. B. cofnął się wraz z całem ministeryum do Blois. Cesarstwo upadło.

Boulay delà Meurthe Henryk Jerzy, hrabia (* w Nancy 15 lipca 1797 — f w Paryżu 24 listopada 1858), mąż stanu francuski; wrócił do Francy! z wygnania wraz z ojcem w r. 1820 i zapisał się do adwokatury paryskiej, ale nie stawał przed kratkami sądowemi, oddawszy się studyom ekonomiczno soeyalnym, które go całe życie zajmowały. Jako liberalny bonapartysta, przyczynił się wiele do ożywienia opozycyi przeciwko Ludwikowi XVIII i Karolowi X; brał przy tem czynny udział w rewolucyi z r. 1830, za co otrzymał order „lipcowy“ i stopień pułkownika w paryskiej gwardyi narodowej. Obrany posłem departamentu Meurthe, zasiadł na ławach skrajnej lewicy, oddając zazwyczaj swój głos partyi demokratycznej; w r. 1838 został członkiem rady generalnej departamentu Sekwany, a w r. 1842 prezesem Towarzystwa „nauk elementarnych“. Nad kwestyą rozwoju oświecenia w klasach pracujących pracował długie lata z całem oddaniem się, a w Iźbie deputowanych sprawy szkolne i ochron miały w nim żarliwego opiekuna. W latach 1843 i 1847 zażądał zniesienia prawa banicyi, ciążącego na rodzinie Bonapartych, w r. zaś 1848 walczył osobiście na czele oddziału gwardyi narodowej. Po obiorze Ludwika-Napoleona na prezydenta B. został zamianowany wice-prezyden-tem rzeczy pospolitej (w styczniu 1849), i poparł z całą energią politykę elizejską. Po zamachu stanu w d. 2 grudnia 1851 r. wszedł do Senatu, ale nie brał już ważniejszego udziału w żadnej sprawie. — Quérard „la France littéraire“. A. Debidour w „Gr. Enc. fr.“ Lamiraulta.    r-

Boulay, wieś francuska w departamencie Loiret, o 10 km. od Orleanu, pamiętna zwycięstwem generała v. der. Tann nad francuzami pod gen. de la Motterouge, d. 11 paździer. 1870 r.

And. S

Bculder, stolica hrabstwa t. im., w stanie Colorado, Unii Północno-Amerykańskiej, na północo-za-chód od stolicy stanu Denver, leży pośród okolicy górniczej i w węźle licznych dróg żelaznych, ma uniwersytet stanu Colorado i przeszło 5,000 m-ców, trudniących się wydobywaniem złota, srebra, węgli kamiennych i t. p. Na zachód od miasta przełęczą B. wiedzie droga żelazna przez łańcuch Colorado (V. Front) na tak zwaną wyżynę środkowego parku (Middle Park).    And- S-

Boule lub Boulle Andrzej Karol stolarz artystyczny francuski (* 1642 w Paryżu — f 1732 tamże). Pochodził z rodziny holenderskiej, piszącej się Buhl. Doskonale nauczywszy się stolarstwa, kształcił się też w rysunku, modelowaniu rzeźbiar-skiem i rytowuictwie. Mianowany został pierwszym stolarzem królewskim. Podług rysunków, zarówno swoich własnych, jako też Lebruna i Beraine’a, sporządzał meble, wykładane szyldkretem i mosiądzem; a lubo nie on jeden, lecz wcześniej, i współcześnie tego rodzaju artystyczne meble wykonywano, wszakże jego układ ozdób, dobry gust i wyborne wykonanie sprawiły, iż meble tego rodzajui szafy, komody, fi-

Podczas Stu Dni B. sprawował jeszcze raz prezydenturę Rady Stanu, zredagował deklaracyę w imieniu tegoż ciała i odpowiedź na deklaracyę kongresu wiedeńskiego, on też opracował „akt dodatkowy“. Zamianowany ministrem Stanu przez Napoleona i zasiadłszy w Iźbie reprezentantów, jako poseł dep. Meurthe, bronił gorąco w tem zgromadzeniu sprawy cesarskiej, a po bitwie pod Waterloo usiłowńł, ale napróżno, ogłosić prawa do tronu Napoleona II. Na mocy edyktu królewskiego, B. osadzony został w Nancy pod dozorem policyi, skąd wyemigrował do Niemiec; dopiero w r. 1819 otrzy mał pozwolenie powrotu. Na wygnaniu napisał cenne dzieło historyczne p. t. „Tableau politique des règnes de Charles II et Jacques II, derniers rois de la maison de Stuart“ (Haga 1818, 2 tomy), z którego rząd Burbonów mógł był zaczerpnąć sporo użytecznych przestróg. Ostatnie dwadzieścia lat życia B. spędził w zaciszu doraowem, oddając się ulubionym pracom. Nie brał on udziału w rewolucyi z 1830 r. i nie mieszał się do rządów lip cowych. Z obszernych pamiętników, nie wydanych jeszcze drukiem, ogłosił za życia krótki, ale zajmujący fragment, p. t. „Théorie constitutionnelle de Sieyès, Constitution de l’an VIII, Extrait des Mémoires de M. Boulay de la Meurthe“ (Paryż, 1836).

Pozostawił także „Observations sur le 18 brumaire

S. D.

S. D

And. S.

wszechnienia pomysłów i metod znakomitego matematyka Cauchy’ego (ob.) w teoryi funkcyj. Rozprawy swoje głównie z dziedziny rachunku całkowego, teoryi równań różniczkowych, ogłaszał w dzienniku Liouville’a, w Sprawozdaniach Akademii paryskiej, w Rocznikach szkoły normalnej. Wspólnie z Briofem napisał rozprawy: „ndude des fonctions d’une variable imaginaire“; „Etude des fonctions définies par des équations différentielles“; „Intégrations des équations différentielles au moyen des fonctions elliptiques“ (1856), oraz książki: „Théorie des fonctions doublement périodiques“ (1859); „Théorie des fonctions elliptiques“ (1875); „Leçons de géométrie analytique“ (pierwsze wydanie 1847); „Leçons de trigonométrie“ (pierwsze wydanie 1862). Niektóre z tych doskonałych podręczników były tłómaczone na inne języki.

Bour Edmund, matematyk francuski (* w Gray 1832—f w Paryżu 1866 r.) Był wychowańcem szkoły politechnicznej, inżynierem górniczym. W r. 1855 napisał ważną pracę „O całkowaniu równań różniczkowych mechaniki“; w r. 1861 otrzymał od akademii pierwszą nagrodę za rozprawę „O powierzchniach, które mogą być rozwijane jedne na drugich bez zerwania i fałdowania“. Piękna ta praca w części została wydrukowana w XXXIX zeszycie Dziennika szkoły politechnicznej. Ogłosił: „Traité üe cinématique“ (1861) i „Cours de mécanique et machines“ (1865 —1874, w 3-ch częściach).

Bourbaki Karol Dyonizy Soter(* w Pau 22 kwietnia 1816), generał francuski, syn pułkownika greckiego, zabitego w wojnie o niepodległość (1827), przeszedł pierwsze nauki w szkole wojskowej „La Flèche“, a r. 1834 wstąpił do szkoły Saint-Cyr. Otrzymawszy stopień podporucznika żuawów w r. 1836, został niebawem porucznikiem w legii zagranicznej, oficerem ordynansowym Ludwika-Fi-lipa, pułkownikiem żuawów, wreszcie generałem brygady (1854). Podczas wojny Krymskiej odznaczył się w bitwach pod Almą i Inkermanem. Roku 1857 został generałem dywizyi, a r. 1869 pomocnikiem dowódzcy obozu w Châlons i adjutantem Napoleona III. Postawiony r. 1870 na czele gwar-dyi cesarskiej, brał udział w obronie Metzu. W następstwie intryg, zawiązanych między Bazaiuem a sztabem niemieckim, B. przyjął na siebie misyę udania się do byłej cesarzowej Eugenii, i wyszedł z Metzu przebrany za lekarza stowarzyszenia międzynarodowego. Powróciwszy z Londynu, udał się do Tours, gdzie otrzymał od Gambetty polecenie zreorganizowania armii Północnej. Otrzymawszy dowództwo drugiej armii barskiej, B. posunął się na Wschód dla sparaliżowania blokady Belfortu i stoczył zwycięską bitwę pod Villersexel, lecz, pozbawiony zapasów tak żywności, jak i amunicyi, nie zdołał w dalszych ruchach stawić czoła nieprzyjacielowi i został przyparty do granicy szwajcarskiej. Dzielny generał usiłował w przystępie rozpaczy życie sobie odebrać. Armia jego, upadająca od głodu i zimna, przeszła na terytoryum szwajcarskie i tam broń złożyła. W r. 1873 B. zamianowany został gubernatorem Lyonu i dowódzcą

Eneyklopedy* Powszechna llustt. T. IX.

4-go korpusu; r. 1879 opuścił to stanowisko, a r. 1881 przeszedł do kadrów rezerwy.    r*

Bourbon, 1) Isle de B., wyspa na oceanie Indyjskim, ob. Réunion. 2) B.-L ancy, miasto i osada lecznicza w departamencie francuskim Saony i Loary, okręgu Charolles, na prawym brzegu Loary, za czasów rewolucyi nosiło nazwę Bellevue-les-Bains. Leży na gruncie granitowym, na zewnątrz wyżyny środkowej Francyi, jest stolicą kantonu t. im., posiada starożytny kościół z XI w., oraz ruiny dawnego zamku Burbonów i 3,811 m-ców. Tutejsze źródła mineralne znane już były rzymianom pod nazwą Aquae Nisinei; są to cieplice (41°—56° C.). zawierające w sobie głównie siarkę, chlor i sodę.—‘à) B. l’Archambault, miasto i osada lecznicza we francuskim departamencie Allier, okręgu Moulins, nad rzeką Burge i niewielkiem jeziorem, tak rządkiem w środkowej Francyi. Jest to stolica kantonu t. im.; starożytny kościół z XII w., ruiny wspaniałego niegdyś zamku, będącego gniazdem rodzinnem domu Burbonów, i do 4,500 mców. B. l'A., również jak poprzednie B. Lancy, należy wraz z wieloma innemi do grupy Ower-nijackich źródeł mineralnych; znane już one były rzymianom pod nazwą Aquae B o rm onis v. Bor-vonis; są to cieplice (15°—55° C.), zawierające w sobie siarkę, a także jod, brom i żelazo.—3) B. Vendée, później Napoleon Vendée, stolica departamentu francuskiego Wandei, ob. la Roche sur Y o n.

Bourbon, ród feudalny francuski, który wziął nazwisko od pierwszej swojej warownej rezydencyi (ob. Bourbon-l’Archambault) w IX wieku. Protoplastą tego rodu jest Ai mar; syn jego Aim on

I. nazywał się baronem na B. Z początku byli wassalami hrabiów na Bourges, lecz wkrótce otrzymali przewagę nad nimi i w X wieku zaliczeni zostali do ważniejszych baronów królestwa. Córka Archembalda V (f 1171), Matylda, w 1196 r. zaślubiła Hugona z Dampierre; wnukiem jego, był Ar che mb aid VII (f 1249), a córka jego Agnieszką, wyszła za Roberta hr. Artois, pozostawiwszy jedyną dziedziczkę, Beatryksę, która wyszła w 1276 r. za Roberta hr. na Clairmont, piątego syna kr. francuskiego, Ludwika IX. Syn ich, Ludwik I, dał początek linii książęcej B., w 1327 roku. Odtąd książęta B., powiększając swe posiadłości, stali się najpotężniejszymi z was-salów we Francyi. Od Jako ba, syna Ludwika, pochodzi linia hr. de la Marche, wygasła w 1438 r.; od syna jego Jana pochodzą B. Vendôme i B. Montpensier; ostatnia wygasła w 1608 r.. Z linii Vendôme pochodził Antoni, król Nawarry, którego syn, Henryk, wstąpił na tron francuski, jako Henryk IV w 1589 r. Z młodszej linii B. Vendôme pochódzą linie: Kondeuszów (Condé), wygasła w 1830 r., i Conti, wygasła w 1814r., Ludwik XIII, syn Henryka IV, miał dwóch synów: Ludwika XIV i Filipa ks. Orleańskiego. Od Ludwika XIV pochodzi linia królewska, panująca we Francyi do 1830 r., a wygasła w 1883 r. ze śmiercią Henryka, ks. Bordeaux, hrabiego Chambord. Od Filipa d’Anjou, wnuka Ludwika XIV, pochodzą linie panujące w Nea-

35

H.

rytoryum cesarstwa, gdzie, otrzymawszy dowództwo sześciotysięcznego oddziału najemników, rospoczął zaraz kampanię, wszakże nie mógł zająć Prowancyi. Spostrzegłszy, że wodzowie- Karola V niedowierzają mu, B. cofnął się do Niemiec i, zebrawszy tam oddział z 6,000 lancknechtów, przyszedł pod Pawię, którą oblegał Franciszek I; przyczynił się też do porażki króla yj pamiętnej bitwie d. 25 lutego 1525.

ii.

li.

H.

And. S.

polu (1734—1860) i Parmie (1749-1859). Od Filipa ks. Orleańskiego pochodzą książęta Orleańscy, z których Ludwik-Filip panował we Francyi (1830—48). Ob. Genealogię.

Bourbon Karol, konetabl, (* 17 lutego 1490 j 6 maja 1527), syn Gilberta de B., hrabiego Mont-pensier, delfina Owernii, i Klary Gonzaga. Po śmierci Piotra II, Karol B. wystąpił z prawami swojemi do księstwa, powołując się na pochodzenie swoje od księcia Jana I, wspólnego ich przodka. Księżna wdowa, Anna, księżniczka Francyi, nie dopuściła do procesu i oddała pretendentowi rękę córki swojej, Zuzanny; obrzęd zaślubin odbył się r. 1505; przez to małżeństwo nowy książę B. stał się najbogatszym panem w Europie: w piętnastym roku życia był księciem B., księciem Owernii i Châtellerault, hrabią na Clermont, Montpensier, Forez, de la Marche i Gien, delfinem Owernii, wicechrahią na Carlot i Murat, panem na Beaujeu, Combraille, Merceur, Annonay, la Roche-en-Riguier i Bourbon-Lancy. R. 1507 towarzyszył Ludwikowi XII w wyprawie genueńskiej, powrócił z królem do Włoch w r. 1509 i odznaczył się w bitwie pod Agnadello. Franciszek I, związany z nim węzłami przyjaźni jeszcze z czasów dzieciństwa, wstępując na tron, nadał mu miecz konetabla Francyi. W następnych wojnach włoskich B. stał się godnym tego zaszczytu. W bitwie pod Marignano (13 i 14 września 1515) dowodził przednią strażą i przechylił szalę zwycięstwa na stronę francuską, a pozostawszy w księstwie Me-dyolańskiem z tytułem wicekróla, utrzymał się na stanowisku, wyparłszy ceszrza Maksymiliana, który był wtargnął do księstwa. Podczas jego niebecno-ści, Ludwika Sabaudzka, która go nienawidziła, jako syna Anny francuskiej, zdołała wzniecić we Franciszku I niechęć dla konetabla, i gdy ten wrócił do Francyi, odczuł zaraz pierwsze skutki niełaski. Król, wyruszywszy przeciwko cesarzowi Karolowi V (1519), odebrał księciu dowództwo przedniej straży, które było jednym z przywilejów urzędu konetabla. Śmierć księżnej Zuzanny (1521) otworzyła nową drogę dla iutryg Ludwice Sabaudzkiej, która się ogłosiła spadkobierczynią zmarłej. Parlament, dokąd proces wniesiono, nakazał, nie wydając ostatecznego wyroku, sekwestr na spornym majątku z natychmiastową egzekucyą. To pobudziło księcia do szukania zemsty; porozumiawszy się z cesarzem, zawarł z nim tajemny traktat. Podczas wyjazdu Franciszka I do Włoch, B., pozostawszy we Francyi, miał zaciągnąć w posiadłościach swoich armię i, przebiegając królowi drogę przez Alpy, ułatwić najazd na Francy ę. Karol V miał zabrać księstwo burgundzkie, Pikardyę i Szampanię; Henryk VIII—dawne posiadłości Plantagenetów; B. miał sobie z pozostałych szczątków Francyi utworzyć nowe królestwo. Dwóch panów normaudzkich odkryło królowi niecny ten spisek. Franciszek I, który już był w drodze do Włoch, udał się pośpiesznie do Moulins, gdzie B. przebywał, i rozkazał mu towarzyszyć sobie na półwysep Apeniński. Konetabl musiał usłuchać, ale w drodze zbiegł: przebrany, przeprawił się przez Rodan, przebył Franche-Comté i- dostał się na te-

Roku następnego wojował w Hiszpanii, a gdy Włochy powstały przeciwko najeźdźcom, otrzymał od Karola V dowództwo wszystkich wojsk cesarskich na półwyspie. W styczniu r. 1527 wyruszył B. z Medyolanu, połączył się w Placencyi z oddziałem lancknechtów niemieckich, prowadzonych przez Jerzego Frundsberga i poszedł na Rzym. Przybywszy pod mury Rzymu, dał natychmiast rozkaz do szturmu i sam ustawił pierwszą drabinę; padł też pierwszy, ugodzony w bok kulą z rusznicy. Wojsko cesarskie zdobyło Rzym i, przesiedziawszy w wiecznem mieście całe dziesięć miesięcy, wyszło obładowane łupem, zostawiając za sobą straszne wspomnienie dewastacyi.— Mignet „Rivalité de Français I et de Charles-Quint“ Paryż 2 tomy; De Leva: „Storia documentata di Carlo V“ Wenecya, 1863—1881, t. II, str. 187, 212, 234.

Bourbon Ludwik (* 1493 — f 1556), kardynał, trzeci syn Franciszka de Bourbon, hrabia Vendôme. Został biskupem w 1510 r., a kardynałem 1516 r.

Bourbon Karol (* 1520 — t 1590), kardynał, trzeci syn Karola de Bourbon, księcia Vendôme. Przeznaczony w dzieciństwie do stanu duchownego, otrzymał kapelusz kardynalski 1548 r., w 1550 r. mianowany arcybiskupem w Rouen. Podczas wojen religijnych trzymał stronę Gwizyuszów. Po ich zabiciu (23 grud. 1588) był uwięziony w zamku Fontenay-le-Comte. Książę de Mayenne ogłosił go w Paryżu królem pod imieniem Karola X, parlament paryski uznał go aktem 3 marca 1590 r., a Mayenne objął rządy z tytułem namiestnika generalnego pań-stwa.fjMedal i kilka monet zachowały wizerunek tego króla, który wkrótce umarł.

Bourbon (Ludwik Marya de), infant hiszpański (* 1777 — f 1823 r.), syn infanta Ludwika, (brata Karola III), w bardzo młodym wieku kardynał, później arcybiskup Toledo; był prezydentem regencyi w Kadyksie, w 1820 r. prezesem tymczasowej junty regencyjnej i członkiem rady stanu. Jako gorliwy stronnik konstytucyi, doznawał wiele prześladowań.

Bourbonnais, dawna prowincya środkowej Francyi, obejmowała dzisiejszy departament Allier, oraz przyległe części departamentów: Creuse, Cher i Puy de Dôme. Pierwotnie było to samodzielne księstwo Burbońskie na północnym tarasie wyżyny Ower-nijskiej od r. 1327 do 1523, w tym ostatnim roku Franciszek I połączył je z koroną. Później, a mianowicie w 1659 r., dostało^się pobocznej linii Bour-bon-Condó i miało oddzielny rząd, który przetrwał aż do wielkiej rewolucyi.

Bourbonne-les-bains, miasto i osada lecznicza we Francyi, w departamencie Wyższej Marny, zna

SCU.

Dr. A. F

And. S.

A. N. J.

na już rzymianom pod nazwą An de si na (później Bor no), leży w zaklęsłości między wyżyną Langres i wzgórzami Faucilles, 208 m. nad p. m., w prześlicznej lesistej okolicy. Znane to zdrojowisko, posiada 12 naturalnych źródeł i świdrowych otworów gorącej solanki, jednakowego składu, różniących się tylko stopniem temperatury. Są to więc cieplice słone, podobne do wiesbadeńskich, przezwano je nawet francuskim Wiesbadenern. Klimat nieco zmienny, górski; ranki i wieczory chłodne i wilgotne. Urządzenia kąpielowe wzorowe; z mnogich zdrojów trzy przeważnie są eksploatowane: Source de la place o ciepłocie 47° R., Source du Pinsard o 46° R. i Source de bains militaires o 40° R. Stosowane są także kąpiele mułowe, parowe, szczególnie zaś obszerne zastosowanie mają wszelkiego rodzaju natryski. Cieplice tutejsze wskazane są w zołzach, gośćcu, dnie, nerwobólach, przymiocie, chorobach kości i okostnej, szczególnie zaś w zastarzałych cierpieniach po ranach postrzałowych i urazach. Są tu dwa szpitale: cywilny i wojskowy. Sezon od 1 kwietnia do 15 października, z powodu jednak ostrego nieco klimatu, właściwiej - by było oznaczyć czas od 15 maja do 15 września. Frekwencya, prócz szpitalnych chorych, dosięga 1,500 osób, przeważnie francuzów i alzatczyków. Pobyt dość drogi. Stacya kolei żelaznej w miej-

Dr. a. p.

Bonrboule, miasto i osada lecznicza w departamencie francuskim Puy - de - Dôme, na prawym brzegu rzeki Dordogne, w górzystej i uroczej miejscowości, 846 metr. nad p¥ m.; znane cieplice al-kaliczno-słone, o temperaturze od 15° R. do 49° R., ze znaczną ilością arsenianu sodowego. Zdroje B., szczególnie źródło Perrière, należą dziś do wód mineralnych najzamożniejszych w arsen, czemu też zawdzięczają swoją skuteczność i wziętość. Klimat górski, nieco za ostry, urządzenia kąpielowe wzorowe, hotele i wille wspaniałe, wygoda i komfort na każdym kroku, pobyt dosyć drogi. Zdroje tutejsze wskazane są przeważnie w zołzach przewlekłych i uporczywych, w chorobach skórnych, a także w przewlekłych cierpieniach narządów oddechowych u zołzowatych osobników. Sezon od 25 maja do 15 września. Frekwencya do 15,000 osób. Do Laquenille, stacyi kolejowej drogi żelaznej Cler-mont-Tulle, 8 kilom., do Paryża 16 godz.

Bourbourg, miasto główne kantonu tegoż imienia, we francuskim departamencie Północnym (Nord), na drodze żelaznej między Calais i Dunkierką, oraz nad kanałem B-skim, należącym do sieci kanałowej, która wiąże Calais, Dunkierkę, St.-Qmer i t. p. ze Skaldą i morzem; kanał ten służy nietylko do żeglugi, ale i do nawadniania przyległych pól, urodzajnych i dobrze uprawnych. Miasto ma starożytny kościół i 2,500 m-ców, którzy prowadzą handel końmi i zbożem.

Bource Henryk Jakób, malarz belgijski widoków morskich (* 1826 w Antwerpii), kształcił się tamże w akademii, podróżował po Niemczech, Szwaj-caryi, Szkocyi i Norwegii. Obrazy potoczne B-go odznaczają się głębokiem uczuciem. Najpiękniejsze: „Fatalna wiadomość“; „Wieczór letni nad morzem“; „Opróżniona kolebka“.

Botirdaloue Ludwik (* 1632 w Bourges — f 1704 r. w Paryżu), słynny kaznodzieja francuski. W szesnastym roku życia wstąpił do zakonu jezuitów; w 1660 wyświęcony na księdza, był czas jakiś nauczycielem w Rouen i prefektem nauk w Eu, a w 1666 wykonał ostaieczne śluby. W r. 1669, dawszy się już poznać z niepospolitej wymowy na prowincyi, został powołany na kaznodzieję do Paryża i tu pełnił te obowiązki, chętnie słuchany nie-tylko przez dwór królewski, ale i samego Ludwika XIV. W r. 1697 ustąpił zupełnie z kazalnicy i oddał się pełnieniu kapłańskich uczynków miłosierdzia po szpitalach, więzieniach i domach prywatnych. W kazaniach swoich, które nie posiadają poetycznej swady Bossuefa, odznaczają się natomiast wielką prostotą i siłą argumentacyi, B. rozbiera różne kwestye moralności, czerpiąc do nich treść z życia współczesnego; dosadnie maluje stan obyczajów ówczesnych, nie oszczędzając sfer dworskich, a nawet samemu królowi taktownie przyma-wiając. Kazania jego ogłosił drukiem Bretonneau, p. t.: „Oeuvres“ (16 t., Paryż, 1707); w nowszych czasach — Lefèvre (3 t., 1833—34) i Didot (3 t., r. 1840) W polskiem tłómaczeniu wyszły: „Nauki duchowne na adwent, post wielki, Wielkanoc“ i t. d. (1772); „Życie Jezusa Chrystusa“ (1770); „Kazania niedzielne“ (4 t., Kalisz, 1784) i niektóre inne mniejszej wagi. — Por.: Feugère: „B., sa prédication et son temps“ (Paryż, 1874) i Blampignon: „Etude sur B.“ (Paryż, 1886).

Bourdaloue Andryan Paweł, inżynier francuski, pochodzący z rodziny wielkiego mówcy chrze-ściańskiego (* 4 stycznia 1798 r. w Bourges — f tamże 21 czerw. 1868 r.). Jest przedewszystkiem głośny z powodu prowadzenia i wykonania z nieznaną do czasów jego znajomością i dokładnością, ogólnej niwelacyi Francyi. Uważany on jest za inicyatora pod względem dokonania dokładnych planów niwelacyjnych; prace jego zaznaczyły się w świecie naukowym jako ważny wypadek i dały pochop do przeprowadzenia ogólnych niwelacyi w sąsiednich z Francyą krajach Europy. Aż do ostatnich czasów ogólna niwelacya Francyi, przeprowadzona przez B., służyła za podstawą do wszystkich szczegółowych niwelacyi przy robotach publicznych i prywatnych, jak: projektach szos, dróg żelaznych, kanałów, mostów, niwelacyi miast, irygacyi i etc. Po ukończeniu, w charakterze konduktora i inżyniera robót w latach od r. 1817 do 1832,—budowy mostu w Roche-de-Glum na rzece Isère, zabespie-czenia mostu w St.-Amand przeciwko wylewowi rzeki Cher w 1830 r., osuszenia bagna d’Yères i Dun-le-Roi,—otrzymał nieograniczony urlop ze służby rządowej. Poczem zawarł stosunki z Paulin Ta-labot, przyszłym dyrektorem towarzystwa drogi żelaznej Paris-Lyon-Méditerranée, i pracował nad projektem kanałów Beancaire i Landes, drogi żelaznej południowej i wybudował w Nimes typ koszar z przeznaczeniem na mieszkania dla robotników. B. było poruczone zbadanie w Belgii i Anglii rozwoju dróg żelaznych, a także był wysłany do

F. R.

Algieru w celach budowy drogi żelaznej Bone i Philippeville. Ulepszył stolik niwelacyjny i wynalazł łatę z podziałami, używaną przy niwelacyi, a pozwalającą operującemu odczytywać wysokości w lunecie swojego instrumentu i tym sposobem wynajdować z łatwością różnicę poziomów (ob. N i-welacya vel Poziomowanie). W 1847 został dyrektorem oddziału, zajmującego się topografią i niwelacyą międzymorza Suez i dolnego Egiptu; wynikiem tych prac było wykazanie, że morza Śródziemne i Czerwone nie różnią się w poziomie i źe błędne jest wykazanie komisyi egipskiej różnicy poziomu o 10 metrów wspomnianych mórz. W r. 1850 B. osiadł w swojem rodzinnem mieście i zajmował się na swój koszt i ryzyko niwelacyą depart. Cher, która to praca trwała przez lat 6 i kosztowała go 80,000 franków. Wstąpił następnie ponownie do służby rządowej, wykonał niwę* lacyę przejścia Mont-Cenis przez Alpy, jak również niwelacye rzek Loiry, Rodanu i miasta Lyonu. W r. 1859 rząd powierzył mu niwelacyę ogólną Francy i dla wyznaczenia najniższych linii niwelacyjnych. Zniwelował on około 15,000 kilom, i osadził 15,000 punktów z żelaza lanego, które, wmurowane w stałe budowle, oznaczają punkta podstawowe niwelacyjne. B. wszystkie swoje prace ogłaszał drukiem.

Bourdeau Ludwik, współczesny filozof francuski, (* 1824 w m. Rochechouart w departamencie Haute-Vienne (w środkowej Francyi około Limoges, na pograniczu dawnego hrabstwa Poitou), zajął poczesne miejsce w rzędzie myślicieli pozytywistów, wydawszy w 1882 r. obszerne dwutomowe dzieło p. n. „Théorie des sciences, plane de scienc intégrale“ Paryż, 490 -f- 634 (Teorya umiejętności, plan umiejętności w całokształcie). W duchu pozytywizmu B. usiłuje uzupełnić klasyfikacyę nauk swego przewodnika i mistrza — Augusta Comte’a, dokładniej określić wzajemny ich stosunek i pogłębić podstawy każdego działu, z którego się składa całokształt umiejętności. Założyciel pozytywizmu sprowadził cały system wiadomości do sześciu zasadniczych nauk, jakiemi są: matematyka, astronomia, fizyka, chemia, biologia i socyologia. B. zaś nieco odraienniej ugrupował odłamy wiedzy ludzkiej, wydzielił z niej samoistne i odrębne części, niektóre zaś, przez Comte’a ustanowione, z sobą połączył. W ten sposób klasyfikacya umiejętności według B. przedstawia siedm gałęzi, jakiemi są: ontologia pozytywna czyli logika, metroiogia czyli matematyka, tezeologia czyli dynamika, poiologia albo fizyka, kra-zeologia t. j. chemia, morfologia i wreszcie praxeo-logia czyli nauka o funkcyach. Powyższe umiejętności w liczbie siedmiu, jako zasadnicze, obejmują całokształt wiedzy, rozpadają się jednak na liczne poddziały. W uzasadnieniu swojego systematu, w rozwinięciu szczegółowem pomysłów swoich w obrębie każdej grupy B., wykazuje umysł wszechstronnie wykształcony i grnntownie obeznany z badaniami współ-czesneini w zakresie nauk ścisłych. Wierny swej pierwotnej myśli, B. złożył nowe dowody swego filozoficznego wyrobienia, w dziele, które wyszło w 1888 r. p. n. „L’histoire et les historiens“, a które z powodu rozgłosu, jaki sobie zjednało w kołach wyznawców pozytywizmu, znalazło polskiego przekładcę i wyszło w Warszawie p. t. „Historya i historycy“ (w „Bibliotece najcelniejszych utworów literatury europ.“, wyd. Lewentala). Już w pierwszem swem dziele B. zaznaczył wyraźnie swój pogląd na nienaukową metodę traktowania zdarzeń dziejowych przez historyków, (II. 612) którzy jakoby przedstawiają w swych pracach tylko dramatyczną, lub malowniczą stronę wypadków i. zamiast zdążać do badania praw w zjawiskach dziejowych, dają nam romanse lub anegdoty. Uwagę te rozwinął B. w tiak-tacie oddzielnym, który pod przywiedzionym powyżej tytułem usiłuje zbudować nowe podstawy nauki dziejowej, wynieść ją, jak to już przed 30-tu laty Buckie zamierzył, na szczebel prawdziwej umiejętności. W duchu pozytywizmu żąda on, aby historya, jak każda uauka ścisła, zajmowała się wyśledzeniem praw ogólnych, które rządzą ludzkością. Że takie prawa istnieją, że w rozwoju dziejowym objawia się niezłomna prawidłowość, to stanowi zasadniczy punkt wy mania naukowego autora nowej teoryi. Chodzi o ich wykrycie. Punkt wyjścia w dowodzeniach B. stanowi dogmat o nieistnieniu wolnej woli w działaniu człowieka. Stąd wypływa konieczność wyłączenia pierwiastku osobowego z dziedziny dziejowej, zamienienia historyi na naukę o czynnościach nie jednostek, lecz tłumu, czyli masy. Człowiek, jako działacz historyczny, gra podrzędną rolę i nie wchodzi, jako czynnik, do procesu dziejowego. Główną dźwignią w życiu ludzkości nie są jednostki, bohaterowie, geniusze — ale tłum, rzesza bezbarwna, bez nazwiska (la foule des inconnus). Ona pracuje na korzyść wielkich ludzi, w niej tkwi siła twórcza i kierownicza. Z tego punktu widzenia B. zniża wartość umysłową wszelkich działaczy, czy to w obrębie nauki, czy w dziedzinie sztuki — czy na polu życia politycznego. Wybitna zdolność, według B., to tylko rzadkie zjawisko, które jest niczem innem, jeno wyrazem pewnego udoskonalenia, przygotowanego już przez wielki tłum, przez rzeszę. Dlatego też strychulcem strąca B. w przepaść nicości, albo w łono masy, każdą indywidualność, co się w opinii ludzi wynosi nad innych. Między geniuszem a zwykłym człowiekiem, twierdzi B., różnica niewielka. Znakomity działacz na widowni dziejów jest tylko wykonawcą pewnej społecznej funkcyi, poruczonej mu przez wielką rzeszę. Z tego stanowiska B. ocenia też znaczenie zdarzeń dziejowych, a sprowadziwszy je do zera, buduje z innego, trwalszego, jak mniema, materyału, gmach dziejowy. Odrzuca, jako zbyteczny ciężar, tak zwane zdarzenia (événements), te ciekawe na pozór wypadki, które-mi się żywo zajmuje bieżąca kronika, a które jednak, jako przelotne, jako efemerydy, toną wnet w fali zapomnienia. W nich panuje przypadek, prawidłowości w nich nie masz. Natomiast objawy, które B. nazywa funkcyami, są wyrazem trwale działających czynników. Zbadanie ich powinno stanowić treść umiejętności dziejowej. Należy odrzucić wszelkie dowolne granice i poddziałki, w jakie historycy wtłaczają swój przedmiot, zgłębiać natomiast ludzkość całą w jej rozwoju. Rozum stanowi jej wy-

to stanowi

ryału, przekazanego przez niedawne i odleglejsze wieki.

And. S.

F-n.

bitne znamię. Z tego punktu widzenia przedstawia się sześć funkcyj, które mieszczą w sobie całość objawów życia ludzkości: funkcya przemyślna, uczuciowa, estetyczna, umysłowa, moralna i społeczna. Dziejopis powinien wybrać sobie jedną z tych funkcyj i badać ją w całej rozciągłości od najdawniejszych czasów aż do dni obecnych, jeżeli nie czuje się na siłach jednocześnie śledzić rozwój wszystkich funkcyj. Wszelkie opowiadanie, choćby najdoskonalsze pod względem formy, musi być zaniechanem. Tylko metoda ścisła powinna być zastosowana do badania objawów funkcyonaluych. Taką jest według B. metoda statystyczna. Mierzyć, ważyć, operować liczbami — analizować główną historyka pracę. Jego ideałem być powinno: potrafić wszystko spr wadzić do liczby, do cyfrowego wyrażenia w tablicach graficznych, w dyagramach i kartogramach. Tą drogą dojdzie historyk do wyśledzenia praw, którym ludzkość ulega w swym rozwoju. Sam autor wzór do tego rodzaju badania podaje, wskazując, że podobne prawa istnieją: prawa szczególne i ogólne. Do pierwszych należą: prawo porządku i prawo stosunku, czyli przy-czynowości, po nad niemi zaś wznosi się prawo postępu, jako najogólniejsze. B. zatem formułuje treść całego rozwoju ludzkości w kształcie prawa postępu. Z tego stanowiska, w myśl zasady savoir c’est prévoir — (wiedzieć dla tego, żeby przewidywać), B. rozwija ujmujący obraz przyszłej szczęśliwości, jaka czeka całą ludzkość, ulegającą prawom postępu. Czarujący przedstawia nam widok ten obraz postępującej naprzód społeczności ludzkiej, ale, pomimo ułud, jakiemi nas ku sobie pociąga, nie zawiera w sobie tych podstaw naukowych, któreby wskazywały nieodwołalną konieczność zapowiadanego przez B. zjawiska. Wreszcie nowy twórca teoryi umiejętności hstorycznej, która ma się głównie opierać na liczbach i wywodach statystycznych, nie uchyla się od obowiązku podania nawet przybliżonej formuły matematycznej postępu. —Można ją wyrazić w kształceniu prawa powszechnego ciążenia. Tak samo jak prawo ciążenia objawia się w stosunku prostym do mas, a w odwrotnym do kwadratu z odległości, postęp dokonywa się w stosunku prostym do sumy zdobyczy dawniej osiągnionych, a w stosunku odwrotnym do przeszkód, które przeciwdziałają rozpowszechnieniu się ich na świecie. To ostateczne uogólnienie, daleko odbiegające pod względem swej istoty, ścisłości i kształtu od zapowiadanych tak głośno na początku traktatu praw niezłomnych, jakim podlega rozwój ludzkości, mieści w samem sobie krytykę zarówno metody, jak i całej teoryi umiejętności dziejowej, zbudowanej przez B. na zasadach pozytywizmu. Bezwarunkowe zaprzeczanie istnienia wolnej woli w człowieku stanowi zasadniczy błąd w konstrukcyi, wysnutej przez B. na gruncie mate-ryału dziejowego. W wielu innych sprawach, w których zabiera głos nowy prawodawca, wykazał również B., że niepotrafi on należycie ocenić usiłowań, jakie podejmują nie-pozytywiści, podobnież pragnący oprzeć budowlę dziejową ua podwalinach naukowych, nie gardząc bynajmniej i metodą statystyczną, o ile używać jej można w stosunku do mate-

A. P.

Bourdeilles, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Dordogne, na lewym brzegu rzeki Dronne (systemat Dordogne przez 1’Isle), ze starożytnym dobrze zachowanym zamkiem, który był gniazdem rodziny B., 1,500 m-ców.

Bourdelin Klaudyusz, ojciec, lekarz (* 1621 w Villefranche — f 1699), promowany w Paryżu, zajmował się głównie farmacyą i chemią, a szczególniej rozbiorami wód mineralnychi, słynął szeroko przez swe analizy chemiczne. Syn zaś jego, także Klaudyusz (* 1667—f 1711) był lekarzem przybocznym księżnej burgundzkiej, oraz członkiem akademii nauk.

Bourdin Maurycy (* w Limousin—f 1125), anty-papież pod imieniem Grzegorza VIII. Uda-w-zy się r. 1095 do Hiszpanii z Bernardem, arcybiskupem Toledańskim, który go zamianował prałatem w swojej dyecezyi, został wkrótce biskupem Koimbry (Portugalia), a następnie arcybiskupem w Braga (1110). Papież Paschalis II potwierdził ten wybór i wydelegował go do traktowania z Henrykiem V. B., odrzucając wszelkie negocyacye, stanął po stronie cesarza i koronował go, za co został wyklęty na zwołanem przez Paschalisa koncy-lium w Benevencie. Po Paschalisie objął tron apostolski Gelazyusz II. Niezadowolony z tego obioru, Henryk V zniósł się z Cencio Frangipanim, konsulem Rzymu, i przeprowadził obiór na papieża B-a, pod imieniem Grzegorza VIII (1118 rok), ale większa część narodów katolickich z Francyą . na czele uie chciała go uznać. B., już jako papież, koronował Henryka po raz drugi. Gelazyusz, dwa razy wypędzany z Rzymu, udał się do Fran-cyi i tam umarł w opactwie Cluny (1119); kardynałowie, którzy mu towarzyszyli, wybrali pośpiesznie papieżem Kaliksta II. Kalikst wszedł w układy z cesarzem, odbył wjazd do Rzymu (1120) i B-a, który się był schronił do Sutri, obiegł; opuszczonego przez cesarza, lud wydał w ręce żołnierzy Kaliksta. Posadzony na opak na wielbłądzie, trzymając ogon zwierzęcia zamiast cugli i z krwawiącą się skórą baranią na plecach, mającą naśladować kapę papieską, został B. przywieziony do Rzymu, gdzie go lud chciał rozszarpać. Zamykany po kolei w kilku klasztorach, umarł w więzieniu.—E. H. Vollet w „Enc.“ Lamiraulfa r-

Bourdin Piotr, jezuita (* 1595 w Moulins — f 1653 w Paryżu), był profesorem matematyki w Le Flèche i w Paryżu. Wydał: „Prima geoine-triae elementa“ (1639); „Introductio ad mathema-ticas disciplinas“ (1643); „Architectonica militaris“ (1655); „La perspective militaire“ (1655); „Cursus mathematicus (1661); „Optica“ (1661). s D-

Bourdon Sebastyan, malarz francuski (* 1626 w Monpellier—f 1671 w Paryżu). Ojciec jego, malarz na szkle, dał mu pierwszy popęd do malarstwa. Był w Rzymie, gdzie się nim zajął Claude Lorrain. Wróciwszy do Paryża, wymalował do Notre dame de Paris „Ukrzyżowanie św. Piotra“, najlepszy swój obraz—obecnie w Louwrze. W 1652 r. udał się do Stokholmu na dwór królowej Krystyny,

F-n.

tam wymalował jej portret, a w 1654 wrócił do Paryża. Dla kościoła katedralnego w Montpellier wymalował „Szymona czarnokziężnika“, jako też „Siedm uczynków miłosiernych“ i wiele innych obrazów kościelnych. B. był malarzem wyrobionym a płodnym. Własnego stylu wybitnogo nie-mlał, idąc za innymi, szczególnie za Poussin’em. Koloryt ma często monotonny i pospolity. Ryciny jego podług własnych rysunków dochodzą do liczby 120 i są poszukiwane.    w- °-

Bourdon Aimé, lekarz (* 1638 w Cambray— f tamże 1706), jest autorem dwóch dzieł anatomicznych, zawierających to wszystko, co podówczas najlepszego wiedziano z anatomii; noszą one tytuł: „Nouvelles tables anatomiques, ou sont représentées toutes les parties du corps humain“ (Paryż, 1678) i „Nouvelle description des toutes les parties du corps humain et de leurs usages“ (1674— 1683).

Bourdon Franciszek Ludwik, przezwany de 1’Oise (f w Sinainori 1797), polityk francuski; był prokuratorem przy parlamencie, a następnie substytutem prokuratora przy Komunie paryskiej, gdy go wyborcy dep. Oise wysłali do Konwencyi narodowej. Gwałtowność, z jaką napadał na żyrondystów, uczyniła go popularnym. Zamianowany komisarzem Konwencyi przy armii roszelskiej, zdegradował generała Rossignol (1793) i miał z tego powodu gwałtowną kłótnię z Robespierre’em w klubie Jakobinów. Oskarżony przed Jakobinami o umiarkowanie, został 9 ventôse’a wykreślony z listy członków. Po ogłoszeniu prawa z d. 22 prarial’a B. zdołał nakłonić Konwencyę, mimo oporu Robes-pierre’a, do postanowienia, iż żaden z członków Konwencyi nie może być bez jej upoważnienia aresztowany. D. 8 termidora nie dopuścił do wydrukowania mowy Robespierre’a, a nazajutrz przydany został wraz z imiennikiem swoim, Janem B. (ob. niżej) w pomoc Barrasowi, dowódzey sił zbrojnych. B. był bezlitośnym dla swoich przeciwników politycznych, okazał też wiele srogości wobec wandej-skich szuanów. Zostawszy członkiem Rady Pięciuset, przeszedł otwarcie na stronę „rojalistów prywatnych“ (Clichyens). Po zamachu z d. 18 fructidora roku V wywieziony do Gwiany, tamże umarł. r Bourdon Jan Józef Leonard, przezwany de LaCrosnierè (* 1758—f ok. 1816) pedagog i polityk francuski; założył na kilka lat przed rewolucyą instytut wychowawczy w Paryżu, a r. 1788 ogłosił „Plan wychowania narodowego“ za co otrzymał patent, upoważniający go do założenia „Towarzystwa królewskiego emulacyi“ dla wypróbowania swojego systemu. Od r. 1789 do 1791 B. brał czynny udział w ówczesnych wypadkach: należał do zdobywców Bastylii; przez ośmnaście miesięcy był reprezentantem Komuny; d. 5 października skłonił La Fayette’a do pójścia na Wersal; zamianowany komisarzem municypalnym, sprowadził Ludwika do Paryża. Jednocześnie pisał dużo o konieczności nadania armii charakteru narodowego i odrodzenia obyczajów za pomocą kształcenia. Należał do Jakobinów. Główną zasadą systemu naukowego B-a było uczyć młodzież życia, i obznajamiając ją

od najmłodszych lat z prawami i obowiązkami człowieka, przygotować należycie do obywatelstwa na-rodowego. W r. 1790 municypalność m. Paryża, a w r. 1791 komitet konstytucyjny Zgromadzenia narodowego oddały urzędową pochwałę systemowi B-a, klub zaś Jakobinów polecił jego zakład pedagogiczny „Société des jeunes Français“ wszystkim stowarzyszeniom. Konwencya, zmieniwszy tytuł „Société des jeunes Français“, obdarowała zakład sub-wencyą i stypendyami dla dzieci żołnierzy, poległych w boju. W tym instytucie B-a mieli głosić odczyty między innymi: Robespierre, Petion, Collot-d’Herbois, Billaud-Varenne i t. d. Instytut został zamknięty na mocy dekretu 2 germinala roku III. R. 1792—1793 B. pełnił obowiązki komisarza Rady wykonawczej przy trybunale w Orleanie, został członkiem Konwencyi i przydany był Barrasowi do objęcia komendy nad gwardyą narodową. Będąc wrogiem Żyrondystów, przyczynił się do ich zguby i odegrał niemałą rolę w upadku Robespier-re’a. Zamieszczony na liście aresztowanych w d. 12 germinala, został uwięziony w Ham, lecz amne-stya z d. 4 brumaire’a roku IV przywróciła mu wolność. Po 18 fructidora pełnił w Hamburgu obowiązki agenta Dyrektoryatu. W r. 1805 został administratorem szpitala wojskowego w Tulonie. Na zasadzie jego-to wniosku umieszczono (1794) Ma-rat’a w Panteonie. Wydrukowana na rozkaz Konwencyi narodowej książka p. t. „Recueil des actions héroïques et civiques des républicains français“ wyszła pod jego redakcyą. F. A. Aulard w „Enc.“ Lemirault’a.    r-

Bourdon Jan Chrzciciel Izydor, lekarz (* 1796 — f 1861), uczył się w Paryżu, gdzie też (1823) promowany na doktora za rozprawę: „Nouvelles recherches sur la vie et la mort“. W tym samym roku już ukazały się jego: „Principes de physiologie médicale, a w 1825 „Académie de médecine“ przyjęła go w poczet swych członków w sek-cyi anatomii i lizyologii. Poszły za tern „Principes de physiologie comparée“ (1830), tudzież „Lettres à Camille sur la physiologie de l’homme“ (1830,

2-e wyd. 1843). Zajął się on też szczegółowo zdrojowiskami i wodami mineralnemi, należał do wyznaczonej specyalnie komisyi akademickiej, napisał swój przewodnik: „Guide aux eaux minérales de la France et de l’Allemagne“ (1834), poczem został inspektorem lekarskim zdrojowisk w Bagnoles, później zaś lekarzem-sanitarnym departamentu Sekwany. Dalsze pisma jego są: „La physiognomonie et la phrénologie ou connaissance de l’homme d’après les traits du visage etc.“ (1842); „Notions d’hygiène pratique“ (1844) i jeszcze na rok przed śmiercią: „Précis d’hydrologie médicale ou les eaux minérales de la France dans un ordre alphabétique“ (1860). Pisał nadto „Illustres médecins et naturalistes des temps modernes“ (1814, 2-e wyd. I860), był współpracownikiem „Revue médicale“, „Diction, classique d’histoire natur.“, „Encyclop. méthodique“, „Diction, de la conversation“, „Revue scientifique et industrielle“, w którem zamieszczał wielką liczbę artykułów fizyologicznych, patologicznych i biograficznych.—Życie B-a opisał Beaugrand w De-

K-n

S. D.

F-n.

H.

And- S.

And. S.

St. Rew.

chambre’a „Diction, encycl.“ X str. 351.—Calisson III i Boudet w „Bulletins de l’Acad. d. médecine“ T. XXVII z 1861—62 str. 160.

Bourdon PiotrLudwik, matematyk francuski,

(* 1779 w Alençon—f 1854 w Paryżu, był profesorem matematyki w St.-Cyr, potem w liceum Charlemagne i „Collège Henri IV“ w Paryżu, wreszcie inspektorem uniwersytetu tamże. Znany jest' jako autor bardzo rozpowszechnionych podręczników matematyki elementarnej. Jego „Eléments d’Arithmétique“ (Paryż, 1821), doczekało się 21 wydań; „Eléments d'algèbre“, wyszło w 9 wydaniach w r. 1843; „Application de l’algèbre à la géométrie“ Paryż, 1829 (piąte wydanie w 1838).

Bourdon Eugeniusz, mechanik i przemysłowiec francuski (* 1808 r. w Paryżu—f 1884 tamże). W r. 1835 założył fabrykę machin parowych, oraz rozmaitych narzędzi, a wsławił się wynalezieniem metalowego barometru, czyli aueroidu i manometru (ob.), za które otrzymał wielką nagrodę na wystawie londyńskiej r. 1851 i order legii honorowej. Później, zdawszy swą fabrykę na synów, sam się zajął konstrukcyą przyrządów meteorologicznych samopiszących; tu należą: termo-graf, psychrometr i oksynometr, wyrabiane przez braci Richard’ôw w Paryżu.    *

Bourdornaye Ob. Laboprdonnaye.

Bourdonnette (burdonet), pasemka szarpi zwinięte, mniej lub więcej długie, które dawniej zakładano do ran i przetok, celem utrzymania ich rozszerzonemi i ułatwienia odpływu ich wydzielin (krwi, ropy, posoki). Dziś, wraz z zarzuceniem szarpi wogóle, wyszły z użycia, zastąpione drenami elastycznemi.

Bourg (du)Leonor-Marya du Maine, hrabia (* 1665 r.—f 1739), marszałek francuski. W 1694 r. był dyrektorem generalnym kawaleryi i namiestnikiem Alzacyi. Gdy cesarscy, pod wodzą de Mercy, zbliżali się da granicy, B. z małą liczbą wojska uderzył na nich znienacka, pobił, wziął 2,500 do niewoli, zdobył wszystkie bagaże i chorągwie. W 1724 r. został marszałkiem Francyi. Podczas wojny o tron polski (1733) urządzał podróż Stanisława Leszczyńskiego do Gdańska, w J833 r. walczył w Niemczech przeciwko austryakom. Prowadził olbrzymią korrespondencyę, zachowaną w bi-blotece Arsenału w Paryżu; jest ona cennem źródłem do początków XVIII wieku.

Bourg, niem. Burg, włoskie Borgo, znaczy właściwie małe miasteczko, gdyż na oznaczenie miast większych służy wyraz ville,—jest to częsta nazwa wsi, miast i osad francuskich, z tych ważniejsze: 1) B. Argentai, stolica kantonu w departamencie francuskiem Loary, okręgu St. Etienne, 4,384 m-ców,jedwabnictwo.—2). B. en Bresse; stolica okręgu i departamentu francuskiego Am, w środkowym punkcie kraju i w węźle dróg żelaznych, 12,534 (gmina 18,113) m-ców. Jest to miasto starożytne, gdyż już rzymianom znane, później było stolicą dzielnicy Bresse w państwie Arelackiem, następnie należało do Sabandyi, a od r. 1601 do Francyi.—Ozdobą miasta są dwa piękne kościoły, jeden Panny Maryi, drugi św. Mikołaja na przedmieściu Brou,—ten ostatni zwraca uwagę bogactwem rzeźby i ornamentyki, oraz grobowcem Filipa Pięknego. Jako stolica departamentu i okręgu jest siedliskiem najwyższych władz administracyjnych C~ i sądowych; ma liceum, instytut głuchoniemych, szpital dla obłąkanych, muzeum,—fabryki sztucznych wód mineralnych, biżuteryj, fajansu, skór i t. p.— a nadto dwa pomniki : genialnego anatoma Bichafa, który urodził się w departamencie Ain, i generała Joubert’a. — B. en Bresse jest ojczyzną matematyka Lalanda i pisarza Edgara Quinet’a. — 3).

B. sur Gironde, stolica kantonu, w departamencie Żyrondy, na prawym brzegu rz. Dordogne, w miejscu jej połączenia z Garonną, słynne winnice, dobra przystań, wywóz wina.—4) B. Las tie, stolica kantonu, w departam. Puy de Dôme, okręgu Clermont Ferrand. 5).—B. d’Oisans, stolica kantonu w departam. Isère, okręgu Grenobli, w malowniczej dolinie Oisans, u stóp rozległego i wyniosłego pnia górskiego Pelvoux.—6). B. du Péage, stolica kantonu, w departamencie Drôme, okręgu Valence, na lewym brzegu Izery, przędzalnie jedwabne, fabryki lin, kapeluszy, skór,—piękny most kamienny przez rzekę, 4,800 m-ców. —7). B. 1 a Reine, (podczas rawolucyi B. d’Égalité), miasteczko pod Paryżem, w departam. Sekwany, okręgu Sceaux, pamiętne krwawą bitwą między bawarami pod Hartmannem a francuzami pod Ducrofem d. 19 września 1870.

8). B. St. Andéol, stolica kantonu, w departamencie Ardèche, okręgu Privas, na prawym bregu Rodanu, uprawa drzew owocowych, wina, oliwek,—je-dwabnictwo, kościół z XIII w., z wielu ciekawemi zabytkami, 4,284 m-ców. W pobliżu tak zwana „fontaine de Tournes“ i szczątki wykutego w skale posągu bożka Mitry.—9). B. St. Maurice, stolica kantonu, w departamence Sabaudyi, okręgu Móu-tiers, w malowniczej dolinie górnej Izery, n stóp góry Małego Bernarda, 2,602 m-ców, 815 m. nad p. m., okolica bogata w ołów i miedź.

Bourganeuf, stolica okręgu w departamencie francuskim Creuse, nad rz. Tourienne (systemat Loary przez Vienne); kopalnie węgla kamiennego, fabryki papieru i porcelany, do 4,000 m.

Bourgelat Klaudyusz (* w Lyonie, 1702 — f 178y), zajął wybitne stanowisko jako twórca szkół weterynaryi na naukowych podstawach i w tym kierunku założył pierwszą szkołę weterynaryi w Lyonie w 1762 r. własnym kosztem. Był autorem licznych dzieł, z których ważniejsze są: „Traktat o jeździe“

1747; „Nowe zasady nauki o koniach i o ich chorobach“ 1750 — 52; „Podręcznik nauki weterynaryi"

1765; „Traktat o składzie zewnętrznym konia“ 1776. Pamięć jego uczciły szkoły weterynaryi w Lyonie i w Alfort, postawiwszy mu posągi.

Bourgeois, borgis, burgos, wielkość pisma drukarskiego tekstowego, pośrednia między gar-montem a petitem. B. według systemu Didofa lub Bertholda (ob.), odlewany jest na normalnej grubości

9-ciu punktów metrycznych. B. według systemu angielskiego (Caslou), ma 7.90 punkta metr., dzie-więciopunktowe zowie się tam Long-Primer;

B. według franc, systemu Fournier’a, zowie się Gai 1-łarde i trzyma 8.30 p. m.; według systemu Di-

bóść 9-ciu punktów; według austryackiego syst. nieharmonijny.

dot’a zowie się Petit Romain i ma normalną gru- historycznym. Dobry i poprawny rysownik, malarz

W. G.

(Baase) odlewany jest na grubości 8.75 p. m.; po- Bourgeois Ludwik, ksiądz, geolog francuski dług amerykańskiego (Marder et Luse) 8.44 p. m., | (* w Artius, dep. Loir-et-Cher, 28 kwietnia 1819 — wreszcie według systemu lipskiego, u nas powszech- f w Pontlevoy, tenże dep. 20 czerwca 1878). Od nie używanego, ma właściwie 8.60 punkta me- 1840—50 był profesorem filozofii w seminaryum trycznego, a odlewany jest przeważnie na grubo- w Blois, od 1850—68 w kolegium Pontlevoy, od-ści garmontu lipskiego, t. j. na keglu, mającym tąd zaś aż do śmierci dyrektorem tegoż, a od 1877 9.60 punkta metrycznego. Takim właśnie B-em nadto członkiem rady głównej wychowania publicz-drukowaną jest niniejsza „Encyklopedya“. Co do nego. Wsławił się szczególnie pracami swemi kroju pisma b-wego, to zachodzą w nim takież sa- z dziedziny geologii i archeologii przedhistorycznej, me odmiany, jak we wszystkich innych stopniach Odkrycie jego w 1863, dokonane w Thenay, rodzin-tekstowego pisma drukarskiego. Mamy przeto B. nym jego departamencie, krzemieni łupanych w po-antykwę (jak niniejszy), B. kursywę, elzewir, kładach trzeciorzędowych wywołało w nauce roz-mediaeval i wszelkie odróżniające gatunki czcio- głos niesłychany, dowodziło-by bowiem istnienia nek, odlewane na tejże grubości.    w J- Skrz- człowieka w okresach dotąd nieprzypuszczalnych.

Bourgeois Jan (znany więcej pod nazwiskiem Krzemienie te przedstawił on dopiero na zjeździe Borgesiusa lub Bourgesiusa), lekarz w Ypern antropologii i archeologii przedhistorycznej, podczas we Francyi (* 1562 pod Lille), obok medycyny po wystawy paryskiej w 1867 r., gdzie stały się poświęcał się ulubionej podówczas astrologii i twier- wodem zaciętych sporów, powtórzonych i na takimże dził, że z niej wielki pożytek wyciągnąć potrafi, zjeździe w Brukselli w 1872 r., a dotąd jeszcze Data jego śmierci nie jest wiadomą. Z własnych wątpliwą stanowią kwestyę. Historyę odkrycia swe-pism jego znane są tylko: „Praecepta et sententiae go ksiądz B. ogłosił w „Revue des questions scien-insigniores de imperandi ratione ex operibus F r an- tifiques“ pod tytułem: „La question de 1’homme cisci Guicciardini co Ile eta“ (Antwerpia, 1587). tertiaire“ (osobna broszura wydana w Louvain, Nadto przełożył na łacinę „Laurentii Jouberti 1877 r). Nadto rozprawę inną: „Etude sur les ter-de vulgi erroribus medicinae medicorumque dignita- rains crétacés du départ, de Loir-et-Cher“, zatem deformantibus“, oraz podług francuskiego Ja- mieścił w „Bulletin de la Société de geologie de mota pismo; „Demetrius Pepagomenus re- France“. W ogóle był on skromnym i cichym divivus, sive tractatus de arthritide“ (1619). F_n- pracownikiem, ale pozostawił po sobie liczne no-

ic j.

Bourgeois Ludwika, inaczej zwana Bous- taty i ciekawe zbiory, przechowywane obecnie w kosi er (* około 1564 r.) była żoną chirurga połowę- legium Pontlevoy. go, a później sławną na swe czasy akuszerką. Aby Bourgeois Karol Artur, baron (* 1838 w Di-się wykształcić w położnictwie, zaczęła od studyo- jonie—f 1887 w Paryżu). Spędziwszy lata nitowania dzieł Ambrożego Paré. Wyegzaminowa- doeiane w Algierze, w r. 1856 wszedł do szkoły na podług ówczesnych zwyczajów przez jednego do- sztuk pięknych, gdzie był uczniem Guillaume’a; która, dwóch chirurgów i dwie akuszerki aprobo- później się dostał pod kierunek Durefa. W r. 1863, wane, została akuszerką przysięgłą miasta Paryża, otrzymawszy premium rzymskie, udał się na do-Później była nadworną akuszerką żony Henryka IV, kończenie studyów do Włoch, i dopiero stamtąd królowej Maryi Medycej skie j, której syn pierw- wróciwszy, zabrał się do prac samodzielnych w szerszy (późniejszy król Ludwik XIII) na jej rękach szym zakroju. Najpierwszą z nich była „Pythia przyszedł na świat 1601 r., a i późniejsze pięcioro Delficka“ (Salon, 1870), znajdująca się obecnie dzieci tej królowej przyjmowała. Zmarła w począt- w muzeum luksemburskiem. Z późniejszych zaś ku XVII w. Pozostawiła po sobie dzieła położnicze, dzieł jego godne wspomnienia: „Aktor grecki“ przełożone na język łaciński, niemiecki i holender- (w ogrodzie luksemburskim); „Czarodziej ugłasku-ski, a mianowicie: „Observations sur la stérilité, jący żmije“ (w „Jardin des plantes“); „Kardynał peste de fruit, fécondité, accouchements etc.“ (Pa- Mathieu“ (w katedrze bezansońskiej); „Religia“, po-ryż 1609, 1626, 1642) — „Récit véritable de la sąg na frontonie kościoła Sorbony; „Lamartine“, naissance de monsseigneurs et dames les enfants de popiersie, w Instytucie; „Hero i Leander“; „Sfinks“; France“ (1625) — „Apologie contre les rapports des „św. Joachim“ w kościele św. Eustachego i in. * médecins“ (1627). W położnictwie praktycznem po- Bourgery Marek Jan, anatom francuski (* łożyła zasługi bacznem śledzeniem naturalnego 1797 w Orleanie — f 1849 na cholerę w Paryżu), biegu porodu i gorącem zalecaniem niewiastom, uczył się w Paryżu, z przyczyn finansowych mu-położnictwu się poświęcającym, aby o ile możności siał porzucić posadę interna, którą zdobył ze zło-starały się być obecnemi przy rozbiorach zwłok ko- tym medalem (1819). Został „officier de santé“, biecych, celem wydoskonalenia się w anatomii. F~n- jako taki praktykował przez lat 10 w hutach mie-Bourgeois Piotr Franciszek de, malarz Sta- dzianych w Romilly, wszakże zdecydował się po-nisława Augusta (* w Londynie 1756), był wojsko- wrócić do Paryża (1829) i tu za rozprawę: „Quel-wym, potem oddał się sztuce. Uczeń Loutherbur- ques faits sur Femploi des ligatures circulaires des ga, członek akademii królewskiej w Londynie. W r. membres dans la plupart des maladies périodiques“ 1791 malarz gabinetowy króla Stanisława Au- został promowany na doktora medycyny. Podjął gusta, potem malarz króla angielskiego. Celo- też zaraz ponownie ulubione swe studya anato-wał w krajobrazach, mniej szczęśliwy w rodzaju ' miezne, wydał „Traité de petite chirurgie“ (1829,

1835); przekład angielski Will. Robertsa i Jam-sa Kissama 1834, i niemiecki 1836), połączywszy się zaś ze znakomitym rysownikiem Jaco-b e m, wydał dopiero po 15-tu latach ukończone, znane, wspaniałe dzieło anatomiczno-chirurgiczne:

machu stanu z 1848 r. B. jest miejscem urodzenia króla Ludwika XI i słynnego kaznodziei Bour-daloue, w wiekach zaś średnich było siedliskiem siedmiu koncyliów kościelnych, (Bituricensia concilia), z których najważniejsze odbyło się pod przewodnictwem Karola VII, d. 7 lipca 1438 r. Uchwalono na niem przyjęcie postanowień soboru bazylejskiego z niektóremi zmianami i dodatkami, a fakt ten, znany pod nazwą sankcyi pragmatycznej, stał się później główną podwaliną swobód kościoła gallikań-skiego i ograniczeniem powagi papieżów. B. jest siedliskiem najwyższych władz departamentalnych i arcybiskupa, a także sądu handlowego i apella-cyjnego; posiada uniwersytet, założony przez Lu-

„Traité complet de l’anatomie de l’homme, comprenant la médecine opératoire. Avec planches lithographiées d’après nature par H. Jacob, suppléments par Duchossoy“ (8 tomów, Paryż,

iipr

mm

SJ!

*3

r—

V,

•• * ■//

z. i;

mm

1832—1854, folio). Tymczasem zaś wyszedł mniejszy jego anatomiczny podręcznik: „Anatomie élémentaire en 20 planches etc. avec texte explicatif, formant un manuel complet d’anatomie physiologique“ (Paryż, 1834—42, niemieckie opracowanie A. P. Wilhelmiego). Za prace swe otrzymał (1845) od akademii nauk nagrodę 5,000 franków. Na odbyty w 1846 konkurs o katedrę anatomii napisał tezę inauguralną.- „Des annexes du foetus et de leur développement“. Życiorys i wymienienie prac znajduje się u Cal iss en a III, p.

r:

ÜË

«i

ai

mŁir

llpLJH

iftlBl

UltfWl

ySMr ^ ' -- :

7 i XXVI p. 397, tudzież u B eaugrand’a w Dech am bre’a „Słowniku encyklop.“ X, str. 362. F'n-Bourges, stolica okręgu t. im. i zarazem departamentu francuskiego Cher, przy uściu skanalizowanej rzeki Auron do Yèvre (prawy dopływ Che-ru), w węźle kolei żelaznych, 129 m. nad. p. m.,

ife

\T;\

r'

Hf

cl;.

¹ 'Y^

mmmm

ifBL

42,829 m-ców. B. zajmuje prawie środkowy punkt Francyi, znajdując się w równej odległości od jej krańców; zbudowane jest przestronno, dokoła wzgórza, na obszarze daleko większym, niż dla dzisiejszej ludności jest potrzebny. Jest to miasto ciche, o wybitnym charakterze średniowiecznym, z murami, basztami i wieloma wspaniałemi buwowlami, tak z epoki rzymskiej, jak i z doby późniejszej. Jako Ava-ricum było najważniejszem i silnie obwarowanem miastem biturygów kubijskich (Bituriges Cubi) w Gal-lii Akwitańskiej; Cezar w r. 52 przed Chr. zdobył je i liczną ludność w pień wyciął. Za czasów rzymskich stało się stolicą i ważnem ogniskiem przemysłu prowincyi Aquitania prima; nosiło już wówczas nazwę od ludu, który te okolice zamieszkiwał:

Bituricae, Biturigae, Biturix, z czasem zmienioną na dzisiejsze B., gdy tymczasem ślady dawnej nazwy,

Fig 101* Portai katedry w Bourges.

dwika XI w 1464 r., kollegium, dwa seminarya, szpital dla obłąkanych, gabinet numizmatyczny, zbiór starożytności, galeryę obrazów, bibliotekę publiczną, złożoną z 30,000 tomów; towarzystwa: archeologi-czno-historyczne, towarzystwo rolnicze i t. p. Pomimo dwóch wielkich pożarów, w 1353 i 1487 r., pomniki architektury średniowiecznej są godne uwagi. Z licznych gmachów zasługuje przedewszyst-kiem na wzmiankę: wspaniała katedra, na platformie wzgórza środkowego wzniesiona w stylu gotyckim; jest to jedna z najpiękniejszych tego rodzaju

Avaricum, pozostały tylko w przepływających tu rzekach: Auron i Yèvre. W epoce wędrówek narodów zdobywają miasto wizygoci w 478 r. lecz Klodwig odbiera je w 507. Z biegiem czasu B. dostaje się normandom w 878 r. i za ich panowania staje się stolicą hrabstwa dziedzicznego Berry, które dopiero w roku 1101 przyłącza do Francyi król Filip I. W XV wieku B. staje się ogniskiem obrony narodowej przeciwko anglikom i w czasie, gdy ci zajmowali Paryż, delfin Karol, późniejszy król Karol VII, przeniósł tu swój dwór i parlament i otrzymał stąd przezwisko: „le petit roi de B.”.

Odtąd dzieje miasta nie zawierają już ważniejszych zdarzeń historycznych, aż dopiero w bieżącem stuleciu, gdy pretendent hiszpański, Don Carlos, trzymany w B. pod strażą francuską, zrzekł się tu swych praw do tronu na rzecz syna, księcia Astu- ! budowli we Francyi, zdobią ją zewnątrz dwie (nie-ryi 1845 r. W cztery lata później, a mianowicie ¹ dokończone) wieże, oraz wspaniały portal główny, w 1849, odbył się tu słynny w swoim czasie pro- wewnątrz zaś malowidła na szkle, oraz bogactwo ces polityczny przeciwko uczestnikom majowego za- ornamentyki i rzeźby; data założenia jej sięga IX

36

Encyklopedya Powtuchna Illu*tr. T IX

w., zbudowaną została ostatecznie w XIII stuleciu. Pięknym jest również pałac arcybiskupi, pałac sprawiedliwości, kościoły: Notre Dame i Saint Bonnet, a także oryginalny i ze wszech miar ciekawy Hotel Jacques Coeur, w stylu wczesnego renesansu francuskiego (1443 r ); służył on czas długi na pomieszczenie władz municypalnych (ratusz miejski).

muje ono wybitne stanowisko z przyczyny, że rząd francuski dąży do uczynienia z tego środkowego punktu Francyi ogniska fabrykacyi materyałów, do obrony kraju służących. Jest tu zatem wielka dzia-łolejnia, fabryka fajerwerków, szkoła pyrotechniczna, magazyny prochowe, wyrób sztyletów, noży i bagnetów, arsenał, warzelnie saletry dla fabryk prochu, a nadto tkalnie i garbarnie. Ten ruch przemysłowy jest jedynem ożywieniem przysłowiowo cichego choć znacznego miasta, leży ono bowiem na boku od głównych dróg handlowych państwa, wiążących wschód z zachodem i północ z połu-

And. S.

I dniem.

|i;

Ep

E«R

i.

v-

Mg

i,'.

uu

b*

jtift

-liii

łjjggr!

*n8s

Fig. 102. Hotel Jacques Coeur w Bourges.

Na miejscu dawnych rowów i wałów założono dziś piękne i cieniste spacery, pośród których wznosi się z murów ośm baszt starodawnych, z tych dwie rzymskiego pochodzenia. Handel miasta nieznaczny: prowadzi się głównie zbożem, wełną, drzewem i winem; natomiast pod względem przemysłowym zaj-

mé

iBs

rùr

rat

Bourges de, francuska rodzina lekarska, której kilku członków w czasie kilku stuleci zdobiło wydział lekarski paryski.—I tak: Jan de B., promowany w 1473, został lekarzem przybocznym Karola VIII i Ludwika XII. Przełożył on dzieło Hipokratesa „De natura humana“ pod tytułem: j „Le livre d’Hippocrate de la nature humaine avec une interprétation“ (Paryż, 1548).—Ludwik de B. syn poprzedzającego (* 1482 w Blois - f 1556), promowany w Paryżu 1504, był kolejno lekarzem przybocznym Ludwika XII, Franciszka I i Henryka II.—Szymon de B., ur. również w Blois, promowany (1548) w Paryżu. Był lekarzem przybocznym Karola IX, f 1566.—Jan de B., ojciec był dziekanem (doyen) fakultetu 1654 r. i f 1661, zaś Jan de B., syn, był lekarzem szpitala Hôtel Dieu w Paryżu i f 1684.

3ourges Jan Maurycy (* 2 grudnia 1812 w Bordeaux—f 1881 w Paryżu), francuski krytyk i kompozytor muzyczny, uczeń Barbereau. W 1830 r. został stałym współpracownikiem „Revue et Gazette musicale“, w której umieścił wiele artykułów muzycznych, wysoko przez ogół cenionych. Jako kompozytor, dał się poznać korzystnie przez wydanie wielu romansów, opery „Sułtana“, przedstawionej z powodzeniem w paryskiej operze komicznej 1846 r.. kilku kwartetów smyczkowych, i „Stabat

A. Pol.

Bourget, 1) B. jezioro we Francyi południowo-wschodniej, w departamencie Sabaudyi, 238 m.nad p. m., 18 km. długie, od 1% do 3¹/₂ km. szerokie, 41 km. □ powierzchni mające, głębokie do 100 m. Położenie jeziora pośród wyniosłych gór jest nader malownicze, opiewał je Lamartine. Niegdyś jezioro B. było znacznie większe, gdy Rodan i Isère łączyły się w jego zlewisku; wówczas to Drąc, poczynając od Grenobli, wpadał bezpośrednio do Rodanu, a Isère do jez. B. Po epoce lodowej, gdy zwały morenowe zagrodziły Izerze koryto pod Chambéry, zwróciła ona swe nurty w dzisiejsze łożysko i stała się względem Drąc’u rzeką główną. Siady dawnych granic naj widoczniej-

Mater“.

'0

j fife

... «ii.

W '......

mc

■BI.

:?4'

F-n.

Fig. 103. Hotel Jacques Coeur w Bourges.

poległym francuzom.

sze są na północy jeziora w obszernych bagniskach. Jest bardzo rybue, z Rodanem łączy się za pomocą kanału Savières, na jego brzegach szczątki przedhistorycznych budowli nawodnych.—2) B. miasteczko na wybrzeżu poprzedniego jeziora, z pięknym zamkiem, przystanią i pokładami rud cynkowych (galman), ołowianych, miedzianych i żelaznych.—3) B. wioska przemysłowa pod Paryżem, w departam. Sekwany, okręgu St. Denis, pamiętna krwawemi bitwami, jakie podczas oblężenia Paryża w 1870/71 stoczone tu zostały w październiku, grudniu i styczniu. Wzniesiono tu pomnik

And. S.

Bourget Paweł (* 22 września 1852 roku w Amiens), poeta, powieściopisarz i krytyk współczesny, kształcił się w Paryżu, gdzie ukończywszy kolegium Ludwika Wielkiego, słuchał kursów w szkole »Des Hautes Etudes“. Zamierzał poświęcić się filozofii greckiej, wkrótce jednak właściwszą wydała mu się poezya, oraz study a nad literaturą bieżącą. W r. .1872 i 1876 wydał zbiory poezyi, w r. 1875 poemat „Edel“, w r. 1882 „Les aveux“, w r. 1885 poemata „Au bord de la mer“, „La vie inquiète“. Poezye te przyjęte były bardzo dobrze przez krytykę i publiczność. Większą jednak sławę zyskał sobie B. jako autor study ów. Był współpracownikiem „Revue des deux Mondes“ i „Renaissance“, wraz z Andrzejem Michelem należał przez czas jakiś do kierowników części literackiej „Parlement“ i w tem czasopiśmie, jako też w „Revue Nouvelle“, redagowanem przez panią Adam, drukował wiele artykułów. Prace jego literackie, razem zebrane, utworzyły: „Essais de psychologie contemporaine“ (r. 1883), „Nouveaux essais“ (r. 1885), „Etudes et portraits“ (r. 1888). Szczególniej zwróciły uwagę studya o Stendhalu, o Renanie, o Baudelairze. Mówiąc o tym ostatnim, który dał początek dzisiejszym skrajnym kierunkom w poezyi i literaturze, B. zastanawia się nad istotą pessymizmu, przypisuje go duchowi negacyi, z którego, jak twierdzi, powstały tak różnorodne objawy, jak filozofia Schopenhauera, pożary wzniecone przez paryskich komunistów i powieści na-turalistyczne. Wydane w r. 1884 „Profils perdus“ stanowiły w uraysłowości autora przejście od stu-dyów do powieści, skreślił w nich z wielką subtelnością kilka sylwetek kobiecych. Powieści „Deuxième amour“ (1884), „l’irréparable“ (1884), „Cruelle énigme“ (1885), „Mensonge“ (1887), „Un coeur de femme“ (1890), poświęcone są wyłącznie badaniu kobiecego serca, tego sfinksa, stanowiącego według francuzów nieustannie zagadki, od których zależy szczęście, a nieraz życie mężczyzny. „Andrzej Cornelis“ (r. 1886) świadczy o rozszerzonym widnokręgu B-a, tutaj bowiem od przeżuwanej ciągle niewierności kobiecej przechodzi do innych kwestyi, bada w tej powieści stan psychiczny człowieka, który jak Hamlet odkrył, iż ojciec jego padł ofiarą zbrodni i nie ma spokoju, dopóki go nie pomści. W r. 1889 wyszło najważniejsze z dotychczasowych dzieł B-a „Le disciple“. Dotknął w niem z wielką śmiałością i miarą zgubnego wpływu na umysły doktryn, burzących wszelkie moralne zasady, i przedstawił głębokie zaniepokojenie sumienia najuczciwszego z filozofów, w chwili, gdy się przekonał, iż był moralnym sprawcą potwornej zbrodni, spełnionej przez ucznia, po swojemu komentującego mistrza. Mistrz ten, pomimo doktryn, był wzorem zacności, nigdy nie przeszło mu przez myśl, by jego nauki wydały podobne owoce, nie mniej uczeń rozważnie, tłóma-cząc się sam przed sobą zasadami mistrza, postąpił ohydnie. Książka ta, napisana spokojuie, objek-tywnie, z niezmiernym talentem, należy do arcydzieł literatury współczesnej. W r. 1890 B. wydał „Physiologie de l’amour moderne“ pod pseudonimem Claude Larchet. Są to uwagi i aforyzmy, więcej subtelne, niż prawdziwe, o kobiecie i jej uczuciach, jakoby wyjęte z papierów tej fikcyjnej osobistości. Nigdy jednak nie zachodziła wątpliwość, kto był ich autorem. Opis Włoch i wrażeń doznanych w podroży, „Sensations d’Italie“ (r. 1891), stanowi najczystszy wzór impresyonizmu w litera-

:y'„:

M®

rp-

Eig. 104. Bourget Paweł.

turze, nadaje się do tego przedmiot artystycznie wyzyskany. Powieść „Terre promise“ (r. 1892) dotyka ważnego zagadnienia różnicy zapatrywania się dwóch płci na sprawy życiowe, oraz płynących stąd koniecznych nieporozumień i nieszczęść. Ostatnie powieści B-a są: „Cosmopolis“ (r. 1892) i „Scrupules“ (r. 1893). Ten szereg różnorodnych "utworów usprawiedliwia miejsce, jakie autor ich zajął w literaturze. Rozpoznaje on z niezmierną subtelnością najnowsze prądy i zagadnienia, budzące się w sumieniach pod wpływem wypadków. Psycholog i estetyk zarazem, zachowuje swą odrębną indywidualność, ale w sposobie traktowania przedmiotów, szczególniej w ostatnich utworach, przechyla się widocznie do impresyonizmu. Tło, krajobraz, światło i cienie, zajmują w nich więcej miejsca, niż działające postacie. Dotykając kwestyi społecznych, nie czyni tego dogmatycznie, nie wypowiada zwykle własnego zdania, co najwyżej kładzie je w usta jednego z powieściowych bohaterów, najczęściej zostawia kwestyę nierozwiązaną,

W. M.

nych.

Bourgogne, kraj i kanał, ob. Bur gundy a, Burgundzki kanał.

Bourgoin, stolica kantonu, w departamencie francuskim Isère, okręgu La-Tour-du-Pain, nad skanalizowaną rzeką Bourbre (lewy dopływ Rodanu), do której spuszczono wody rozległych niegdyś bagien B., tkalnie jedwabiu, fabryki papieru i skór, dystylarnie; wraz z sąsiednią osadą Jallieu, liczy

And. S.

niech czytelnik sam dojdzie do tego rozwiązania; przygotowuje tylko grunt w sposób tak umiejętny, iż prawdopodobnie wypaść ono musi według jego pojęć. Jest to znakomity myśliciel i artysta.

Bourgneuf, 1)B., odnoga oceanu Atlantyckiego, na zachodniem wybrzeżu Francyi, w departamencie Niższej Loary, zamknięta i zabezpieczona przez po-długowatą wyspę Noirmoutier, jest płytka i dla większych statków niedostępna. Na lądowem wybrzeżu leży — 2) miasto B., z 3,000 m-ców, którzy trudnią się handlem okowitą, połowem ostryg i wydobywaniem soli z okolicznych błot sło-

And. S.

do 9,000 m-ców.

Bourgoing Jan Franciszek, baron, (* w Ne-vers 1748—f w Karlsbadzie 20 lipca 1811) dyplomata francuski, pochodził ze starego rodu, z którego wyszli Noel B., radzca parlamentu paryskiego i główny redaktor zbioru praw: „Coûtume du Bourbonnais“, wydanego wr. 1534, oraz Fr an ci szek B., generał kongregacyi Oratoryanów. Zwróciwszy na siebie uwagę w paryskiej szkole wojskowej, został wysłany przez rząd na uniwersytet strasburski dla słuchania wykładów nauk dyplomatycznych profesora Kuglera. B. wyszedł z uniwersytetu w dwudziestym roku, posiadłszy gruntownie język niemiecki. Wysłany do Ratysbony, jako sekretarz le-gacyi francuskiej przy sejmie, B. przebył cztery lata w Niemczech, sprawując misye dyplomatyczne na dworach elektora bawarskiego i innych książąt rzeszy niemieckiej. R. 1777 Montmorin powołał go na pierwszego sekretarza ambasady w Madrycie. Podczas siedmioletniego tamże pobytu B. zwiedził prawie całą Hiszpanię, zbierając materyały do książki, która wydał p. t. „Nouveau Voyage en Espagne, ou tableau actuel de cette monarchie“ (Paryż). Książka ta miała cztery wydania (1789, 1797, 1803, 1807), z których dwa ostatnie wyszły pod zmienionym tytułem „Tableau de l’Espagne moderne“. Po wyjeździe Moutmorina z Madrytu wr. 1783 B. pełnił przez ośmnaście miesięcy obowiązki ambasadora przy dworze hiszpańskim, w r. 1787 wysłany został z misyą do Holandyi, następnie otrzymał no-minacyę na ministra Francyi w Hamburgu a w r. 1791 wrócił do Hiszpanii. W tym okresie swojej działalności B. dał dowody niepospolitego uzdolnienia. Hiszpania była związana z Francyą aktem familijnym, bardzo popularnym w Paryżu pod nazwą „paktu narodowego“ w przeciwieństwie do sojuszu austryackiego; w r. 1790, w chwili zaostrzenia się zatargu Hiszpanii z Anglią o zatokę Nootka-Sun, francuskie Zgromadzenie narodowe zadecydowało nieść nawet pomoc sprzymierzonemu narodowi, ale na czele gabinetu madryckiego stał wówczas Florida Blanca, wróg rewolucyi i gorący poplecznik wymierzonej przeciwko rzeczypospolitej francuskiej akcyi monarchicznej; dzięki tylko wpływom B-a, dobrze widzianego przez Karola IV i królowę, nie przyszło do zerwania stosunków. Nadszedł jednak proces Ludwika XVI. u-wczesny prezes gabinetu madryckiego, Godoï, książę Alcudia, wystąpił do Kon-wencyi z interwencyą na korzyść Ludwika XVI; interwencya została odrzuconą. B. musiał Madryt opuścić i wojna wybuchła. Podjęte na nowo negocyacye wiatach 1794—1795 prowadził z początku B., mając do zwalczenia tysiące przeszkód, pokój jednak z Hiszpanią nie on podpisał, ale Barthélemy (w Bazylei 22 lipca). W r. 1796 nastąpiło między rzecząpo-spolitą a Hiszpanią przymierze. B., zamianowany r. 1799 ministrem francuskim w Kopenhadze, brał udział w ówczesnych negocyacyach z Rossyą, poczerń wysłany został do Sztokholmu: stamtąd jednak odwołano go w r. 1803 za dyplomatyczną niedyskrecyę. W r. 1808 Napoleon, ulegając prośbom jednego z synów dyplomaty, który się był odznaczył na polu bitwy, przywrócił B-a do służby

1    zamianował go ministrem przy dworze saskim. Wkrótce potem B., zapadłszy na zdrowiu, udał się na kuracyę do Karsbadu i tam umarł. Pozostawił pięciu synów. Oprócz pracy swojej o Hiszpanii, B. wydał między innemi: „Mémoires historiques et philosophiques sur Pie VI et son pontificat jusqu’à sa retraite en Toscane“ (Paryż, 1799, 2 tomy); „Voyage du duc du Châtelet en Portugal“ (Paryż, 1808,

2    tomy) i t. d., oraz ogłosił drukiem „Korespon-

dencyę Woltera z kardynałem Bernis “ . Był korespondentem Instytutu. — Albert Sorel: „la Diplomatie française et l’Espagne“, 1792—96 (Revue historique). Paul de Bourgoing „Souvenirs d’histoire contemparaine“ (Paryż, 1844).    r-

Bourgoing Paweł Karol Amable, baron, (* w Hamburgu 1791 — f w Paryżu 1864), dyplomata francuski, drugi syn poprzedniego; służąc początkowo w wojsku, odbył kampanię russką w r. 1812, a r. 1814 został adjutantem Mortier’a. Po Restauracyi, wezwany przez margrabiego de Bon-nay na stanowisko sekretarza ambasady w Berlinie, przeniósł się do Monachium, następnie do Kopenhagi, wreszcie w r. 1828 do Petersburga i odbył kampanię turecką w świcie cesarza Mikołaja. W chwili wybuchu rewolucyi lipcowej pełnił w Petersburgu, w zastępstwie księcia de Mortemart, obowiązki przedstawiciela Francyi i zdołał, dzięki osobistym swoim wpływom, nie dopuścić do zerwania stosunków między dworem cesarskim a nowym rządem króla Ludwika Filipa. W r. 1832 B. udał się na stanowisko ministra Francyi do Saksonii, a następnie do Bawaryi (1832— 1841). Zamianowany parem Francyi, podał się do dymisyi ze wszystkich urzędów w chwili wybuchu rewolucyi lutowej, jednakże roku następnego przyjął od księcia-prezydenta ambasadę hiszpańską, którą sprawował do r. 1851; w r. 1852 został senatorem. Z prac wydrukowanych zostawił: „Apparęus nouveaux de politique internationale“ (Paryż, 1852); „Les Guerres d’idiome et de nationalité“ (Paryż, 1849); „Souvenirs d’histoire contemporaine“ (Paryż, 1864). — Porowa. Haussonville „Histoire de la politique extérieure du

And. S.

K. J.

lt. j.

Fi J

gouvernement français“ (1830—1848), Paryż, 1850, 2 tomy.    r-

Bourgoing Jan Franciszek Wilhelm, hrabia, (* w Paryżu 1821 — f 1882), dyplomata francuski, synowiec poprzedniego. Od r. 1841 przeszedłszy wszystkie niższe stopnie, został r. 1847 drugim sekretarzem ambasady w Rzymie; potem za rzeczypospolitej i drugiego cesarstwa nie pełnił żadnych obowiązków publicznych i dopiero w r. 1871 wrócił do dyplomacyi, obejmując stanowisko ministra pełnomocnika Francyi na dworze holenderskim. Od r. 1872 do 1877 pełnił, z przerwami, obowiązki ambasadora w Rzymie i Konstantynopolu. Przed wybuchem wojny rossyjsko - tureckiej brał czynny udział w konferencyach konstantynopolitańskich, ale po wybuchu wojny ustąpił swojego miejsca panu Fournier i, wróciwszy do Francyi, poświęcił się już wyłącznie wykończeniu dawno rozpoczętych prac historycznych; cennej swojej książki p. t. „Histoire diplomatique de la Révolution française“ (Paryż, 1865, 4 tomy) nie mógł już dokończyć; pierwsza część czwartego tomu, traktująca o pokoju w Bazylei ( 1795 ) , opatrzona przedmową księcia de Broglie, wyszła drukiem po śmierci autora. B. był oficerem legii honorowej.    r

Bourgueil, stolica . kantonu, w departamencie francuskim Iudre et Loire, okręgu Chinon, nad rz. Authion (prawy dopływ Loary), wielce ciekawy i starożytny kościół z XI stul., ruiny słynnego niegdyś opactwa benedyktyńskiego; handel nabiałem, winnice, 3,274 m-ców.

Bourguetierinidae, (paleont.). Rodzina^ liliowców (Crinoidea), kopalnych i żyjących, o względnie małym kielichu, z jamą niewielką, stawach łodyżki bez brózdek ułożonych promienisto, ale poprzeczną listewką opatrzonych, 5 — 10 ramiouach nie-rozgałęzionych. Do tej rodziny zaliczają cztery rodzaje, z których dwa spotykają się wyłącznie w for-rnacyi kredowej, jeden, a mianowicie: Gonocrinus (Rhizocrinus), występuje w pokładach trzeciorzędowych i żyje obecnie w głębokości 80 — 955 sążni; wreszcie Bathycrinus, tylko żyjący w głębi 1,850 sążni.

Bourgueticrinus d’Orb. (paleont.). Rodzaj liliowca z powyższej rodziny, u którego zgrubiały górny staw łodyżki tworzy środgrzbiet, jak w rodzaju Apiocrinus; 5 tarczek podstawowych, nad niemi jeden lub kilka wieńców tarczkowych. Ramiona pojedyńcze o stawach dłuższych, niź szerszych. Wyższe stawy łodyżki walcowate, niższe kanciaste, bo owalne powierzchnie stawów dłuższą swą osią ułożone są prostopadle do siebie. Łodyżka opatrzona wiciami. B. ellipticus Milt. z piętra se-nońskiego, w górnem ogniwie kredowem Anglii, Francyi, Niemiec północnych.

Bourguignon, Ob. Courtois.

Bourguignon Jan Franciszek, słynny prawnik, współczesny Azzoniego (ob.) i współtowarzysz jego na prawnym fakultecie uniwersytetu w Pradze i w komisyach prawodawczych za czasów Maryi Teresy (* na początku XVIII w. — f w r. 1784 w Wiedniu). Studyował prawo na uniwersytetach w Pradze i za granicą, a gdy z rozporządzenia cesarzowej Maryi Teresy uorganizowanem zostało nowe „Collegium juris publici et historiarum“, mianowanym został zwyczajnym profesorem fakultetu prawnego, uniwersytetu praskiego, do wykładu prawa państwowego i lennego. W r. 1753 powołanym został do Wiednia na dyrektora fakultetu prawnego i na radzcę nadwornego przy najwyższym sądzie sprawiedliwości, przyczem brał z gorliwością udział w pracach komisyi, które się zajmowały projektami procedury karnej i kodeksu cywilnego terezyańskiego. R. 1779 posłanym był do Galicyi, ażeby tam pomagał uorganizować sądownictwo, a ze względu na doświadczenie przy tern nabyte, został następnie członkiem najwyższego senatu w tym kraju. Cesarzowa nadała mu w r. 1775 za położone zasługi tytuł barona.

Bourguignons, stronnictwo polityczne, ob. Bur-gundzkie stronnicttwo.

Bourmont Ludwik August Wiktor, hrabia de Chaisne (* r. 1773 w zamku Bourmont — f 1846), marszałek francuski; pochodził ze starego rodu szlacheckiego Andegawii. W chwili wybuchu rewolucyi służył jako oficer w królewskiem wojsku; ojciec zabrał go na emigracyę i umarł wkrótce w Turynie. Młody B. wrócił do Andegawii i Bretanii z sekretną misyą od księcia Kondeusza, pod którego rozkazami odbył następnie kampanie z 1792 — 1793 r. i wykazał wielkie zdolności militarne. Wysłany znów do Waudei dla podtrzymania ruchu rojalistycznego, został szefem sztabu generała Scé-peaux, a po złożeniu broni przez niego (1796) B., będąc wyłączony z amnestyi, schronił się do Szwaj-caryi. Hrabia d’Artois zamianował go oboźnym i kawalerem orderu św. Ludwika, a poleciwszy mu wywołanie nowego powstania, oddał mu naczelne dowództwo w Maine i Andegawii. Zebrawszy spory korpus szuanów, B. pobił wojska republikańskie pod Louver né i zdobył Mans (16 października r. 1799), ale rozbity sam wkrótce, poddał się na zapewnienie amnestyi; przybył też do Paryża i tu się ożenił. Po zamachu na ulicy Saint-Nicaise (grudzień, 1800), który był dziełem partyi rojalisty-cznej, B. zwalał winę na jakobinów, został przecież uwięziony w Tempie, następnie przewieziony do Besançon, ale zdołał ujść z więzienia (r. 1804) i schronił się do Portugalii. Gdy nastąpił najazd wojsk Napoleona, B. zameldował się do wodza ich, Junofa (1807) i otrzymał od niego nominacyę na szefa sztabu dywizyi Loison. Wróciwszy do Francyi z rodziną w r. 1808, dostał się napowrót do więzienia, ale odzyskał wolność za staraniem Ju-not’a i otrzymał w armii stopień pułkownika (1809). Wzięty do niewoli podczas kampanii w 1812 roku, uszedł z Rossai i za waleczność, okazaną w następnych kampaniach, awansował na generała dywizyi. Po upadku Napoleona Ludwik XVIII powierzył mu dowództwo 6-ej dywizyi w Besançon i zamianował go komandorem Legii honorowej. Odkomenderowany w r. 1815 do korpusu Neya, B. nie przeszkodził mu bynajmniej połączyć się z wracającym cesarzem. Ten niedowierzał już B-owi, ale na poręczenie generała Gérard’a oddał mu dowództwo dywizyi. Dnia 15 czerwca, rano, w chwili gdy

armia francuska, uszykowana wzdłuż granicy belgijskiej, miała już ruszyć na nieprzyjaciela, B., pociągając za sobą szefa swojego sztabu, majora Clouet, i ośmiu wyższych oficerów, opuścił swoją dywizyę i udał się wprost do Namur do głównej kwatery armii pruskiej. Czy zdradziwszy Napoleona, dopuścił się B. drugiej zdrady, wyjawiając Blu-cherowi plany kampanii? nie wiadomo, ale samo już jego przybycie do Namur było dostateczną wskazówką ruchów armii francuskiej. Ostrzeżeni prusacy uniknęli niespodziewanego napadu, jaki im groził na trzy dni przed bitwą pod Waterloo. Potępiony przez opinię publiczną, ale obsypany łaskami przez króla, B. miał jeszcze smutny odwagę świadczyć przeciwko Neyowi w procesie i należeć do sądu nad generałem Drouet-d’Erlon. W r. 1823 B. należał do wyprawy hiszpańskiej, poczem otrzymał godność para Francyi, wielki krzyż orderu św.

godny, powietrze czyste, wonią balsamiczną lasów iglastych tchnące, dnie pogodne, zima bezśnieżna, o średniej temperaturze rocznej -+- 7° R., pora deszczowa w październiku i styczniu. Wszystkie domy i okazałe wille pobudowane wśród lasu iglastego; u stóp jednej z najwyższych wydm ku południowi zwróconej i również w lesie położonej, znajduje się wzorowo urządzony zakład leczniczy dla suchotników.

Bourneville Desiré-Magloire, lekarz (* r. 1840 w Garencières), uczył się w Paryżu, już jako ekstern i intern szpitali tamtejszych ogłosił rozmaite prace, jąko to: „De l’inégalité du poids entre hémisphères cérébrales chez les idiothiques“ (1861); „De la condition de la bouche chez les idiots“ (1864); „Socrate était-il fou?“; wespół z Teinturi er’em: „G. V. Townley, du diagnostic de la folie au point de vue médicolégal“; tudzież „Cours de M. Claude Bernard“ (1861) i „Le choléra à l’hôpital Cochin“ (1866). Z innych prac zasługują na szczególną uwagę; „Etudes de thermométrie clinique dans l’hémorrhagie cérébrale“ (1870, jako rozprawa doktorska); „Leçons cliniques sur les maladies des enfants de J. Giraldès (1868); „Leçons de M. Charcot sur les maladies du système nerveux“. Jest on założycielem i redaktorem głównym czasopisma: „Le progrès médical“; oraz „Revue photographique des hôpitaux de Paris“.

Dr. A. P.

Ferdynanda i wielki krzyż Legii honorowej; w r.

F-n.

1829 objął tekę ministra wojny w gabinecie Po-lignac’a, czem powiększył jeszcze niepopularność tego ministeryum; w r. 1830 dowodził wyprawą do Algieru i otrzymał buławę marszałkowską; po upadku Karola X nie chciał składać przysięgi Ludwikowi Filipowi i, otrzymawszy dymisyę, poszedł na wygnanie, wkrótce jednak wrócił do Francyi w poczcie księżnej de Berry, ale po nieudanym awanturniczym zamachu księżnej w departamentach zachodnich, uszedł do Portugalii, gdzie otrzymał od Don Miguela dowództwo armii „apostoł- Bournon Jakób (Ludwik hr. de), mineralog skiej”. Po zwycięstwie partyi konstytucyjnej (1834) francuski, (*21 stycznia 1751 r. w Metz—f 24 sierpnia musiał znów uchodzić z Portugalii i osiadł w Rzy- 1825 r. w Wersalu); od młodości poświęcał się mimie. Wracając do Francyi po ogłoszeniu amnestyi neralogii; wielka rewolucya zastała go oficerem w r. 1840, B. o mało nie padł ofiarą wzburzo- w wojsku. Wyszedłszy z kraju, służył jakiś czas nych tłumów w Marsylii, które uderzyły na jego pod Kondeuszem, poczem udał się do Londynu, gdzie pojazd i zraniły mu syna. Umarł w rodzinnym zam- porządkował i tworzył zbiory mineralogiczne, zo-ku.— Crétineau-July: „Histoire de la Vendée mili- stawszy członkiem towarzystw: królewskiego i geo-taire“, tom III; Merson: „Notice sur le maréchal logicznego. Wróciwszy do Francyi za Restauracyi, Marmont“; de Viel-Castel: „Hist. de la Restaura- został przez Ludwika XVIII mianowany dyrektorem tion“; Lesur: „Annuaire historique”, 1829 — 1834; prywatnego jego gabinetu mineralogicznego. Wydał Debidour: w „Gr. Ene. fr.“ Lamirault’a.    r- dzieła: „Essai sur la lithologie des environs de

Bourne Hugon, założyciel sekty metodystów Saint-Etienne-en-Forez et sur 1’origine desses char-(* 1772 — f 1852 r.). Był kaznodzieją u metody- bons de pierre“. (Paryż, 1785 in 12⁰⁰); „Traité com-stów Wesleyanów, lecz wszedł w zatargi z radą piet de la chaux carbonatée“ (Londyn, 1808, 3 to-wyźszą i w 1808 r. został wydalony z ich grona, my in 4-to z tablicami), w którem opisał i naryso-W 1810 r. utworzył komitet z 10-ciu osób i uło- wał około 1200 form krystalicznych spatu wapien-żył pierwszą organizacyę „Stowarzyszenia pierwo- nego; „Catalogue de la collection minéralogue par-tnych Metodystów“, które doszło do liczby 110,000 ticulière du roi“ (Londyn, 1815—Paryż, 1817, in 8-o); członków i prawdopodobnie cztery razy tyle stron- „Description du goniomètre perfectionné de M. Adel-ników. W 1818 r. ogłosił w „Primitive Methodist mann“ (Paryż, 1824, in 8-o).    ŁJ*

Magazine“ sprawozdanie ze swej pracy.    H    Bournonit Jameson (miner.). Minerał układu

Bourne, lewy dopływ rz. Isère, we Francyi, na rombowego; kryształy przedstawiają zwykle grube granicy departamentów Isère i Drôme, płynie do- tablice, albo słupy prostokątne, często bliźniacze liną malowniczą, spławną jest od Pont-en-Royans, i zrostki prawidłowe wielu kryształów. Występuje uście ma pod St. Nazaire. Z obu jej stron zbudo- też zbity, w ziarnistych skupieniach, wkropiony lub wano kanały do nawodnienia pól okolicznych. And S- naleciały. Ślady łupliwości we wszystkich kierun-Bournemouth, miasto w Anglii, nad kanałem kach, odłam nierówny do muszlowego. C wł 5.70— La-Manche, w hrabstwie Hampshire v. Hants, wśród 5.86; tw. 2.5—3; barwy stalowo, lub ołowiano-sza-dość wysokich, lasem iglastym porosłych, wydm rej, z blaskiem silnym. Wzór chemiczny: PbCuSbS₃, piasczystych; w szybkim rozwoju będące i bardzo wyraźniej (2P6b-f-Cu₂S)-f-Sb₂S₃ (siarkoantymonek dziś w Angin uczęszczane uzdrowisko klimatyczne ołowiu i miedzi); za“wiera 42.55 ołowiu, 13.02 ¹ kąpmhsko morskie. Miejscowość zabezpieczona od miedzi, 24.65 antymonu i 19.78 siarki. Pod dmu-01 0 n^c 1 nocnycn wiatrów, klimat morski, ła- chawką na węglu topi się, dymi długo i krzepnie

H.

soie.

nuty.

w czarny guzik, który mocniej ogrzany, daje pier- i kretarz legacyi francuskiej, był następnie w Sztutgar-ścień tlenku ołowiu, a po wydzieleniu ołowiu, z sodą dzie, lecz pu ogłoszeniu rzeczpospolitej został wy-guzik miedzi. Z kwasem azotnym daje roztwór błękitny z wydzieleniem siarki i tlenku antymonu, w wodzie królewskiej wydziela się siarka, chlorek ołowiu i antymonion ołowiu. B. znajduje się w żyłach metalicznych obok galeny, blendy, antymonitu, miedzi płowej, pirytu miedzianego, w Kornwall, Kapniku,

Nagyagu, Przybramie, Bräunsdorf pod Frejbergiem, w Clausthalu i Andreasbergu na Harcu, w Karyn-tyi. Razem z iunemi rudami przerabia się na ołów i miedź.

H.

And. S.

K. J.

Bourqueney Franciszek-Adolf, baron, następnie hrabia, dyplomata francuski (* 1799 — f 1859 r.) Był po poselstwie w Waszyngtonie, sekretarzem w Londynie i Bernie; w 1835 r., jako pierwszy sekretarz ambasady w Londynie, miał udział w układach pomiędzy Méhmet-Alim i sułtanem Mach-mudem II (1839) i w sprawie cieśnin (1841), 1844 został ambasadorem w Konstantynopolu, w 1853 r. ministrem pełnomocnym w Wiedniu, w 1856 r. odgrywał wybitną rolę na kongresie Paryskim. Mianowany znów ambasadorem w Wiedniu podczas wojny Włoskiej, prowadził układy w Zurychu. Wtedy otrzymał godność hrabiowską i cofnął się do życia prywatnego.

Bourre, wyraz francuski, mający kilka znaczeń: 1) B. armes â feu, w broni palnej, czopek, czyli za-tykadło, flejtuch, przy nabijaniu tejże broni dawnym systemem przez lufę, używany dla przymocowania ładunku wprowadzonego do lufy. Czopek ten bywa zrobiony z pakuł, albo też są to krążki z grubego nieklejonego papieru, lub wojłoku, wycinane w sposób taki, aby wchodziły do lufy z pewnem tarciem. W broni wojskowej nabijanej przez lufę, dziś wyszłej z użycia, czopek wspomniany tworzył się z papieru, pozostałego z naboju, wprowadzonego do lufy. 2) B. puch, tworzący się na pączkach roślin, mianowicie na palmach, z którego arabowie i indyanie wyrabiają tkaninę. 3) B. de laine albo Bourre 1 anice, najgrubsze odpadki z wełny, używane poprzednio do wyściełania mebli i materaców, a obecnie wyrabia się z nich sukno pośledniego gatunku, z którego robią ubrania tanie, ale nietrwałe. 4) B. de soie, jest to część kokonu, która pozostaje po zwinięciu z niego jedwabiu, wyrabiają z niej materyę przyjmującą wielki połysk, z powodu którego używaną jest przeważnie na kapelusze damskie. 5) B. de Marseille, materya zwana morą, w której osnowa jest z jedwabiu dobrego gatunku, a wątek z bourre de

F. R.

Bourrée (fran.; włos. B o r ea) taniecstaro-francus-ki, w rodzaju gawota, o żwawem tempie ⁴/₄. Podług Russa, B. pochodzi z prowincyi Auvergne, podług innych z Biscaya. Każdy peryod muzyczny B., zaczyna się odbitką (nadtakt), w wartości ćwierci

A. Pol.

Bourrienne Ludwik -Antoni Fauvelet de dyplomata i deputowany francuski (* 1769 — f 1834r.) Wychowany w szkole wojskowej w Brienne, gdzie się zaprzyjaźnił z Bonapartem, kształcił się dalej w Wiedniu i w Lipsku, zwiedził Prusy i Polskę, wrócił do Francyi na początku 1792 r. Jako se-dalony tak z Wirtembergii, jak z Lipska, a mimo to w 1794 r. znalazł się na liście emigrantów; z trudnością wyjednał u rządu republikańskiego wykreślenie z niej. Po preliminaryach w Leoben Bonaparte wezwał B-a na swego prywatnego sekretarza (1797 r.), zabierał go z sobą do Egiptu (1798), a po 18 brumair’a mianował radzcą stanu (1801 r.), lecz wkrótce wypędził go za stosunki z braćmi Coulon, dostawcami wojskowymi, którzy zarwali skarb na 3 miliony. Za staraniem Fouché’go B. otrzymał miejsce pełniącego interesa Francyi w Hamburgu (1804); oskarżony i przekonany o przywłaszczenie przeszło 2-ch milionów fr., skazany (1810) zwrócić połowę, przeciągał sprawę i wrócił do Francyi (1813), nic nie zwróciwszy. Rozjątrzony na swego dobroczyńcę, w 1814 r. ofiarował swe usługi Talleyrandowi, będącemu wtedy u steru rządu, a ten powierzył mu zarząd generalny poczt, ale Ludwik XVIII odebrał mu ten urząd, W czasie Stu Dni uciekł do Gandawy. Po klęsce pod Waterloo powrócił do Francyi i otrzymał tytuł ministra stanu, obrany deputowanym z departamentu Yonne, odznaczał się jako ultraroyalista, za ministeryum Villele’a, po którego upadku, ścigany przez wierzycieli, uciekł do Belgii. Wtedy sprzedał za 60,000 fr, (wydawcy Ladvocat) swoje Mémoires (Paryż, 1829 — 31, 10 t.), następnie» Bourrienne et ses erreurs volontaires et involontaires“ (Paryż, 1830 r. 2 t.) Po re-wolucyi domowej, dostał pomieszania zmysłów 1832 r. i umarł w domu obłąkanych.

Boursault Edme (* 1636 — f 1701), komedyo-pisarz francuski, znany jest głównie z tego, że napastował Molière’a w komedyi „Le portrait du pain-tre“ (1663) i został przez niego wyszydzony w „Impromptu de Versailles“; gdy zaś Boileau dotknął go w satyrze VII, B. odpłacił mu komedyą „Satyrę des satyres“ (1669). Oprócz tego napisał: „La coraedie sans titre“ (1683). zatytułowaną pierwotnie „Le Mercure galant“; „Esope à la ville“ (1694) i „Esope à la cour“ (1701), parę tragedyj i kilka romansów bez znaczenia. — Jego .Théâtre choisi“ wydał Fournel (Par., 1883).—Porówn. „Saint-René Taillandier „B., sa vie et ses oeuvres“ (w „Etudes littéraires“, Par., 1881).

Bourtange, wioska w prowincyi holenderskiej Groningen, na granicy z Niemcami, była niegdyś twierdzą. Nadała ona nazwę wielkiemu torfowisku (1,300 km. □) Bourtanger Moor, rozciągającemu się na lewym brzegu rzeki Ems i zdawien dawna tworzącemu granicę Holandyi i Niemiec. Nieużyteczne przedtem te obszary zostały w znacznej części oddane kulturze: kanały ściągnęły wodę i osuszyły torfowisko, a zarazem posłużyły jako dogodny i tani środek komunikacyjny; miejscowości suchsze obrócono na pastwiska, inne zaś wypalono i powstałym stąd popiołem użyźniono ziemię, która może rodzić owies i tatarkę.

Bou-Saada, (Boussada), miasto w Algierze,na południo-wschód od Algieru, i na północnym stoku Atlasu Saharskiego, w wysokości 560 m. nad p. m., jest ważnym pośrednikiem w handlu między oaza-

mi algierskiemi, a wybrzeżem morza Śródziemnego, maty ki czystej i stosowanej. Akademia paryska posiada nadto fort z dosyć silną załogą, liczy 5,337 przyznała mu w r. 1872 nagrodę imienia Ponce-(gmina 22,985) m-ców. — Do Francyi należy od | let’a za ogół prac, a w r. 1886 obrała go człon-1849 r.)    And s- kiem w sekcyi mechaniki.    s-D-

Bousquet Jerzy (* 12 marca 1818 w Perpi- Boussingault Jan Ch rzci ciel Józef T eodor gnan — f 15 czerwca 1854 w St. Cloud), francuski (* 2 lutego 1802 w Paryżu — f 1883 r.), studyował krytyk i kompozytor muzyczny. W 1833 udał się w Etienne górnictwo, a potem jako urzędnik pe-do Paryża, gdzie znalazł zajęcie, jako altowiolista, wnego górniczego stowarzyszenia udał się do Ko-w orkiestrze Julliena, grającego wówczas w jardin lumbii. Podróżował po Ameryce południowej i odda-turc, następnie jako drugi skrzypek w orkiestrze wał się z zapałem badaniom naukowym. Po powro-opery włoskiej. Uzbierawszy trochę grosza, B. za- cie do Francyi, wykładał chemię naprzód w Lyo-pisał się do konserwatoryum paryskiego, gdzie pra- nie, a następnie od r. 1839 w Paryżu, potem zaś cował nad kompozycyą pod kierunkiem Bertona,

&*•

Collet’a, Leborne’a i Elvart’a. Na konkursie o nagrodę rzymską w 1838 r. zdobył swą kantatą „La vendetta“ pierwszą nagrodę, która zapewniła mu fundusz na kilkoletni pobyt we Włoszech i Niemczech, dokąd się udał dla uzupełnienia studyów muzycznych.

: «a

Uff

A. Pol.

Wróciwszy do kraju, B. wystawił w Paryżu małą operę „L’hôtesse de Lyon“, następnie „Le mousquetaire“ i „Tabarin“. Od 1847 — 51 r. pełnił kolejno obowiązki dyrektora wielkiej i włoskiej opery w Paryżu. Dalszą karyerę przerwała choroba piersiowa, której wkrótce uległ. Artykuły muzyczne, zamieszczane przez B-a w „Revue et Gazette musicale de Paris“, „Chronique musicale“, „Illustration“ i „Commerce“, zjednały mu opinię krytyka wytrawnego i uczonego.

Fig. 105. Boussingault Jan.

przeniósł się do dóbr swoich Bechelbroun w Alza-cyi, gdzie obok gospodarstwa poświęcał się chemii rolniczej i na tern polu położył niespożyte zasługi. W otwartym, w r. 1876 Instytucie ogrodniczym, B. został dyrektorem pracowni chemicznej. Z dzieł jego najważniejszem jest: „Ekonomia rolnicza“ (Economie rurale) 1844, 2-ie wydanie 1849, przełożono na języki niemiecki i angielski. „Essai de statistique chimique des êtres organisés (1841, 3-cie wydanie

St. Rew.

Boussingaultia {H. B. K. Nova gen. et spec. pi. VII, 193) — Bussengoltka. Rodzaj roślin z rodziny Wyćwiklinow atych (Basellaceae), podro-dziny Andredereae. Ma kwiaty obupłciowe. Kielich podwójny, zewnętrzny krótszy, w nasadzie zrosły z wewnętrznym, z którym tworzy rurkę krótką, opatrzoną w żeberka błoniaste, dwudzielne, o działkach wklęsłych, łódkowatych; kielich wewnętrzny 5-dzielny, o działkach prawie równych. Pręciki wystające, w podstawie połączone w rurkę wo-reczkowatą, błoniastą, lub nieco mięsistą, przyrosłą do kielicha; nitki pręcikowe wydłużone, szydełkowate, przy wierzchołku nagięte; pylniki owalne lub strzałkowate. Zalążnia trójgraniasta; szyjka bardzo krótka, prawie walcowata; znamion trzy, prawie maczugowatych, czasami dwuszczepnych. Owoc ści-śniony, soczewkowaty, uwieńczony szyjką trwałą i otoczouy kielichem zwartym i suchym; owocnia błoniasta. Łodyga wijąca się, o liściach naprze-

And. S.

Boussac, stolica okręgu w departamencie francuskim Creuse, na prawym brzegu Małej Creuse (la petite Creuse) i pośród wyżyny B., stanowiącej węzeł hydrograficzny dla licznych rzek i strumieni; wznosi się na stromern wzgórzu, posiada starożytny zamek i kościół z XII w., słynie z wyrabiania musztardy — 1337 m-ców.

1844).

Boussinesq Walenty Józef, współczesny matematyk francuski (* 1842 r. 13 marca), kształcił się w Montpellier w Paryżu, w r. 1872 został profesorem rachunku różniczkowego i całkowego fakultetu w Lille, w r. 1886 profesorem mechaniki w Paryżu. Umysł oryginalny i filozoficzny. Ogłosił bardzo wiele prac ważnych i interesujących w Sprawozdaniach akademii paryskiej, w Dzienniku matematycznym Liouville’a, w „Mćmoirach“ akademii w Montpellier, w „Annales des ponts et chaussées“ w „Revue philosophique“ i t. d. Pisał o determi-nizmie: „Conciliation du véritable déterminisme mécanique avec l'existence de la vie et de la liberté morale“ (Paryż, 1878); o filozofii nauk: „Étude sur divers points de la philosophie des siences“ (Paryż, 1879); napisał kurs mechaniki: „Leçons synthétiques de mécanique“ (Paryż, 1889); kurs rachunku nieskończonościowego: „Leçons d’analyse infinitésimale en vue d’applications mécaniques et physiques“ (Paryż, 1887, 2 t.); książkę o zastosowaniach potencyału: „Applications des potentiales à l’étude de l’équilibre et du mouvement des solides élastiques“ (Paryż, 1885); teoryę biegu wody: „Essai sur la théorie des eaux courantes“ (Paryż, 1877). Liczne jego rozprawy z dziedziny analizy, mechaniki, teoryi sprężystości, hydro-dynami-ki, których liczba przeszło 150 wynosi, stawiają go w rzędzie płodniejszych pisarzy na polu mate-

J. A.

1792.

ii.

r a , d’E g y p t e herpes Aleppica, „oriental sore“, „tubercule d’Orien t“), choroba skórna endemiczna, panująca w rozmaitych miejscowościach

mianległych, ogonkowych, grubych, mięsistych, albo prawie skórzastych; kwiaty na ogonkach cienkich, ułożone w kłosy rzadko pojedyncze, zwykle zaś rozgałęzione. Opisane są trzy gatunki, właściwe Ameryce południowej. B. baselloides, o kłączu mięsistym, hodowana jako roślina pnąca się, była zalecaną do kultury, jako mogąca zastąpić ziemniaki.

Boussu, osada fabryczna, w belgijskiej prowincyi Hennegau (Hainaut), w tak zwanej dzielnicy Borinage (ob.), będącej jeinem z najważniejszych ognisk przemysłu belgijskiego; leży nad rzeką Henne (Haine), posiada nader interesujący zamek hrabiów B., kopalnie wapienia i węgla kamiennego, huty szklane i przeszło 10,000 mieszkańców. Tu francuzi pod Dumouriez zwyciężyli austryaków, 4 listopada

And. S.

Bouteiller Jehan de, polityk francuski (* 1840 —f 1885 r.). Miał udział, jako marynarz, w wyprawach do Chin, Kochinchiny i Meksyku. W 1866 roku wystąpił ze służby, był współpracownikiem w dziennikach: „Temps“, „Tribüne“, „Hävre“ etc. W 1870 r. był dowódzcą 72 batalionu gwardyi narodowej. Obrany członkiem Komuny paryskiej przez 16 okręg, w 1871 r. podał się do uwolnienia ze służby. Po przywróceniu porządku, był redaktorem „Reveil“, „Mot d’Ordre“, „Petit Parisien“ i korespondentem do „Journal de Genève“. W r. 1879 obrany został radcą z 16 okręgu, był organizatorem batalionów szkolnych, prezydentem w radzie municypalnej.

Bouterwek Fryderyk (* 1766—f 1828), estetyk i historyk literatury niemieckiej. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Getyndze, wykładał tamże filozofię (od r. 1796), ale na tern polu nie uczynił nic godnego uwagi, jakkolwiek napisał kilka dzieł i prowadził namiętną polemikę z Fichtem. Większą wartość ma jego „Aesthetik“ (1806 r.), zwłaszcza w późniejszej przeróbce (2 tomy, Lipsk, 1824). Poważne stanowisko w świecie naukowym zajął B. swoją obszerną historyą literatury pięknej: „Geschichte der Poesie und Beredsamkeit seit dem Mitte des XIII Jahrhundert“ (12 tomów, Getynga, 1801 — 19). Dzieło to, chociaż dziś już wogóle przestarzałe, w swoim czasie było najlepszą w tym rodzaju pracą, traktującą samodzielnie o literaturze włoskiej, hiszpańskiej, portugalskiej, francuskiej, angielskiej i niemieckiej.

Bouuteville Franciszek de Montmorency, ob. Montmorency.

Bouthillier Sebastyan (* 1582—f 1625 r.), prałat i dyplomata francuski; 1622 r. otrzymał biskupstwo w Aire; Richelieu używał go do różnych misyj tak w kraju jak i za granicą. On-to w roku 1619 przyczynił się wiele do powrotu Richeliego z wygnania w Avignon, a w roku następnym przywiózł mu z Rzymu kapelusz kardynalski. r-

Bouthillier Leon, hrabia de Chaviguy i Bu* sanęois (* 28 marca 1608—f 11 października 1652) mąż stanu i minister francuski, syn Klaudyusza B.; w r. 1627 został radzcą parlamentu paryskiego i radzcą stanu, a r. 1632 sekretarzem stanu, nadto, zapewniono mu urząd wielkiego skarbnika królewskiego po ojcu, z którym brał czynny udział we wszystkich większych przedsięwzięciach. W roku 3 634 prowadził z powiernikami Gastona Orleańskiego negocyacye o powrót tegoż księcia z Bru-kselli i w nagrodę za pomyślne przeprowadzenie układów otrzymał od niego urząd kanclerza; na tern stanowisku B., jak zapewnia Saint-Simon, był szpiegiem kardynała Richelieu, a nie sługą brata królewskiego; bądź co bądź jednak, będąc panem wszechwładnym na dworze Gastona, używał swoich wpływów jedynie dla podtrzymania zgody między księciem a królem. Dostarczył krółowi w 1642 r. kopii traktatu hiszpańskiego Cinq-Mars’a. Ludwik XIII zamianował go wraz z ojcem członkiem rady regencyjnej, obok książąt krwi i Mazariniego; ale gdy po śmierci króla Mazarini stał się wyłącznym panem położenia, B. padł ofiarą intryg potężnego ministra i zrzekł się urzędów. Gdy wybuchła Fronda, przystał naturalnie do obozu malkontentów. Zaaresztowany 18 września 1648 r. wskutek denun-cyacyi jednego z sekretarzy księcia Kondeusza, poszedł do więzienia, ale po miesiącu Mazarini, ulegając natarczywym żądaniom wysoko postawionych osobistości, był zmuszony wypuścić go na wolność. Skazany na wygnanie po aresztowaniu Kondeusza (1650), wrócił do Francyi wraz z księciem, a gdy z kolei Mazarini poszedł na wygnanie, zajął z powrotem swoje miejsee w ministeryum (2 kwietnia 1651), poparty przez Kondeusza, a jak utrzymują niektórzy, przez samego Mazariniego, który tak miał poradzić Annie Austryackiej; wszakże musiał B. dać piśmienne zobowiązanie, że służyć będzie jedynie tym, których wskaże królowa. Saint-Simon opowiada, że B. oszukał Kondeusza i że ten przybył do niego z liczną świtą, by mu publicznie wyrzucić zdradę. B. usprawiedliwiał się z całą pokorą, ale, nie otrzymawszy od księcia nic nad obelgi, rozchorował się ze zmartwienia i w trzy dni umarł. Richelieu, „Mémoires“; Avenel, „Lettres etc. de Richelieu“; „Mémoires inédits du marechel d’Estrées“.r

Bouthillier Karol Leon, margrabia de Cha-vigny, hrabia de Beaujeu (* w Paryżu 1743—f 1818), generał francuski. W r. 1789 obrany był przez szlachtę z Borry deputowanym do Stanów generalnych; w Zgromadzeniu narodowem zajmował się specyalnie sprawami wojskowemi; on-to oddzielił artyleryę od inżynierów. Oceniając jego zdolności administracyjne, powierzono mu kontrolę finansów tych korpusów, których rachunki nie były-w porządku. Roku 1791 został oboźnym, a nie mogąc się pogodzić z nowym porządkiem rzeczy, wyemigrował z Francyi; otrzymawszy w armii Kondeusza stopień generała majora, zajął się organi-zacyą oddziałów emigracyjnych i walczył w ich szeregach aż do r. 1801. Za konsulatu wrócił do kraju za poręczeniem Kellermana, a po upadku Napoleona otrzymał od Ludwika XVIII rangę gene-rała-porucznika.    r

Bouton d’Alep (inaczej bouton de Biska-guz z Delhi, lub Salek,

37

Encyklopedy» Powtzichn» n«łtr. T, IX

na Wschodzie, napadająca tamtejszych mieszkańców bez różnicy rasy, narodowości, stanu, płci i wieku, a nawet niekiedy i zwierzęta domowe. Pierwsze opisy choroby sięgają połowy zeszłego wieku, kiedy angielscy podróżnicy, P o c o c k e, oraz bracia Russel Aleksander i Patrycy, widzieli ją w okolicach Alepu („A description of the East and some other Countrys, 1745, by Richard Poco c k e“ i „Natural history of Aleppo and ports daleki, adjacents“, Londyn 1796, by Alex Russel: Mal of Aleppo). Podług nich cierpienie stanowią mniej ski (* 1818 w Brooklinie). Po ukończeuiu studyów lub więcej obszerne guzy w skórze, bardzo powoli prawa, był pisarzem sądowym. W 1842 wystąpił (często w ciągu całego roku) mięknące, ulegające rozpadowi, owrzodzeniu, gojące się również nader uporczywie, z pozostawieniem rozległej i szpetnej blizny. U krajowców ma się sadowić przedewszy-stkiem na twarzy, u przybyszów na tułowiu i kończynach. Późniejsi badacze wykazali, że cierpienie to nie jest właściwością Alepu, lecz że w podobnej postaci napotyka się w miejscowościach bardzo rozmaitych, jako to: w Egipcie, oraz dolinie Eufratu (SestiniiPruner), w północnej Arabii, (jako guz z Jemenu), na wyśpię Cyprze, w Algierze (guz z Biskry), w Persyi pod nazwą „Salek“ (Pola k), wreszcie w Indy ach (guz z Delhi, pierwszy Balfour).

cemi (kwas azotny, kamień piekielny, siarczan miedzi), wyskrobanie ostrą łyżeczką, a nie bez pożytku również maść lub plaster rtęciowy. Literatura tego przedmiotu jest bardzo bogata: zarówno w czysto specyalno-dermatologicznych, jakoteż w pismach o dziełach podróżniczych znajdują się liczne opisy rzeczonego cierpienia, które swą oszpecającą blizną stanowi postrach cudzoziemców, zwiedzających Wschód

F-n.

Boutwell Jerzy Sewald, polityk amerykań-

na arenę polityczną, jako przywódzca stronnictwa demokratycznego (ze stanu Massachusetts Po odwołaniu kompromisu missurskiego (1854), był jednym z założycieli stronnictwa republikańskiego, a w r. 1860 wysłany został do Chicago na zjazd republikański, na którym obrano prezydentem Lincolna. W 1863 ułożył ustawę podatków bezpośrednich, która z małemi modjfikacyami dotąd się utrzymała. W r. 1863 został członkiem kongresu, a w r. 1873 członkiem senatu. Jako członek rady szkolnej, wydał: „Essentional Topics and Institutions“ (1858) i „Digest of the Law of the state relating to Schools and Eleemosynary Institutions“ (1860 r.). Jako organizator podatków, opracował: „Manual of the United States Direct and Revenue Tax“ (1862). Na wezwanie prezydenta Hayesa, kierował 2 wyd. „The devised Statutes of the United States“. Mowy jego i artykuły o wojnie między stanami Północ, a Połud. wyszły, p. t.: „Speeches and papers on the rebellion“ (1868).

Boutz Thierry, albo Di rek, malarz holen-

Wobec tak obszernego rozprzestrzenienia tego cierpienia skórnego, (które nie ma być ani zaraźliwe, ani dziedziczne, ani przeszczepialne z osoby na osobę), na całym Wschodzie zaproponowano nie nazywać go już od pojedyńczych miejscowości, lecz wprost ogólnem mianem „tubercule d’Orient“ (Willemin) „oriental sore or boil“ (F a y r e r, Lewis,

vain od Rogiera van der Weyden. Jest jednym z najdoskonalszych malarzów swojego czasu, nieco twardy i sztywny w postaciach swych wydłużonych zbytecznie, ale pełnych wyrazu powagi i religijnego uczucia, ugrupowanych malowniczo i oryginalnie. Najlepsze jego prace: „Męczeństwo św. Erazma“ w Louvain; „Pogrzeb biskupa“ w Londynie; „Wieczerza Pańska“ w Monachium; „Sąd

ostateczny“ zaginiony, i inne, czasem przypisywane

a. n. j;

Cunningha in). Są dalej uczeni, którzy mniemają, że do tegoż samego cierpienia zaliczyć należy derski (* w Harlem 1420—fl475). Uczył się w Lou-tak zwany „pokolvar“ (panujący na Węgrzech)

Bouvard Karol, lekarz (* 1572—f 1658), uczył się w Angers, promował w Paryżu (1606). Był profesorem w „Collège de France“, dyrektorem „Jardin des plantes“ i lekarzem przybocznym Ludwika XIII. Jest on autorem rzadkiego dziś bardzo dzieła pod osobliwszym tytułem: „Historiae hodiernae medicinae rationales veritates, Aófoę 7cpoTpŚ7uuxoę ad rationales medicos“; w którem żąda ustanowienia urzędu sądowego, dla ocenienia za-

F-n.

Bouvard Alexis, astronom francuski (* 1767 w Haut Faucigny pod Chamounix—f 1843). Syn bardzo biednych rodziców, przybył w r. 1785 do Paryża i pomimo niedostatku wykształcił się w matematyce, uczęszczając na wykłady w Collège de France. W r. 1793 otrzymał miejsce w obserwa-toryum paryskiem, a w roku następnym poznał Laplace’a i został gorliwym jego i bezinteresownym współpracownikiem. W r. 1803 został człon-

„jazwę“ syberyjską, tudzież „bua“, panującą na archipelagu Polinezyjskim i Nowo-Zelandyi. Bliższa przyczyna choroby dotychczas znaną nie jest, nie sprawdziły się bowiem, ani przypuszczenia co do szkodliwości w tym kierunku wody do picia pewnych okolic, czy to zbyt bogatych w części solne, gips, alkalia (d’A r c e t, J e 11, V o 1 n e y), lub substancye organiczne (B y s s o n), lub pewne specyalniej określone sole (sól kuchenną w nadmiarze (Weis s), Memlingowi. alkalia i ziemie (M a s s i p, Netter), ani też nie odniosły ostatecznie rozstrzygającego wyniku badania nad jakiemiś pasorzytami roślinnemi lub zwie-rzęcemi, które o wywoływanie rzeczonej choroby posądzano (Flemming, Schlimmer, C a r -t e r). Nawet bliższa natura i charakterystyka kliniczna, tudzież miejsce właściwe w rzędzie cierpień skórnych dla „guza z Alepu“ ustalonemi nie są, a to dzięki nader rozmaitym, często wielce sprzecznym i niedokładnym, opisom choroby, z różnych sług i wartości lekarzy, miejscowości pochodzącym. Kiedy przeto jedni upatrują w chorobie tylko odmianę (wskutek rozmaitych miejscowych warunków) owrzodzeń i gruczołów syfilitycznych (B e r t h e r a n d), inni zaliczają ją przedewszystkiem do rzędu „wilka“ (Gibson,

Polak, W i 11 e m i n), inni wreszcie do rzędu nieokreślonych bliżej „ziarniniaków“ (Rigler). W leczeniu stosowano przedewszystkiem szerokie rozcięcie guzów, niszczenie i wypalanie ich środkami żrą-

S. K.

J. A.

S D.

H.

kiem akademii, w r. 1804 członkiem biura długości, pomimo to aż do śmierci zachował swe stanowisko asystentą obserwatoryum. Pierwotnie zajmował się gorliwie obserwacyami astronomicznemi, następnie, pod wpływem Laplace’a i jego mechaniki niebieskiej, zwrócił się więcej do rachunków astronomicznych, a jego tablice wielkich planet okazały się bardzo użyteczne. Przy ogłoszeniu swych tablic Urana (1821) zwrócił uwagę na znaczne odstępstwa dostrzeżeń od teoryi i wyraził już przypuszczenie, że zakłócenia te powodowane być mogą przez wielką planetę, jeszcze nieznaną.

Bouvardia Salisb. Pąsówka. Rodzaj roślin należący do rodziny Marzannowatych (Bubiaceae), plemienia Chinowych (Cinchoneae). Ma on cechy następujące: kielich rurką kulistawą zrosły z za-lążnią, z krajem 4-dzielnym, w łatki równowązko-szydłowate, czasem przeplecione ząbeczkami po-średniemi. Korona lejkowato-rurkowata, wydłużona, na zewnątrz aksamitno-brodaweczkowata, wewnątrz gładka, albo brodata z gardzielą nagą, z krajem 4-dzielnym, krótkim, rozwartym Pręcików cztery, prawie beznitkowych, z pylnikami schowanemi i równowązkiemi. Zalążnia szczytem nieco wystająca, 2-komorowa; zalążki poosadzane na łożyskach okrągławych i przyrosłych z obu stron do przegrody, wsteczno-zwrotne; szyjka nitkowata; znamię 2-blaszeczkowe, wystające. Torebka błoniasta, kulisto-ściśniona, 2-komorowa, pękająca w szwach w dwie łupiny. Nasiona liczne; sciśnione, tarczkowate, dachówkowato ułożone, obwiedzione błoną skrzydełkowato. Bouvardiae, są rośliny zielne lub krzewy, gładkie albo kutnerowate, z liśćmi owalnemi, albo lancetowatemi, prze-ciwległemi, lub ułożonemi w okółki po trzy, albo cztery, opatrzonemi w przylistki międzyogonkowe, całe, rozszczepione, lub rzęsowate, przyrosłe do ogonka liściowego. Kwiaty ich są dość wielkie i piękne, pąsowe, białe, lub żółte, ułożone w bal-daszkogrony z wierzchnotek. Znanych jest około 20 gatunków, żyjących przeważnie w Meksyku i Nowej Granadzie. Niektóre z nich, dla pięknych kwiatów, bywają hodowane w szklarniach europejskich.—B. triphylla Salisb. P. trójlistna, gatunek meksykański, jest nietylko rośliną ozdobną, ale i lekarską zarazem. W ojczyźnie jej kory i korzenia używają, jako lekko ściągaj ąeo-wzmacnia-jących, w wielu razach wewnętrznie, a zewnętrznie leczą wrzody odrętwiałe, posypując je ich proszkiem, jak my chinowym.

Bonvelles Charles de (Bouelles, Bouilles, Bovillus), (* 1470 w Saucourt w Pikardyi—f 1553 w Noyon). Był kanonikiem i profesorem teologii w tem ostatniem mieście. Najważniejszem jego dziełem jest: „Geometriae introduction^ libri sex breviusculis annotationibus explanata quibus an-nectiuntur libelli de circuli quadratura et de cu-bicatione spherae et introductio in perspectivam“ (Paryż, 1503). Dzieło to ogłoszone zostało i po francusku w licznych wydaniach. Jedno z nich z roku 1555 ma tytuł: „Geometrie practique, composée par le noble philosophe maestre Charles de Bouelles“ etc. W dziele tem B. zajmuje się teoryą wielokątów gwiaździstych. Jego sposób graficzny rektyfikacyi okręgu koła doprowadza do wartości przybliżonej j/uT na liczbę tz. Miał także pozostawić dzieło z dziedziny arytmetyki „Opus de XII numeris, De numeris perfectis“, z fizyki „Phy-sicorum elementorum libri X“, (Paryż, 1512).

Bouvet Franciszek Józef, baron, wice-admi-rał francuski (* 1753-f 1832 r.). W 1778 r. odbył już 4 wyprawy na morzach Chińskich i w Ben-galu, w 1782 r. miał udział w bitwie pod Madras, Negapatam i Trinquemale. W 1793 r. mianowany kontr-admirałem. W 1796 r. dowodził awangardą wyprawy do Irlandyi, wiozącej wojsko pod rozkazami Hoche'a. Flota wyruszyła, ale skutkiem błędnych sygnałów rozproszyła się po wyjściu z Bre-stu. B. otworzył wtedy instrukcye i dowiedział się z nich, że ma się udać do przylądka Mizen-Head i krążyć tam przez 5 dni. Udał się na wskazane miejsce, gdzie się połączył z kontr-admirałami Nielly i Bo-chery, lecz nazajutrz nastała śnieżna zawierucha i flota znowu się rozproszyła. B., z nastaniem pogody, posiadał tylko 8 okrętów, 6 fregat i transport z 6,000 wojska. Pomimo krytycznego stanu wyprawy, miał zamiar wylądować w zatoce Bantry, lecz z powodu niepogody nie mógł tego dokonać i wrócił do Brestu. Oskarżony o nieudolność przez Dyrektoryat, pozbawiony dowództwa i aresztowany przez kilka miesięcy, był bezczynny do 1802 roku. Wtedy pierwszy konsul powierzył mu dowództwo dywizyi, z którą przybył do Gwadelupy, wylądował w Pointe-à Pitre pod ogniem artyleryi z Basse-Ferre. W 1803 roku został komendantem portu w Brest.    r-

Bouvet Piotr Henryk Franciszek Stefan, marynarz francuski (* 1775—1860). W 11-ym roku życia wraz z ojcem, kapitanem okrętu, odbył wyprawę do Indyj Wschodnich. Będąc w Tulonie 1793 r. dostał się do niewoli angielskiej, z której wyzwolił się dopiero 1796 r. Odbywająo wyprawy korsarskie, wpadł powtórnie w ręce anglików 1803 — 1807. Mianowany kapitanem fregaty w 1809 r., w następnym roku bił się dzielnie pad Grand-Port, w 1812 r. stoczył zwycięską bitwę, jedną z najświetniejszych w rocznikach marynarki, z fregatą Amelia; w 1822, mianowany honorowym kontr-admirałem. Uczestniczył w 25 wyprawach, z tych 12 pod jego dowództwem, w 12 bitwach morskich, 2 razy ciężko ranny. Po 1830 r. obrany deputowanym z dep. Ille-et-Vilaine, w 1831 r. otrzymał wielki krzyż Legii honorowej. W 1840 r. wydał dzieło: „Précis des campagnes du capitaine de vaisseau Pierre Bouvet“, a przedtem „Observations sur la marine“ (Paryż, 1851).

Bouvier Sauveur Henryk Wiktor, znakomity lekarz i chirurg (* w Paryżu 1799 — f 1877 po wpadnięciu do wielkiego basenu wodnego w ogrodzie tiuleryjskim); został „aide d’anatomie“ a potem (1824) docentem anatomii i fizyologii, napisawszy już poprzednio: „Récherches sur quelques points d'anatomie et physiologie, suivies de propositions de pathologie“ (1823), ôraz „Discours sur la meilleure méthode d’etudier l’anatomie“ (1824). Postanowił poświęcić się bardzo aż do jego czasów zanie-

dbanej ortopedyi, założył instytut ortopedyczny; kie- m. Jońskiego, a 710 m. nad p. m., jest siedli-rował nim przez lat wiele, a tymczasem (1881) zo- skiem biskupa i liczy 3,248 m-ców, pochodzenia stał lekarzem szpitala dziecięcego, gdzie aż do swej albańskiego, mówiących zepsutym językiem grec-śmierci pracował. Za swoje „Mémoire sur les diffor- kim i zachowujących dawne zwyczaje i obyczaje, mités du système osseux“ (1836) otrzymał od aka- Wiele innych kolonij greckich i albańskich w połu-demii nauk nagrodę 6,000 franków. Był on jednym dniowej Italii wynarodowiło się obecnie i przyjęło z pierwszych po Stromeyerze, który we Frań- język włoski, B. jednak trzyma się dotąd przy cyi robił podskórne przecięcie ścięgien, o czem pisał swej odrębności.

And. S.

Bovadilla ob. Bobadilla.

Boves, B o v e, miasteczko w departamencie włoskim Cuneo (Piemont), na północnym stoku Alp Nadmorskich, z kopalniami żelaza i marmuru, oraz z rozwiniętym przemysłem jedwabniczym i nabiałowym, 3,475 m-ców (gmina 10,733).

And, S

Urn

HÊÊm t-«

P- n.

„Notes sur quelques résultats de la section souscu-tanée des tendons“ (1843); starał się dla wrodzonych przykurczeń o objaśnienie, oparte na anatomicznych badaniach; sprzeciwiał się przecięciu mięśni (myotomia) przy skrzywieniach kręgosłupa; podejmował własne poszukiwania nad porażeniem mięśni, uległych zanikowi, i poddał wrodzone zwichnienia oraz ich rzekome repozycye ocenie krytycznej. Zwracał też uwagę akademii na inne ważne kwestye, jako to: zgorzel fosforową, naukę głuchoniemych, operacyjne leczenie krupu, studya historyczne i lekarskie o używaniu gorsetów, dzieje szczepienia ospy, odnowę szczepionki, śmierć pod chloroformem u dzieci, leczenie zeza i przecięcie mięśni gałki ocznej, choroby chroniczne układu ruchowego, plą-sawicę u dzieci i wiele innych drukowanych później w oddzielnych monografiach, broszurach, lub w czasopismach oraz w „Bullet, et Mémoires de la soc. de chirurgie de Paris“, gdzie też Saint Germain pomieścił jego życiorys i opis prac: — Porównaj też Lorenza w „Catalogue général de la librairie française pendaut 25 ans.“ t. I, 1867; tudzież Qué-r a r d „Littérature française contemporaine du XIX-me siècle“ II str. 411.

mm

§Mlk:Sf

f.

Bouvier Aleksy (* 1836 w Paryżu), poeta i ro mansopisarz francuski, jest autorem kilku libret, wielu pieśni, pomiędzy któremi najwięcej rozgłosu pozyskała „La canaille“, oraz licznych romansów sensacyjnych, bardzo poczytnych wśród niższych warstw społecznych: „Malheur aux pouvres!“ (1870),

à

tz.

„Les drames de la forêt“ (1873), „Le mariage d’un forçat“ (1873). „Mademoiselle Beau-Sourire“

SI

(1879), „Iza Lolotte et comp.“ (1880), „Veuve et vierge“ (1884) i t. d

na

Fig. 106. Pomnik pod Bouvines, wystawiony 1863 r. na pamiątkę zwycięstwa 1214, odniesionego przez Filipa Augusta kr. fran. nad Otonom IV, ces. niem.

Bovidae (paleont.). Rodzina zwierząt ssących parzystokopytnych, o najwyższym rozwoju. Formu-n.o 3.3

And. S.

; zęby trzonowe u wszystkich

prawie słupowate, o koronie równej szerokości u dołu i u góry, z powierzchnią emalii zwykle gładką, bardzo rzadko brodawkowatą; sęczki księ-życowate dążą do zlania się końcami; na górnych zębach szrankowyeh (przedtrzonowych) stale rozwinięty jeden sęczek księżycowaty wewnętrzny i jeden zewnętrzny; na dolnych silne fałdy wewnętrzne. Kły górne istnieją wyjątkowo tylko i to w zaczątkowym stanie. Samce stale rogami opatrzone, samice po większej części. Trzonki rogów prawie zawsze pojedyńcze, często puste, a wtedy połączone z obszernemi zatokami czołowemi. Rogi

Bouvignes, Bouvigne, miasteczko w pro-wincyi belgijskiej Namur, malowniczo położone wyniosłym, lewym brzegu Mozy (Maas, Meuse), kopalnie marmuru i węgla kamiennego, huty żelazne, 1,500 m-ców. W pobliżu ruiny zamku Tour de Crève-Coeur, pamiętne bohaterskiem poświęceniem się kobiet z B. podczas oblężenia francuzów w 1554 r.

ła ich zębowa

3.1.3 3

Bouvines, Bovines, wioska w departamencie francuskim Północnym (Nord), niedaleko od Lille, pamiętna wielkiem zwycięstwem, jakie Filip August, król francuski, odniósł nad Ottonem IV, cesarzem niemieckim d. 27 lipca 1214 r. (pomnik wzniesiony w 1863 roku). Okolica B. była także świadkiem licznych bitw i potyczek za czasów wielkiej rewolucyi francuskiej; najważniejszą jest zwycięska bitwa francuzów, którzy porazili tu austrya-ków pod Kinskym d. 17 i 18 maja 1794 r. And-s

3ova, miasteczko w departamencie włoskim Reggio (Kalabrya), na południowym stoku obszernego pnia góry Aspromoute, o 6 km. od brzegów

K J.

P. Chm.

K. J.

z bandytyzmu.

Bovio (Bovius) Hieronim, biskup kame-ryński, nuneyusz papieski w Polsce po Bolognettim. Mianowany nuneyuszem przez Grzegorza XIII w r. 1585, B. był świadkiem śmierci króla i zamieszek trzeciego bezkrólewia. Przed elekcyą opuścił Polskę, odwołany przez Sykstusa V, który na miejsce jego jeszcze za życia Batorego przeznaczył Anni-bala z Kapui.—(Bartoszewicz w „Encykl. Orgelb.“

w. s.

F-n.

trzy

Nees.

stojące pierwotnie bardzo blizko siebie, tuż przy oczodołach, pionowo na czaszce i równolegle od siebie, oddalają się coraz bardziej na boki i ku tyłowi, aż wreszcie u form krańcowych (Bos) stoją daleko po za oczami i prawie poziome przybierają położenie. Odpowiednio też skutkiem tego rozszerzają się i kości czołowe kosztem kości ciemieniowych, przyjmując rozmiary, nie spotykane u żadnej innej rodziny ssących. Najdawniejszemi zwierzętami z tej rodziny są antylopy, występujące już w górnych pokładach miocenowych w Europie i Indyach. W dolnym pliocenie południowoeuropejskim i indyjskim rodzina ta występuje nader obficie, a w naszych czasach doszła ona do najwyższego rozwoju pod względem rozmaitości form, liczby gatunków i osobuików, oraz wielkości cielesnej. Największa ilość żyjących obecnie kopytowych do niej należy, jest zaś ona wyłącznie rodziną starego świata, która w ostatnich dopiero czasach przeszła do Ameryki północnej. Do rodziny tej należą: antylopy (Antilopinae), kozy i owce (Ovinae), wreszcie bydło (Bovinae).

Bovier Antoni (* 13 czerwca 1720—f około 1790), z rodziny francuskiej w Polsce urodzony, wstąpił do jezuitów 1735, a skończywszy teologię 1748 w Krakowie, był przez lat 21 kaznodzieją, naprzód w katedrze lwowskiej, potem w kamieniec kiej; w kolegium szlacheckiem we Lwowie uczył języka francuskiego. Pozostawił: „Kazanie, gdy 33 od XX. Trynitarzów z niewoli tureckiej wykupieni.... Panu Bogu dzięki składali“ (1753), „Kazanie na pogrzebie X. Maryana Pruskiego, ex-pro-wincyała zakonu kaznodziejskiego“ (1758).

Bovinae, bydło rogate (paleont.). Oddzielna gruppa z rodziny Bovidae, z której daleko więcej rodzajów znamy w stanie kopalnym, niż żyjących. Większa z nich część żyła w Indyach, które były całej tej grupy pierwotną ojczyzną i gdzie znajduje się tak w stanie kopalnym, jak i dotąd żyjącym, domniemana pierwotna forma bydła rogatego, gatunek Portax pieta H. Smith (Nyl-Gau, czyli wół niebieski indyan). W Europie również szczątki kopalne tej grupy zwierząt istnieją już w pokładach pliocenowych. Grupa ta przedstawia szczyt rozwoju i wielkości przeżuwających ssących. Kość czołowa dochodzi u nich do największych rozmiarów, nietylko wśród przeżuwających, ale i wśród wszystkich innych ssących. Rogi całkowicie z boku czaszki stojące, daleko za oczodołami, na jednej prawie płaszczyźnie z czołem w kierunku swego wydłużenia, często bardzo wielkie, walcowate, płaskie, lub trójkątne. Grupę tę dzielą jeszcze na Bubalinae (bawołowate) i Bovinae (wolowate). Do ostatnich zaliczają paleontologowie cztery rodzaje: Leptobos Riitim, Bibos Hodgs., Bison Smith i Bos L.

Bovine, miasto okręgowe w departamencie włoskim Foggia (Apulia), na prawym brzegu pobrze-żnej rzeki Cervara i na wschodnim stoku Apeninu, jest siedliskiem biskupa, ma starożytną katedrę z 905 r., było niegdyś stolicą udzielnego księstwa; 7,500 mców. W 1734 r. austryacy odnoszą zwycięstwo nad hiszpanami. Okolica słynęła dawniej

And. S.

IV, 203).

Bovio Hieronim, lekarz w Ferrarze, zmarły 1596 jako kanonik, tłómacz Arystotelesa „De anima“, zasługuje mniej na wspomnienie, niżeli B. Hyacynt, który, będąc lekarzem w Feltre, zajmował się botaniką i do wydanych przez się „Flores médicinales“ starożytnych, (Wenecya, 1668), w lat siedm później dodał własne „Novae flores médicinales“ (Wenecya, 1675).

Bovista—Kurzawka. Rodzaj grzyba, należący do rodziny Brzuszniaków (Gasteromycetes), plemienia Purchawkowych (Lycoperdaceae), utworzony przez Dillena w r. 1719 („App. plan. Giss.“ str. 76), lecz niedostatecznie przez niego był scharakteryzowany i połączony z gatunkami purchawki (Ly coper don T.); dopiero Persoon (Synopsis meth. fung. 1801,), dokładniej go określił. Główną cechę B-y, według tego ostatniego, stanowi: zarodnia kulista o podwójnej okrywie, czyli otoczni (peridium),

t. j. złożonej z dwóch błon, słabo z sobą spojonych, z których zewnętrzna przy dojrzewaniu grzyba rozrywa się i odpada szmatami, a czasami tylko się rozrywa i odstaje, pozostawiając wewnętrzną swobodną, która rozrywa się tylko na szczycie i otwiera się. Przez powstały w niej otwór wydostają się z wnętrza dojrzałej zarodni zarodniki, które za naj-lżejszem potrąceniem grzyba, rozkurzają się. Nees von Esenbeck, prócz tego charakteru z otoczni, przytacza dla Kurzawki jeszcze i drugi, mianowicie jej zarodniki, opatrzone w nóżki. Nóżki te są to cienkie wyrostki (sterygmy), oderwane od podstawek (basidia). Charakter ten jednak nie jest dla niej wyłączny, gdyż zarodniki z nóżkami bywają i u innych grzybów. Treść ciała kurzawek, za młodu, bywa dość jędrna i soczysta, barwy zwykle białej, lecz w miarę dojrzewania konsysteneya i barwa zmieniają się, ostatnia przechodzi zwykle w zie-lonawą, a w końcu w rdzawo-brunatną; z całej zaś treści pozostają tylko bardzo obfite zarodniki formy kulistej i tak zwana włośnia (capilitium), złożona z włókienek cienkich, krótkiemi wyrostkami nastroszonych. Dodamy jeszcze, że grzybnia kurzawek jest trwała i przedstawia się w postaci sznurów, które, łącząc się z zarodnią, zdają się tworzyć jej korzeuie. Niektórzy autorowie rodzaj B. łączą z rodzajem Ly co per don—Purchawka. Lecz zachodzi między niemi znaczna różnica w budowie otoczni: albowiem otocznia w rodzaju Lycoperdon, lubo także złożona z dwóch warstw, ale te u niej ściśle są zrosłe i w stanie dojrzałym pozostają nierozdziel-ne. W naszej florze z rodzaju B. spotykają się , a mianowicie; B. gigant per don Bovista L. ). K. o 1 b r z

-T. A.

W. G.

glii.

J. A

J. A.

ryce południowej zwrotnikowej.

Bowditsch Nathanael, astronom i matematyk amerykański (* 1773 w Salem w Massachusetts—f 1838). Jako faktor odbył podróż na statku kupieckim do Indyj, a po powrocie objął zarząd towarzystwa ubespieczeń w mieście rodzinnem; następnie był członkiem rady wykonawczej stanu Massachusetts i dyrektorem towarzystwa ubespieczeń życiowych tego stanu. Uorganizował ze środków prywatnych „ńteneum bostońskie“, które go obrało swym prezesem; następnie był prezydentem instytutu nauk matematycznych, jako też akademii sztuk i nauk w Bostonie i członkiem rady zarządzającej uniwersytetu w Cambridge. Prace B-a rozrzucone są w znacznej liczbie pism i w monografiach. Głownem dziełem jego jest „The new American practical navigator“ (1809, 9 wyd. 1837); przełożył też „Mechanikę niebieską“ Laplace’a (4 tomy, 1829 —

S. K.

mi a; ma zarodnię różnej wielkości, niekiedy równą wielkości tylko kurzego jaja, ale nie rzadko przechodzącą wielkość głowy ludzkiej. Niektórzy autorowie przytaczają okazy, wynoszące cały metr w średnicy. Miąższ jej biały, bardzo obfity, posiada woń przyjemną a smak słodkawy. Spotyka się na miejscach trawiastych, od wiosny do jesieni. Za młodu jadalna. — B. plumbea Pers (Ly coper don plumbeum Vitt.) K. ołowiana, o zarodni kulistej,

1 cala w średnicy nieprzechodzącej, z otocznią barwy popielato - sinej. Trafia się na pastwiskach wzgórkowatycb, piasczystych i przy drogach. We Włoszech, według Vittadiuiego ((Descriz. dei fungi munger.) i ten gatunek bywa jadany.—B. nigres-cens Pers. K. czarniawa, prawie tej samej wielkości, co poprzedzająca; odznacza się otocznią czarniawą, przytrafia się w miejscach podobnych, co i tamta.

3ovy Jan Franciszek Antoni, medalier szwajcarski (* 1795 r. w Genewie—f 1877 tamże). Nauczył się rzeźby i rytowania w Paryżu, począł wykonywać medale niezwykłej wielkości, głęboko i ostro. Najlepsze z tych są: Göthego, Cuviera, Chopina, Napoleona I, Napoleona III, cesarzowej Eugenii, a szczególnie Kalwina i Liszta, robił też medale pamiątkowe; do zmniejszania wielkich medalów wynalazł oddzielny przyrząd.

Bow, właściwie Stratford-le-Bow, niegdyś samodzielna osada, dziś przedmieście Londynu, w stronie wschodniej, na prawym brzegu rzeki Lea, i na północ od wielkich doków londyńskich, ma do 30,000 m-ców i liczne fabryki, a zwłaszcza farbiar-nie, słynne ze swej dobroci i najstarsze w An-

And. S

Bowdich Tomasz Edward, przyrodnik i podróżnik angielski (* w Bristolu 1790 — f w Sene-gambii, przy uściu rzeki Gambii 10 czerwca 1824 r.). Spędziwszy dwa lata na wybrzeżu Gwinei, wziął udział w misyi wysłanej do króla Ashantów. Za powrotem do Anglii 1818, publikował relacyę z tej misyi p. t: „A Mission to Ashantee“. Następnie udał się do Paryża, celem uzupełnienia swoich stu-dyów; tu ogłosił niektóre ze swoich prac i zebrał fundusz na przedsięwzięcie nowej podróży do Afryki. Zaledwie w r. 1824 dotarł do uścia rzeki Gambii, zaraz życie zakończył. Pośmiertne dzieło jego ma tytuł: „Excursions in Madeira and Porto Santo during the autumn of 1823, while on his third voyage to Africa“ etc. (Londyn, 1825, wyd. in 4-0, 278 str., z 11 tabl. Część botaniczna, od str. 244 — 267). Dzieło to później wydane zostało i w języku francuskim.

Bowdicłlia H. B. K. Krzep lin. Rodzaj roślin, należący do rodziny Strąkowych—Motylkowych ((Leguminosae —Papilionaceae), plemienia Perełkowcowych (Sophoreae), utworzony dla dwóch drzew wyniosłych, żyjących w gorącej strefie Ameryki, mających cechy następujące: Osadnik kręgielkowy z powierzchnią wewnętrzną przykrytą krążkiem gruczołowym. Kielich zrosłolistkowy, o zębach w przedkwitnieniu stulonych krajami. Korony motylkowej, w połowie wysokości kielicha osadzonej, żagiel szeroki, wykrojony, lub 2-szczepny od skrzydeł przewrotnie jajowatych lub podługowatych krótszy; łódka złożona z płatków podłużnych, lancetowatych, wolnych, prawie ,tejże długości, co żagiel. Pręcików 8 — 10, a najczęściej 9, o nitkach wolnych, wygięto-wznoszących się, nieco nierównych. Zalążnia trzo-neczkowa, wielozalążkowa, szyjka nitkowata, wznosząca się, u góry nagięta; znamię główkowate. Strąk podługowaty, równowązki, spłaszczony, nieotwiera-jący się, na szwie opatrzony w wązkie skrzydełko, wielo-ziarnowy. Ziarna podługowate, spłaszczone; zarodek o liścieniach mięsistych, grubych i o korzonku krótkim, prawie prostym. Bowdichiae mają liście naprzemianległe z przylistkami wąskiemi, opadają-cemi, nieparzysto-pierzaste; kwiaty opatrzone w przy-kwiatki i zebrane w grona wierzchołkowe, silnie rozgałęzione. Z dwóch znanych gatungów B. virgilio-des H. B. K., rosnąca nad rzeką Orinoco, według Humboldta, dostarcza kory, zwanej Alcornoco, zastępującej Ipekakaanę; B. major Mart. (Sebipira Guaęu Pison) —drzewo na 70 stóp wysokie, rosnące w Brazylii, dostarcza kory pod nazwą Cortex Sebipira v. Alcornoco brasiliensis, mającą lekarskie zastosowania w cierpieniach reumatycznych, artretycznych i syfility-cznych. Nasiona jej używają się zamiast kawy; drzewo zaś, bardzo twarde, służy do wyrabiania narzędzi do miażdżenia trzciny cukrowej.

Bowdicłlia (paleont). Pod nazwą B. amphi-menium opisał Sapor ta liście z pokładów trzeciorzędowych w Fenestrelle, bardzo podobne do liści pierzastych tego rodzaju, żyjącego dziś w Ame-

ic. J.

1839).

Bowen Franciszek, filozof amerykański (* 1811 w Charlstownie, mieszkał w Cambridge’u i Bostonie). Promowany w kollegium Howarda, od r. 1835 wykładał tam greczyznę, a od roku 1836 etykę i metafizykę. W r. 1839 odbył podróż po Europie, a powróciwszy do ojczyzny, oddał się zawodowi literackiemu. W latach 1843 — 1853 wydawał „North American Review“: jedno z najważniejszych czasopism amerykańskich, a w r. 1853 został znów profesorem etyki i ekonomii politycznej. Oprócz mnóstwa artykułów i broszur, napisał: „Critical Essays in Speculative Philosophy“ (1842 r.); Principels of Political Economy“ (1856 r.); „A Trea-se on Logic, or the Laws of Pur Thought“

K. J.

1862 r.

F-n.

(1864); „American Political Economy“ (1870); „Modern Philosophy from Decartes to Hartmann“ (1877) i „Gleanings from a Literary Life 1838 — 1880“ (1880 r.)

Bowenit (miner.). Minerał z Smithfield, opisany pod tą nazwą, jest miałko ziarnistą, jabłkowej barwy, silnie przeświecającą odmianą serpentynu, podobnie jak i tak zwany przez maorysów na Nowej Zelandyi kamień punamu.

Bowles William Lisie (* 1762 — f 1850 w Salisbury), poeta angielski. Po ukończeniu stu-dyów teologicznych w oksfordzkim Trinity - College, został księdzem anglikańskim, a od r. 1805 był rektorem (plebanem) w Bremhill. Oprócz kilku dzieł polemicznych w obronie kościoła anglikańskiego, B. ogłosił drukiem: „Fourteen sonnets“ (Londyn, 1789), „Elegiac stanzas“ (t., 1796); „Hope, an allegorical sketch“ (t., 1796); „The spirit of discovery“ (t., 1805), uważany za najlepszy jego utwór poetycki; „Scenes and shadows of departed day“ (t., 1837) i wiele innych zbiorów poezyj, przeważnie lirycznych, o szlachetnym, ale spokojnym nastroju. Wszystkie jego „Poetical works“ wydał ostatnio Gilfillan“ (Londyn, 1879).

Bowlinggreen, przemysłowe miasto w Stanach Zjednocz. Ameryki Półn., w stanie Kentucky, nad spławną rzeką Big-Barren (systemat Ohio przez Green-River); odlewnie żelaza, przędzalnie, młyny, handel wieprzowiną na wielką skalę i tytoniem, 7,440 m-ców; okolica urodzajna i dobrze uprawna. W wojnie domowej południowcy obwarowali B. w 1861 r., lecz po zdobyciu jednego z fortów przez wojska północnych stanów, opuścili miasto 4 lutego

And. S.

Bowman William, znakomity histolog i okulista angielski (* 20 lipca 1816 w Nandwich—f 29 marca 1892 w Londynie), uczył się jako „resident pupil“ w Birminghamskim general-hospital (1832 — 1837), poprzeduio i w czasie tym zwiedzając uniwersytety w Leydzie, Amsterdamie, Bonn, Heidelbergu, Monachium, Wiedniu i Berlinie. Mianowany (1838) demonstratorem anatomii i kustoszem muzeum anatomicznego w Londynie, odbył jeszcze (1841) podróż naukową do Paryża, został potem (1844) członkiem honorowym R. C. S., „asistent surgeon“ (1846), „surgeon“ (1854) i wreszcie „consulting surgeon“ (1877), oraz wiceprezesem oftalmicznego „London hospital Moorfields“. Pod ten czas rozwinął też nader żwawą nauczycielską działalność jako profesor fizyologii, ogólnej i patologicznej anatomii (1848—1856), jako też dobroczynną przy licznych instytucyach Londynu. Z pomiędzy nader wielu odznaczeń, jakich dostąpił, wymienić wypada honorowy doktorat uniwersytetu w Dublinie (1867) i Canterbury (1880), wybór na pierwszego prezydenta „Oftalmologicznego Towarzystwa Zjednoczonych królestw“ (1880), ustanowienie „Bowman lecture“ (1883) na cześć jego przez tow. lek. Podczas międzynarodowego kongresu lekarskiego (1881) był jego skarbnikiem; a jest nadto członkiem licznych akademij i uczonych towarzystw Europy i Ameryki. Równie płodny i szczęśliwy badacz na polu okulistyki, jak i anatomii drobnowidzowej, zrobił kilka odkryć, które w nauce na zawsze z jego imieniem połączone zostały, jak wogóle żadnej z prac jego do przygodnych, przemijających produkcyj zaliczać nie można. Przytaczamy tytuły głównych: „On the minute structure and movements of voluntary muscles“ (Phil, trans. 1840); „Additional note on the construction of voluntary muscles in living body“ (1841); „Observations on the minute anatomy of the liver“ (1842); „On the structure and use of the Malpighian bodies of the Kidney“ etc. (1842); „On some points of the anatomy of the eye, chiefly with reference to the power of adjustement“ (1847); „Observations of the structure of vitrous humour“ (1848); „Lectures on the parts concerned in the operations on the eye“ (1849), oraz (wespół z Tod-dem) „The physiological anatomy and physiology of man“ (2 tomy, 1849), tudzież „On the molecular Motion“ (1843).

Bowring Jan (* 1792 w Exeter—f 1872 w Claremont), literat i polityk angielski. Jako syn sukiennika, w młodzieńczym jeszcze wieku zaczął w sprawach swego ojca podróżować po Europie i wskutek tego zapoznał się gruntownie z warunkami bytu ekonomicznego różnych krajów, a prócz tego, dzięki nadzwyczajnym zdolnościom lingwistycznym, z wielką łatwością posiadł prawie wszystkie języki europejskie. Znajomość tę zużytkował na zapoznanie swoich współziomków z płodami literatury obcej, a zwłaszcza ludowej, której był wielkim miłośnikiem. W tym celu wydał w przekładach z odpowiedniemi wstępami i iuformacyami literackiemi: „Specimens of the russian poets“ (2 tomy, Londyn, 1821—23); „Ancient poetry and romances of Spain“ (1824); „Batavian anthology“ (1824); „Specimens of the polish poets“ (1827); „Servian popular poets“ (1827); „Poetry of the Magyars“ (1830); „Cheskian anthology“ (1832) i niektóre inne; oprócz tego opracował podług Jungmanna „History of bohemian literature“ (w „Fo-reing quarterly review“, L828). Tymczasem już w r. 1824 zaczął B. żywo interesować się sprawami politycznemi. Jako zwolennik stronnictwa radykalnego w duchu Jer. Benthama (ob.), jeszcze przed Rysz. Cobdenem i Jan Brightem przema-wi ł w „Westminster review“ za swobodą handlu, za emancypacyą katolików, za reformą parlamentu i podniesieniem oświaty ludowej. W r. 1832 wybrany do parlamentu, należał do komisyi mieszanej, która roztrząsała kwestye taryfowe angielsko-francuskie. Wyniki tych roztrząsań zredagował B. wspólnie z Villiersem bardzo gruntownie w „Reports on the commercial relations between France and Great-Britain“ (2 tomy, Londyn, 1835 — 36). Tę samą wartość posiada i jego „Report on the commerce and manufactures of Switzerland“ (1836), w którym podobnież uwydatniał potrzebę wolnego handlu, oraz sprawozdania handlowe z podróży po Włoszech, Egipcie, Syryi i krajach niemieckich, należących do Związku celnego. W r. 1841 B. zasiadł powtóraie w parlamencie i wystąpił z niego dopiero po zniesieniu bilu zbożowego (1846). W r. 1849 objął urząd konsula w Kantonie i na tern stanowisku okazał wiele stanowczości wobec

władz chińskich, niechętnych europejczykom; to też zuelską, obejmuje wraz z terytoryum Casanare w r. 1854 wyniesiony został na urząd gubernatora 86,300 km. □ (w tern 30,500 km. □ w kultu-w Hongkong. Stąd przedsięwziął wycieczkę do rze) i liczył w 1870 r. 516,940 m-ców, zaś w 1881 Syamu dla zawarcia z nim traktatu handlowego; spostrzeżenia swoje z tej wycieczki zawarł w „The kingdom and people of Siam“ (2 tomy, Londyn,

według Pereiry 702,000, t. j. 8.4 na 1 km. Zachodnią częścią stanu przeciąga szereg łańcuchów górskich znacznej wysokości (do 4260 m.), należących do systematu Kordylery Wschodniej (Cordillera Oriental) i oddzielających kraj od doliny rzeki Magdaleny; wschodnia, płaska, wchodzi w obszar llanosów, ma charakter stepowy, jest prawie niezaludniona i nosi nazwę terytoryum Casanare. Z rzek najważniejsza dla kraju jest Sogoinoso, prawy dopływ Magdaleny, daleko większe jednak przestrzenie odwadnia Orinoco przez swe długie, choć niezbyt zasobne w wodę dopływy: Meta, Ca-panaro i Arauca. Grunt jest dość urodzajny, zwłaszcza w niższych dolinach międzygórskich, klimat wogóle zdrowy, bogactwo mineralne znaczne. Mieszkańcy składają się z białych, mieszańców, iudyan i małej liczby negrów; część indyan w liczbie około 8,000 żyje w stanie dzikim na wschodzie terytoryum Casanare i prowadzi żywot koczujący. Głównem zajęciem ludności jest hodowla zwierząt domowych, górnictwo i rolnictwo. Administracyjnie dzieli się stan na 6 departamentów; stolicą jest Tunja, w górzystem zdrowem położeniu. Na połu-dnio-zachód od Tunji, na drodze do Bogoty leży wioska B., pamiętna zwycięstwem, jakie odniósł Bolivar w wojnie o oswobodzenie kolonij od panowania hiszpanów d. 7 sierpnia 1819; na pamiątkę tego zwycięstwa stan otrzymał nazwę wioski.

Boyce William (* 1710 w Londynie — f 7 lutego 1779) znakomity organista i kompozytor angielski, uczeń Greena i Pepuscha; w 1736 był organistą przy kościele św. Michała, 1749 przy kościele Wszystkich świętych, 1758 przy kaplicy królewskiej. B. zrobił wielką przysługę angielskiej literaturze muzycznej przez wydanie dzieła „Cathedral music“ (1760 — 78) 3 tomy, zawierające w partyturach utwory dawnych kompozytorów angielskich: Aldricha, Bevina, Birda, Blowa, Bulla, Childa, Clar-kego, Morleya, Purcella, Rogersa, Tallisa, Turnera, Weldoua i wielu innych. Z kompozycyj B wyszedł zbiór pieśni, duetów, kantat, p. t. „Lyra britannica“. Z innych jego utworów szerszego dostąpiły rozgłosu: „Sereuata of Salomon“ (1743), 12 symfonij, 12 sonat na instrumenta smyczkowe (1744), oratoryum „Pienia żałosne Dawida nad śmiercią Saula“ i wiele innych. B. równie jak i Beethoven, od wczesnej młodości cierpiał na chorobę uszu, która go w końcu przyprawiła o zupełną głuchotę.

Boycott James, kapitan angielski, był rządzcą ogromnych dóbr hrabiego Erne w zachodniej Irlan-dyi (w hrabstwie Mayo) i ściągnął na siebie oburzenie surowem obchodzeniem się z dzierżawcami. Liga irlandzka przeto nakazała, aby nikt nie wynajmował się do niego na robotę. Podczas żniw B. próbował robić sam ze swoją rodziną, lecz tłum irlandczyków spędził go z pola. Trzeba było sprowadzić wojsko i pod osłoną kordonu żołnierzy zbiór zboża został dokonany, ale kosztował około 10,000 funtów sterlingów (1880). Zagrożony na życiu, B. opuścił hrabstwo. Takie postępowanie praktykowało

1857). W r. 1855, gdy chińczycy pogwałcili warunki traktatu z Anglią, B., nie czekając na upoważnienie, rozkazał bombardować Kanton i wskutek tego został odwołany. W powrocie do kraju zwiedził wyspy Filipińskie i opisał je w „Visit to the Philippine islands“ (1860). Jakkolwiek w r.

1859 usunął się do życia prywatnego, w r. 1861 otrzymał jeszcze misyę zawarcia traktatu handlowego z nowo-powstałem królestwem włoskiem i podjął się obowiązku politycznego i handlowego agenta państwa hawajskiego w Europie.

Boxtel. miasto w holenderskiej prowincyi Bra bancyi północnej, nad spławną rzeką Dommel (lewy dopływ Mozy) i w węźle dróg żelaznych, dwa piękne kościoły, wyrób płótna, hodowla bydła,

5,500 m-ców.

And. S.

And. S.

Boy Adolf, malarz polski, w Gdańsku pracował w XVII wieku i w Oliwie. Z jego portretu konsula gdańskiego Sweicklera, rytował r. 1668 Jan Bensheimer; niemniej za jego rysunkiem emblematów sztuk siedm. W. Hondius sztychował z jego rysunków r. 1649 dużą thezę, przypisaną Janowi Kazimierzowi królowi (C. H. de Heineken „Diet. des artistes“ 1789, III, 284). Najwięcej sztychów z prac jego wykonał Jeremiasz Falek:

Konstantego Ferbera, konsula gdańskiego, Joachima Mochiugera, pastora u św. Katarzyny, Stuviusa Dantiscana. postać duchownego nad grobem. Nadto inne ryciny: „Piramides ante fores Regii hospi-tii“ 1646; „Arcus circa festivitatem“ 1646; „Brama tryumfalna na wjazd Maryi Ludwiki Gonzagi“ r. 1646, w dwóch rycinach; wreszcie kilka kart tytułowych do dzieł: „Monita Politico-moralia“ Maks.

A. Pol.

Fredry 1664 i wiele innych. W czasie przejazdu przez Gdańsk królowej Maryi Ludwiki Gonzagi w r. 1646, a wspaniałego przyjęcia jej przez toż miasto, brama, zwana zieloną, była przyozdobioną pięknemi wizerunkami, wykonanemi na ten cel przez B-a. Po jednej stronie bramy był wizerunek króla Władysława IV w ubiorze żałobnym; król stojący przy stole, na którym złożone insignia monarsze; tudzież obraz drugi: „Kupido, trzymający portret królowej Maryi Ludwiki“. Z drugiej strony bramy para królewska, siedząca na tronach w strojach koronacyjnych, a podająca sobie ręce, pomiędzy nimi amorek, w górze geniusz, trzymający dwie korony. Nad bramami mniejsze-mi były także wizerunki: Władysława Jagiełły,

T. M.

Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunta I i Zygmunta III.—Ze współczesnego opisu przybycia do Polski królowej Maryi Ludwiki: „Einzug der Ludovica Maria Gonzaga Braut des Königs Vladislaus IV von Polen, nach Danzig u. Warschau, von Adam Jacob Martini“. Gedruckt in Danzig, 1646).

Boyaca. stan rzeczypospolitej Kolumbijskiej, w Ameryce południowej, ograniczony stanami Santander i Cundiuamarca, oraz rzecząpospolitą Wene-

N.

N.

And. S.

F-il.

się potem systematycznie przeciwko landlordom i zwało się boycotowaniem (to boycott).

Boye Kacper Jan (* 1791—f 1853), poeta duński ze szkoły Oehlenschlaegera, napisał kilka dramatów — „Juta“ (1824), „Kong Sigurd“ (1826), „Erik VII“ (1827) i t. d., — oraz wiele poezyj lirycznych, ogłoszonych p. t. „Aandelige digte og sänge“ (6 tomów, Kopenhaga, 1833 — 43).

Boyen Leopold Herman Ludwik, marszałek pruski (* 1771 — f 1848), wstąpił do wojska w 1784, od r. 1788 był nauczycielem w szkole wojskowej w Królewcu; w latach 1794—96 brał udział w wyprawach na Polskę, a w r. 1808 w wojnie francuskiej; pod Auerstaedt był ciężko raniony. Powołany po zawarciu pokoju w Tylźy do komisyi, utworzonej przez Scharnhorsta dla przeprowadzenia reorganizacyi wojska, należał do najczynniejszych jej członków. W r. 1810 był w randze podpułkownika powołany do ministeryum, ale w r. 1812 po zawarciu sojuszu między Prusami i Francyą pojechał do Rossyi i Austryi w celu podbudzenia tych państw do oporu przeciw Napoleonowi. W 1813 wstąpił na-powrot do wojska pruskiego w randze pułkownika i brał udział w bitwach pod Grossbeeren, Dennewitz, Lipskiem i Laon. Pod Paryżem otrzymał stopień generała majora. Po zawarciu pokoju został ministrem wojny i na tern stanowisku redagował liczne prawa, tyczące się organizacyi wojskowej. W r. 1819 wobec zwiększających się prądów reakcyjnych przeciw t. zw. powszechnej obronie państwowej, złożył tekę ministra i usunął się od spraw publicznych. Dopiero w r. 1840 Fryderyk Wilhelm IV powołał go znowu do czynnej służby i mianował powtórnie w r. 1841 ministrem wojny; teraz atoli B. nie wywierał już większego wpływu na bieg spraw publicznych. W r. 1847 otrzymał dymisyę z rangą marszałka polnego. Do ważniejszych jego prac piśmiennych należą: „Darstellung der Grundsätze der preussischen Kriegs Verfassung“ (w rękopisie), „Beitrag zur Kenntniss des Generals v. Scharnhorst“ (Berliu, 1883) i „Erinnerungen aus dem Leben Generallieutenants v. Günther“ (Berlin 1834).

Boyen, twierdza trzeciorzędna w pruskiej pro-wincyi Prus Wschodnich, regency i Gumbińskiej, powiecie Łęckim (Lötzen), pod miastem Lecem, na pół-nocnem wybrzeżu jeziora Lewientyńskiego (Löwen-tin), wybudowana w 1875 r. dla obrony linii dr. żel. z Grajewa do Królewca i nazwana od pruskiego ministra wojny, Boyena.

Boyer Jan Chrzciciel Mikołaj, lekarz (* 5 maja 1693 w Marsylii — f 2 kwietnia 1768). Przeznaczony pierwotnie do zawodu kupieckiego, odbył podróże na Wschód, uczył się potem medycyny w Montpellier, gdzie też (1717) promowany ua doktora. Pierwsza z bronionych przez niego tez ma za przedmiot szczepienie ospy ochronnej, z któ-rem się był zapoznał w Stambule i za którego wprowadzeniem do Francyi przemawiał. Udał się później do Paryża, zjednał sobie tam względy kilku wysok® położonych lekarzy, został (1720) wysłany do Marsylii, w czasie grasującego tam moru, i napisał o tej epidemii „Relation historique de la peste de Marseille“ (Kolonia, 1721). W nagrodę za

Enoyklopedya Powtiechn» lluitr. T. IX.

niesione usługi otrzymał pensyę ze skarbca królewskiego i miejsce lekarza pułkowego gwardyi królewskiej. Zasłużył się ponownie (1742—50) przy zwalczaniu epidemii w Paryżu i okolicach Beauvais, za co otrzymał powiększenie pensyi i godność szlachecką. Obrany (1756) dziekanem fakultetu lekarskiego — (pod jego prezydencyą wydano nowy „Codex medicamentarius seu Pharmacopoea Parisiensis“). Mianowany (1757) inspektorem szpitali wojskowych, był też zarazem przybocznym lekarzem króla, lekarzem miasta Paryża, parlamentu, oraz zamków Vincennes i Bastylii. Zdobyte podczas licznych epidemii doświadczenia i wiadomości złożył w następujących pismach: „Méthode indiquée contre la maladie, qui vient de régner à Beauvais“ (Paris, 1730); „Méthode à suivre dans le traitement des différentes maladies épidémiques qui régnent le plus ordinairement dans la généralité de Paris“ (1761).—P or.: „Biogr. médical.“, II, str. 487.

Boyer Alexis, baron, znakomity chirurg francuski (* 1 marca r. 1757 w Uzerches — f 1833). Zrodzony z rodziców ubogich, nauczył się w domu zaledwie czytać i pisać, został pisarzem u nota-ryusza, nabył trochę wiadomości u jakiegoś chirurga i golarza i mając lat 17 udał się do Paryża, gdzie dostał się na pomocnika u cyrulika; skorzystał ze sposobności słuchania lekcyj anatomii i wkrótce już innych początkujących uczyć zaczął. Już 1781 otrzymał w „Ecole pratique du collège de chirurgie“ medal złoty, zaczął uczyć łaciny, został (1782) wychowańcem w Charité, a 1787 „chirurgien gagnant-maitrise“ w tymże szpitalu, gdzie po wypędzeniu (1889 r.) braci zakonnych, pozostał jako „chirurgien-adjoint“ przy chirurgu naczelnym, którym był podówczas Deschamps. W r. III res-publiki (1795 r.) zamianowany w nowoutworzonej „Ecole de Santé“ profesorem chirurgii operacyjnej, później przeszedł na katedrę kliniki chirurgicznej, którą to godność do końca życia zachował. Dla prelekcyj anatomicznych napisał: „Traité complet d’anatomie“ (4 tomy, 1797 — 99). Tytuł doktorski otrzymał od kolegów szkoły w r. XI respubliki (1803). W tymże roku ukazały się jego: „Leçons sur les maladies des os, rédigées en un Traité complet de ces maladies par Anthelme Richerand“ (tomów 2, przekł. niemiecki G. A. Spangenberga, 1804, w Lipsku: angielski, R. Far rei a, 1804. w Londynie; amerykańskie wydanie Hartshor-na, 1805, w Filadelfii). Już poprzednio drukował w Corvisarta i Leroux „Journal, de méd. de chirurg, et de pharm.“ liczne prace. Cesarz Napoleon I mianował go (1804 r.) swoim pierwszym chirurgiem, (towarzyszył też cesarzowi w wojnach 1806 —7 r.), baronem cosarstwa i udzielił mu do-tacyi 25,000 franków. Po powrocie Burbonów nie zachował wprawdzie tytułu lejb-chirurga, lecz Ludwik XVIII, Karol X i Ludwik Filip mianowali go konsultantem chirurgicznym (1823, 1824, 1832 r.). Wielkie jego dzieło o chirurgii, mające przedstawić stan tej nauki w owe czasy, wyszło pod tytułem: „Traité des maladies chirurgicales et des operations qui leur conviennent“ (11 t., Paryż,

F-n.

S.

F-n.

1814—1826, 2 wyd., 1831, 5-e; „avec additions de Philippe Boyer“ 1844 — 53; przekład angielski Aleks. H. Steven sa, New-York, 1815— 1828, tomów 11; niemiecki Kajetana Textora 1818 — 1827; przedruk belgijski Co me ta 1828); a miało taki rozgłos i powodzenie, jako pierwsze od czasów Pa ré go kompletne dzieło chirurgiczne francuskie, że zanim ostatnie tomy wydania z druku wyszły, już pierwsze ponownie drukować trzeba było. Grzeszyło ono tą wszakże wielką wadą, że B., uważając chirurgię w swoich czasach za zupełnie doskonałą i skończoną, pomijał wszelkie inuowacye i świeże zdobycze. Jako nauczyciel niezbyt wybitny, był wszakże B. mężem wiedzy gruntownej, operatorem zimnej krwi, rozważnym, bardzo starannym, choć o wiele mniej przedsiębiorą czym, niż młodzi jego koledzy (zwłaszcza późniejszy jego zięć J. Roux).—Por.: szczegóły jego życia w wydaniu „Traité“ z przypisami Filipa Boyera (syna); Calissena III, str. 32, XXVI, str. 402; tudzież Dubois (d’Amiens) w „Mémoires de l’acad. impér. de méd.“ roku 1853 i Gurlta w „Biogr.-Lexicon“.

Boyer Piotr Franciszek Ksawery, baron; generał francuski (*w 1760 r. — f 18..). W 1792 r. zaciągnął się do armii pirenejskiej, później odznaczał się we Włoszech, w Egipcie, Syryi i na San-Do-mingo. Po śmierci generała Leclerc’a płynął do Francyi, by doręczyć ostatnią wolę zmarłego pierwszemu konsulowi, lecz został schwytany przez anglików. Podczas Stu Dni zorganizował oddział ochotników w Côte-d’Or dla Napoleona, więc przy drugiej Restauracyi musiał emigrować. Wstąpił do służby baszy Egiptu (1824—27); od rządu Lipcowego otrzymał urząd w Afryce, pod marszałkiem Clausel, lecz wkrótce wziął uwolnienie skutkiem nieporozumień z księciem Rovigo.

Boyer Fonfrède Jan Baptysta (* w Bordeaux 1766—f w Paryżu pod gilotyną 31 października 1793), polityk fraucuski; idąc w ślady ojca, oddał się z początku zawodowi kupieckiemu, ale, ożeniwszy się, mimo woli rodziny, z Justyną Ducos, siostrą przyszłego konwencyonisty, udał się w podróż do Holandyi, skąd wróciwszy po wybuchu rewolucyi, stał się jednym z przywódzców jej w departamencie Żyrondy. Obrany wkrótce deputowanym do Konwencyi, zasiadł obok szwagra swojego a przyjaciela Ducos’a i głosował za śmiercią Ludwika XVI. Obrany dnia 2 maja 1793 roku prezesem, a następnie członkiem komisyi Dwunastu, B. przez przyjaźń dla Vergniaud’a przeszedł ponownie do obozu żyrondystów, których przecież nie był stronnikiem. D. 5 czerwca B. wystąpił z mównicy z obroną skazanych i tym razem sam został wciągnięty do aktu oskarżenia, sporządzonego przez Amara. Zaaresztowany wraz z Ducos’em d. 3 października. 1793, poszedł z ży-rondystami pod gilotynę. — F. A. Aulard w „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a.    r-

Boyer Jan Piotr, prezydent rzeczypospolitej Haiti (* 1776— f 1850), mulat, wychowany we Francyi. Wstąpiwszy w r. 1796 do wojska, walczył pod generałem Rigaud’em na Haiti z anglikami, a po-tem z murzynami, którymi dowodził Toussaint l’Ouverture. W r. 1802 stanął po stronie połączonych murzynów i mulatów, domagających się zupełnej wolności dla wyspy i w r. 1806 dawał czynną pomoc generałowi Christophowi, który usiłował wygnać murzyna Dessalines’a, rządzącego absolutnie wyspą pod imieniem cesarza Jakóba I. Zobaczywszy wkrótce, że Christoph dąży do zagarnięcia władzy despotycznej, odstąpił go i pomagał Péthion’o-wi do założenia rzeczypospolitej w zachodniej części wyspy, walczył zwycięsko z Christophem, który pod imieniem cesarza Henryka I utworzył monarchię absolutną na północy Haiti. Po śmierci Pe-thion’a B., obrany w r. 1818 prezydentem rzeczypospolitej, połączył w r. 1820 republikańską część wyspy z monarchiczną, w r. 1821 zagarnął posiadłość hiszpańską na wybrzeżu wschodniem, uporządkował finanse kraju i wogóle usiłował podnieść jego oświatę i przemysł. W r. 1822 obrany był dożywotnim prezydentem; przez cały czas swych rządów dawał zawsze pierwszeństwo mulatom przed murzynami, czem oburzył na siebie tych ostatnich; w r. 1843 wybuchła rewoiucya wojskowa i B., pozbawiony władzy przez rząd tymczasowy, po kilku niefortunnych utarczkach uciekł na Jamajkę, skąd udał się do Paryża i tam spędził ostatnie lata swego życia. — Wallez: „Précis historique des négociations entre la France et Saint - Dominique, avec une notice biographique sur le général Boyer“ (Paryż, 1826).

Boyer (de) Filip, baron, syn Alexis a (ob.) chirurg paryski (* r. 1801 — f nagle na zagłobę kiszek 1858), uczył się przedewszystkiem u ojca, którego poglądy (zwłaszcza wrogie wobec nowości), przyswoił sobie całkowicie. Promowany (1825) na doktora za rozprawę: „Propositions de chirurgie et de médecine“, a mianowany (1830) docentem za tezę konkursową: „De fistulis vesico-vagiualibus earumque medela“. Oprócz „Traité de la syphilis“ (1836 r.), pisał kilka tez na konkursa operacyjnej i klinicznej chirurgii Z właściwości terapeutycznych Ba syna przytoczyć się godzi, że operowanych swoich od początku dobrze żywił, oraz, że leczył guzy krwawnicowe (hemoroidy) żelazem rozpalonem. Do nowego (5-go) wydania „Traité des maladies chirurgicales“ swego ojca (ob.) poczynił liczne przypisy i pododawał całe rozdziały, zawierające niejedno ciekawe spostrzeżenie.

Boyer Napoleon (* w Paryżu 1820 — f w Wersalu 8 grudnia 1888), generał francuski; skończywszy szkołę wojskową Saint-Cyr i szkołę sztabu głównego, otrzymał stopień porucznika w r. 1845. Odbył kampanie krymską i włoską, a zostawszy adjutantem Bazaine’a, udał się z nim do Meksyku. Tu dopomagał mu w wielu nieczystych sprawach, czego dowody znajdują się w listach generałów Deligny i Feliksa Douai, wydobytych z Tuileryów po 4 września. Zamianowany generałem brygady w r. 1870 i pozostawiony przy osobie Bazaine’a, odegrał ważną, lecz wcale nie zaszczytną rolę w intrygach, jakie poprzedziły kapi-tulacyę Metzu: jeździł z jedną misyą do rządu niemieckiego w Wersalu, z drugą do b. cesarzo-

wej Eugenii. (Ob. Bazaine). Zawieszony w służbie wskutek dokonanych odkryć w procesie Ba-zaine’a, został przeniesiony w stan spoczynku roku 1879.

And. S.

N.

K.

jsy

Boyer Krystyna ob. Bonaparte Ludwika.

Boyermans Teodor, malarz flamandzki (* 1820 w Antwerpii — f około r. 1681), uczeń Rubensa. Obrazy jego, lubo znać w nich wpływ mistrza i Van-Dyeka, mają jednak swój^ charakter indywidualny; najgodniejsze uwagi są: „Sadzawka w Betsaidzie“, znajdująca się w muzeum antwerpskiem, „Wniebowzięcie“ w kościele św. Jakóba w temże mieście, „Sw. Franciszek Ksawery“ w Ypres i „Sw. Ludwik Gonzaga“ w muzeum w Nante.

Boyer-Nioche przetłómaczył i wydał r. 1839 w Paryżu p. t. „La Pologne littéraire“, niektóre poezye: Krasickiego, Niemcewicza, Brodzińskiego i Mickiewicza.—„Encykl. S. Orgelbranda synów. “ *

Boyesen Hjalmar Hjorth (* 1848), nowelista amerykański, rodem z Norwegii. Po ukończeniu studyów w Chrystyanii i Lipsku, udał się (1868) do Ameryki i tu poświęcił się jakiś czas dziennikarstwu, później nauczaniu; od r, 1880 jest nauczycielem jęz. niemieckiego przy Columbia-College w Nowym Yorku. Napisał prozą lub wierszem: „Gunuar, a Norse romance“ (N.-York, 1874), „Tales from two hemispheres“ (Boston, 1876), „Falconberg“ (1878), .Ilka“ (1881), „Queen Titania“ (1882), „A daughter of the Philistines“ (1883) i t. d.

Boyle, miasto w irlandzkiej prowincyi Connaught, hrabstwie Roscommon, przy uściu rzeki

t. im. do jeziora Key (systemat rzeki Shannon), 3,000 m-ców.

Boyle Ryszard, hrabia Cork, zwany „Wielkim“, angielski mąż stanu (* 1566—f 1643); ożeniwszy się z Joanną Limmerik, otrzymał w posagu ogromne dobra w Irlandyi, które były podczas zaburzeń w hrabstwie Munster w znacznej części zniszczone. Obwiniony przed królową Elżbietą o zdradę stanu, był wzięty do więzienia, jednakże uwolniony wkrótce po oczyszczeniu się z czynionych mu zarzutów, otrzymał posadę sekretarza hrabstwa, w r. 1606 mianowany był członkiem rady tajnej, w r. 1616 parem i baronem na Younghallu, w r. 1620 wice-hrabią na Dungarwau i earlem Cork i nakoniec w r. 1629 lordem sędzią. W r. 1631, jako dziedziczny lord irlandzki, bronił energicznie hrabstwa Munster w czasach zaburzeń katolickich.

Boyle Roger, syn Ryszarda, angielski mąż stanu (* 1621—f 1679), z początku stał po stronie monarchicznej i od r. 1641 walczył z powstańcami irlandzkimi; jednakże później stał się pod wpływem Kromwela stronnikiem rzeczypospolitej i znacznie się przyczynił do podbicia Irlandyi. Zasiadając w radzie tajnej protektora, po jego śmierci wspierał syna jego, Ryszarda; przeświadczywszy się atoli o zupełnej niezdolności tego ostatniego do sprawowania władzy, przechylił się na stronę Karola Ii-go. W r. 1660 mianowany był hrabią „of Orrery“ i lordem-sędzią w Irlandyi, gdzie pobił flotę francusko-holenderską pod księciem Beaufortem. Obwiniony o zdradę stanu przez gubernatora Irlandyi, księcia Ormonda, wprawdzie usprawiedliwił się zupełnie, ale uchylił się od spraw publicznych i od tej pory oddał się całkowicie pracom literackim, ciesząc się nadal zaufaniem Karola Ii-go, który często rad jego zasięgał. Oprócz licznych, a nieinających większej wartości dramatów, napisał romans p. t. „Parthenissa“ (Londyn, 1665, 3 t.) i rozprawę „State letters“ (wydaną dopiero w r. 1742).

Boyle Robert, znakomity badacz przyrody, słynny eksperymentator, brat młodszy R o g e r a B. (* 25 stycznia 1627 w Lismore, w hrabstwie Cork w Irlandyi—-f 30 grudnia 1691). Kształcił się w kolegjum Eton pod Windsorem i w domu rodzicielskim, a wiadomości swe uzupełnił podróżami po Francyi, Szwajcaryi i Włoszech. Gdy po śmierci ojca, jako spadkobierca znacznego majątku, stał się niezależnym, przebywał najpierw w dobrach swoich

Wk

wm

f'Œi

o.

■$&Jy

Fig. 107. Boyle Robert.

Stalibridge w Irlandyi i zajmował się głównie stu-dyami religijnemi i filozóficznemi. Napotkawszy sprzeczności między nauką a pojęciami religijnemi, starał się wzmocnić zachwianą swą wiarę gorliwem badaniem źródeł nauki chrześciańskiej, pisał rozprawy treści moralno-religijnej, założył kilka in-stytucyj religijnych, popierał misye i towarzystwa do rozprzestrzeniania biblii. Gdy jednak w roku 1654 przeniósł się do Oksfordu, zwrócił się więcej do fizyki i chemii i został członkiem zawiązującego się tam właśnie towarzystwa naukowego, późniejszego „Royal Society“. W r. 1668 wraz z tern towarzystwem przeniósł się do Londynu. Nie ożenił się i nie sprawował żadnego urzędu publicznego, poświęcał się wyłącznie religii i wiedzy przyrodniczej. Jakkolwiek gorliwy i nietolerancyjny prawie stronnik kościoła anglikańskiego, zdołał zachować mechaniczny pogląd na przyrodę, a nawet w celowości tego mechanizmu, który wiecznie sam sobą rządzi, widział dowód wszechmocnego Twórcy

świata. Bardzo liczne swe rozprawy ogłaszał w ję- żeń.—Badania swe nad światłem wyłożył B. w dzie-zyku angielskim, następnie po większej części prze- le „Experiments and considerations touching colours“ łożone były na łacinę; znaczna ich część mieści się (1663), a różne doświadczenia doprowadziły go do w „Philosophical Transactions“. Zbiorowe wyda- wniosku, że barwy są tylko pewnemi modyfikacya-nie dzieł jego sporządził Birch (5 t. 1744),    nastę-    mi światła    białego,    wywoływanemi przez ciała;

pnie Shew (6 t. 1772). Wydanie łacińskie    ukaza-    obserwował    też barwy cienkich blaszek, nie starał

ło się w Genewie (6 t. 1660 i 5 t. 1714).—Filo- się wszakże zgoła o ich wyjaśnienie.—B. poznał, zoficzny swój pogląd na przyrodę, podobnie jak że lód jest gatunkowo lżejszy od wody, badał mie-Gassendi, opierał B. na nauce Epikura. Podobnie szaniny oziębiające i przeprowadził mnóstwo innych jak dawni atomiści, przyjmuje przestrzeń bezwzglę- podobnych doświadczeń.—Niemniej ważne są i jednie próżną, w której się znajdują najdrobniejsze go prace chemiczne; o zjawiskach tych jaśniejsze cząstki materyi, posiadające określoną postać, wiel- miał pojęcie, aniżeli współcześni alchemicy, jako kość i ruch. Jak Kartezyusz utrzymuje, że atomy stronnik poglądu atomistycznego, a wszelkie przeo-cieczy są w ciągłym ruchu, a atomy ciał    stałych    brażenia chemiczne    uważał za rozdzielanie się

w spoczynku, przestrzenie zaś międzycząsteczkowe i łączenie atomów. Był przeciwnikiem jatrochemii, wypełnione są materyą nader subtelną, nieprzed- pragnął bowiem, by chemia była nauką czystą i sa-stawiającą prawie żadnego oporu. Atomy    ciał sta-    modzielną.    Okazał,    że metale przy zwapnianiu

łych wyobraża sobie, jako postaci podłóżnej i wza- (t. j. według pojęć dzisiejszych przy utlenianin) jemnie między sobą splecione, a dla mas większych ciężar swój zwiększają; ułożył tablice powinowactwa przyjmuje nawet, że przyczyną ich wytrzymałości chemicznego kwasów i metali; badał zachowanie jest ciśnienie powietrza. Odrzuca żywioły Arysto- się kwasów i alkaliów względem barw roślinnych; telesa, oraz alchemików i twierdzi, że ciała składają dostrzegł zmianę powietrza przy paleniu, wykazał się z wielu elementów, czyli pierwiastków, które wywiązywanie się gazów przy działaniu octu na wszakże będzie można poznać dopiero przez dalsze wapno i kwasu solnego na żelazo. Chemiczne swe rozkłady materyi. Gdy z dzieła Kacpra Schotta dostrzeżenia opisał w dziele: „Spectical chymist“ (1657) dowiedział się B. o doświadczeniach Gueri- (1661). Zajmował się także anatomią i medycyną, ckego, zajął się natychmiast ich powtórzeniem, a z innych dzieł jego wymienimy jeszcze: „Tracts a rezultaty tych prac ogłosił w rozprawie: „New consisting of observations about the saltness of the experiments physico mechanical, touching the spring sea“ (1674); „Tracts about the cosmical qualities of the air“ (Oksford, 1660). Opisuje tam ulepszo- of things“ (1670); „Disquisition about the final ną pompę powietrzną, którą zbudował wraz z Hoo- cause of all things“ (1668).—B. był znakomitym kem i przytacza szereg nowych doświadczeń; tak eksperymentatorem; doświadczenia jego, wykonane np. dostrzegł, że ciepła woda zaczyna wrzeć, gdy nader zręcznie i starannie, są pomysłowe i wzoro-powietrze ponad nią ulega rozrzedzeniu; że dym we; wyjaśnienie natomiast doświadczeń mało go w przestrzeni pustej opada na dno, jak ciało cięż- obchodzi, nie stara się nawet rozstrzygnąć, gdy kie i t. p. W owym czasie umysły nie mogły się kilka nastręczało się tłómaczeń, które z nich jest jeszcze oswoić z nauką o ciśnieniu powietrza, a Frań- słuszne. Dlatego też do rozwoju fizyki mniej się ciszek Linus, profesor w Leodyum, ogłosił, że rtęć przyczynił, aniżeliby można było oczekiwać po obfi-nie utrzymuje się w barometrze przez ciśnienie po- tości jego prac; toż samo powiedzieć można i oje-wietrza, ale czepia się szkła za pośrednictwem go dostrzeżeniach chemicznych, choć słusznie mo-cienkich, niewidzialnych nici. Przeciwko temu to że być uważany za twórcę istotnie naukowego kie-Linusowi napisał B.: „A defense of the doctrine runku chemii. Zasługi jego w nauce są zapewne touching spring and weight of the air“ (1662), ważne i niewątpliwe, niektórzy wszakże pisarze an-a dzieło to z tego względu jest pamiętne, że zawiera gielscy znaczenie jego przeceniają.    s-K

odkrycie ważnego prawa aerostatycznego. Aby do- Boylego prawo, toż co M a r i o 11 e’ a prawo. Ob. wieść oporności powietrza, użył B. rury zgiętej Aerostatyka, Boyle Robert, Mariotte. w postaci głoski U, której ramię krótkie było BoylstOIl Zabdiel, lekarz (* 1680), jako syn zamknięte; gdy więc dolewał rtęci do ramienia dłuż- lekarza Tomasza B., (który z Anglii powędrował szego, powietrze w ramieniu krótszem coraz się do Ameryki), uczył się medycyny pierwotnie u oj-więcej ściskało. B. sam nie wyprowadził wniosku ca swego i d-ra Johna Cutter a w Bostonie, oka-dalszego z liczb podających ciśnienia rtęci i odpo- zywał wcześnie wielkie zamiłowanie do nauk przywiędnie im objętości powietrza, ale uczeń jego, Ry- rodzonych. Zasługuje on na szczególniejsze wspo-szard Townley, wyczytał stąd, że objętości powie- mnienie, że, pomimo oporu lekarzy i profanów, trza zamkniętego są odwrotnie proporcyonalne do z narażeniem własnego życia, podczas epidemii os-ciśnienia. Wtedy B. zbadał dokładniej to prawo py, która 1721 i 1722 dziesiątkowała ludność Bo-i wykazał, że utrzymuje się i dla ciśnień mniej- stonu i okolic, wprowadził świeżo w Europie od-szych od atmosferycznego. Zasada ta w fizyce nie kryte szczepienie ochronne. Zaproszony przez nazywa się wszakże pospolicie prawem Boylego sir Hans Sloane’a wskutek tego do Londynu, ale prawem Mari ot te’a, Mariotte bowiem lepiej udał się tam, przyjęty nader uprzejmie przez ro-umiał doniosłość jego ocenić (ob.lAer o statyk a).— dzinę królewską, został, jako pierwszy amerykanin, Po ukazaniu się dzieł Guerickego w r. 1672, za- członkiem „Royal Society“. Na posiedzeniach tego jął się też B. powtórzeniem jego doświadczeń elek- towarzystwa składał (1726) sprawozdanie o swych trycznych i dodał do nich kilka nowych dostrze- szczepieniach, wydrukowane w „Proceedings“ i prze-

F-n.

erecti et a. 1625 detecti continens descriptiönem“ (wyd. w diele Kirchera: „China illustrata“ 1667); „Brièfve relation de la notable conversion des personnes royales et de l’état de la religion chrétienne en la Chine“ (Paryż, 1654, jest to tłómaczenie z łaciny, istnieje także skrócony przekład niemiecki przez X. Stöcklein w „Welt-Bote“).

Boym Benedykt Paweł (* 1630—f 28 lutego 1670), teolog i polemista jezuicki, rodem ze Lwowa, napisał między innemi: „Stara wiara“, treści polemicznej (Wilno, 1698), „Theologia chrześciań-ska, albo nauka o tajemnicach wiary chrześciańskiej na 41 lekcy i podzielona“, przekład katechizmu archidyecezyi mechlińskiej, dopełniony, z dodatkiem oryginalnej pracy często przedrukowywanej: „Wóz do nieba o czterech kołach na przejażdżkę duchowną dla pamięci na cztery ostateczne rzeczy spo-

P. Chm.

And. S.

bony.

drukowane następnego roku w Bostonie. Ciesząci się po powrocie do Ameryki rozległą praktyką w Bostonie, zmarł w podeszłym wieku 1 marca 1766 roku.

Boym Michał (f 1659), sinolog XVII wieku, jezuita, rodem ze Lwowa, wysłany w 1643 do Chin jako misyonarz, opowiadał ewangelię w prowincyi Kwam-si, w r. 1652 wrócił do Europy, lecz niebawem znowu do Chin się udał, gdzie też i umarł. Napisał bardzo dużo dzieł i rozpraw w języku łacińskim, zaznajamiających Europę z różnemi stronami życia w państwie niebieskiem; opisywał florę i faunę Chin, przedstawiał matematykę, medycynę i filozofię moralną uczonych tamecznych, ułożył słownik chiński, katechizm, mający służyć do nauczenia chińczyków wiary chrześciańskiej w sposób najprzystępniejszy, opowiadał przygody misyona-rzów i t. d. Nie wszystkie te utwory wyszły osobno, nie wszystkie były drukowane, ale znali je w XVII w. ci, co się Chinami interesowali. Drukiem ogłoszone były następne: „Flora sinensis, fructus, floresque humillime porrigens ... emissa in publicum“ (Wiedeń, 1656, z 19 arkuszami rycin); „Clavis medica ad Chinarum doctrinam de pulsi-bus“ (wydrukowane w dodatku do dzieła: „Decas II Ephemeridum medico-physicarum naturae curio-sorum” (Norymberga, 1684); „Epistoła ad P. Kir-cher exaetam monumenti sinico-chałdaici in Sinis

P. Chm.

rządzony“ (tamże, 1670).

Boyne, rzeka irlandzka w prowincyi Leinster, ma początek w rozległem, podmokłem torfowisku Bog-of-Allen, w pobliżu granicy hrabstw King i Kildare, kierunek biegu półn.-wschodni, długość 104 km., uście poniżej miasta Drogheda do zatoki Drogheda na morzu Irlandzkiem, spławną jest od m. Navan aż do uścia na przestrzeni 32 km. Nad jej brzegami, powyżej Droghedy, Wilhelm III odniósł zwycięstwo nad Jakóbem II 10 lipca 1690.

Boynebnrg, ród niemiecki, wywodzący się od saskich hrabiów nordheimskich, w XIII w. rozpadł się na dwie linie: białą i czarną. Ważniejszym członkiem linii białej był Kurt lub Konrad von B. (* 1494 — f 1567), wódz lanzknechtów niemieckich, zwany małym Hessem; walczył przeciw francuzom, turkom (1531 i 1542) i brał udział w wojnie szmalkaldzkiej; odznaczał się wielką energią

i stanowczością, dzięki czemu w bitwie pod St. Quentin w r. 1557 szalę zwycięstwa przechylił na swoją stronę. Z linii czarnej odznaczył się Jan Krzysztof von B. (* 1622 — f 1672), pasowany na rycerza przez Ferdynanda Iii-go, i syn jego Filip Wilhelm von B. (* 1656 —f 1717), wychowany przez Leibnitza, z którym podróżował po Francyi, Włoszech i Niemczech. Wstąpiwszy do stanu duchownego, otrzymał liczne prebendy i był dyplomatą na dworze elektora mogunckiego; w r. 1690 mianowany był radzcą tajnym i pełnomocnikiem we Frankfurcie. W 1694 pośredniczył w zawarciu ugody między cesarzem a Fryderykiem Augustem saskim, w r. 1699 doprowadził do skutku zaręczyny Józefa I-go z Wilhelminą Amelią brun-świcką. Ostatnią jego pracą dyplomatyczną były pertraktacye w kwestyi religijnej z Karolem XII szwedzkim w Altranstadzie, dokąd wysłany był przez cesarza Karola VI-go.    N-

Boynehurg lub Boineburg Jan Kry-styan, hrabia (* 1622—f w Moguncyi 1672) mąż stanu i dyplomata niemiecki. Odbywszy studya prawne na uniwersytetach w Jenie, Helmstecie i Marburgu, został w r. 1645 radzcą tajnym Wilhelma VI, elektora Hesyi, a następnie ambasadorem tegoż księcia przy dworze szwedzkim; w kilka lat później przeszedł na wiarę katolicką i wstąpił do służby Jana Filipa Schoenborna, arcybiskupa elektora Moguncyi,, także w randze radzcy tajnego. Po śmierci cesarza Ferdynanda III jeździł z misyą dyplomatyczną do elektora bawarskiego, aby go odwieść od zamiaru dobijania się korony cesarskiej, co mu się powiodło, zasiadał następnie na sejmie w Ratysbo-nie, a w r. 1669 sprawował ambasadę w Polsce. Schoenborn, zazdroszcząc swojemu ministrowi wpływów i znaczenia w rzeszy niemieckiej, zrzucił go z urzędu i kazał nawet uwięzić. Wypuszczony po pięciu latach na wolność, B. osiadł we Frankfurcie nad Menem i, wyrzekając się polityki, oddał się wyłącznie korespondencyi naukowej i literackiej z najświetlejszymi ludźmi owego czasu. Między innymi, korespondował z Leibnitzem.—Syn B-a, Filip-Wilhelm, pracował także w dyplomacyi. r-

Loytaca, inżynier i budowniczy portugalski (* około r. 1470). Nauki zawodowe pobierał we Włoszech, gdzie też przyjmował udział przy budowach większych świątyń, w tym czasie wznoszonych, i zdolnościami swojemi zasłynął. Do kraju powołany został przez Jana II Wielkiego, który nietyl-ko powierzał mu projekta i budowę zarówno gmachów publicznych, pałaców i świątyń, przez siebie w stolicy wznoszonych, ale wysyłał go również do Afryki w celu ufortyfikowania pozycyi tam zdobytych. W r. 1511 wyniesiony został do godności szlacheckiej. Z celniejszych prac B. wymienić należy budowę klasztoru Zbawiciela w Setuval (St Ubes albo St.-Yves) i budowę klasztoru św. Hieronima w Belem, dzisiejszem przedmieściu Liz-

E. I).

Boyton Paweł, kapitan amerykański (* w r.

1848). Walczył z secessyonistami, poczem wyszedł z służby wojskowej, ale w r. 1881 wziął znowu udział w wojnie chileńsko-peruwiańskiej i dostał

».

się był do niewoli u peruwijczyków, Od r. 1885 | dał tomik nowel, nie mających zresztą większych jest właścicielem i kierownikiem wielkiej szkoły ! zalet prócz pięknego stylu, i ogłosił cały szereg pływackiej w Nowym Yorku. Imię jego stało się krytyk teatralnych i luźnych dorywczych artyku-głośuem, gdy, udoskonaliwszy odzież pływacką, łów feljetonowych w różnych czasopismach cze-wymyśloną przez Merimana, przepłynął w niej r. skich.

1875 przez kanał Brytański, a w roku 1877 przez cieśninę Messyńską.    *

i?

Bożen, Bot z eu, włoskie Bolzano, jedno z najważuiejszych miast Tyrolu włoskiego w Au-stryi, w pięknem położeniu, przy uściu do doliny Adygi dwóch dolin górskich: doliny Sarnen z rz. Talfer i doliny Kunter z rzeką Ei-sack, a nadto przy drodze żelaznej, wiodącej z Innsbrucku przez przełęcz Brenneru do Trydentu, z odnogą do Meranu. B. jest osadą rzymian Bauzanum, a później rezydencyą książąt longobardzkich i hrabiów bawarskich; w średnich wiekach wzrósł w potęgę i bogactwa, dzięki dogodnemu położeniu na drodze z Augsburga do Wenecyi, to też wówczas handel B-u był rozległy, a jego jarmarki słynne Fig 108. Boyton Paweł    w dalekiej okolicy. Czas jakiś należał do opactwa

Trydenckiego, któremu podarował go Konrad II Boz, pseudonim Dickensa.    I w r. 1027; później, mianowicie w r. 1466, dostał

Jj

Bozdiech Emanuel, komedyopisarz i drama- ! się hrabiom Tyrolu i odtąd dzieli losy tego kraju, turg czeski (* 1841—f 1889), po ukończeniu uni- Dziś handel, w porównaniu z dawniejszym, stracił wersytetu w Pradze, był najpierw nauczycielem na znaczeniu i ogranicza się głównie do wywozu prywatnym, następnie w r. 1869 objął kierownic- miejscowych produktów, a zwłaszcza wina, wino-two teatru czeskiego, jednakże wkrótce zrzekł się gron, drzewa i słynnych z dobroci owoców (tyrol-tych uciążliwych dla siebie obowiązków i pędził skie jabłka). Miasto liczy do 12,000 m ćów, jest życie prywatne w Pradze, oddając się całkowicie stolicą okręgu i siedliskiem okręgowych władz piśmiennictwu. Cierpiąc oddawna na nerwy, dotknięty był w końcu cichem obłąkaniem, które było przyczyną jego zniknięcia tajemniczego. Pewnego dnia wyszedł z domu i już nie wrócił, a pomimo wszelkich poszukiwań, nie udało się dowiedzieć, co się z nim stało. Pierwszemi utworami B-a były komedye: „Z czasów kotyliona“

z.

■ mm-

m;

mm

Fig. 109. Bozdiech Emanuel.

(Z doby kotillonu) 1867 i „Pan świata w życiu prywatnem“ (Svëta pan v żupanu) 1876, osnute na tle stosunków dworskich we Francyi z końca XVIII i początków XIX w. Doskonały zuawca dziejów francuskich owych czasów, B. kreśli w pierwszym swoim utworze intrygi ulubienicy królewskiej, pani Pompadoure, w drugim maluje Napoleona I w życiu prywatnem. Utwory te odrazu zapewniły B-owi wybitniejsze miejsce w gronie komediopisarzy czeskich, odznaczając się przedewszyst-kiem doskonałą plastyką, a stąd wyrazistością i wypukłością postaci, ożywioną akcyą i wreszcie oryginalnym, barwnym stylem. Do lepszych następnie prac tego autora należy dramat: „Baron Görtz“

(1872), w którym skreślił z doskonałą znajomością natury człowieczej typy ludzi, roznamiętnionych pra- administracyjnych i sądowych, posiada ginmazyum gnieniem sławy; komedya; „Próba męża stanu“ wyższe, szkołę realną, szkołę handlową, semina-(Zkouszke stàtnikowa) 1872 r., również na tle dzie- ¹ ryum nauczycielskie, piękny kościół gotycki z XIV jowem osnuta z czasów Maryi Teresy, gdzie autor i XV w., muzeum tyrolskie ze zbiorem wszelkiego wyobraża rzadki w swej epoce typ patryoty cze- ! rodzaju osobliwości, ubiorów ludowych, obrazów skiego, i nakoniec ostatnia z kolei praca, komedya i t. p., trzy klasztory, piękną ulicę wysadzoną p. t.: „Generał bez wojska“ (1889), gdzie znowu drzewami, wiodącą z dworca kolejowego do mia-wraca do dziejów Francyi z czasów koalicyi, wy- sta. Przemysł ludności stre zeza się w przyrzą-stawiając intrygi kobiet wpływowych, którym Na- I dzauiu konserw z jarzyn i owoców, oraz w wyro-poleon Bonaparte głównie zawdzięcza nominacyę bie tkanin bawełnianych. Jest tu nadto wiele swą na wodza armii włoskiej. Obok tego B. wy- willi i pałaców, między któremi wyróżnia się pa-

łac arcyksięcia Henryka z parkiem i ogrodem botanicznym i pałac lir. Sarnthein. Dolina Adygi poniżej miasta zowie się Bozeńską ziemią (Bo-zener Boden); jest to starannie uprawny grunt, po cięty rowami i zapełniony gajami drzew morwowych i migdałowych, winnicami, polami ryżu i t. p.

forces sociales dans les différentes espèces de gouvernement“ (t-że, 1826); „De l’Esprit de la comédie et de l’insuffisance du ridicule pour corriger les travers et les caractères“ (Paryż, 1832); „L’imi-tatiou de la tragédie chez les anciennes et les modernes“ (Lugano, 1838). Oprócz ttgo dużo pisywał do Przeglądów francuskich i angielskich. *

Bozzini Filip, lekarz (* 1773 — f na tyfus 1809), medycyny uczył się w Jenie, promowany wMoguncyi (1796), został fizykiem (lekarzem miejskim) we Frankfurcie (1808). Ma on tę wielką zasługę, że w czasach, gdy większość lekarzy była pochłonięta spekulacyami „uaturfilozofii“, b. zajął się wskazaniem stosownego środka dyagnostyczne-go, mianowicie: oświetlania pewnych jam ciała Już bowiem 1807 r. wydał (w Wejmarze folio ze stalorytami) „Der Lichtleiter, oder Beschreibung einer einfachen Vorrichtung und ihrer Anwendung zur Erleuchtung innerer Höhlen und Zwischenräume des lebenden animalischen Körpers'⁻*. Wprawdzie wiedeński fakultet lekarski, nazwawszy przyrząd B-go „Laterna magica in corpore huma-no“, odrzucił był jego pomysł, a tak samo postąpiła i Akademia Józefa, lecz potomność przyznała słuszność B-emu. Moreli Mackenzie w swem „Use of laryngoscope in the diseases of the throat“, r. 1865, nazywa „Przewodnik świetlny“ (Lichtleiter B-go) pierwszym wziernikiem krtaniowym. Ciekawy rysunek tego przyrządu podała też „Gazette des Hôpitaux” 4 maja 1867.

Bozzolo, stolica okręgu w departamencie włoskim Mantuy (Lombardya), przy drodze żel. Cie-mona-Mantua, pośród urodzajnej okolicy, wyrób ma-jolik, jedwabnictwo, 4,436 in-ców.

Okolicę niezmiernie malowniczą zdobi mnóstwo sta rożytnych zamków i pałaców.—B. jest także uzdrowiskiem klimatycznem i Winogradowom, a w ostatnich czasach i miejscem kuracyi dyetetyczuo-me-chanicznej pr. Oertela (Terrainkur). Wszakże do kuracyi klimatycznej nie nadaje się ta miejsco wość, lato bowiem zbyt upalne, ze zuacznemi i na-głemi wahaniami temperatury, nadewszystko zaś bardzo często spadają chłodne północne i północno-wschodnie wiatry z dolin Eisacku i Talferu, a z doliny Adygi nawet i gorący Sirocco. Brak odpowiednich urządzeń i wygód, pobyt dość

drogi.

And. S. i Dr A. P.

W. G.

Boznańska Aleksandra, malarka polska współczesna, młoda, wystawia od lat kilku malowidła swe, przeważnie postacie kobiece naturalnej wielkości, w Krakowie i Warszawie. W rysunku poprawna, w malowaniu śmiała i szeroko zaznaczająca płaszczyzny; barwy, z powodu usiłowania wyrażenia światła, białawe. Najlepsza praca B-iej „Ogrodniczka śród kwiatów“, postać naturalnej wielkości, znajdowała się na wystawie Tow. Szt.

Pięk. w Warszawie.

r-n.

And. S.

Bozonls, stolica kantonu w departamencie francuskim Aveyron, okręgu Rodez, na prawym brzegu rzeki Dourduu, malowniczo położona na stromern wzgórzu, kopalnie żelaza, 2,514 mców.

And S

Bozze, dawniejsza miara do wina w Wenecyi,

Boża krówka, Ob. Biedronka.

BoŻawola I, herb polski, na tarczy w polu błę-kitnem złoty półksiężyc, rogami do góry zwrócony, nad nim podkowa żelazna ocelami w dół, na barku podkowy, jako też między ocelami, srebrne kawalerskie krzyże. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herb ten powstał z herbu „Lubicz“ przez dodanie półksiężyca,i w taki sposób zmieniony, był nadany za waleczuość, jednemu z rycerzy książąt Mazowieckich, a pieczętują się nim: Gąseccy z Gąski, Gościmińscy, Górscy z Górek-Bożych, Jemioliccy, Komorowscy, Ostrowieccy, Reymunty, Rzeczkowscy i Rowińscy.—(„Vol. Leg.“; Paprocki, Niesiecki, War-szycki, Borkowski; „Spis szl. kr.

W. K. Z.

S. K

Y24 część barilli. Barilla dzieliła się na 6 secchi po 4 B. po 4 quartucci; 1 B. wyrównywała 2.3494 litrów, czyli kwart warszawskich.

Bozzelli Franciszek Paweł, mąż stanu i pisarz włoski (* 1786 — f 1864). Był adwokatem w Neapolu, r. 1813 został audytorem przy radzie państwa. Za udział w spiskach rewolucyjnych kilkakrotnie więziony, lat 15 (1822—1837) przepędził na wygnaniu w Paryżu i w Londynie. Powróciwszy do Neapolu został członkiem królewsk. akademii nauk. Na początku 1848 prezydował w komitecie tajemnym, który rządził ruchem rewolucyjnym w królestwie Obojga Sycylii. Po wypadkach w Palermo, Ferdynand II powierzył mu ministeryum spraw wewnętrznych i starał się uczynić go swojem narzędziem. B. r. 1848 redagował projekt konstytucyi neapolitańskiej; po kontr-rewo-lucyi z d. 15 maja 1848, pozostał na swojem stanowisku i jął działać w duchu reakcyi. We wrześniu objął ministeryum wychowania, lecz już w r.

Fig. 110. Boźawola (herb).

Pols.“).

BoŻawola II, herb polski, na tarczy w polu czerwonem podkowa i krzyże, jak wBożejwoli I-ej, bez półksiężyca, w koronie szlacheckiej nad hełmem niema klejnotu. Herb ten, wraz z nobilitacyą, nadany został r. 1765 Józefowi-Pawłowi dw. im.

1849 złożył ten obowiązek; zamianowany parem i dożywotnym prezydentem akademii, usunął się od spraw politycznych zupełnie; zmarł, okryty pogardą wszystkich patryotów. Był on znakomitym prawnikiem, biegłym w literaturze i zdolnym wierszopisem. Zbiór swoich rymów wydał w r. 1815.

Potem napisał: „Essais sur les rapports primitifs qui lient ensemble la philosophie et la morale“

(Paryż, 1825); „Esquisse politique sur l’action des | Poznańskiemu, ex-neoficie i frankiście („Vol. Leg.u

W. K. Z.

VII, 420. „Herb. rodów szlach. kr. Pols.“). — Borkowski.

Boże Ciało, jest to uroczystość religijna, ustanowiona przez Kościół rzymsko-katolicki dla utwier dzenia w sercach ludzkich wiary w prawdziwą obecność w Przenajświętszym Sakramencie Chrystusa Pana, który przy ostatniej wieczerzy, łamiąc chleb i podając go uczniom swoim, wyrzekł: „bierzcie i jedzcie jest to Ciało moje“, — stąd też nazwa uroczystości: Boże Ciało. Ustanowienie jej nie sięga pierwszych czasów kościoła, ale datuje się dopiero od w. XII, gdy nauka, przeciwna temu Sakramentowi, której pierwszym krzewicielem był w w. XI Scholastyk Berengaryusz z Tours (ob.), znajdowała coraz to więcej zwolenników i narażała go nieraz na zniewagi. Najpierw tę uroczystość zaprowadził w swoim kościele Robert Toret, biskup Leodycejski (r. 1226), a wkrótce potem, za upoważnieniem legata apostolskiego, kardynała Hugona, zaczęto ją w całej Belgii obchodzić. Następnie d. 8 września r. 1263, papież Urban IV, bullą swą: „Transiturus de hoc mundo“, ustanowił dla całego Kościoła katolickiego uroczystość Bożego Ciała, zwaną w Rzymie Solemnitas Corporis Christi, a we Fran-cyi Fô te-Dieu, i wyznaczył na obchód jej pierwszy cz 'artek po oktawie Zesłania Ducha ow. — Urban wszakże zmarł przed ogłoszeniem tej bulli, bo mu w tern przeszkodziły zamieszki Gwelfów i Gibelli-nów, i dopiero w lat 40 po jego zgonie, Klemens V, na soborze powszechnym wienneńskim, w obecności królów francuskiego, angielskiego i arragońskiego, r. 1311 bullę Urbana IV potwierdził i obowiązek obchodzenia tego święta do wszystkich kościołów rozciągnął; papież zaś Jan XXII r. 1316 do tej uroczystości przydał Oktawę, przez którą processye z Najświętszym Sakramentem odbywać kazał. Do dawnej Rzeczypospolitej Polskiej uroczystość tę wprowadzono dopiero po synodzie prowincyonalnym piotrkowskim, r. 1559, za Mikołaja Dzierzgowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego odprawionym, gdzie też przepisano i w Krakowie wydrukować kazano Pro-cessyonał z oznaczeniem hymnów i wszystkich obrzędów. Obrzędy te są znane powszechnie, opisywać więe ich nie potrzebujemy; zaznaczymy jedynie, że Officyum kościelne na ten obchód składa się z pięknych hymnów św. Tomasza z Akwinu, opiewających naukę wiary o tajemnicy Najświętszego Sakramentu, i zawarte w niej cuda miłości, a ułożonych z psalmów i ze słów św. Pawła w Liście I. do Koryntyan o ustanowieniu przez Jezusa Chrystusa Sakramentu Eucharystyi. Do obchodu B-go C-a przyłączył Urban IV cząstkowe odpusty, a Marcin V w bulli Ineffabile i Eugeniusz IV w bulli Excellents simo znacznie je pomnożyli. — Jest to uroczystość kościelna najświetniejsza, a dla serc, żywą, prostą wiarą przejętych — najbardziej wzruszająca i najradośniejsza. Ta cześć, oddawana Bogu pod otwartem niebiem; ta processya z gorejącemi świecami, z feretronami, z chorągwiami bractw rozmaitych i cechów rzemieślniczych; te pieśni wzniosłe, naraz z mnogich tysięcy piersi pod obłoki bijące przy odgłosie dzwonów i kotłów; ten rój dzie-wczątek, postrojonych w śnieżne sukienki, posypujących kwieciem drogę przed Zbawicielem, utajonym w Najświętszym Sakramencie, co go w słonecznie jaśniejącej inonstrancyi niesie pod baldachimem, poprzedzony przez liczny kler, celebrant; te Ewaugielie, śpiewane przy ołtarzach, przystrojonych w kobierce, kwiaty i młode drzewka; te tłumy niezliczone, wpośród ulic i placów upadające kornie na kolana przed błogosławieństwem kapłań-skiem: wszystko to sprawia tak podniosłe, tak imponujące wrażenie, iż trzeba byó chyba bardzo wystygłym, albo też bardzo uprzedzonym przeciwko wszelkim religijnym obrzędom, by wrażenia tego nie odczuć. — U nas, śród ludu, a zwłaszcza szlachty zagonowej i w wielu dworach wiejskich, z tą uroczystością kościelną łączą się jeszcze rozmaite obrzędy zwyczajowe, a między niemi pierwsze miejsce zajmują wite z ziół, specyalnie do tego przeznaczonych, drobne wianuszki, które kapłan w dzień Bożego Ciała poświęca, a które przez cały ciąg oktawy bądź spoczywają na ołtarzu w kościele, bądź nawet dostępują zaszczytu, że wiszą na promieniach monstran-cyum. W niektórych okolicach zioła te przytwierdzają się do zwiniętych w pasek karteczek z napisem na nich: „A. Słowo stało się Ciałem“. Wianuszki te, według wiary ludzi pobożnych, cudowne własności posiadać mają: niektórzy gospodarze zakopują je na czterech rogach pól swoich, jako ochronę od gradobicia; zioła z nich, zażyte w napoju, uzdrawiają w rożnych chorobach, a rzucone na żar ogniska dymem swym rozpędzają chmury gradowe. Zwijanie zaś wianuszków i poprzedzające je zbieranie ziół po łąkach i lasach stanowi jedną z uciech najmilszych dla dziewcząt i dla dzieci. Nadto jeszcze lud wiejski, po kościołach parafialnych, chciwie obłamuje gałązki z drzewek, ustawianych wokoło ołtarzy, po odejściu od nich kapłana, wierząc mocno, że, wm'esione pod dach rodzinny, strzedz go będą od wszelkiej złej przygody.

BoŻS drzewko, Artemisia Abrotanum, (ob. wyraz Artemisia).

Boże Narodzenie, święto, obchodzone w kościele łacińskim od czasów apostolskich, albo bardzo im blizkich, d. 25 grudnia, na pamiątkę narodzenia się Jezusa Chrystusa. Kościoły wschodnie pierwotnie w różnych miesiącach święto to obchodziły: d. 6 stycznia, w kwietniu, w maju; a nareszcie za czasów Chryzostoma (w w. IV) uznały za rzetelną rachubę rzymską, zgodnie z wyrzeczeniem tego świętego, że w Rzymie łatwiej, niż gdzieindziej, można było z ksiąg spisu ludności za Kwiryna zapewnić się o dniu narodzenia Chrystusa. Wielką tę w chrze-ściaństwie pamiątkę kościół obchodzi bardzo uroczyście przez święto największe w roku (z wyjątkiem Wielkiejnocy i Zielonych świątek), z oktawą pierwszej klasy, niegdyś aż do Trzech Króli, dziś do Nowego roku. Aż do czasu zmniejszenia świąt, uroczyście przez lud obchodzonych, t. j. aż do r. 1775, świętowano u nas w Boże Narodzenie przez cztery dni, potem przez trzy, a dziś na dwóch poprzestajemy. W pierwszy dzień tego święta dozwolono kapłanom po trzy msze odprawować; a zwyczaj ten stąd powstał, że w początkach Kościoła, osobliwie podczas prześladowania, kapłani, przechodząc potajemnie z jednego miejsca na drugie, z konieczności po kilka razy na dzień, w rozmaitych dżinach, najczęściej w nocy, dla wiernych mszę <■ viętą odprawować musieli. Potem ten zwyczaj utrzymano już z samej tylko pobożności, dla pomnożenia nabożeństwa w dni większych świąt, w które wszyscy wierni mszy św. słuchać byli obowiązani, a wszyscy na jednej znajdować się nie mogli. Liczba wszakże tych mszy nie była określona; dopiero sobór Selingstadzki (r. 1022) orzekł, że jeden kapłan jednego dnia trzy tylko msze odprawić może. Zczasem i ten zwyczaj zupełnie ustał, a na pamiątkę, że niegdyś kapłani mogli po kilka mszy na dzień odprawiać, papież Aleksander II zezwolił na trzy mszy jednemu kapłanowi tylko w dzień Bożego Narodzenia, a to ku uczczeniu trojakiego rodzenia się Jezusa Chrystusa: 1) z Boga Ojca przed wieki, 2) z N. M. Panny, 3) duchownego, w sercach ludzi sprawiedliwych przez łaskę poświęcającą. Jedna z tych mszy odprawiać się powinna o północy, druga przy blasku jutrzenki, trzecia w dzień; ale pierwsza z nich tylko jedna w każdym kościele może być odprawiana. Dla wiernych dosyć w ten dzień jednej mszy wysłuchać; lecz kto-by ją z lenistwa opuścił, cięźki-by grzech popełnił: sobór Agateński na takich karę klątwy trzyletniej był postanowił. — Pierwsza z trzech mszy rzeczonych dla tego się o północy odprawia, że, według podania kościelnego, o tej porze Zbawiciel świata w Betleem się narodził; pospolicie zaś nazywa się Pasterską, na pamiątkę owych pasterzy, którzy pierwsi oddali cześć Jezusowi nowonarodzonemu, a których wierni naśladują, na to nabożeństwo się zgromadzając. Świętu Bożego Narodzenia wiele uroku szczególnego dodają, łączące się z niem u nas, obrzędy zwyczajowe. Poprzedza je rozsyłanie parafianom przez proboszczów opłatków, (z łacińskiego oblatio y. oblata=ofiara) czyli chleba, na którym odbywa się ofiara mszy św. Zwyczaj ten stąd pochodzi, że w pierwszych wiekach chrześciań-stwa wierni, zbierający się na mszę, przynosili chleb, do ofiary służący. Z tego chleba kapłan brał tylko tyle, ile potrzebował do konsekracyi, resztę zaś, lub część pewną, pobłogosławiwszy, rozdawał obecnym w kościele, tym zwłaszcza, którzy do komunii nie przystępowali. Prócz tego, chleby te poświęcone biskupi i kapłani rozsyłali wiernym po domach, jako podarunki duchowne, na znak duchowego ich połączenia, miłości i jedności braterskiej. W tym duchu i znaczeniu dziś pasterze duchowni rozsyłają w ostatnich dniach adwentu opłatki, które lud nazywa kolendą. Dzień, poprzedzający święto Bożego Narodzenia, czyli Wigilię, kościół przezaacza na przygotowanie do tej uroczystości radosnej przez post i pobożne inne ćwiczenia; wieczorem zaś rodziny chrześciańskie zwykły sobie sprawować ucztę,V która jest przypomnieniem tych uczt, jakie się w pierwszych czasach chrześciaństwa odbywały w kościele po nabożeństwie i ofierze mszy św., a na celu miały zaszczepienie między ludźmi u stóp ołtarza zgody i miłości bratniej w Chrystusie; zwały się też po grecku agape (miłość), a bogaci i możni na równi z ubogimi i prostaczkami brali w nich

Eocyklopedy* Fowtctchn* Illuitr. T. IX.

udział. W początkach takie uczty były skromne i przyzwoite; z czasem wszakże wkradły się do nich nadużycia, skutkiem których sobór Laodycejski (w drugiej połowie IV wieku) wyraźnie ich zabronił. Odtąd odbywali je chrześcianie z rodziną i domownikami swymi tylko po domach, a zabytkiem ich pozostała wieczerza wigilijna. Uczta owa bratniej miłości, do której u nas w domach, gdzie się utrzymała tradycya patryarchalna, słudzy wraz z państwem zasiadają przy jednym stole, (potrzęsionym zazwyczaj pod obrusem sianem, na pamiątkę pierwszego posłania Dzieciątka Jezus), zaczyna się z za-jaśnieniem pierwszej gwiazdy na niebie (na pamiątkę gwiazdy betleemskiej), a poprzedza ją symboliczne dzielenie się opłatkiem; składa się zaś ona z całego szeregu postnych potraw, prastarym przyrządzanych zwyczajem, a niejako obowiązkowych. Dawniej tegoż wieczora sługi, domownicy i dzieci otrzymywali od gospodarstwa domu kolendowe podarki, w które w nowszych czasach dla dziatwy zaczęto przystrajać choinki. Po tym wstępie radosnym, z którym się łączy jeszcze w różnych okolicach mnóstwo zwyczajów tradycyjnych, następuje, trwający aż do Gromnicznej (d. 2 lutego) ciąg nieprzerwany tak kościelnych, jak też j domowych obrządków, dostarczających duszom prostym a bogobojnym wrażeń niezmiernie błogich. Po kościołach, zwłaszcza zakonnych, lud pobożny zachwyca się szopką betleemską, przedstawiającą narodzenie Chrystusa, któremu trzej królowie i pasterze pokłon oddają, i pełną piersią wielkim chorem umiłowane pieśni kolędowe zawodzi. Po miastach, po mia steczkach, wioskach i dworach, uwijają się kolędnicy bądź z gwiazdą, bądź też z jasełkami, do któ rych w nowszych czasach bez potrzeby się wkradły piosnki operetkowe i pląsy maryonetek, nic wspólnego z uroczystością Bożego narodzenia nie mające, i wyrugowały z nich prawie całkiem kolędy wraz z Herodem, rabinem, śmiercią i dyabłem. Po wsiach parobcy kolędują, wodząc poprzebierauych za niedźwiedzia, kozę i żórawia chłopaków, i różne figle z nimi wyprawiając przy muzyce i piosenkach ucie-sznych, za co hojną otrzymują kolędę. Wszystko to razem wzięte czyni z tych świąt uroczystość najradośniejszą, najweselszą i żywo illustruje słowa kolędy: „W dzień Bożego Narodzenia radość wszelkiego stworzenia“.    *

Bożek Józef, mechanik czeski (* 1782 w Bi-rowie na Szląsku austryackim—f 1853 w Pradze). Kształcił się w gimnazyum cieszyńskiem. W roku 1803 przeniósł się do Brna, gdzie studyował matematykę i mechanikę, której już i w Cieszynie z wielką pilnością się oddawał; wreszcie w Pradze słuchał logiki i filozofii, utrzymując się z naprawiania zegarków swych kolegów. Potem był nauczycielem domowym u hr. Clam-Martinica, a gdy w Pra dze urządzono szkołę techniczną, został mechanikiem przy tym zakładzie. Tam, oprócz wyrabiania machin dla szkoły, zajmował się kunsztownem ze-garmistrzowstwem i sporządził, między innemi, zegar dla obserwatoryum astronomicznego. Do najprzedniejszych dzieł jego mechanicznych z Owego czasu należą: sztuczna ręka dla księcia Ypsylante-

39

Jm

. kJ:

śS3

mm

W. K. Z.

==

v—--

Fig. 113. Boźezdar (herb).

w. K. z.

mm

Fig. 114 Bożydar (herb).

go, który stracił był naturalną w bitwie pod Chlu-mem, i sztuczne nogi dla russkiego dygnitarza, Daniłowskiego, pozbawionego obu własnych w bitwie pod Dreznem. Największą wszakże sławę B. pozyskał przez wynalazek parowozu (fig. 111), z którym się popisywał wobec tłumnie zebranych widzów 1815 r. 15 września w Stromowcu. Był to pierwszy parowóz w Czechach, a pono i na całym lądzie europejskim, pominąwszy próbę, zrobioną przez Cugnot’a w Paryżu, r. 1769. Podniecony rezultatem pomyślnym pracy swojej nad parowozem, zabrał się B. do budowy łodzi parowej, sporządził jej

IW

Wal

lig

Pig. 111. Parowy wóz Bożka (podług spółczesnej ryciny).

model, 5 stóp długi, z którym na stawie ogrodu waldsztejnskiego odbył próbę z powodzeniem zupeł-nem. Również się udała próba publiczna, odbyta w r. 1817 w Stromowcu, na ramieniu Wełtawy, około młyna cesarskiego, naprzód z małym modelem, a potem z wielką łodzią parową (fig. 112); a był to pierwszy paropływ ua Wełtawie. Na nieszczęście, nie oduiósł stąd wynalazca żadnej korzyści ma-teryaluej; śród zamieszczania bowiem, sprawionego przez deszcz ulewny, skradziono mu wszystkie pieniądze, złożone przez publiczność za wejście; a cho-

SmSĘ

-Ag

Fig. 112. Parowa łódź Bożka (podług spółczesnej ryciny).

ciąż nieznani jacyś dobroczyńcy ofiarowali mu 300 złr. pomocy, mimo to, rozjątrzony doznaną krzywdą, w uniesieniu, kilku uderzeniami młota zniszczył swe dzieło. Potem już nigdy nie powrócił do swych wynalazczych projektów, budował tylko machiny parowe dla różnych fabryk i robił kunsztowne, zegary. Dwaj synowie B-a Józefa: Franciszek, (* 1811—f 1886) i Romuald (* 1814), byli też słynnymi mechanikami, na szczególną wszakże uwagę zasługuje młodszy z nich, B. Romuald, który po śmierci ojca pracował w tymże samym, co on, zawodzie, budował machiny dla fabryk, robił podziwiane powszechnie zegary astronomiczne, sztuczne nogi, instrumenta muzyczne (syrenofon i chartofon), optyczno - mechaniczne aparaty do naśladowania wschodu słońca i księżyca, zaprowadzone w teatrach w Pradze, Wiedniu, Lipsku i in. Był także zdolnym muzykiem i skomponował 62 utwory. Jako znakomity mechanik, ozdobiony został złotym krzyżem zasługi z koroną i czterema orderami cudzoziemskiemi. — („Ottuv Słownik Naućny“). *

Bożenna, pseud., ob. Walewska Aniela.

Boże S%dy, Ob. O r d a 1 i a.

BoŻezdar, herb polski, na tarczy w polu błęki-tnem srebrny równoramienny krzyż, w którego ramionach u skraju czarne lilie.

W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć białych strusich piór, na środkowem taki sam krzyż z liliami, jak na tarczy. Herb ten r. 1442 nadał Władysław Warneńczyk, król polski i węgierski,

Jerzemu Szwarcowi. (Czerny vel Czarny), mieszczaninowi i rajcy krak.—Herbem tym pieczętują się: Czerny-Szwarcowie i Wieczorkowscy, (Niesiecki, Borkowski, Warszycki. ,,Herb. rod. szl. kr. Pols.“).

Bożogrobcy, ob. Miechowici.

BoŻybyt —ämbrosia, ob. ten wyraz.

Bożydar, Eryngium planum,

(ob. wyraz Eryngium).

Bożydar, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej, w prawem blękitnem polu dwie szpady, ostrzami w górę i na krzyż złożone, między trzema srebrnemi liliami, pod szpadami u dołu sztaba złota, zgięta w kształcie litery W; w lewem czerwonem polu złoty lew w koronie z tarczą w lewej, a mieczem w prawej łapie, kroczący w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem sępie skrzydło, barkiem w prawo i w tęż stronę przeszyte strzałą. Herb ten wraz z nobilitaeyą na mocy prawa z r. 1836, w dniu 31 sierpnia 1847 nadanym został przez cesarza Mikołaja I Antoniemu Gautier, synowi Antoniego, radz-cy stanu i szefowi biura wydziału po b. kom. rz. wojew. —

(„Herb. rod. szl.kr. Pols.“ Borkowski).

Bożydar, (Bożidar, niem.

Gottesgab), mia-sto w czeskim okręgu Jachym owskim (Joachimsthal), na zboczu góry Keilberg (1,238 m.), w górach Kruszcowych i na samej granicy z Saksonią. Miasto leży na wysokości 1,025 m. nad p. m., w krainie bagnistej, nieurodzajnej i chłodnej, gdzie nierzadko w lipcu spada

śnieg na stopę grubości, stąd też nazywa się „cze- absumsit“ (opis odpowiada tyfusowi wysypkowemu), ską Syberyą“, liczy do 1,300 rn-ców, samych niem- — Por.: Danielsa w „Biogr. Lexicon“, ców, zabudowane jest prawidłowo, ma urząd celny, Bra Teo fil Franciszek Marceli, rzeźbiarz szkołę koronkarską i piękny kościół z 1772 r. Nie- francuski (* r. 1797 w Douai — f r. 1803 tamże), gdyś były tu kopalnie srebra, cyny, a nawet czas Uczniem był Bridana w mieście rodzinnem, był jakiś złota, lecz wydobywanie tych kruszców upadać później dyrektorem akademii sztuk pięknych, pro-poczęło jeszcze na początku tego wieku, późniejsze wadząc ją gorliwie i ze znajomością rzeczy. W dzie-zaś usiłowania podźwignięcia górnictwa celu nie do- łach swych odznaczał się prawdą i życiem. Oto pięły.    And. s    najlepsze: „Sw. Piotr i Paweł“ w kościele St. Louis

F-n.

Bożydar, pseud., ob. Bogdano wicz Edmund, en 1’ile w Paryżu; „sw. Amelia”; „Auiół Stróż“ Boży pokój, ob. P o k ó j B o ż y.    w kościele f Magdaleny; „N. Panna z aniołami“

W. O.

BoŻystok, lewy dopływ Warty w kr. Polskiem, w Douai; „Św. Marek Ewangielista“, „Odysseusz“, źródła ma na Szląsku, wchodzi następnie do Kró- „Aristodemos nad zwłokami córki“, „Posąg księcia lestwa, w powiecie Będzińskim, pod Koziegłowami Berry”, „ks. Augoulême“, „Marszałka Mortiera“, „Połączy się z potokiem Zamczysko, vel Złotystok, piersie Ludwika Filipa“, „Maryi Amelii“, dwie alle-i wpada do Warty pod Kuźnicą starą, ubiegłszy gorye na Arc del Eoile w Paryżu.

18 km.    And‘s-    Braa, Brahe, ob. Brda.

A. Pol.

Bra, miasto w departamencie włoskim Cuneo Brabançonne, hymn narodowy belgijski. Wiersz (Piemont), okręgu Alba, niedaleko lewego brzegu hymnu został skomponowany przez aktora fran-Stury i jej uścia do Tanaro, 276 ra. nad p. m., le- cuskiego Jennevala, podczas walk o niepodległość ży na skrzyżowaniu dróg żelaznych do Turynu, Belgii w 1830 r.; muzykę napisał Campeuhout, Mondovi, Asti i Saluzzo, posiada szkołę techniczną, śpiewak belgijski. B. tern jest dla Belgów, czem piękny kościół św. Klary i 14,354 m-ców, którzy inarsylianka dla francuzów, trudnią się uprawą zboża i owoców, a także pro- Brabançons. Wilhelm d’Ypres, w r. 1135 wadzą handel bydłem, winem i płótnem. W pobli- przywiódł Stefanowi z Blois, wojującemu z Anglią, żu słynne z odpustów Pollenzo z kościołem Santa bandy najemników, zrekrutowane w Brabancyi. Maria dei Fiori. Okolica słynie z wybornych tru- Żołdacy, rozpuszczeni po kilku latach, rozpierzchli

fli.

Ami. s. gję p₀ iądzie stałym i oddali się łupiestwu i mor-Bra van Henryk, lekarz (* 1554 w Dokkum dom, idąc w służbę do każdego, kto płacił; zyskali we Fryzyi). Jego ojciec, także lekarz, wysłał go ponury rozgłos. Przez długie lata następne lud na-wcześnie do Kolonii, a później do Wiednia. Medy- zywał tern imieniem wszystkich opryszków i zbó-cyny wszakże uczył się przedewszystkiem w Ba- jów, bez względu na ich pochodzenie.    r-

zylei pod Platerem i Zwingerem. Z powodu Brabancya (Brabant): 1) B. południowa wojny z Hiszpanią powrócił do kraju, brał udział (B. meridional), prowincya belgijska, granicząca w oblężeniu Dokkumu (1572) i opisał je później na północy z Antwerpią, na wschodzie z Limbur-bardzo pięknie. Udał się następie do Strasburga giem i prow. Liège (Lüttich), na p-dniu z Hainaut (1576) i Rzymu, zwiedził znakomitsze uniwersytety i prow. Namur, na zach, z Flandryą zachodnią. Dłu-włoskie, był w Paryżu i doktorską promocyę od- gość z zachodu na wschód wynosi 60 km., a sze-był w Bazylei (1580). Powróciwszy ostatecznie do rokość z p-nocy na p-dnie 50 km.; powierzchnia ojczyzny, zajął się wykonawstwem lekarskiem w Le- 3.282.9 km. □; ludność 1,119,160 (31 grudnia enwarden i Kämpen (jako „medicus reipublicae 1889 r.), (w 1880 r.—985,284 m-ców), 341 m-ców Campensis“), oraz w Zutphen (do 1603). Prowa- na 1 km. Pod względem administracyjnym i sądo-dził B. długą i obszerną korespondencyę z Fore- wym dzieli się na 3 okręgi: Bruksella, Louvain stusem i Heurniusem (profesorami bazylej- (Löwen) i Nivelles. Prowincya liczy 330 gmin, 8 skierai): „de novo quodam morbi genere Frisiis et główniejszych miast: Bruksella, Hal, Louvain, Diest, Westphalis peculiari“ (rodzaj reumatyzmu czy ar- Tirlemont, Nivelles, Aerschot i Wavre; wybiera 25 trytyzmu?), pisał ksiąg kilka o „prostych medyka- reprezentantów i 12 senatorów; tworzy wraz z prow, mentach „contra calculum, icterum, hydropem, et Antwerpią (Anvers), archidyecezyę Maliues (Mecheln). epileptiam“, wszystkie przytoczone u Hallera Brabancya belgijska przedstawia równinę, lekko w „Bibliotheca medica“, lecz lekceważone przez spadającą ku pn.-zachodowi i tylko od strony pół-tegoż, (mówi bowiem o nich: „nullum judicium ad- nocnej napełnioną stepami i wrzosowatemi bagna-hibitum neque selectus“). B. wydał też Sneeber- mi (jak up. stepem Peel), które dziś, dzięki żabie-gera „Catalogus medicamentorum simplicium et gom mieszkańców, są w części osuszone; na połu-facile parabilium pestilentiae veneno adversantium” dniu równina stopniowo przechodzi w przedgórza jako „recognitus et adauctus“, (nie jest to przeto Ardenów. Główną rzeką B-i jest Dyle, do której praca oryginalna, jak mniemał Haller) Oprócz w tej prow, wpadają: z prawej str. Demer z do-tego istnieje pióra van B-y rozprawa: „de curan- pływem Gette, a z lewej Senne; Dyle jest rzeką dis venenis per medicamenta simplicia et facile spławną aż do połączenia z Demerą; prócz togo parabilia“ (mowa tu nie o autydotach przeciw otru- prowincyę przerzyna kilka kanałów głównych, jako ciora, gdyż pod „venenum“ rozumianą jest za- to: z Brukselli do Willebroeck, z Louvain do Ma-kaźna choroba, a więc o środkach przeciw zara- lines i z Brukselli do Charleroi. Wzdłuż rzek zuaj-zie), tudzież „Descriptio febris popularis, quae an- dują się doskonałe łąki; okolica zaś górzysta, po-uis 1581 et 1582 in Frisia aliquot millia hominum przerzynana obszernemi lasami, której stanowią

M. R.

resztki lasów starożytnych z formacyi węglowej, np. las Soignes na p-dniu Brukselli; liczne miejsca na pn.-zachodzie zarośnięte są krzakami. Klimat łagodny i zdrowy. Dzięki takim warunkom, B. stanowi najważniejszą prowincyę królestwa, najgęściej zaludnioną (pierwsza w państwie — 341 m-ców na 1 km. □), gdzie kultura doprowadzoną została do doskonałości. Rolnictwo i hodowla bydła są bodaj najważniejszą gałęzią zatrudnienia mieszkańców. Wszystkie gatunki zboża, rzepak, chmiel, len, są tutaj uprawiane na wielką skalę, gdyż grunta nadzwyczaj urodzajne w wysokim stopniu sprzyjają kulturze. Niezależnie od tego przemysł fabryczny i rękodzielniczy kwitnie tu już od-dawna, zwłaszcza w stronie południowej i stanowi obfite źródło obszernego handlu. B. słynie z wyborowych towarów, szczególnie z wyrobów lnianych (np. koronki brabanckie), bawełnianych, wełnianych i ze skóry. Północ prowincyi zamieszkują przeważnie flamandozycy (pochodzenia giermań-skiego), z niewielką domieszką holendrów, południe zaś wallonowie (pochodzenia romańskiego). Sieć kolei żelaznych, których ognisko stanowi Ma-lines, wraz z kanałami, ożywiają i ułatwiają stosunki wewnętrzne. (W okolicach Brukselli znaleziono

b. wiele skamieniałości, a zwłaszcza muszli, skorupiaków, pni drzewnych, a także owoce rośl. „Nipa“ z rodzaju palm; jakoteż i siekiery kamienne gładkie). Gł. m. Bruk sei la. 2) B. północna (B. Septentrional, Nord-Brabant, prow, hollenderska, granicząca na p-nocy z prow. Hollandyą p-dniową (Süd-Holland) i Gueldre (Gelderland), na zachodzie z prow. Zelandyą, na p-dniu z Belgią, a na wsch. z Limburgiem. Grunt równy, nizki, błotnisty, na znacznej przestrzeni pokryty lasami, torfowiskami, stepami i bagnami. Główne rzeki są: Maas, Scalda wsch. i Diest; oprócz tego liczne kanały, z których największe: południowy Wilhelma (Süd-Vilhelm Can.) i najważniejszy Breda-Canal. Pomimo wilgoci, okolica w ogólności jest zdrowa i dość gęsto zaludniona. Na przestrzeni 5,127 km. kw. liczy 514,278 m-ców (1889), t. j. 100 mieszk. na 1 km. kw.; w r. 1879 — 466,278 m.) większość katolików. Rolnictwo i hodowla bydła bardzo rozwinięte. Ziemia miejscami

b. urodzajna; sieją pszenicę, żyto, owies, tatarkę, len, konopie i t. p. Przemysł również kwitnie, a zwłaszcza wyroby lniane, bawełniane, skórzane i galanteryjne, (szczególnie miasto Tilburg słynie z wyrobów lnianych). Prowincya dzieli się na 3 okręgi i 21 kantonów, okręgi są: Bois-le-Duc, Breda i Eindhoven. Gł. m. Herzogenbusch.

Dzieje. Za czasów Juliana cesarza, B. należała do terytoryum Nerwiów; frankowie zajmowali ją w IV wieku i już wówczas kwitło tam rolnictwo, a zakonnicy karczowali lasy. W VII wieku pojawia się po raz pierwszy nazwa B-i w poemacie, poświęconym św. Lievinowi; lecz ówczesne Bra-banctum mieściło się tylko między rzekami Skaldą a Dendrą, później dopiero rozszerzyło się po rzeki Sennę, Dylę i Velpę. Nazwa B-i pochodzi, zdaje się, od „Braak“ (karczunek) i „Band“ (strona). Pierwsze miasta w tym kraju, jak Nivelles, skupiały się dokoła klasztorów, inne zawdzięczają swoje

powstanie stacyom przydrożnym i jarmarkom; naj-znaczniejszem pierwszem miastem było Lowaniuin (Louvain). Ku końcowi IX wieku, B. była, podług wszelkiego prawdopodobieństwa, podzielona na cztery hrabstwa; w XI wieku z połączonych hrabstw Brukselli i Lowańskiego powstało księstwo brabanckie. W XIII wieku, książę Jan I. zawojował Limburg, wygrawszy bitwę pod Woeringen, i za okazaną waleczność obdarzył poddanych swoich nowemi a licznemi przywilejami. W r. 1355, wskutek wygaśnięcia linii męskiej na Janie III, B. dostała się jego zięciowi, księciu Wacławowi Luksemburskiemu; za jego panowania powstały zamieszki w Lowanium i Brukselli i mnóstwo tkaczy i sukienników wyemigrowało do Anglii. Książę Wacław nadał B-i słynną kartę, zwaną „Joyeuse-Entree“ (ob.). W r. 1403 wdowa po Wacławie, księżna Joanna, nie mając dzieci, zamianowała swoim spadkobiercą Antoniego, księcia Burgundyi, syna Filipa Śmiałego. Podczas krótkiego swojego panowania, Antoni miał ostre zatargi z poddanymi, którym chciał samowolnie narzucić obowiązki wojenne, lecz w końcu ustąpił; zginął w bitwie pod Azincourt (1415). Po nim nastąpił syn jego Jan IV, ożeniony z Jakobiną (Jacqueline) Bawarską, jedyną córką Wilhelma IV, hrabiego Ho-landyi i Hennegau (Hainaut). Jan, książę bawarski, zrzekłszy się tronu w Leodyum (Liège), chciał odebrać synowicy swojej, Żaklinie, hrabstwo holenderskie; Jan IV wraz z żoną wyruszyli przeciwko na-jezdcy, ale podczas gdy Zaklina walczyła, jak prawdziwy rycerz, na czele swoich oddziałów, mąż, który jej nienawidził, dopuścił się zdrady, wchodząc w układy z Janem Bawarskim, któremu odstąpił Holandyi na 12 lat. Żaklina schroniła się do Anglii, a wkrótce potem umarł Jan IV. Założył on w Lowanium uniwersytet. Po nim, dla braku następcy, objął księstwo brat jego, Filip, hrabia de Saint-Pol. Po krótkiem panowaniu tego księcia, również bezdzietnego, księstwo za zgodą Stanów przyznanem zostało Filipowi Dobremu. Od tej chwili dzieje B-i należą do historyi Niderlandów. Księstwo dzieliło się wówczas na 3 okręgi: antwerpski, lowański i brukselski, z podziałem na kraje: flamandzki i walloński. Przy wcieleniu Belgii do Fran-cyi, z części południowej dawnego księstwa braban-ckiego utworzono departament Dyle, zmieniając kierunek granicy.—Moke et Hubert „Histoire de Belgique“ 1886; „Nameche „Cours d’histoire nationale“

1860—1888; A. Guérard „le Brabant“ 1865; San-derus „Brabantia illustrata“ 1642.    r-

Brabantinus Tomasz = Tomasz z Canti mpré (ob.).

Brabeium L. Brabyla. Rodzaj roślin, należący do rodziny Proteaceae, plemienia Persoonieae. Okwiat czterolistkowy foremny. Pręcików 4, w podstawie okwiatu osadzonych. Łuszczki podzalążniowe w pochewkę zrosłe. Zalążnia beztrzonkowa, jednokomo-rowa, jednozalążkowa. Szyjka nitkowata; znamię pionowe. Owoc—pestkowiec prawie suchy, jednona-sienny, z pestką kościaną. Są to drzewa, żyjące na przylądku Dobrej Nadziei, o liściach okółkowych, piłkowano - ząbkowanych, o kwiatach zebranych

J. A.

S. K.

K. K.

Braociano, 1) B. jezioro z typu kraterowych we Włoszech, o 30 km. na północo-zachód od Rzymu, 164 m. nad p. m:, ma 56.7 km. □ i odpływ do morza Tyrreńskiego przez Arrone. W starożytności Lacus Sabatinus, który zasilał Częściowo wodociąg Aqua Alse a, a później w XVII w. użytym był także do wodociągu Aqua Paula. Na zachodnim brzegu jeziora leży: 2) B., miasteczko, z zamkiem rodziny OJescalchi (książąt B.), z kopalniami żelaza i źródłami mineralnerai.

Braccio (z włos. ręka), dawniej łokieć włoski, w różnych miejscach różnej długości. W Rzymie B. „da mercante“ (łokieć kupiecki) = 0.670 metra, B. „per le tele“ (łokieć do płótna) = 0.635 metra, w Livorno B. „da panno“ (łokieć do weł-

S. K.

lonia, 1889).

w kłosy, wychodzące z kątów liści, które to kłosy składają się z wiązeczek kwiatów, po trzy lub więcej z sob^ połączonych i wspólnym przykwiat-kiem opatrzonych. U wielu kwiatów zalążnia bywa spłowiałą, przez co stają się tylko męskiemi. Znany jest tylko jeden gatunek—B. stellatifolium, który bywa hodowany w szklarniach europejskich.

Brabeuta, utrzymujący porządek na wszelkich zebraniach publicznych u greków starożytnych. B-owieinaczej zwani jeszcze byli agonotetami. N-

Braęa, dawny sążeń portugalski, dzielący się na 2 varas lub 10 palmos de Craveiro,=r2.2 metra, czyli 3.9 łokcia warszawskiego.

Bracae (gr. brakes= anaxyrides, thyla-koj, periskelé=:spodnie). Grecy i rzymianie prawie do końca czasów starożytnych uważali spodnie za ubiór, cechujący tylko barbarzyńców (Herod. V, 49, Tacyt. „Hist.“ II, 20 i inni). Podczas gdy ludy tak przez nich nazywane (przynajmniej w Europie i Azyi) przeciw surowości i zmienności klimatu zabezpieczali się okrywaniem goleni i ud spodniami, już to obcisłemi, już szerokiemi, grekom i rzymianom żaden strój nie był bardziej obcym i obyczajom wstrętnym. Przyszedł nareszcie czas, kiedy rzymianie, zapuściwszy się w te barbarzyńskie krainy, zmuszeni byli uciec się do tego stroju, mianowicie wojskowi; ale i ci, nosząc to ubranie w miejscowościach, gdzie zachodziła potrzeba, zrzucali je za powrotem do Italii, do Rzymu zwłaszcza, gdzie budziło ono szemrania przeciw ubarbarzynieniu się obywateli (Tacyt, 1. c. —Swe-ton: w żyw. Cezara, 80). Jednakże płaskorzeźby na bramie tryumfalnej Konstantyna w Rzymie okazują gromadę żołnierzy rzymskich, przybranych w spodnie. Rzymianie mają tylko jeden wyraz B. na oznaczenie spodni; grecy, którzy nie nosili ich wcale, mają wyrazów kilka, ale tylko w odniesieniu do innych ludów, przez podróżników opisywanych. I tak: Anaxyrides, są to spodnie obcisłe, właściwe narodom wschodnim, między innemi amazonkom i persom (Herod. I, 71). Istnieje wielka mozaika z Pompei, przedstawiająca w obcisłych spodniach jednego z książąt perskich w bitwie pod Issus.—Tbylakoj (bracae laxae), spodnie, używane przez ludy północne (Ovid. „Tristia“; V, 7, 49. Lukau: I, 430); tak wyobrażonym jest jeden z żołnierzy germańskich na kolumnie Trajana. Właściwe też one były frygijezykom w Azyi (Euryp: „Cykl.“ 182); tak wreszcie ubrany zwykle przedstawia się Parys. Jest jeszcze rodzaj spodni obcisłych, kratkowanych i wyszywanych, także noszonych w Azyi, B. virgatae. — Wstręt w Rzymie do spodni przetrwał bardzo długo, pomimo, iż wprowadzali je, nosili a tern samem uprawniali cesarze pochodzenia barbarzyńskiego, np. Aleksander Severus. Opinia wciąż była przeciwną temu wyłomowi w stroju narodowym, przynajmniej w Rzymie, i kiedy kto tak ubrany ukazywał się publicznie. Zapisane w kodeksie Teodozyańskim (XIV, 10, 2) prawo Honoryusza z r. 397, jeszcze zabrania nosić spodni w obrębie miasta. Rich w swym „Słown. star.“, zwraca uwagę na pokrewieństwo wyrazu B. z jednoznaczącemi: szkockim breeks, ang. bree-che s, franc, braies. Od wyrazu B-ae pochodzi Bracatus, ten co spodnie nosi; i Bracarius, ten co spodnie robi, — następnie ogólnie — krawiec.

And. S.

ny) = 0.58365 metra.

Braccio daMontone Andrzej (* 1368—f 1424 r.), kapitan włoski z rodziny Fortebracci. Jako kondotyer służył różnym sprawom, mając tylko na względzie utworzenie dla siebie księstwa w Umbryi. Za jego pomocą król Deapolitański, Władysław, opanował Perudżyę, a B., spostrzegłszy niemylne jego zamiary, kazał się w niej ogłosić podestą (1416) i zręcznie rządził. Opanował nawet Rzym, lecz był tegoż roku wygnany przez Sforzę de Cottignola, kondotyera w służbie Joanny, królowej neapolitań-skiej. Odtąd rozpoczęła się walka pomiędzy B. i Sforzą, którą prowadzili ich oficerowie nawet po śmierci tych dwóch wodzów: Bracceschi i Sfor zeschi. Wszyscy kondotyerowie włoscy brali udział w tej walce. W 1420 r. papież Marcin V uznał B. jako władzcę Perudżyi i siedmiu sąsiednich zamków, pod()warunkiem składania hołdu Stolicy Apostolskiej. W 1421 Alfons V aragoński wyniósł go do godności księcia Kapui, hrabiego Foggia i konnetabla królestwa neapolitańskiego. B. walczył z Ludwikiem andegaweńskim, który trzymał stronę Sforzy. W tej walce, trwającej lat kilka, B. bywał zwykle zwycięzcą, nareszcie został ranny pod murami miasta Aquila; wtedy nie przyjmował żadnej pomocy i pożywienia, żeby nie przeżyć swej klęski. Nienawidził duchowieństwa, a usłyszawszy raz mnichów, śpiewających psalmy, kazał ich pozrzu-cać z wieży. Campani, biskup Teramo, opisał jego życie.    H-

Bracciolini Franciszek (* 1566 w Pistoji — f 1645 tamżej, poeta włoski. Pod wpływem Tassa „Jerozolimy wyzwolonej“ napisał poemat religijno-bohaterski „La croce racquistata“ (Paryż, 1605), ale wrażenia nie wywołał. Zwrócił się tedy do poezyi heroiczno-komicznej i stworzył „Lo scherno degli dei“ (Florencya, 1618), burleskę mitologiczną, przez niektórych dosyć chwaloną. Napisał prócz tego kilka tragedyj, dramat pasterski „L’amoroso sdegno“ (Wenecya, 1623), poemat „Rocella espu-gnata“ (Rzym, 1630), w którym opiewał odebranie hugonotom twierdzy Rochelli, i t. d. — Niektóre z nich z obszernym wstępem wydał Menghini (BO-

JÏ O.

Brace Karol Lowing, pisarz i filantrop amerykański (* 1826 w Lichtfieldzie, mieszka w New-Yorku). Skończywszy studya teologiczne w mieście rodzinnem, odbył podróż po całej Europie, podczas której r. 1851 na Węgrzech, wzięty niesłusznie za agenta rewolucyonistów amerykańskich, przez pewien czas był więziony. Wróciwszy do ojczyzny, założył r. 1854 „Children’s Aid Society“, dla opieki nad dziećmi opuszczonemi i wychowania najuboższych chłopców i dziewcząt; w rok potem „Newboys lodging-haus“, w którym r. 1882 znalazło schronę 200,000 małych roznosicieli gazet; następnie w r. 1855 szkołę przemysłową dla włochów, a w 1856 takąż dla niemców. Tegoż roku zrobił wycieczkę do Norwegii i Szwecyi i opisał ją w dziele „The Norse Folk“ (1857). Inne jego prace pisarskie są następujące: „Hungary in 1851“; „Home Life in Germany“ (1853); „Short Sermons to Newboys“ (1861); „The Rases of the Old World“ (1863); „The Dangerous Classes of New-York“ (1872) i „Gesta Christi“ (1883), przedstawiające obraz postępu w czasach chrześciań-skich.    *

statystyczne państw europejskich i amerykańskich“ (1-a część, 12-te wydanie, Lipsk 1889 — 2-a część

Dr J. B-r.

Bracherium ( właściwie brachionarium), inaczej h a m m a (od greckiego to ap-jia = związane, przewiązka, pas), oznacza w technicznym lekarskim języku bandaż przepuklinowy, czyli t. z w. pasek rupturowy.

Brachet August (* 1845 w Tours), lingwista francuski, znany głównie jako autor dwóch poważnych prac: „Grammaire historique de la langue frauçaise“ (Paryż, 1867; 35-te wyd. 1887) i „Dic-tionaire étymologique de la langue française“ (Paryż, 1870; 10-te wyd. 1880). Z innych prac jego zasługuje na uwagę „Dictionnaire du patois savoyard“ (t., 1883).

Brachialgia (od greek, b ßpa)(uov ramię i akyoę ból) lub nerwoból barkowy.    F'n‘

BrachimiS Web. Strzel. Jeden z licznych rodzajów rodziny Carabidae, Szczypawkowatych, rzędu owadów tęgopokrywych czyli chrząsz-czowatych (Coleopter a). Odwłok u samic składa się z 7-u u samców z 8-u pierścieni (inne rodzaje blizkie mają po 6). Przedkarcze wązkie, zgrabne, wydłużone. Pokrywy skrzydłowe na końcu równo-ucięte i zaokrąglone. Odznacza się szczególniej zdolnością wyrzucania, z pewnym hukiem płynu gryzącego, który w postaci pary z końca odwłoka

6-te wydanie, 1887).

fig. 116. B. crepitans.

6 mm.

Brachelli Hugo Franciszek, wysoko ceniony statystyk austryacki (* 11 lutego 1834 r. w Bernie morawskiem). Studya odbywał w uniwersytecie wiedeńskim nad filozofią, naukami prawnemi i państwowemi. Jeszcze będąc studentem ogłosił cenne swe dzieło statystyczne: „Die Staaten Euro-pa’s“ (Berno, 1853), które mu sławę zapewniło i uzupełniane doczekało się 4 go wydania w r. 1884. W roku 1860 powołany został na nadzwyczajnego, a w r. 1863 na zwyczajnego profesora statystyki, jako też prawa państwowego i administracyjnego przy wyższej cesarskiej szkole technicznej w Wiedniu, a jednocześnie na członka centralnej Komisyi statystycznej. Poza profesorskim zawodem, w r. 1872 powołano go na radcę w ministeryum handlu, jako przełożonego nad departamentem statystycznym, utworzonym w temże ministeryum. Nieustająca ko-misya międzynarodowych kongresów statystycznych powierzyła B-u opracowanie międzynarodowej statystyki dróg żelaznych. Kongres w Buda • Peszcie z r. 1876, na wniosek B-ego, w tym celu wytworzył specyalną Komisyę fachowców, która go powołała na swego prezesa. W austryackiem ministeryum handlu B. zorganizował nieustającą komisyę dla wartości handlowych, której prezesem w r. 1887 został mianowany. W r. 1884 powierzono B-mu opracowanie reformy statystyki handlu zagranicznego Austro-Węgier. W r. 1891 mianowany został rzeczywistym radzcą ministeryalnym i prezesem nowo-zorganizowanego biura statystycznego w austryackiem ministeryum handlu. Z prac naukowych B-go, oprócz na początku wzmiankowanego najsławniejszego dzieła, zaznaczyć należy: „Die deutsche Staaten Kunde“ (2 tomy, Wiedeń, 1856), jako też opis państwa Otomańskiego i Grecyi (1858), cesarstwa austryackiego (1861), królestwa pruskiego i niemieckich państw średnich i małych (1861—64), Szwaj-caryi (1870) i Włoch (1871), dla opracowanego przez Wappäusa 7-go wydania „Podręcznika geografii i statystyki“ Steina - Hörschelmana, a także „Szkice i

F-n.

/'

Fig 115. B. hispanica.

wystrzykuje, z oddzielnego zbiornika, zaopatrzonego w odpowiednie mięśnie, do którego wlewa się z gruczołów, położonych wewnątrz odwłoka. Znanych jest kilka gatunków, które na wiosnę szczególniej przebywają pod kamieniami lub na korzeniach drzew. Do pospolitszych w Europie środkowej i u nas należą. B. crepitans L. Ciało jasno-czerwone, pokrywy skrzydłowe ciemno-niebieskie, delikatnemi włoskami porosłe i opatrzone cieniutkiemi podłużnemi kreskami i punktami. Długość ciała 6 — 8 mm. B. explodens Duft. Czerwonawy; posiada 2-i i 4-y członek rożków, oraz przedkarcze i odwłok od spodu czarniawe; pokrywy skrzydłowe ciemno-niebieskie z delikatnemi włoskami. Ciało długie na 5—

a s.

Brachionus Ehrbg. Obartlik. Zwierzę (rodzaj), należące do gromady W r o t k ó w (Rotatoria), typu robaków (Vermes). Ciało mikroskopowej wielkości (jak wogóle u Wrotków), szorstkie, pokryte pan-

A. S.

A. S.

N.

cerzykiem twardym, na grzbietowej stronie zwierzęcia siatkowatym, na przednim brzegu zawsze powycinauym w ostre wyrostki, na tylnym zaś dosyć często. Przyrząd rzęsowy silnie rozwinięty, noga poprzecznie fałdowana, na końcu z 2-ma krót-kiemi kolcami. Gatunki tego rodzaju zamieszkują przeważnie wody słodkie, niekiedy i morskie. Jako przykład może służyć: B. urceolaris Ehrbg. Pancerzyk gładki, o brzegach ostrych, grzbiecie wypukłym, brzusznej stronie płaskiej, a przednim brzegu wyciętym w 6 ząbków. Noga wciągalna. Długość ciała samic 0.2 mm., samców 0.09 mm. Pospolity u nas i w całej Europie. B. Leydigii i w. in.

Brachiopoda S. Palliobranchiata. Ramienionogie czyli Płaszczoskrzelne, zwane także Ramieniopła-wami, jest to gromada typu zwierząt Mięcza-kowatych (Mollusccoidea), która obejmuje zwierzęta wyłącznie morskie, o ciele miękkiem, spła-szczonem, bez wyraźnej głowy, okrytem płaszczem (przedłużenia i zdwojenia skóry pokrywającej ciało), który się składa z płatu grzbietowego i brzusznego. Płatom płaszcza odpowiadają dwie skorupki, grzbietowa (przednia) i brzuszna (tylna), które są wydzielane przez płaszcz. Skorupki zwykle nie są równe, brzuszna (tylna) często bywa większa i wypuklejsza i dziobiasto po za grzbietową (przednia) wysunięta. W tern dziobiastem przedłużeniu znajduje się otwór, przez który przechodzi szypuł-ka, służąca zwierzęciu do przyczepiania się do przedmiotów podwodnych. Niekiedy zwierzę posiada obydwie skorupki równe {Lingula). Skorupa bywa wapienna albo rogowa, często opatrzona kanalikami rozmaitej natury. U bardzo wielu gatunków, na wewnętrznej powierzchni skorupki grzbietowej, znajdują się wapienne wyrostki, tak z w. podpórki rozmaitego kształtu, na których wspierają się ramiona. Skorupki nigdy nie są więzem spojone, czasem łączą się one mięśniami, przebiegającemi od jednej do drugiej, w innych zaś razach posiadają zawiasę, złożoną z ząbków, po dwa na każdej skorupce. Po bokach gęby mieszczą się ramiona, po jednemu z każdej strony, które u różnych gatunków są rozmaitej długości i najczęściej spiralnie skręcone, i gdy są w spoczynku, wspierają się na podpórkach wapiennych i leżą pomiędzy płatami płaszcza przy zamkniętych skorupkach. Na wypukłym brzegu ramion przebiega brózda, po obu stronach opatrzona szeregiem nitkowatych wyrostków, czyli strzępków, pokrytych nabłonkiem rzęskowatym.— Ramiona pędzą do gęby pokarm, oraz służą do oddychania, która to czynność odbywa się również na powierzchni płaszcza, stąd pochodzi nazwa tej gromady Płaszczoskrzelne (.Palliobranchiata). Przewód pokarmowy bywa krótszy lub dłuższy i gęba, opatrzona wargą górną i dolną, prowadzi do przełyku, przechodzącego w żołądek, dalej następuje kiszka, u jednych ślepo zakończona, u innych kończy się odbytem, zwykle znajdującym się po prawej stronie ciała. Wątroba jest dobrze rozwinięta. Układ nerwowy składa się z pierścienia, obejmującego przełyk i zgrubiałego na spodniej stronie w postaci węzła nerwowego, z którego wychodzą nerwy organów. Wzroku i słuchu brak. Układ naczyniowy jest dobrze rozwinięty, nad przewodem pokarmowym znajduje się serce workowate, jednokomórkowe, z którego rozchodzą się boczne pnie tętnic. Organa wy dziel ni cze przedstawiają jedną lub dwie pary narządów rurkowatych, otwierających się uściem lejkowatem, orzęśnionem, do jamy ciała, a drugim końcem wychodzących na zewnątrz. Narządy te mają wielkie podobieństwo do organów wydzielających u Annelidów (ob. E n cy kl o p). Służą one jednocześnie jako przewody dla produktów rozrodowych, dla jajek i nasienia, tworzących się na ściankach jamy ciała. B. są rodzielnopłciowe, wylęgają się z jajek, które zwierzęta znoszą, albo też jajka rozwijają się w kanałach wyprowadzających, albo nawet w oddzielnej jamie wylęgowej, utworzonej przez płaszcz. Z jajka wychodzą larwy orzęśnione, których ciało jest podzielone na kilka oddziałów (segmentów). Na przednim końcu opatrzone są często oczami. Dokoła gęby u młodych B. znajduje się wieniec z czułków, na obwodzie tarczy kolistej, która w jednem miejscu wpukla się, przyjmuje postać nerki lub podkowy i powoli przeobraża się w długie ramiona. B. zamieszkują rozmaite głębokości morza: jedne z nich trzymają się miejsc płytkich, inne żyją w znacznych głębokościach, aż do 2,600 sążni pod powierzchnią wody. Dziś żyjących gatunków wogóle niezbyt wiele, zato w stanie kopalnym, w różnych formacyach znajdują się w wielkiej ilości. Obecnie żyjące gatunki dzielą na 2-a rzędy: 1) Zawiasowate {Testicar-dines), których przedstawicielem może służyć Pr z e-w i er tka (Terebratula), Waldheimia i in.; 2) Bez-zawiasowe (Niezawiaski) Ecardines), których przykładem jest Wiesionka {Lingula).

Brachium (łac. ramię), wyraz oznaczający wogóle władzę, zwłaszcza władzę wykonawczą. B. ecclesiasticum='w\a,dzBL kościelna.

Brachium saeculare zowie się władza świecka, wtedy, gdy przychodzi kościołowi, w pomoc, celem wykonania jego wyroków, lub gdy jej kościół winnego, a swej jurysdykcyi podległego, do ukarania odstępuje. Czasem się zdarza, że wyrok taki, dotyczący się np. złożenia z urzędu jakiego dostojnika kościelnego, spotyka z jego strony opór; wówczas wykonanie jego możliwe jest tylko przy pomocy władzy świeckiej, która zwykle w takich wypadkach żąda wpierw od władzy duchownej wyjaśnienia całej sprawy (congrua deluddalio)\ w celu przekonania się, czy czasem ów wyrok nie sprzeciwia się w czem-kolwiek interesom i prawom państwowym. Na oznaczenie, jakiego rodzaju pomocy ze strony władzy świeckiej żądał kościół, t. j. czy ukarania winnych, na których środki karne duchowne dostatecznemi nie były, czy też wykonania wyroków kościelnych, prawo kanoniczne posiada oddzielne wyrażenia, a mianowicie, w pierwszym razie: brachio saeculari tradere, a w drugim: brachii saecularis auocilium im-plorare.

Brachmann Ludwika Karolina (1777 — f 1822), poetka niemiecka. Talent poetycki zbudził się w niej pod wpływem Novalisa (Hardeńber. ga), a pierwsze próbki jej muzy zostały przychyl-

Bracht Eugeniusz malarz niemiecki (* 1842 w Morges w Szwajcaryi). Kształcił się na akademiach w Karslsrue i Düsseldorfs, początkowe niepowodzenia zraziły go do malarstwa, po 10 latach zaczął znów malować i wkrótce koloryt zjednał mu głóśne imię. Po podróży do Palestyny w 1882 powołany został na profesora krajobrazów do akademii berlińskiej. Najlepsze obrazy jego są następujące: „Idylla“, „Trzy krajobrazy z wybrzeży Rugii“, „Świt“ „Morze martwe“, „Sinai“. W 1882 łącznie z Wernerem wymalował panoramę „Bitwy Sedań-skiej“.

P. Chm.

F-n.

F-n.

F-n.

P. Chm

T. D.

nie ocenione przez Schillera. Pisała nowele, poematy i liryki. Ogłosiła drukiem: „Lyrische Gedichte“ (Lipsk, 1800), „Romantische Blueten“ (Wiedeń, 1817), „Novellen und kleine Romane“ (Lipsk, 1819), „Schilderungen aus der Wirklichkeit “ i t. d. Już w r. 1800 w stanie chorobliwej egzaltacyi targnęła się na własne życie; w r. zaś 1822, porzucona przez ukochanego, utopiła się w rzece Saali w Halli. Jej „Auserlesene Dichtungen“ z życiorysem i charakterystyką poetki wydał Schuetz (4 tomy, Lipsk, 1824).

w. G.

Brachucki Maciej, profesor akademii krakowskiej w drugiej połowie XVIII w., napisał przyczynek do dziejów tejże : „Dies anniversa conditae uni-versitatis a Casimiro Magno anno 1364“ (Kraków, 1782). Tegoż roku wyszła jego broszurka: „Testifi-catio votorum Andr. Jurkowski“.

Brachvogel Albert Emil (* 1824 we Wrocławiu—f 1878 w Berlinie), dramaturg i powieściopi-sarz niemiecki. W młodości próbował w Wiedniu zostać aktorem, ale bez powodzenia; później zwrócił się do uprawy literatury, dostąpił wszakże pewnego rozgłosu dopiero tragedyą ..Narciss“ (1857),

Ł'

..-U*

WM

■r

Fig. 117. Brachvogel Albert.

po której nastąpiły: „Adalbert vom Babenberge“ (1858), „Usurpator“ (1860) i kilka innych, już słabszych. Wreszcie zwrócił się B. do powieści i napisał ich sporo, jak np. „Friedemann Bach“ (1858), „Benoni“ (1860), „Ein neuer Falstaff“ (1862), „Beaumarchais“ (1865), „William Hogarth“ (1866), „Die

Grafen Barfus“ (1869) i t. d. Zarówno w dramacie, jak w powieści okazał B. wiele inwencyi, ale bardzo mało wyrobienienia artystycznego. Jego „Gesammelte Romane, Novellen und Dramen“ wydał Ring (10 tomów, Jena, 1879—83).

Brachyauchenia (od ßpayûz krótki i o ao/^v kark) krótkość szyi.

Brachycephalus (od ßpapg krótki i xécpaXi] głowa) krótko-głowy, oznacza w antropologii pewien typ kształtu czaszki, przy którym przemiar poprzeczny odnośnie do podłużnego jest powiększony. Odróżniają jeszcze następujące odmiany brachyce-falii: plagiocephalus (od    krzywy, sko

śny), a więc skośno-głowy, przez jednostronny kostozrost szwu czołowego czaszki i innych szwów po jednej stronie; oxycephalus (od o£óę stożkowaty) stożko-głowy przez zrost szwu wieńcowego i strzałkowego; platycephalus od rcXatôç płaski) płask o głowy, przez zrost szwu wieńcowego; trochocephalus (od ó Tpo/óę krążek lub koło), krągłogłowy przez częściowy zrost szwu wieńcowego i szwów sąsiednich; pachycepha-lus (od 7ra/óę gruby) grubo głowy przez zrost szwu potylicociemieniowego (lambda).

Brachy - gnathus ( "f] paff-oę szczęka, żuchwa) osobnik o nieprawidłowo krótkiej żuchwie czyli szczęce dolnej.

Brachylogia, wyrażenie greckie na oznaczenie zwięzłości w mowie, zarówno pod względem zdań, jak i całego jej układu.

Brachylogus juris civilis zalicza się do dzieł, wydanych przed wystąpieniem glossatorów Boloń-skich i opartych na źródłach prawa rzymskiego. Praca pochodzi zapewnie z XI wieku i ułożona na sposób Instytucyj Gaja. Miejsce powstania nie pewne i skutkiem najnowszych badań Fittinga sporne. — Por. Fitting, „Turiner Institutionenglosse u d. Brachylogus“, 1870; „Über die Heimath des Brachyl.“, 1880; Ficker, „ Brachylog.“, Wien, 1871. Najlepsze wydanie Boekinga.

Brachypodium, Kłosownica albo Kłóć. Rodzaj traw (Gramineae), z plemienia Kostrzewo-wych (Festudneae), utworzony przez Palisot de Beauvois, (Agrostogr.) z niektórych gatunków oddzielonych od rodzajów Festuca i Triticum. Cechy jego są następujące: Kłos składa się z kiosków na-przemianległych, prawie dwurzędowych, o króciutkich nóżkach, utwierdzonych w wyżłobieniach osadki. Kioski obłe, 5-cio lub częściej wielokwiatkowe; kwiatki obupłciowe, z wyłączeniem górnych, płonnych. Plewy dwie, nierówne, górna większa prawie 7-ner-wowa, obie bezostne. Plewki dwie, prawie jednakiej długości; dolna zielna, pięcio lub wielonerwo-wa, o środkowym nerwie w ość przedłużonym; dolna 2-łódkowata i dwu-nerwowa, na krajach delikatnie rzęsowata, z wierzchołkiem uciętym. Pręcików 3. Zalążnia przewrotnie jajowata,— omszona (lub w podrodzaju Nardurus), gładka. Szyjki 2-wierz-chołkowe, króciutkie lub żadne. Znamiona piórkowate. Plewinki dwie, błoniaste, jajowate, skośnie zaostrzone, całobrzegie lub rzęsowate. Ziarnówka podługowata, z grzbietem nieco wypukłym, na przeciwnej brzusznej stronie wyżłobiona, plewkami ści-

śle do niej przylegaj ącemi otoczona, lecz z niemi równolegle do osi okularu, potrzebna jest dodatko-nie zrosła. Są to trawy trwałe, o liściach płaskich, wa luneta mała, któraby ułatwiała poszukiwanie rzadziej na wpół zwiniętych. Żyją w klimacie umiar- danego przedmiotu. B., zbudowany przez Forstera kowanym i zimnym. W naszej florze znajdują się i Fritschego w Wiedniu, dotąd jest słabo tylko dwa gatunki: B. pinnatum PB. (Triticum pinna- rozpowszechniony. tum Moench), K. pierzasta; przytrafia się. w zaroślach, na wzgórkach, nad brzegami lasów i w gajach i B. sylvaticum PB. (Triticum sylvaticum Moench—Festuca sylvatica Huds). K. leśna, rzadsza niż poprzedzający gatunek, spotyka się w lasach

J. A.

S. K.

Braci pięciu polaków, męczenników, Benedykt, Jan, Mateusz, Izaak i Chrystyan. Święty Romuald na prośbę Bolesława Chrobrego przysłał z Włoch do Polski dwóch swoich zakonników: Be

nedykta i Jana, którym król przydał czterech rodowitych polaków: Mateusza, Izaaka, Chrystyana i Barnabę, aby ich języka swego uczyli, a sami ćwiczyli się w życiu zakonnem. Następnie, kiedy św. Wojciech przybył do Gniezna, a stamtąd udał się do Prus dla nawracania pogan, oni mu w apostolskiej jego missyi towarzyszyli; kiedy zaś, po męczeństwie tego biskupa, prześladowani i wygnani zostali, powrócili do Wielkopolski i tam osiedli na pustyni, o cztery mile od Poznania, w dzikim borze, pod Kazimierzem Wielkopolskim, gdzie dziś leży wieś Bieniszewo (ob.). Tam oddani pracy, modlitwom, postom i głoszeniu nauki Chrystusowej, rychło tak zasłynęli, iż sam Bolesław, zasłyszawszy o ich świętobliwości, ich pustelnię osobiście nawiedził, a odjeżdżając, hojne dary w złocie zostawił. Oni wszelakoż, skarbiąc sobie skarb w niebie, o skarb ziemski nie dbali i zaraz złoto odesłali królowi przez Barnabę. Lecz wśród żołnierzy Bolesława znaleźli się tak niegodziwi, iż, chcąc dar królewski im wydrzeć, napadli na nich, a gdy go nie znaleźli, usiłowali mękami najsroższemi wy-módz na nich zeznanie, gdzie go ukryli; w końcu zaś napół martwych mieczem podobijali. Stało się to d. 12 listopada r. 1004. Król, uwiadomiony o tern, co zaszło, z wielką uroczystością sprowadził ich zwłoki do Kazimierza, skąd je r, 1005 przeniesiono do Gniezna. Barnaba, wróciwszy na pustynię, sam jeden po dawnemu świętobliwy żywot prowadził, a kiedy umarł, został z rozkazu króla w jednym z nimi grobie złożony. W miejscu pobytu świętych pustelników, Wojciech Kadzi-dłowski, kasztelan Inowrocławski, dla uczczenia pamięci ich, ufundował klasztorek kamedułów, a w r, 1781 ci zakonnicy swem staraniem kościół wymurowali (ob. Bieniszewo).    *

Braci siedmiu śpiących świętych (27 lipca) umęczonych, jak utrzymują, podczas prześladowania za Decyusza. Sw. Jakób z Sarug (f 521) i św. Grzegorz Turoneński (f 594) cudowną a bardzo poetyczną zapisali o nich legendę takiej treści: Siedmiu chrześcian z Efezu, uchodząc przed prześladowaniem, ukryło się niedaleko tego miasta w jaskini, a gdy poganie wejście do niej zamurowali, oni zasnęli i obudzili się dopiero w 2U0 lat później, t. j. r. 447, za panowania Teodozyusza młodszego. Zdawało im się, że tylko jedną noc przespali, a gdy jeden z nich odważył się udać do miasta, aby tam potajemnie pożywieuia wyszukać, więc rzeczywisty, utworzony przez zwierciadło głó- zdumiał się wielce, ujrzawszy dziwne zmiany w Efe-wne, przypada w miejscu ab i rozpatruje się, jak zie, a szczególniej kościoły chrześciańskie. Wpro-zwykle, przez okular, czyli szkło oczne, które wadzono siedmiu tych ludzi z wielką uroczystością obrazu tego rzeczywistego wydaje obraz urojony a'b'. do Efezu, lecz tam zaraz pomarli, a byli to Ma-Ponieważ promienie, idące od gwiazdy, nie biegną ksymilian, Malchus, Martynian, Dyonizy, Jan, Se-

cienistych.

Brachystochrona, czyli linia najkrótszego spadku, jest to linia krzywa, przechodząca przez dwa punkty stałe A i B i mająca tę własność, że punkt ciężki przebywa po niej drogę od A do B w czasie najkrótszym. Zagadnienie o B-ie było postawione przez Jana Bernoullego w „Acta eru-ditorum“ w r. 1696. Rozwiązali je Leibniz, Jakób Bernoulli, de 1’Hopital i Newton. Do rozwiązania zagadnienia używa się rachunku przemienności (waryacyjnego). Jeżeli szukaną krzywą odniesiemy do układu prostokątnego współrzędnych, którego jedną osią jest kierunek siły ciężkości, wyrazimy czas potrzebny na przejście drogi od A do B za pomocą prawideł mechaniki, a następnie przy pomocy zasad rachunku przemienności szukać będziemy najmniejszości otrzymanego wyrażenia, dojdziemy do równania różniczkowego B-y, które ma postać

dy

dx

X—x₀

~(x“xo)

gdzie c jest pewna stała, x₀ współrzędna punktu A. Stąd wnioskujemy, że brachystochrona jest krzywą płaską, że znajduje się na płaszczyźnie pionowej, że ma wreszcie postać cykloidy (ob.).

Brachyt, Ob. Brachyteleskop.

Brachyteleskop, albo Brachyt, z greckiego ßpaxoc—krótki, zatem teleskop skrócony, różni się od teleskopów zwykłych jedynie zmniejszoną długością, co się osiąga przez wprowadzenie zwier-eiadełka. Wielkie, czyli główne zwierciadło A (fig. 102) działa tu, jak w każdym reflektorze; pochylone pod pewnym kątem do osi zwierciadła, odbija promienie przybywające od przedmiotu tak, że promienie odbite padają na małe zwierciadełko B, posiadające słabe zakrzywienie wypukłe. Obraz

S. D.

Fig. 118. Brachyteleskop.

Encyklopady» Powizechn* Ilustr. T. IX.

40

Wtedy to, za namową tegoż Chrystyana, Konrad powołał do obrony kraju przeciwko prusakom zakon teutoński.    *

rapion i Konstantyn. Zdaje się, że powodem do tej legendy było podwójne znaczenie greckiego wyrazu xot(xao^ai (koimastai), który się tłómaczy przez spać i umrzeć (zasnąć snem śmiertelnym); być więc może, iż gdy po upływie lat 200 znaleziono kości tych męczenników, powiadano o nich „spoczywali lat dwieście“, a lud pobożny wziął to wyrażenie w ścisłem znaczeniu i uwierzył, że istotnie ci ludzie 200 lat w jaskini przespali.—„En-cyklop. Kościelna“.    *

Braoia apostolscy, ob. Apostolscy bracia. Bracia czescy, ob. Jednota braterska. Bracia dobrzyńscy (Fratres milites Christi de Dobrzyń, albo Milites Christi de Prussia, po niemiecku Brüder des Ritterdienstes Christi, albo Ritterbrüder von Dobrzyń), zakon rycerski, założony w Prusiech r. 1228, przez Konrada ks. Mazowieckiego, za radą biskupa Chrystyana. Chrystyan ten, będąc jeszcze mnichem w Oliwie u cystersów, z pomyślnym skutkiem opowiadał ewangelię prusakom; a gdy go papież Innocenty III zamianował (r. 1215) pierwszym biskupem pruskim, z tem większą żarliwością dzieło nawrócenia dalej prowadził. Atoli gwałtowne postępowanie Konrada z prusakami, chciwość jego i zdzierstwo, jako też śmierć Krystyna wojewody, który był jedynym ich po strachem, a którego on kazał zamordować, sprawiły to, że w roku 1217 poganie ci napadli na ziemię Chełmińską i daleko się na Mazowsze zagnali. Kościoły poszły w ruinę, wsie palono i wyrzynano, a Konrad niedołężny ustąpienie nieprzyjaciół okupywał pieniędzmi. Na wieść o tym napadzie, papież Honoryusz III wydał odezwę do wszystkich wiernych w Polsce, aby się wyprawili na nieprzyjaciela wiary św.; a gdy się polscy książęta ociągali, powtórzył toż wezwanie w Niemczech północnych. Jakoż r. 1219 biskup Chrystyan poprowadził na pogan pierwszy zastęp krzyżowców, śród których wszakże, jak się zdaje, książąt polskich nie było. Dopiero w r. 1222 zebrali się Leszek Biały, Henryk Brodaty i Konrad Mazowiecki z licznemi hufcami na wspólną wyprawę, do której przystąpili i książęta pomorscy, Świętopełk i Warcisław. I ta wszakże wyprawa Die zdołała zabespieczyć Kujaw, Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej od najazdów pogańskich, a tem mniej wpłynąć na rozszerzenie chrześciaństwa. Co rok się ponawiała sroga plaga łupieży, mordu i pożogi, i wtedy biskup Chrystyan Konradowi poradził, ażeby ustanowił zakon „braci rycerskiej“ przeciw prusom. Zakon ten, zawiązany pod zwierzchnictwem mistrza Brunona, od nadanego sobie zamku Dobrzynia Braćmi dobrzyńskiemi się nazwał. Ubiór ich składał się z białego płaszcza z purpurową gwiazdą

Bracia mieczowi, Ob. Kawalerowie mieczowi.

'■

Mm

i;

«V*

f. i

-s,-=

r U

Hill

Fig. 119. Brat miłosierdzia.

Bracia miłosierdzia. Zakon ten, który powstał w Hiszpanii, zowie się tam Szpitalni kami lub Braćmi gościnnymi, we Prancyi „Frères de la charité“, w Niemczech „Barmherzige Brüder“, we Włoszech „Fate ben fratelli“, albo „Ben fratelli“, w Polsce „Bonifratrami“ (z łacińskiego „Boni fra-tres“ —„Dobrzy bracia“). Założycielem tego zakonu był Jan z Ciudad u, portugalczyk (f 1495 r.), który zrazu wiódł życie rozwiązłe i burzliwe, lecz później, poruszony wzywającem do pokuty kazaniem Jana d’Avila, postanowił wrócić na drogę cnoty i dla przebłagania Boga za swoje winy, zaczął takim się umartwieniom poddawać, iż go uważano i traktowano jak waryata; aż dopiero światły spowiednik wskazał mu środek ekspiacyi w poświęceniu się na usługi cierpiących. Idąc za tą radą zbawienną, Jan w r. 1540 najął dom w mieście Granadzie i urządził go na pomieszczenie i pielęgnowanie chorych, którym sam służył, a zarazem pracował na ich utrzymanie i zbierał, jak tylko mógł. dla nich jałmużnę; nadto zaś. korzystał z każdej sposobności, aby ludzi występnych lub chylących się do upadku, uratować od zguby. Powoli zjednawszy sobie towarzyszy, przy poparciu biskupa Granady, założył bractwo ludzi świeckich, których głównem zadaniem było doglądanie chorych w szpitalach, według przepisów, ułożonych przez niego, a którzy jednak za życia swego założyciela nie-tworzyli jeszcze zakonu i właściwą tylko odzieżą od innych ludzi świeckich się odróżniali. Gorliwą pracą swoją dla dobra bliźnich i życiem bogobojnem, Jan z Ciu-dadu tak wielką cześć sobie pozyskał, że go przed śmiercią jeszcze (f 1550) Janem Bożym przezwano, a w roku 1690 na piersiach, regułę mieli taką, jak cystersi, orga- papież Aleksander VIII w poczet świętych zaliczył nizacyę—jak kawalerowie mieczowi. Krótkie wsze- (ob. Jan Boży). Dom, założony przez św. Jana Bo-lakoż było jego trwanie; nie był na to dość licz- żego w Granadzie, był początkiem wielkiego szpita-nym, aby, nawet i przy poparciu kawalerów mie- la, do dziś dnia istniejącego w tem mieście, oraz czowych, mógł zwycięsko walczyć z prusakami, i ry- zakonu, noszącego imię swego założyciela. Pier-chło w bojach bohaterskich prawie całkiem wygi- wszymi uczniami i towarzyszami Jana Bożego byli nął. Ostatnią klęskę zadała mu bitwa nieszczęśli- Antoni Martin i Piotr Velasco; brat Antoni po jego wa nad Drwęcą, pod Brodnicą, w której uczestni- zgonie stanął na czele innych braci, którzy słu-czył i Konrad, lecz został porażony na głowę, chali go i nazwali swoim majorem (przełożonym).

Tenże Antoni Martin, otrzymawszy od króla Filipa II hojne dary, założył nowy szpital w Madrycie, a wkrótce potem w Kordubie, Lucenie, oraz innych miastach hiszpańskich też powstały szpitale, urządzone według przepisu Jana Bożego. Dnia 1 stycznia 1572 r. papież Pius V potwierdził nowe towarzystwo i dał mu regułę św. Augustyna z pełnomocnictwem wybierania przełożonego (majora) i wyświęcania ze swego grona jednego brata na kapłana, a poddał ich pod jurysdykcyę biskupów dyecezyalnych. Przy tej sposobności, brat Seba-styan Arias, który po zatwierdzenie papieskie jeździł do Rzymu, otrzymawszy wsparcie bogate od Jana Austryackiego, założył w Neapolu szpital N.

wczy i Jan Andrzej, referendarz koronny, wymurowali kościół i klasztor Jana Bożego przy placu saskim i tam zakonników przenieśli. August II, zakupiwszy plac saski w zamiarze rozszerzenia swego ogrodu, kazał rozebrać wszystkie znajdujące się na nim gmachy, a natomiast r. 1725 wybudował kościół z klasztorem na gruncie parysowskim, gdzie się dotąd znajduje, przy ulicy, zwanej dziś Bonifraterską. Ostatnim tutaj zakonnikiem był ksiądz Kalikst Nawarski, który w roku 1887 święcił swój półwiekowy jubileusz kapłański, a w roku 1891 świątobliwy żywot zakończył. Ukazem r. 1836 wszystkie klasztory Bonifratrów w gub. półn.-zachodnich oddane zostały pod zarząd bezpośredni biskupów dyecezyalnych. Zaznaczyć tu jeszcze należy, że utrzymywanie w klasztornych swych szpitalach obłąkanych nie było wyłącznym celem B i m-a, i że jedynie w Polsce przyłączono je do ich zakonu jako obowiązek szczególny. — „Enc. kość.“.

Bracia morawscy, ob. Jednota braterska. Bracia mostowi, w XII-em stulecin powstały różne bractwa zakonne, zajmujące się ochroną podróżnych, budowaniem dla nich schronień nad brzegami rzek, oraz urządzaniem promów i stawianiem mostów. Zakonników, którzy oddawali się przeważnie budowie mostów, nazwano we Francyi braćmi mostowymi frères pontifes. Zasłynęło zwłaszcza zgromadzenie braci mostowych w Avignonie budową mostu na Rodanie. Święty Benezet, który według legend miał być pasterzem w swej młodości, sporządził projekt tego mostu i rozpoczął roboty. Jakkolwiek zmarł w r. 1184, wszakże wyrobieni przy nim pomocnicy ukończyli i otwarli most w cztery lata później, otrzymawszy, w uznaniu położonych zasług, konfirmacyę papieską dla zgromadzenia braci mostowych w Avignonie. Członkowie tego bractwa nosili na białym habicie wyszyte wyobrażenie mostu i krzyż — i ślubowali bronić podróżnych, budować i utrzymywać mosty, promy i schronienia na brzegach rzek. Według legend, św. Benezet pochowany został w kapliczce, wzniesionej na jednym z filarów mostu, kilkakrotnie później zrywanego, z którego pozostały tylko cztery arkady od strony Avignonu. Przykład św. Benezeta i braci mostowych z Avignonu znalazł naśladowców we Francyi i w innych krajach, a w następnych stuleciach różne bractwa i biskupi, już to sami, już przy współudziale budowniczych, zajmowali się budową mostów. W początku XIV wieku zasłynął budową Ponte Corvo, na rzece Metza we Włoszech, brat mostowy Giocondo z Werony. Sprowadzony do Francyi przez Ludwika XII, zaprojektował i zbudował most Notre Dame w Paryżu, w ostatnich czasach dopiero zastąpiony nowym. Ostatnim wreszcie był w XVII stuleciu brat Romain z Gandawy, który, odznaczywszy się w Ho-landyi budową mostu w Maestricht, wezwany był przez Ludwika XIV do Paryża, gdzie wzniósł do dziś stojący wprost ogrodu tuilleryjskiego Pont Royal. Po ukończeniu tej budowy w r. 1685, otrzymał Romain od króla urzędowy tytuł inżyniera dróg i mostów i powierzono mu inspekcyę komunikacyi. Związaną została tym sposobem w jego osobie pięcio-

Panny Zwycięskiej, a za drugą podróżą ufundował sławny szpital w Medyolanie. Towarzystwo się rozwijało coraz pomyślniej i w r. 1586 liczyło już 18 szpitali, odbyło zatem w Rzymie pierwszą swą kapitułę generalną, na której ułożono projekt konsty-tucyi zakonu. Papież Paweł V, brewem z dnia 7 stycznia, uznał ich za rzeczywistych zakonników, a 15 kwietnia ustawę ich zatwierdził. Roku 1592 zakon rozdzielił się na dwie części, t. j.: hiszpańską i włoską; dostał zatem dwóch generałów: jednego dla Hiszpanii z Indyami zachodniemi, który rezyduje w Granadzie, drugiego zaś dla Włoch,

Francy i, Niemiec i Polski — w Rzymie We Fran-cyi zajęła się Braćmi miłosierdzia królowa Marya Medicis, która dała im pierwszy szpital w Paryżu, na przedmieściu Saint-Germain. W marcu 1602 r.

Henryk IV dał im otwarte listy i pozwolenie przyjmowania w całem państwie szpitali, jakie-by im były ofiarowane; skutkiem tego powierzono im 24 szpitale, nad któremi miał zwierzchność wikaryusz generalny, rezydujący w Paryżu. Do Niemiec Braci m-a wprowadził książę Karol Euzebiusz Lichtenstein, który założył dla nich r. 1605 bogato uposażony klasztor w Felsbergu w Niższej Austryi; wślad za tym pierwszym powstały mnogie inne w ca łej monarchii austryackiej, która tworzy osobną prowincyę — zwaną niemiecką. B. m-a; oprócz trzech ślubów zakonnych, składają czwarty, którym obowiązują się oddawać przez całe życie pielęgnowaniu chorych. Nowicyat trwa rok, lecz po upływie jego, młody profes musi jeszcze rok w pro-fesoryum wytrwać, jakby w drugim nowicyacie.

Kierunek szpitala powierza się świeckiemu ordy-naryuszowi i nadzorcy chorych, którym powinien być chirurg doświadczony. Czas wolny członkowie zakonu powinni obracać na to, aby nabywać wiadomości lekarskich i chirurgicznych. Na kapłanów wyświęca się niewielu, a to dla tego, aby studya, oraz obowiązki pasterskie nie odrywały ich od chorych i nie odbierały im ochoty do zajmowania się nimi. Ubiorem B. m-a jest habit z czarnego sukna, szkaplerz tegoż koloru, pas skórzany i mały okrągły kaptur. — Do Polski Bonifratrów sprowadził r.

1609 Walenty Wilczogórski i oddał im w Krakowie własną kamienicę przy ulicy św. Jana, skąd później przenieśli się na Kazimierz do klasztoru po Trynitarzach. W Warszawie osadził Bonifratrów r. 1650 naprzód na Lesznie Bogusław Leszczyński, podskarbi koronny; r. 1664, bracia Morsztynowie, Tobiasz, ło- ¹ wiekowa działalność różnych kongregacyj braci mó

F-ks. K.

stowych z pracami wtedy właśnie biorących swój początekdzisiejsychinżynierów cywilnych.—Zr ó dła: Grégoire. „Recherches historiques sur les congrégations hospitalières des frères pontifes, ou co-structeurs de Ponts. Paryż, 1818, -Hyenne. „Légende sur Saint Bénézet et l’ordre des frères pontifes“. Paryż, 1864.

Bracia polscy, tak się zwali Aryanie polscy, czyli Socynianie, albo Antytrynitaryusze, ob. Aryanie polscy.

Bracia szkół chrześciańskich, ob. Ignoran-tyni.

Braóia ślubni, ob. Pobratymstwo.

Bracia i siostry wolnego ducha, sekciarze z w. XIII, zwani z niemiecka schwestrionami (schwester — siostra), siostrami bowiem mianowali wspólniczki swoich błędów i złego życia, we Fran-cyi zaś urągliwie turlupinami (turlupin = bufon, śmieszek, błazen). Nauka sekty pomienionej opierała się na zasadach panteistycznych, a pochodziła, jak się zdaje, od Amalryka z Beny, który kiedy w r. 1210 w Paryżu poniósł karę śmierci za swą herezyę, uczniowie jego, ze stolicy Francyi wygnani, po całym kraju rozsiewali zasady swego mistrza. Sami się nazywali braćmi i siostrami wolnego ducha, twierdząc, że duch uwolnił ich od grzechu i uczynił dziećmi Bożemi, a opierali się w tern na słowach Pisma św.: „Albowiem zakon ducha żywota w Chrystusie Jezusie wyzwolił mię od zakonu grzechu i śmierci“ (Do Rzymian 8., 2); „Bo którzykol-wiek Duchem Bożym rządzeni są, ci są synami Bożymi“ (Do Rz. 8., 14); „ Ale przychodzi godzina i teraz jest, gdy prawdziwi chwalcy będą chwalić Ojca w duchu i w prawdzie. Bo i Ojciec takowych szuka, którzyby Go chwalili“ (Jan 4., 23). Ze statutu Henryka I, arcybiskupa kolońskiego r 1306, biskupa strasburskiego r. 1317, jako też z edyktu papieży Klemensa V (1311) i Jana XXII (1329) wynika, że treść ich nauki była w głównych zarysach taka: Bóg jest istotną substancyą świata, wszystko z niego wynikło, więc nie stworzył on świata, nie istniał bowiem wprzód, niż świat; świat jest wiecznym i równym co do istoty synem ojca, który ciągle go płodzi. Właściwie wszakże niema świata, bo wszystko co jest, jest Bogiem. Rozumna dusza ludzka jest cząstką istności boskiej, nie stworzoną i nie dającą się stworzyć, zawiera w sobie wszystkie doskonałości boskie i wraz z Ojcem wszystko stworzyła. Każdy człowiek jest synem Bożym, stworzonym od wieków przez Ojca,—równym Chrystusowi. Chrystus cierpiał tylko za siebie, każdy człowiek musi odkupić sam siebie, a nawet może zasługami przewyższyć Chrystusa, ale wtedy jedynie, gdy się postawi na stanowisku absolutnem, i uznając boskość swojej własnej istoty, oswobodzi się z więzów doczesnych i całą swoją istność w boskiej substancyi zatopi,—wtedy stanie się jednem z Bogiem, w istocie synem Bożym. Kto kocha bliźniego, ten już tern samem kocha Boga,—między jedną a drugą miłością żadnej różnicy niema. Co się tyczy rzeczy ostatecznych człowieka, nieśmiertelności osobistej niema; jak wszystko wypłynęło z Boga, tak też wszystko wraca do niego; dusza rozpływa się w ogólną boską substancyę, i lubo trwa w niej dalej, to jednak bez żadnej osobistej świadomości. Człowiek, wewnętrznie jedność z Bogiem stanowiący i sam będący Bogiem, nie potrzebuje żadnego nabożeństwa zewnętrznego, żadnych postów, żadnjch modlitw ani sakramentów; wszystko to wraz z widzialnym kościołem sekciarze ci uważali za niedorzeczność, twierdząc, że człowiek, jako stanowiący jedność z Bogiem, wyższym jest nad wszelką ludzką i boską powagę. Niema różnicy między dobremi i złemi czynami, jedne i drugie chwale Bożej służą, bo wszystkich Bóg jest źródłem. Na tem się opierając, folgowali swobodnie wszelkim chuciom zmysłowym. Do pracy nie czuli się obowiązani, uważając ją za przeszkodę do wznoszenia się duszy ku Bogu; wszelaką własność mieli wspólną, kradzież dozwoloną, a żebraninę uważali za niezaprzeczony przywilej każdego doskonałego. W dziwacznych ubiorach, wołając nieustannie: „chleba dla Boga“, wraz z „siostrami“ swo-jemi, przeciągali po kraju, starając się zjednywać sobie zwolenników. Roku 1212, Ortlieb, potępiony przez papieża Innocentego III, głosił te zasady w Strassburgu; r. 1216 tejże treści nauki zjawiły się w Szwajcaryi; 1230 w Lyonie stykały się z doktrynami waldensów; 1250 nurtowały w Kolonii i w Szwabii. Najbujniej wszakże tak w Kolonii, jak też w Strasburgu i wogóle nad Renem, sekciarstwo to krzewiło się w pierwszej połowie XIV wieku; w Kolonii apostołem jego żarliwym, który słowem i pismem propagował sprawę wolnego ducha, był mistrz Eckard, prowincyał dominikanów. Wielu ich było w Niemczech, gdzie prawie wszędzie poczytywani byli za Beghardów; znajdowali się też we Włoszech, w Szwajcaryi i w Niderlandach. W Brukselli na początku w. XV występowali pod nazwą „ludzi rozumu“ (homines intelligentiae); ich naczelnicy, Egidy i Wilhelm z Hibdenissem, do zasad panteistycznych przydali jeszcze inne rozmaite mniemania i pomysły, żadną wewnętrzną spójnią niezwiązane. Sekta to była bardzo niebezpieczna, i udawaną swoją pobożnością, oraz głębokością pozorną, właściwą każdemu systematowi panteistyeznemu, nie mało wiernych, pomimo ich woli i wiedzy, w sieci swoje wciągnęła. To też inkwizytorowie walczyli przeciwko niej nielitościwie; jednakże, lubo wielu jej zwolenników dokonało życia na stosie, doktryna ich dość długo się jeszcze utrzymywała. W r. 14 L8 banda sekciarzy tych, pod przewodnictwem jakiegoś Jana, przyciągnęła była do Czech, miała zebrania w Pradze i w wielu innych miejscach, nazywając się pi-kardami albo adamitami, ale Zyska, który ich podejrzewał o rozmaite bezeceństwa, napadł na nich r. 1421 i częścią w bitwie pozabijał, częścią spalił po bitwie. W Niemczech jeszcze i w końcu w. XV znajdowali się bracia wolnego ducha, o czem między innerni przekonać się można z poematu satyrycznego Sebastyana Brandta (ob.) „Nahrenschiff“, gdzie autor szydzi z tych sekciarzy. Za Kalwina zasady ich wyznawało stronnictwo libertyńskie w Genewie; aż dopiero przy końcu w. XVI doktryna ta ostatecznie wygasła. O nauce braci wolnego ducha ob. „Philosopie des Christenthums“ Standenmaiera. „Encykl. Kościelna“ i „Encykl. S. Orgelbranda.

Bracia wspólnego żyoia. Stowarzyszenie chrze-ściańskie, powstałe pod tą nazwą w Niderlandach, kwitło przy końcu wieków średnich, a za cel miało wychowywanie i ukształcenie ludu i młodzieży dorastającej w duchu Ewangielii. Pierwszym jego założycielem był Gerard Groot (Geert Groote, albo de Groot, Gerhardus Magnus), potomek znakomitego rodu. Urodzony 1340 r. w mieście holender-skiem Deventer, kształcił się w uniwersytecie paryskim, gdzie otrzymał stopień magistra, a powróciwszy do ojczyzny, wkrótce został kanonikiem utrechckim i akwisgrańskim. Zrazu zdawało się, że go opanuje skłonność ku swiatowości, rychło wszakże, pod wpływem przeora kartuskiego Mon-nichhusena, zerwał całkiem ze światem i trzy lata przepędziwszy w jego klasztorze na rozmyślaniu i badaniu Pisma św., postanowił pracować nad podniesieniem ludu, umysłowo i moralnie podupadłego. Uzyskawszy więc pozwolenie biskupa utrechckiego, chodził po jego dyecezyi ze wsi do wsi, z miasta do miasta, nauczając lud i nawołując do życia chrze ściańskiego. Później, gdy biskup, skutkiem zawiści mnichów jałmużniczych, cofnął swe pozwolenie, Groote, zapoznawszy się z sławnym mistykiem, Janem Ruysbrockiem, przeorem zgromadzenia kanoników w Griinthalu pod Bruksellą i przyjrzawszy się braterskiemu pożyciu członków tego zgromadzenia, za powrotem do rodzinnego Deventeru jął zgromadzać w koło siebie młodzieńców, których zatrudniał przepisywaniem Pisma św., oraz innych dzieł pożytecznych, a utwierdzał w zasadach życia chrześciańskiego. Jeden z nich, imieniem Plorenty, wikary w Deventerze, podał myśl, aby ci wszyscy przepisywacze składali zarobione pieniądze i wiedli życie wspólne. Gerard zajął się wy koniem tego projektu i tak powstało pierwsze zgromadzenie Braci wspólnego życia, a wkrótce na wzór jego wiele innych się zawiązało. Po Gerardzie, który aż do zgonu swego (1384) kierował zgromadzeniem w Deventerze, zajął miejsce jego, zalecony przezeń Plorenty i był godnym swego mistrza następcą: ufundował on w dwa lata po śmierci Gerarda w Windesheimie klasztor kanoników regularnych, jako środkowy zakład Braci wspólnego życia; a niebawem wzniósł się takiż klasztor na górze św. Agnieszki pod miastem Zwoll, w którym sławny Tomasz a Kempis wiódł żywot bogobojny. W Deventerze za Ploreutego jeszcze więcej domów brackich pozakładano, a jednym z nich, zwanym bogaty dom, sam on zarządzał, bądąc zarazem dyrektorem generalnym stowarzyszenia. Po zgonie Florentego miejsce jego zajął Ewergiusz van Büren; a jednym z najznakomitszych członków stowarzyszenia był Gerard Zerbolt, który wielce przyczynił się do jego wzrostu i rozwoju. Zachęcał braci do zbierania, przepisywania i rozpowszechniania dzieł pożytecznych, starał się z pomyślnym skutkiem o szerzenie Pisma św. w języku krajowym, jako też o używamie mowy ojczystej w obrzędach religijnych. zwłaszcza w modlitwie.—Co się tyczy or-ganizacyi społeczeństwa, B. w. ż., zwani także braćmi kollacyjnymi, jako składający zgromadzenia pobożne (collationes), albo Braćmi dobrej woli, jako niezwiązani ślubami zakonnemi, żyli w majątkowej wspólności, składając dobrowolnie, nie tylko całe swoje mienie, ale i zarobki na rzecz stowarzyszenia. Wspólny ten swój majątek, powiększony podarunkami i ofiarami obracali na budowanie domów brackich, w których mieszkało po 20 lub więcej braci, a pomiędzy nimi kilku duchownych. Jadali wspólnie; nosili płaszcz szary, surdut i spodnie tegoż koloru, na głowie takąż kapę, stąd zwano ich także kapnikami, (cuculati). W pewne godziny odprawiali ćwiczenia pobożne, słuchali budujących wykładów i czytania, miauowicie zaś tego ostatniego przy obiedzie. Resztę czasu poświęcali rozmaitym robotom ręcznym, trudnili się sztukami pięknemi i rzemiosłami; lecz najważniejszem ich zajęciem było przepisywanie Pisma św. i innych dzieł pożytecznych. Naczelnikiem domu brackiego był rektor, nazywany przez braci ojcem; wszystkie domy składały jakby jedną wielką rodzinę, rektorowie ich co rok zgromadzali się na naradę. Każdy dom miał swoich urzędników: prokuratora, czyli ekonoma, skryptua-ryusza, pilnującego przepisywania, bibliotekarza, magistra nowicyuszów, infirmarza i gościnnego.—Stowarzyszenie to miało wielką wziętość, a zjednało sobie piękną zasługę w sprawie wychowania publicznego, pozakładawszy wiele szkół wybornych, i w sprawie ogólnego kształcenia ludu przez kazania, przemowy na tak zwanych ' kollacyach, i rozpowszechnianie Pisma św. oraz dzieł budujących. To też prawie we wszystkich znaczniejszych miastach niderlandzkich wznosiły się domy brackie, na wzór Deventerskiego, a podobnież nad Renem aż do Szwabii, w północnych Niemczech aż do Rostoku, w średnich aż do Magdeburga. W wieku XVI towarzystwo to znikło, bo wynalazek sztuki drukarskiej uczynił niepotrzebnem przepisywanie, a liczne, na wyższą skale urządzone zakłady, zaćmiły szkoły brackie.—Były też i zakłady żeńskie tego rodzaju, przestrzegające życia chrze-sciańskiego i trudniące się ręcznemi robotami. Przykładem i nauką wywierały one wpływ zbawienny na młodzież żeńską. Głową domu siostrzyń-skiego była piastunka, zwana Martą, pomocniczką jej pod-Marta, a wszystkiemi domami sióstr wspólnego życia rządziła Marta naczelna, mieszkająca w Utrechcie. „Eucykl. S. Orgelbranda“.

Brack Antoni Fortunat de (* w Paryżu 8 kwietnia 1789—-f w Evreux 21 stycznia 1850 r.), generał francuski, skończył szkołę wojenną w Fontainebleau; pod Wagram zdobył krzyż legii honorowej. Podczas kampanii w r. 1814 dowodził oddziałami partyzanckiemi; w bitwie pod Waterloo, postawiony na czele 9-go pułku strzelców konnych, miał pod sobą ubite dwa konie. Dnia 15 września 1815 r. poszedł w stan spoczynku. Podczas Restauracyi towarzyszył do Brazylii, jako szambelan honorowy, księżniczce Amelii, trzeciej córce księcia Eugeniusza Beauharnais, a narzeczonej cesarza don Pedra I; więc w r. 1829 został jego adjutantem. Po wybuchu rewolucyi w roku 1830, wróciwszy do armii francuskiej, otrzymał stopień oboźnego i objął komendę nad szkołą kawaleryjską, którą prowadził przez dwa lata. Otrzymał emeryturę w r. 1848 jako dowódzca subdy-

A N. J.

A. N. .1.

Brackenheim, miasto powiatowe w wirtember-skiej prowincyi Nekarskiej (Neckarkreis), na lewym brzegu rz. Zaber (dopływ Nekary), ze starożytnym zamkiem, 1,675 m-ców.

Brackwede, wielka wieś przemysłowa w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Mindeńskiej, o 4 km. na południe od Bielefeldu, na stokach południowych Teutoburskiego lasu, ma fabryki machin, przędzalnie, kotlarnie, blicharnie i t. p. i wraz z sąsiednią wsią Brock przeszło 5,000 m-ców. Okolica przedstawia rozległą równinę (Brackweder-Senne), na której wykopywano monety rzymskie i mnóstwo przedmiotów, należących do uzbrojenia rzymskiego żołnierza; fakt ten posłużył dla wielu badaczy za dowód, że tu właśnie legiony Warrusa poniosły pamiętną w dziejach klęskę.

Bracław, miasto pow. w gub. Podolskiej na prawym brzegu Bobu, o 239 w. odległe od Kamieńca Pod., a o 1394 w. od Petersburga; 6,836 m. w tej liczbie większa część żydów.—Jest tu sąd pokoju,

And. S.

N.

Bracławskie starostwo w województwie bra-

cławskiein. (W dzisiejszej gub. podolskiej, pow. bra-

w. s

(Sgj

Hr\

wizyi. B. był niepospolitym pisarzem wojskowym; z wielkiej ilości wydanych prac najgłośniejszą jest książka p. t. „Avant-postes de cavalerie légère“ (1831), uważana za klasyczne w swoim rodzaju dzieło przez specyalistów wszystkich armii europejskich; pisywał luźne artykuły do dziennika „Le Spectateur militaire“ (1831 —1840), zostawił zbiór poradników dla podoficerów („Manuels d’instruction“ 1834); skreślił biografię generała rossyjskiego Denisa Dawidowa, autora „Wojny partyzanckiej“ (1841); przetłómaczył na język francuski pracę pruskiego generała Deckera, p. t. „Tactique des trois armes“. Wszedłszy po r. 1834 w ścisłe stosunki przyjaźni z La Marmorą, B. utrzymywał z nim obszerną korespondencyę, która opublikowaną została w r. 1881 przez deputowanego włoskiego, L. Chiala. (Ricordi della Giovinezza de La Marmora). Sława generała B. jest świeżą. Pomysły jego śmiałe i nowatorskie miały więcej posłuchu za granicą, niźli we Francyi; dopiero po klęskach z r. 1870—1871 francuzi oddali mu sprawiedliwość i na jego to wzorach oparli obecną re-organizacyę kawaleryi.    r-

Brackeleer Ferdynand de, malarz belgijski (* 1792 r. w Antwerpii — f 1883 r.). Uczył się tamże w akademii, później u Macieja Van Breó. W Rzymie bawił 3 lata. Pod wpływem Dawida przedmioty biblijne malował, wróciwszy do Antwerpii zwrócił się do hisloryi nowożytnej i do życia potocznego. Najlepsze obrazy B-a: „Obrona Antwerpii“ 1576, z obyczajowych „Wojna domowa“. Do najlepszych uczniów B-a należą H. Leys i De Block. Z synów Ferdynand B. młodszy (* 1829 —f 1857), drugi Henryk (* 1840) pracuje w Antwerpii z powodzeniem.

Brackenburg Ryszard czy Rej ner, malarz holenderski (* 1650 w Harlem — f 1702 tamże), był uczniem Mommersa, wedle innych Van Ostada. Malował sceny z życia potocznego z wielkim dowcipem i werwą, rysunek zaniedbany, wybór przedmiotów przekracza często granice przyzwoitości. W Rotterdamie jest jego „Młoda chora z lekarzem“.

And. S.

And. S.

poczta, telegraf, kilka cerkwi, kościół katolicki, kilka synagog, kilka mniejszych fabryk bez znaczenia. Katolicka parafia i dekanat w miejscu, należące do dyecezyi Łucko-Z/ytomierskiej, dekanat liczy przeszło 16,000 wiernych. — Miasto było niegdyś znacznie większe—dziś pozostały tylko ślady wałów i dawnego zamku na wzgórzu; zabudowane jest niepo-rządnie i przeważnie domami drewnianemi, skutkiem czego ulegało częstym katastrofom ogniowym. B. jest wspominany już w XII wieku w kronikach russkich.—B r a cła wski po wiat, obejmnje 2706.3 wiorst □ i 196,729 mieszkańców (1885), w tej liczbie 6V₂% katolików, 79% prawosławnych i 14% żydów;—na 1. w. □ przypada 72.7 głów.—Powiat rozciąga się po obu stronach Bohu, przedstawia kraj pagórkowaty; gleba czarnoziemna, urodzajna, bliżej Bohu kamienista, lasów niewiele;—Główna rzeka powiatu Boh i jego dopływy ; klimat umiarkowany, nieco suchy, kontrasty temperatury znaczne. Rolnictwo stanowi główną podstawę bytu ludności; cukrownictwo rozwinięte, inne gałęzie przemysłu słabo.

Bracław albo Bracisław, książę Chorwacyi Panońskiej przy końcu IX w., panował nad ziemiami między Sawą, Drawą i Kupą, pod protekcyą cesarza niemieckiego. Brał udział w zjeździe Karola Otyłego ze Świętopełkiem morawskim w Königstetten w r. 884; później stał się narzędziem polityki niemieckiej i nieprzyjacielem sąsiada swego, Świętopełka, przeciw któremu obiecał pomoc Arnul-fowi na zjeździe w Hengsfeld w r. 891. W r. następnym walczył już ze Świętopełkiem, burząc państwo jego za rzeką Drawą i otwierając przez to drogę madyarom do równin węgierskich. Po śmierci Świętopełka otrzymał dolną Panonię (do jeziora Balaton), wkrótce jednakże wydarli mu ją węgrzy (899). O późniejszych czasach jego panowania nie mamy żadnych zgoła wiadomości. („Ottüv Nauć. Slov.“) oławskim).

Bracon. Fabr. (Nawylotek). Rodzaj należący do rodziny Braconidae (Męczelkowatych), do grupy owa-

L^Ê

Fig. 120. Bracon variator (Nawylotek).

dziarek (Entomophaga), rzędu owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera). Ciało drobne, rożki

Fig. 122.

B. Przykwiatek Lipy (Tilia).

J. A.

długie, szczecinowate, o licznych członkach; grzbiet bardzo wielkie i otaczają w wieku młodym cały tułowia gładki; pierwszy pierścień odwłoku szero- kwiatostan, przyjmując formę i konsystencyę bardzo ki, przypłaszczony, drugi i trzeci pierścień z głębo- rormaitą, u palm nawet drzewiastą. Dają im spe-kiem zagłębieniem poprzecznem. Podkładełko do cyalną nazwę skrzydła (spatha). Skrzydła te składania jajek wystające. B. ma wiele gatunków, u obrazkowatych, jak naprzykład u Anathurym, których gąsienice żyją pasorzytnie w gąsienicach Arum i wiele innych, są świetnie zabarwione, przez chrzaszczów i motyli, szczególniej napadają na gą- co rośliny całą krasę swoją zawdzięczają nie kwiat-sienice słoników i cieśli. —Br. variator. Nees. Czar- kom, zwykle bardzo drobnym, lecz tym osobliwym ny, z odwłokiem ciemno-czerwonym, połyskującym; przy kwiatkom. U Traw w podstawie kiosków, z któ-skrzydła ciemne z niewyraźną jaśniejszą prążką; rych składa się kłos złożony lub wiecha, znajdują kolor nóg ciemny. Podkładełko długości ciała. I się dwa przykwiatki, osadzone prawie na jednym Dorasta do 3, 5 mm. długości. Pospolity. — Br. j initiator, Fabr. Głowa i odwłok czerwone, reszta ciała czarna. Podkładełko dłuższe od ciała. Dochodzi do 8 mm. długości, i inne.

Bractea — Przykwiatek (bot.). Liść zmieniony w swojej formie, konsystencyi, rozmiarach, a czasami i w barwie, znajdujący się przy kwiecie lub przy grupie kwiatów. Pąk rozwijający się w kącie przykwiatka jest zawsze pączkiem kwiatowym.

Okrywy i okrywki kwiatowe w kwiatostanach roślin

A. S.

o-

f'

Fig. 123.

A. Kwiat żeński Dębu, otoczony przykwiatkami. B. Kwiat Poziomki Indyjskiej z kielichem c, i przykieliszkiem ć.

poziomie, noszą one takoż specyalną nazwę mianowicie plew (g 1 u m a e); przykwiatki zaś, otaczaj ące każdy pojedyńczy kwiat traw, zowią się ple w kam i

ill

'0

ùji-jî

U.

Fig. 124.

A. Przykwiatki płatkowate Bouganvilleae. B. przykwiatki Dalechampii.

Fig. 121.

A. Przykwiatek zwany Skrzydłem (Spatba) Aranka (Arana).

złożonych i baldaszkowych są zwykle utworzone z przykwiatków. Kwiaty, składające kwiatostan, wogóle są między sobą rozgraniczone przykwiatkami, nie zaś liśćmi kwiatowemi. Układ przykwiatków na osi kwiatostanu nie zawsze jest zgodny z układem liści, i tak naprzykład u Witułki lekarskiej (Verbena officinalis) liście są przeciwległe, przykwiatki zaś naprzemianległe. U niektórych roślin jednoliściennych, szczególnie u Liliowatych, Amaryl-kowatych, Obrazkowatych i palm, przykwiatki są (g 1 u m u 1 a e). Czasami kilka przykwiatkó w, znaj dujących się tuż pod kielichem kwiatu, zrasta się między sobą i tworzy jakby wtórny kielich, któremu dają nazwę przykieliszka (cały c ul u s). Taki przykład przedstawia między innemi truskawka. Kwiaty żeńskie dębu otoczone są bardzo licznemi, dachówkowato ułożonemi, przykwiatkami, z których przy żołędzi powstaje tak zwana miareczka (cupula); przykwiatki, tworzące miareczkę leszczyny, są większe i liściaste.

Bractwo kościelne (Confraternitas, Sodalitas). Tak się nazywają zgromadzenia, albo stowarzyszenia katolików, zawiązane w celach religijnych lub dobroczynnych, potwierdzone przez kościół i od niego zależne. Jeżeli się bractwo znacznie rozszerzy, tak, iż się do niego przyłączają inne, pomniejsze, jako filie, wtedy przybiera nazwę arcybractwa (archikon-

Bractwo różanego krzyża, ob. Różanykrzyź. Bractwo męczenników miłości, powstało r. 1350 we Francyi. Celem jego było dowodzenie wzajemnej miłości znoszeniem wszelkich zmian powietrza wytrwale. Należący do niego, tak mężczyźni, jak i kobiety, powinni byli podczas chłodów największych nosić szaty najlżejsze, w największe zaś upały okrywać się futrami i grzać się przy kominie, a to wszystko dla przekonania, jak wielka jest potęga miłości. Gdy który z członków bractwa odwiedzał towarzysza, gospodarz musiał pilnować jego konia, a gość miał nieograniczoną wolność w jego domu, nawet względem małżonki. Wielu ich umierało od zimna, albo ze zbytniego gorąca, wielu życie skracała zazdrość, którą w sobie tłumić musieli. Tacy właśnie zasługiwali na imię męczenników miłości. — „Eucyklop. S. Orgelbranda“.    *

fraternii) i otrzymuje pewne rozleglejsze przywileje. Celem bractw bywa zwykle uczczenie świętych pańskich lub jakiej tajemnicy wiary, spełnianie uczynków chrześciańskich i pobudzanie tak siebie, jak i drugich, do cnoty. Właściwie wszyscy członkowie kościoła składają wielkie bractwo królestwa Bożego na ziemi, ale już od początków chrześciaństwa zawiązywały się w pośród niego rozmaite kongregacye, z których z biegiem czasu powstały rozmaite zakony, oraz cechy (contubernia); około zaś roku 800 zjawiły się stowarzyszenia, które uważać można za początek bractw w rozumieniu dzisiejszem, a które dopiero w w. XII wybitnemi się stały. Szerzyły się one niezmiernie szybko, a zawiązywane były pod różnemi nazwami, z rozmaitych pobudek i z rozma-item przeznaczeniem: dla szerzenia oświaty i moralności, dla wspierania ubogich, pielęgnowania chorych, dla grzebania umarłych, i t. p , lub też podczas klęsk nadzwyczajnych dla przebłagania gniewu Bożego pokutą. Było ich mnóstwo w całej Europie, przy wszystkich prawie kościołach świeckich i zakonnych; było też niemało i w Polsce. Za wiele by to miejsca zajęło, gdybyśmy tu wszystkie wyliczyć chcieli, wspomnimy więc jedynie o naszych i to tylko ważniejszych. Po raz pierwszy zjawiły się one u nas w w. XIII, a już w połowie XVI, w samym Krakowie 36 liczono. Najbujniej wszakże różne bractwa zakwitły w w. XVII, i tak się rozmnożyły, iż przy niektórych kościołach bywało ich naraz po kilka. Każde z bractw miało swoje statuty, swoje książki do nabożeństwa i chorągwie kościelne, swoich przełożonych i przełożone, swoje skarbony; każde co rok odbywało sessye, na których przybierano nowych członków, jako też składano rachunki z dochodów i wydatków; do każdego były przywiązane odpusty, przez stolicę apostolską nadane, i pewne obowiązki, przyjmowane i spełniane przez członków dobrowolnie. W Austryi cesarz Józef II, dekretem swym z d. 21 czerwca 1784 r. zniósł wszystkie bractwa i zaprowadził natomiast jedno tylko, filantropijne, pod tytułem Zbawiciela, celem zniesienia żebractwa i zbierania składek na instytut ubogich; obecnie zakładanie bractw nie podlega tam żadnym ograniczeniom. Z bractw powstałych w najnowszych czasach zasługuje na wzmiankę Arcybractwo matek chrześciańskich (przy kościele P P. Wizytek), oraz wielce chwalebne i pożyteczne, założone r. 1856 przy kościele św. Krzyża, dla wspierania ubogich, bractwo św. Wincentego a Paulo.—Bractwa kościelne, jako towarzystwa religijne, a przytem instytu-cye uorganizowanej pracy i wzajemnej pomocy, jeśli nie wszystkie w ogólności, to przynajmniej w większej części, niemały społeczeństwu przynosiły pożytek; niepodobna wszakże nie wspomnieć, że bywały i takie, które, zawiązując się samowolnie, rozszerzały sekciarstwo i zgorszenie, jak np.: Begini, Biczownicy, Bracia i siostry wolnego ducha, Męczennicy miłości i t. p. (obacz te wyrazy). — Bliższą wiadomość o bractwach w ogólności znaleźć można w „Ency-klopedyi Kościelnej w T. II, w obszernym artykule ks. S. Ch.“    *

Braoz, obacz Brazza.

And. S.

Bradano, rzeka we Włoszech południowych, w departamencie Potenzy (Bazylikata), źródła ma na wyniosłości Apeninu Neapotitańskiego w niewiel-kiem jeziorku górskiem, na północ od Avigliano, płynie ku południo-wschodowi krajem pagórkowatym, niezbyt urodzajnym, uście ma w odnodze Tarenc-kiej, ogólna długość 130 km. — W starożytności Bradanus.

Braddon Marya Elżbieta (* 1837 w Londynie), zamężna Maxwell, powieściopisarka angielska. Początkowo trudniła się nauczycielstwem w wyższych warstwach społeczeństwa londyńskiego; doświadczała sił swoich w poezyi od r. 1860, ale bez powodzenia. Zwróciła na siebie uwagę dopiero w r. 1862 romansami sensacyjnemi: „Aurora Floyd“ i „Lady Audleys secret“, po których ukazał się cały szereg innych: „Eleanors victory“ (3 tomy, 1863), „John Marchmonts legacy“ (3 tomy, 1864), „Henry Dunbar“ (3 tomy, 1864) i t. d. Poczytne nietylko w Anglii, zostały one przełożone na różne języki europejskie; w polskiem tłómaczeniu wyszły: „Gorzkie owoce“ (War., 1873), „Czy nie zapóźno“ (t-że 1876), „Nad przepaścią“ (t-że 1883), „Z krwawych dni“ (t-że 1884), „Pod czerwonym sztandarem“ (t-że 1885), „Stary zamek“ (t-że 1889) i „Tajemnica grobu“ (t-że 1889); „Zwycięstwo Eleonory“.

Bradford. 1) B. jedno z największych i najbardziej przemysłowych miast w angielskiem hrabstwie York, w dzielnicy Westriding, w ognisku kanałów, dróg żelaznych i wielkiego przemysłu wełnianego, 229,721 m-ców (1888), z okolicznemi osadami fabrycznemi przeszło 300,000 m-ców. Podstawą wzrostu i dobrobytu miasta jest obfitość węgla kamiennego w najbliższej okolicy, umożliwiła ona i przyśpieszyła rozwój fabryk, siłą pary poruszanych i sprawiła że B., który na początku tego stulecia liczył zaledwie 13,000 m-ców — stał się dziś na wielką skalę przedstawicielem wielu gałęzi angielskiego przemysłu. Mianowicie jest to obecnie najpierwszy w kraju rynek dla handlu długowłosą i cienką wełną, oraz największe ognisko przędzalni i tkalni wełny czesankowej (kamgarny); obok Bractwo strzeleckie, ob. Towarzystwo kur- | tego liczne są fabryki perkalików, machin, tkanin

ko we.

jedwabnych i wyrobów skórzanych. Z gmachów

wyróżnia się ratusz, zbudowany na wzór florenckie- wszystkie wolne chwile obracał na kształcenie się go Palazzo vecchio, z wieżą 61 m. wysoką, gmach przez czytanie książek. W 17 roku życia pod wpły-giełdy, halle targowe, 50 kościołów, między które- wem Savage’a zmienił przekonania swoje religijne, mi dwa katolickie; jest tu nadto wiele instytucyj stawszy się z gorliwego stronnika panującego ko-dobroczynnych i naukowych, (szkoła techniczna), dwa i ścioła ateuszem. Wskutek tego utracił miejsce nauczyciela szkoły niedzielnej, i znalazł się w tak tru-dnem położeniu, że zaciągnął się do wojska do 7-o pułku dragonów, zkąd uwolnił się, otrzymawszy w sukcesyi niewielki spadek dopiero w 1853 roku. Niewypowiedzianą energią i siłą woli, wyuczył się po francusku, grecku i hebrajsku. Wymową swą i pismami zyskał popularność i zdobył lepsze środki utrzymania. Od 1860 r. zaczął wydawać radykalny dziennik „The national Reformer“, wskutek czego zyskał znaczny wpływ na radykalną partyę w Londynie i został wybrany na prezesa ligi wol-nomyślących. i Należał do komitetu obrony w sprawie Bernarda, wspólnika Orsiuiego. W celach agitacyjnych podróżował po Stanach Zjednoczonych i Włoszech, a w 1871 r. udawszy się do Francyi w czasie komuny, chciał pośredniczyć między nią i rządem wersalskim, ale został z polecenia tego ostatniego z Francyi wydalony. Do współki z Mr. Annie Besant założył drukarnię i księgarnię, mają cą na celu rozpowszechnianie literatury i pojęć radykalnych. Wtedy też uorganizował dwa towarzy stwa radykalne: „National Secular Society“ i „Land Law Reform League“, w których stał na czele. W 1870 r. wybrany był w Nottinghamie na członka parlamentu, ponieważ jednak odmówił wtedy wykonania zwykłej przysięgi religijnej, parlament wydał uchwałę niedopuszczającą go do zasiadania, a nawet nakazał aresztować go, gdyby się pomimo to w parlamencie pokazał. Dało to powód do skandalicznych zajść w parlamencie, które dopiero Gladstone potrafił zakończyć, wyjednawszy uchwałę par-

ÏSS

i'.£3

JÜ %

■Ï

Fig. 125. ßatusz w Bradfordzie.

parki, wielkie szpitale i t. p. W okolicy kopalnio łupku, węgla kamiennego i żelaza.—2) B. upon Avon, dawniej Brandanfora, t. j. szeroka furta, miasto w augielskiem hrabstwie Wilts, na południo wschód od Bathu, na obu brzegach Avonu, słynie z dawna z wyrobu sukna, ma starożytny kościół św. Wawrzyńca z X w. i przeszło 6,000 m-ców. 3) B. miasto w angielskiem hrabstwie Lancaster, stanowi wielkie i fabryczne przedmieście Manczesteru, do 30,000 m-ców.—4) B., miasto w Stanach Zjeduo czonych Ameryki północnej, w stanie Pensylwanii, prawie na granicy ze stanem Nowego Yorku,—powstało dopiero w 1870 r., po odkryciu niewyczerpanych kopalni nafty, najwydajniejszych w całem państwie i dostarczających rocznie 25 mil. beczek, — przeszło 16,000 m-ców.

Bradfordzkie pokłady (geolog.). Stanowią górną część tak zwanego batońskiego piętra geologów francuskich, stanowiącego środkowe piętro jury brunatnej w Anglii i Francyi. Charaktery-stycznemi dla nich skamieniałościami są: Wald-heimia lagenalis, Anabada orbulites, Rhynchonella decor at a, Ammonites (Oppelia) aspidoides.

Brading, starożytna osada na angielskiej wyspie Wight (kanał La Manche), w głębi bespiecznej zatoki; zabytki dawnych budowli rzymskich, kościół z VIII wieku, 7,952 m-ców.

Bradlaugh Karol, angielski radykalista i agitator (* 1833 w Londynie—f 1891), z bardzo biednej rodziny. Od 11 roku życia musiał sam troszczyć się o swoje utrzymanie i wykształcenie. W 12 roku życia był posłańcem publicznym, w 13 pisarzem na placu do wyładowywania okrętów; pomimo to

Encykloptdya Powtzachna Uutti. T. IZ

S'

:"Ń

k ré

And. S

fi

K. J.

And. S.

wit

Fig. 126. Bradlaugh Karol.

lamentu, dozwalającą B-i złożyć zamiast przysięgi uroczyste przyrzeczenie. W 1881 r. zmuszony był wskutek wyroku sądowego złożyć mandat członka parlamentu, był jednak 9 kwiet. t. r. ponownie wybrany i wtedy oświadczył gotowość wykonania prze-

41

A. O.

J. a. i F-n.

pisanej przysięgi. Parlament jednak nie dozwolił mu tego i polecił marszałkowi izby niższej (speeker) siłą przeszkodzić mu wejść do sali. Dalszym zatargom zapobiegła policya. Wiele z pism B-a były wydane w zbiorach „Political Essays i Theological Essays“.—Życiorys przez Annę Besant w „Review of Reviews“, Marzec, 1891.

Bradley Ryszard, lekarz i profesor botaniki w Cambridge (* w końcu XVII stulecia—f w Cambridge 5 list 1732 r.). Z prac jego, do najważniejszych należą: 1) „Historia plantarum succulenta-rum, etc.“ (wydane w dwóch językach, angielskim i łacińskim, w Londynie 1716—27, wV Dekadach in-4°, z 50 tabl. ryciD; nowe wydanie tego dzieła wyszło 1734. 2) „New improvements of planting and gardening both phisical and pratical“ (Londyn, 1717, in-8°; wydanie z kolei 6-te, tamże w Londynie 1731, w 3-ch częściach). Dzieło to zostało przełożone na język francuski p. t. „Nouvelles observations physiques et pratiques sur le jardinage“ (Paryż, 1756, 3-y tomy in-8°); 3) „Dictionarum bo-tanicum, or a botanical dictionary for the use of the courious in husbandry and gardening“ (Londyn, 1728, 2 tomy, in-8°). Napisał też kilka cennych prac lekarskich o morowej zarazie, jako to:„Recherches sur le grand hiver 1728“, „The plague of Marseille etc.“ (Londyn, 1721), w których twierdzi, że istnieją oddzielne muchy, roznoszące zarazę w powietrzu. W r. 1730 wydał również odczyty o farmakologii. B. publikował jeszcze kilka prac spe-cyalnych z dziedziny rolnictwa i ogrodnictwa. Jemu kolonie angielskie na Autyllach zawdzięczają wprowadzenie uprawy kawy.

Bradley J a m e s, znakomity astronom (* 1692 w Shireboru w Gloucester — f 1762). Studyował najpierw teologię i został proboszczem, około roku 1715 dopiero wuj jego, James Pound, również proboszcz, a zarazem dobry matematyk i obserwator, zachęcił go do astronomii, z którą tak szybko się zapoznał, że już w r. 1721 został profesorem astronomii w Oksfordzie. W r. 1725 odwiedził astronoma Molyneux, który w Kew pod Londynem zajęty był obserwacyami y gwiazdy Smoka, w celu oznaczenia jej paralaksy rocznej; przyjął udział w tych dostrzeżeniach, a następnie sam je prowadził. Oznaczenie paralaksy tej gwiazdy okazało się wprawdzie niemożebnem, szczególne wszakże ruchy peryodyczne, jakie gwiazda ta okazywała, doprowadziły B-a do odkrycia aberracyi światła. Opowiadają, że B. płynął łódką żaglową po Tamizie i dostrzegł, że jej chorągiewka przyjmowała inny kierunek przy każdej zmianie kierunku statku, jakkolwiek wiatr pozostawał stateczny; spostrzeżenie to miało mu nasunąć pomysł do wyjaśnienia tego uderzającego zjawiska niebieskiego (ob. A ber racy a). Słynny jego list do Halleya: „An account of a new discovered motion of the fixed stars“ (Phil. Trans., 1728), zawiera opis odkrycia i wyjaśnienie tego objawu. To ustaliło jego sławę, a po śmierci Halleya (1742) został dyrektorem obserwatoryuin w Greenwich, którego był najdzielniejszym obserwatorem. Wykończył tam obserwacye swe nad nutacyą, które rozpoczął

jeszcze w r. 1727, a rezultaty ich ogłosił w drugiej pamiętnej rozprawie „On the apparent motion of the fixed stars“. Za pomocą nowych przyrządów przeprowadził dostrzeżenia południkowe gwiazd, przyczem uwzględniał starannie błędy narzędzi i wpływ refrakcyi; obserwacye te, które następnie opracował Bessel, przewyższają ścisłością wszystkie poprzednie. Z powodu nadwątlonego zdrowia opuścił Greenwich w r. 1761 i ostatni rok życia przepędził na wsi w Chalford. B. należy do najznakomitszych obserwatorów, dorównywają mu jedynie Hipparch, Tycho Brahe i Bessel. Nazywano go Tychonem ośmnastego stulecia.

Bradley Samuel Messenger (1841—18d0) członek naukowego tow. w Manchesterze, lekarz, czynny jako profesor fizyologii w Stonyhurst College, później lekarz okrętowy na linii Liverpool-New-York, wreszcie „Lecturer ou practical surgery“ w Owens College. Zasłynął jako dzielny chiru g. Z prac główniejsze są: „A manual of comparative anatomy and physiology“ (1869, 1883, 1875), „On the injuries and diseases of the lymphatic System“ (1879). Wspólnie z Walterem wydawał „Manchester med. and Surgical reports“ (1870—71). F u-

Bradshaw John (* w Wibersley Hall w 1602 roku). Studyował prawo w Londynie, następnie zaś został adwokatem, i zyskawszy rozgłos jako biegły prawnik, był zamianowany sędzią sądu she-riffa w Londynie w 1643 r. W 1649 roku powołany przez komisyę, ustanowioną przez izbę niższą parlamentu do sądzenia Karola I, na prezesa jej, obowiązki te po pewnem wzdraganiu się przyjął 12 stycznia t. r. Formalny sąd nad królem zaczął się 20 stycznia w t. z. malowanym pokoju pałacu Westminsterskiego, „painted Chamber“, wyrok zaś był wydany 27 t. m. i r. W czasie procesu B. odznaczył się brutalnem obejściem względem oskarżonego, któremu odmawiał prawa głosu i wogóle nie dopuszczał do przedstawienia obrony. Wyrok śmierci, podpisany przez 58 członków komisyi z B-em na czele, wykonany został 30 stycznia. Następnie taż sama komisya, pod prezydencyą B a, sądziła innych rojalistów, oskarżonych o zdradę stanu, jak księcia Hamilltona, Lorda Capela, Henryka Richa, Earla Hollanda, Euzebiusza Andrewsa, i skazała ich na karę śmierci. Wybrany przez izbę niższą parlamentu na członka utworzonej wtedy Rady Stanu, „Council of State“, został jej stałym prezydentem, i jako taki pozostawał w częstej korespon-dencyi z Oliverem Cromwellem w czasie jego wy-• praw wojennych do Szkocyi i Irlandyi w 1649 i 1650 r. W tym czasie obsypany został zaszczytami, będąc zamianowanym kanclerzem księstwa Lankaster i attorneyem hrabstw Cheshire i North-Wales. Parlament, ze względu na jego zasługi, wyznaczył mu w 1649 roku nagrodę pieniężną w ilości 1,000 fun. szter., później zaś (15 sierp. 1649) podarował mu majątki ziemskie, skonfiskowane ear-lowi St. Albans i lordowi Cottingtonowi, przynoszące dochodu 2,000 fun. szter. rocznie. Po rozwiązaniu przez Cromwella długiego parlamentu, B. stanął z nim w opozycyi, oświadczywszy mu wyraźnie na posiedzeniu Rady Stanu (20 kwietnia 1553)

A. O

dyńczy.

S. D.

F-n.

F-n.

F-n.

że nie miał prawa tego uczynić, gdyż parlament sam tylko mógł się rozwiązać. Od tego czasu stosunki B-a z Cromwellem coraz bardziej się zaostrzały, do tego stopnia, że podejrzewano go nawet o zamysły restauracyi. Nie będąc wybranym w 1656 r. na członka parlamentu, B. do końca protektoratu Cromwella nie brał udziału w polityce. Po śmierci Cromwella (3 września 1658 r.) i zrzeczeniu się praw przez Ryszarda Cromwella, B. odzyskał nieco poprzedniego znaczenia, przywrócony bowiem długi parlament zamianował go w 1659 członkiem rady stanu, dalszej jednak karyerze przeszkodziła śmierć, która go zaskoczyła 31 października 1659 r. Pochowany został w opactwie westminsterskiem. Po śmierci spotkał go taki sam los, jak i innych naczelników rewolucyi. Już w proklamacyi Karola II, 23 maja 1654 r. B. był wyłączony z amnestyi, po restauracyi zaś Stuartów, postanowiono w 1660 r., że B., miał być sądzony o zdradę stanu, wspólnie z Cromwellem, Iretonem, Pridem, jakkolwiek wszystkie te osoby już wówczas nie żyły. Dnia 4 grudnia 1660 r. parlament rozkazał, aby ciała CromwelPa, Iretona i B-a były wyniesione z opactwa westminsterskiego i powieszone w trumnach na szubienicy w Tyburn, miejscu zwykłego tracenia zbrodniarzy. Rozkaz ten był wykonany 30 stycznia 1661 r. Potem głowy królobójców były wystawione na pokaz w Westminsterze, ciała zaś ich spalono pod szubienicą. Wszystkie majątki B-a uległy konfiskacie na rzecz korony.

Bradsky Wenzel Teodor (* 17 stycz. 1833 w Rakonitz, w Czechach—f tamże 9 sierp. 1881), kompozytor muzyczny. Kształcił się w Pradze u Cabouna i Pischeka. Napisał opery: „Roswitha“ (wyst. w Dessau I860), „Jarmila“ (w Pradze 1879), „Der Rattenfänger von Hameln“ (Berlin, 1881) i kilka innych; rzeczywistem wszakże powodzeniem cieszą się tylko jego pieśni na głos poje-

A. Pol.

Bradwardinus Tomasz (B r a d w a r d i n e, Bredwardin), jeden z najznamienitszych matematyków angielskich w wieku XIV (* w roku 1290 w Hartfield, niedaleko Chichester—f w 1349 w Lambeth). Należał do zakonu franciszkanów. W roku 1325 był prokuratorem uniwersytetu w Oksfordzie, czytał teologię, filozofię i matematykę z takiem powodzeniem, że otrzymał przydomek „doctor profundus“. Później był kanclerzem kościoła św. Pawła w Londynie, spowiednikiem króla Edwarda III, wreszcie na krótko przed śmiercią arcybiskupem kantuaryjskim. Do dzieł jego matematycznych, w końcu wieku XV-go drukiem ogłoszonych należą: „Arithmetica speculativa“, „De proportionibus velocitatum“, „Geometria speculativau. Dzieło: „Tractatus de quadratura circuli editur a quodam archiepiscopo ordinis fratrum minorum“ uważane jest, zdaniem Cantora, niewłaściwie za utwór Bradwar-dina. Naj ważniej szem dziełem jest „Geometria“, w której B. jeden z pierwszych zajmuje się teoryą wie-loboków gwiaździstych. Z pomiędzy prac B-a, pozostających jeszcze w rękopisie, na szczególną uwagę zasługuje pismo o wielkościach ciągłych (Tractatus de contimo), w którem znajdujemy wiele pomysłów, przypominających dzisiejsze teorye matematyczne o nieskończoności. Jako teolog, B. jest autorom dzieła: „De Causa Dei contra Pelagium it. d.“ (Londyn, 1618).

Brady Robert, historyk angielski, pierwotnie uczył się (1643) medycyny w Cambridge, otrzymał tamże doktorat i profesurę. Został później lekarzem przybocznym Jakóba II i kilkakrotnie reprezentował uniwersytet w parlamencie. Zmarł r. 1700. W lekarskim świecie znany jest ze swego znakomitego „essay”, napisanego w postaci listu („A letter to Dr Sydenham“).

Bradycardia (od greckiego ppaSóę ciężki, powolny i xapSîa serce), oznacza zwolnienie ruchów serca i ma bardzo ważne znaczenie w patologii, gdyż wywołuje cały szereg ciężkich zaburzeń w ustroju, biorących początek jedynie z niedostatecznego ukrwienia tętniczego. Zwolnienie uderzeń serca, dochodzące niekiedy do 20 na minutę, zależy od dwóch przyczyn: albo od podrażnienia sercowych gałązek nerwu błędnego, albo od wyczerpania, znużenia i zmniejszenia pobudliwości ruchowych nerwów i zwojów sercowych. Jedno i drugie zboczenie może być pochodzenia obwodowego (peryferycznego), lub ośrodkowego (centralnego). Wszystkie przypadki bradykardyi podzielić można na trzy grupy: 1) Toksyczne (z zatrucia) pod wpływem jadów nasercowych (digitalis, morfina, pylo-karpina, muskaryna, tytoń, chloroform i t. p.).

2) Centralnego pochodzenia, z powodu podrażnienia mózgowia przez różne nieprawidłowe, lub chorobotwórcze wpływy (zapalenie opon, krwi wylewy w okolicy rdzenia przedłużonego i t. d.).    3) Me

chanicznego, lub degeneracyjuego (ze zwyrodnienia) pochodzenia, przypadki najczęstsze. Tu odnoszą się zwolnienia ruchów sercowych, przy chorobach mięśnia sercowego, przy jego zwyrodnieniu tłuszczo-wem, przy stwardnieniu tętnic wieńcowych, po wysiękach w osierdziu, w okresie zdrowienia z chorób wycieńczających, jak ciężkie zapalenie płuc, róża, i wreszcie przy niektórych postaciach chorób umysłowych.

Bradylalia vel bradyphasia, vel b r a d y-phrasia, lub jeszcze inaczej brady art hria, od greek, ppaóóę ciężki i XaXsw,    cppaęro mó

wię), oznacza trudność, a właściwie powolność mówienia, stanowiąc przeciwieństwo do pospiesznego, gwałtownego mówienia (ob. Battarismus). Powyżej podane oznaczenia są do pewnego stopnia równoznacznikami, choć szczegółowiej o brady-1 a 1 i i, czyli bradyartryi mówimy, gdy zwolnienie mowy zależy od utrudnienia artykulacyi mo-wnej, źaś o bradyfrazyi gdy przyczyną jest otępienie, lub zleniwienie umysłowe, a więc opieszały bieg myśli.

Bradypepsia oznacza wszelakiego rodzaju opieszałość trawienia, pochodzić mogącą z przyczyn najrozmaitszych, najczęściej z osłabienia samego ruchowego (mięśnionerwowego) narządu. Pokarmy przebywają długo w żołądku, co staje się powodem, z jednej strony przykrych dolegliwości dla chorego, a z drugiej nierzadko ciężkich zaburzeń

wskutek powstających przylem nieprawidłowych spraw rozkładowych.— (Por ów n aj artykuły: Dyspepsia i Niestrawność).    F'n’

Brradypus. oh. Leniwiec.

Braekeler Ferdynand, malarz belgijski (* 1792 r. w Antwerpii — f 1883 tamże). Uczył się w akademii antwerpskiej, potem w Rzymie. Uniknął wpływu szkoły Dawida, był samodzielnym, zachowując tradycyę szkoły niderlandzkiej, szczególnie w obrazach potocznych z życia ojczystego. Główniejsze jego obrazy są: „Hiszpanie w Antwerpii r. 1576“, „Oblężenie Harlemu“, „Bombardowanie Antwerpii r. 1830“, z potocznych „Złote swa ty“, „Rozdanie nagród w szkole miejskiej“, „Domowa rozterka“, za który otrzymał 250,000 franków. „Chory“ i in.; odznaczał się kolorytem przezroczystym, wyborną charakterystyką i prawdą.

Braga 1). B., departament w portugalskiej pro-wincyi Lntre-Douro-e’'Minho, graniczy na północy z depart. Vianna, na wschodzie z departam. Villa-Real, na południu z departam. Oporto, na zachodzie z Atlantykiem, ma 2,738 km. □ i 336,248 m-ców. Kraj na wschodzie i północo - wschodzie górzysty (Sierra da Cabreira 1,279 m., Sierra do Gerez 1,348 m.), zniża się Rtopniowo ku zachodowi, przechodząc zrazu w kraj pagórkowaty, a potem w nadbrzeżną nizinę; — grunt wogóle urodzajny, klimat łagodny; rzeki pobrzeżne Cavado i Ave; główne zajęcie ludności rolnictwo, uprawa wina i drzew owocowych. Stolicą jest.—2). B. nad rzeczką Deste i przy drodze żelaznej, łączącej miasto

tugalii.

A. Pol

W. O

J.

wmm

s,

IP

! füll !>

,‘»Y

%¹

tą

Sia

ÉBfcg^

Fig 1ü7. Kościuł katedralny w Braga.

z Oporto, leży prawie w środku departamentu, malowniczem wzgórzu, w urodzajnej okolicy ; jest siedliskiem arcybiskupa, posiada wspaniałą i nader ciekawą katedrę, a nadto kilka kościołów starożytnych i klasztorów,—dawne mury miejskie, warownię, pałac arcybisknpi i t. p. Ulice są szerokie, miasto zabudowane obszernie i wygodnie, jest dość

przemysłowe, wyrabiając tkaniny wełniane i lniane, kapelusze, narzędzia ostre, przedmioty złote i srebrne. — Mieszkańców 19,755. — W starożytności była to kolonia rzymska Bracara Augustai z tej epoki przechowały się szczątki amfiteatru, świątyni i akweduktu. — W średnich wiekach była rezydencyą królów swewijskich, ( 563 ) stała się następnie biskupstwem a wreszcie arcybiskupstwem; tutejszy arcybiskup jest zarazem prymasem Por-

And. S.

Braga Gaetano (* 9 czerwca 1829 w Giu-lianova) uczeń konserwatoryum Neapolitańskiego ; ceniony wialonczelista włoski i kompozytor pieśni, z których wiele szerokiej dostąpiło popularności, oraz autor kilku oper.

Braga Teofil (* 1843 na wyśpię azorskiej św. Michała), współczesny poeta, literat i polityk portugalski, jeden z najwybitniejszych przewódzców ruchu umysłowego ze szkoły pozytywistycznej w Portugalii. Kształcił się w Coimbrze i w r. 1868 otrzymał stopień doktora prawa, poczem wykładał czas jakiś ekonomię w liceum lizbońskiem, a w r. 1872 otrzymał drogą konkursu katedrę literatury ojczystej w „Curso superiore de letras“ w Lizbonie i dotychczas ją zajmuje. Działalność pisarska B-i jest bardzo wielostronna i wielce płodna. Rozpoczął ją jako poeta, jeszcze w r. 1859, ogłaszając zbiór młodzieńczych poezyj p. t. „Folhas verdeR“ (Zielone liście). W kilka lat potem, podczas pobytu w Coimbrze, wydał: „Visao dos tempos” (Widzenie czasów, 1864), „Tempestades sonoras“ (Grzmiące burze, 1864), „A ondina do lago“ (Rusałka jeziora, 1866) i „Torrentes“ (Potoki). Poezye te wyniosły go na stanowisko przewódzcy młodej generacyi poetów, którzy postawili sobie za hasło odrodzenie nie tylko literatury, ale i narodu portugalskiego, przez wprowadzenie do życia nowych pierwiastków umysłowych, zaczerpniętych z filozofii pozytywnej (jest to t. z. szkoła coimberska). W dalszej swej działalności B. zwrócił się do studyowania poezyi i obyczajów narodowych; w tej dziedzinie pracy naukowej ogłosił drukiem wiele cennych dzieł, a mianowicie: „Cancioneiro popular“ (1867), „Romanceiro geral“ (1867), „Floresta de romances, (1868), „Contes populäres do archipelago Aęoriano“ (1869), „Contes tradicionaes do povo portuguez“ ( 1885 ) i „0 povo portuguez no seus costumes, crenęas e tra-diçôes“ (1885). Opracował nadto krytycznie obszerną „Historia da litteratura portugueza“ (16 tomów, 1870—80), oraz treściwy „Manual da hist, da lit. port.“ (1875). W swoich pracach społeczno-filozo-ficznych B. występuje jako gorący rzecznik republi-kanizmu; w tym duchu opracował: „Historya das ideas republicanas“ (1880), „Soluçôes positivas da politica portugueza“ (5 tomów, 1881—83), „Disso-luçâo do systema monarchico constitutional“ (1882), na „Systema da sociologia“ (1884) i t. d. Obok tego wszystkiego B. założył kilka przeglądów peryody-cznych, a mianowicie: Revista das tradięóes portu-guezas“ (wspólnie z Coelho), „O positivismo“ i „Revista de estudos livres“ ; napisał też wiele studyów literackich (np. o Camóesie) i wydał krytycznie dzieła kilku poetów portugalskich.

And. S.

dre“, tamże, 1731, 1732).

Bragadino Marco Antonio (* 1520—f 1571), pan wenecki i bohater; dowodził załogą Famagu-sty na Cyprze podczas oblężenia tej twierdzy przez turków. Po mężnej obronie, gdy już nie starczyło żywności a pozostało jedynie siedm beczułek prochu, podpisał kapitulacyę, otrzymawszy od baszy Mustafy poręczenie, iż mieszkańcy Cypru nie będą niepokojeni, a cała załoga Famagusty wraz z oficerami odpłynie wolno do Wenecyi. Mustafa, łamiąc słowo, zabrał go do Konstantynopola i kazał z nieszczęśliwego bohatera zedrzeć żywcem skórę, którą następnie obwożono w tryumfie po miastach Azy i Mniejszej. Famagusta została do szczętu złu-pioną.    r-

Bragança 1). B., departament w portugalskiej prowincyi Traz-oz-Montes, na prawym brzegu rzeki Douro i na granicy z Hiszpanią, 6,669 km. □ 171,586 m-ców (1881) tj. 26 na 1. km. □.—Kraj wogóle górzysty, przecięty licznemi i dość znacznemi łańcuchami, o średniej wysokości grzbietu 1000 m.; grunt mało urodzajny, i tylko w dolinach rzecznych, oraz w niższych regionach zdatny do uprawy; stąd zaludnienie słabe i rolnictwo na nizkim stopniu — za to pasterstwo w stanie kwitnącym—Klimat z powodu znacznego wzniesienia nad p. m. surowszy, niż w innych częściach Portugalii, ale zdrowy; opady są natomiast wyższe; z rzek, prócz pogranicznej Douro, najważniejsze są dwa jego prawe dopływy; ^abor i Tńa. Miastem głównem jest 2). B. w dorzeczu Saboru, 684 m. nad p. m., jest siedliskiem biskupa, liczy do 6,000 m-ców, którzy przeważnie trudnią się jedwabnictwem, posiada warownię, a w niej zamek, będący gniazdem rodzinnem panującego dotąd w Portugalii domu Braganza. — W r, 1442 B. została podniesioną do godności księstwa, do którego należało 50 osad miejskich (villas).—3). B. miasto w brazylijskiej prowincyi Sao Paulo, w górzystej okolicy, o 65 km. na pn. od miasta S. Paulo, z którem jest złączone koleją żelazną, ma 11,000 m-ców, prowadzących ożywiony bandel nierogacizną i zbożem.

Braganza — dom panujący; jest to jedyna dynasty a, zasiadająca po dziś dzień na tronie portugalskim od chwili powstania tego królestwa. Pochodzi od Kapetów przez Roberta I, księcia Bur-gundyi, brata króla francuskiego, Henryka, I. Wnuk jego, Henryk Burgundzki, przybył w r. 1089 do Hiszpanii z licznym pocztem panów francuskich, by walczyć z niewiernymi, a zaślubiwszy jedną z córek Alfonsa VI, króla Kastylii, otrzymał w posagu miasto Porto z krajem, położonym między rzekami Minho a Tagiem, i koncesyę na wszystkie zdobycze, jakieby poczynił na maurach. Powiększywszy znacznie swoje terytoryum, przybrał tytuł hrabiego Portugalii; umarł r. 1112 w Astorgas w Gallicyi, Syn jego Alfons V (ob.) oderwał się od korony kastylskiej i został pierwszym królem Portugalii. Dynastya jego panowała w potomstwie prawem do Jana I, a po tym królu, w potomstwie nieprawem. Alfons Portugalski, hrabia Barcellos, naturalny syn Jana I i Agnieszki Perez, otrzymał od brata swojego, Piotra Portugalskiego, księcia Koimbry, sprawującego regencyę królestwa za małoletności

Alfonsa V, tytuł księcia B. (1442). Syn jego najstarszy, Alfons, margrabia Valencia, hrabia Ou-rem, był założycielem rodu hrabiów Vimioso; drugi syn, Ferdynand I, stanowił dalsze ogniwo dyna-styi B., a potomkami jego byli: Ferdynand II, ścięty r. 1483 na rozkaz szwagra, króla Jana II; Jakób (1480—1510); Teodozy I, książę Bar-cellos, którego brat, Konstanty, był wielkim szam-belanem króla Jana II, następnie ambasadorem we Francyi w roku 1548 i wice-królem Indyj od roku 1557 do 1561; Ja u I (f 1582), którego żona, Katarzyna, jako wnuczka króla Emanuela, miała najwięcej praw do korony portugalskiej po śmierci króla-kardynała Henryka; wreszcie Teodozy II (1566—1630) ojciec ogłoszonego później królem Jana IV (d. 1 grudnia 1640 r.). Jan więc IV (* 1604), został założycielem dynastyi B., która w XIX wieku zasiadła i na tronie brazyljskim. Aż do czasu rozdziału obu koron, następcy tronu portugalskiego nosili tytuł książąt Brazylii, obecnie tytułują się książętami B-y. Pomiędzy książętami krwi domu B. zasługuje na wyróżnienie Jan, książę de Lafoens (* 1719 — f 1806), syn Dom Miguela, człowiek nadzwyczaj światły, poeta, improwizator, lingwista i podróżnik; podczas wojny siedmioletniej służył jako ochotnik w armii austryackiej; on-to założył w Lizbonie akademię nauk, której był prezesem aż do śmierci. W bocznej linii wywodzą się od rodu B. domy hrabiów Oropesa, Lemos i Castro; margrabiów Ferreira; książąt Cadawal i Varagues; hrabiów Acumar, Gelves, Odemira, Vimiero, Faro i t. d. „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a.    r

Bragelogne Krysztof Bernard, matematyk francuski (* 1688 w Paryżu—f tamże w r. 1744), opat, członek akademii paryskiej. Ogłosił: O kwadraturze linij krzywych („Sur la quadrature des courbes“, w Pamiętnikach akademii, 1711), o liniach krzywych czwartego rzędu („Examen des lignes du quatrième ordre, Sur les lignes du quatrième or-

S. D.

Bragg albo Braxton (* w Północnej Karolinie 1815 — f w Galveston 1876), generał amerykański, wstąpił do wojska w stopniu porucznika artyleryi, w r. 1846 został kapitanem za waleczność przy obronie twierdzy Brown, podczas wojny amerykańskiej, po bitwie pod Monterey awansował na majora, a po bitwie pod Buena-Vista na podpułkownika. R. 1856 wystąpił z wojska i osiadł w plantacyi swojej, Thibodeaux, w Luizyanie. Gdy wybuchła wojna secesyjna (1861), B., zajmujący wówczas stanowisko komisarza robót publicznych stanu Luizyany, zaciągnął się do szeregów południowej armii skonfede-rowanej, gdzie otrzymał stopień brygady era, a następnie generała-majora; d. 6 i 7 kwietnia 1862 r, brał udział w bitwie pod Shiloh, w której Grant, zwyciężony pierwszego dnia, został zwycięscą drugiego. Po ewakuacyi Koryntu, B. objął, zastępując generała Beauregard, dowództwo sił w okręgu Missisipi ze stopniem pełnego generała broni i zajął Kentucky, ale doznał porażki pod Perryville; odwołany i zaraz przywrócony w dowództwie, odniósł nad generałem Rosecraus zwycięstwo pod Chi-ckamanga (20 września 1863), lecz w bitwach pod

Ed. W.

Missionary-Ridge (23—25 listopada) został doszczętnie pobity przez Granta. Jefferson Davis, który cenił wysoko B-a, przywołał go do Richmondu i pod koniec r. 1864 polecił mu powstrzymać w marszu generała Shermana, który przez północną Karolinę biegł na spotkanie ostatniej skonfederowanej armii. Zadaniu temu B. nie sprostał.    r-

Brage (Braga, Bragi), w mitologii germańskiej, syn Odyna i Friggi, bóg krasomówstwa i poe-zyi. Wyobrażany był, jako starzec z długiemi wąsami. Bragafull=puhar Bragi, z którego pito przy obchodach na cześć bohaterów poległych, przy pogrzebach królewskich i t. p., i na który składano śluby uroczyste, oraz przysięgi. *

Braha v. Braja v. Wywar. Pozostałość po odpędzeniu wódki w gorzelni, używana w gospodarstwie do żywienia inwentarza, jako to: bydła rogatego i trzody chlewnej. Pożywność jej zależy od użytych materyałów surowych, od sposobu pędzenia wódki, od mieszania i metody drożdże-nia. B. z kartofli i zboża jest pożywniejsza, niż z melasy. Pożywność B-y jest cztery razy mniejsza, niż siana, czyli 200 funtów B-y daje tyle pożywienia co 50 funtów siana.

Brahe, odnoga Wisły, ob. Brd a.

Brahe lub Br ag de i B r a d e, szlachecki sławny ród duński, którego pierwsi członkowie posiadali Gyllebo w Skanii. W tej prowincyi żyli za czasów wielkiej Małgorzaty Axel B. z Vids-Koefłe, protoplasta linii agnatycznej czyli duńskiej, i brat jego, Torgii s B. z Rennesnaes, założyciel linii kognatycznej czyli szwedzkiej. Od pierwszego pochodzili: Tycho B. słynny astronom (ob.); Steen B. z Knudstrupu i Naesbyholmu (1547 — 1620); Axel B. z Elvedu (1550—1616) członek rigsraadu; Kn ud B. (1555— 1615), który wystawił piękny pałac w Engelholm; wreszcie jego siostra, Z ofi a B. (1556—1643), zaślubiona naprzód Ottonowi Thott z Eriksholmu, a następnie Erykowi Lange z Engelholmu; — dopomagała ona bratu w jego pracach astronomicznych, i wydała ogromne sumy pieniężne na próby alchemiczne, którym się oddawał jej drugi mąż, a pod koniec życia poświęciła się poszukiwaniom history-czno-genealogicznym. O niej wspomina I. L. Heiberg w t. IX „Prosaiske Skripter“. Syn Steena B., Joerge n z HuedhoIm( 1585-1661), kawaler i członek rigsraadu, wybudował wspaniały zamek w Braheß-holm pod Assens, i z okazyi swoich dziewięciu dominiów i niezmiernych bogactw, z których robił jaknajlepszy użytek, przezwany został „małym królem Fionii“. Vedel-Simonsen napisał jego biografię i wydał fragmenta jego „Dzienników“ autograficz-nych (Odense, 1845). Wnuczka ostatniego, Karen B. (* 1657 —f 1736), odziedziczywszy po ciotce, Annie Gjoee, cenną bibliotekę, powiększyła ją znacznie i ofiarowała klasztorowi panien szlacheckich, który była ufundowała r. 1716 w Odense. Biblioteka powyższa obok bardzo rzadkich wydań posiada przeszło dwa tysiące rękopisów. Po śmierci synowca fundatorki, podpułkownika Preben B. z Hvedholm (1711 — 1786), opiekunami klasztoru zostali hrabiowie Billa-Brahe, powiększając z własnej szkatuły jego fundusz zakładowy.    r-

Brahe ród szwedzki, pokrewny duńskiemu (ko-guatyczny) rycerza Peder Magnussona (* około r. 148Ó), członka riksradu szwedzkiego, który przybrał nazwisko B. od dziada po kądzieli, Torgilsa B. Syn jego, Jo ach i m, rycerz i członek riksradu, poślubił Małgorzatę, siostrę Gustawa Wazy; znajdował się na koronacyi Chrystyana II i tu zginął w rzezi, zwanej „krwawą łaźnią“. Syn jego, głośny mąż stanu, Per B. zwany Starym (* 1520—f 1590), był gubernatorem zamku w Sztokholmie, członkiem riksradu i sędzią w Uplandzie, prezesem rady tajnej, hrabią na Visingsoe, jednym z regentów podczas choroby umysłowej Eryka XIV, kanclerzem sprawiedliwości i namiestnikiem Norrlandu. Napisał ciekawy podręcznik naukowy dla młodzieży szlacheckiej pod t. „Oeconomia“ (Visingsborg 1577) i „Hi-storyę Gustawa Wazy“ podług niewydanej’ kromki Rassmusa Ludvigssona. Syn jego, Abraham(1569 — 1630), namiestnik Norrlandu, członek riksradu i sędzia w Vestmanland, asesor przy trybunale w Svea, kanclerz uniwersytetu w Upsali, odprawiał wielokrotne misye i wydawał od r. 1594 do 1629 „Dziennik“, poświęcony chronologii i historyi obyczajów (2 wydanie powiększone w „Anecdoter“ Loenboma, t. III 1775). Sioîtrajego, Sigrid, zaślubiła Johana-Nilssona Gyllenstjerna; wynikłe stąd zatargi musiał zażegnywać regent z sejmem. Synowicą Abrahama, Ebba B. (1596 -1674), córka kanclerza sprawiedliwości, Magnusa li., była kochaną przez spokrewnionego z nimi Gustawa-Adolfa, lecz, ulegając racyom stanu, wyszła za mąż za marszałka, Jakóba de la Gardie, z którym miała siedmiu synów i siedm córek. Syn Abrahama, Per B., zwany Młodym (* 18 lutego 1602—f 12 września 1680), był wraz z rywalem swoim, Axelem Oxenstjerna, jednym z największych mężów stanu tryumfującej Szwecyi. Jako szambelan Gustawa-Adolfa (1626), towarzyszył mu do Polski i Niemiec, gdzie, dowodząc pułkiem ka-waleryi, odznaczył się wielkiem męstwem; w r. 1630 został radzcą stanu i sędzią w Vestmanland, w r. 1635 generalnym gubernatorem Prus i Pinlandyi, wreszcie w r. 1641 kanclerzem sprawiedliwości i prezesem trybunału w Suea. Odprawiał kilkakrotnie misye w Niemczech i Polsce; w r. 1645 postawił granice skandynawskie w stanie obronnym; w r. 1657 objął dowództwo nad wszystkiemi milicyami; w latach 1642 i 1660 był członkiem rady regencyjnej. Rządy jego w Finlandyi były tak szczęśliwe, że wyrażenie „za czasów pana hrabiego“ stało się tam przysło-wiowem. Założył on w Finlandyi dziesięć miast, zaprowadził poczty, otworzył w Abo uniwersytet i wydał w tłómaczeniu fińskiem biblię Agrikoli. W hrabstwie swojem Visingsoe założył swoim kosztem kilka szkół i drukarnię. Zostawił Pamiętniki, ciągnące się do r. 1665. („Toenkiebok“ wyd. Krutmejer, Sztokholm, 1806). Pułkownik gwardyi Eryk B. (1722—1756) potomek Abrahama, był brany na tortury i został ścięty na rozkaz Stanów za spisek rojalistyczny. Wnuk jego, Magnus B. (* 1790 f 1844), podkomendant królewskiej gwardyi przybocznej, wielki koniuszy, generał porucznik, wreszcie marszałek królestwa, zażywał wielkich wpływów na dworze Karola XIV. — Warmholz „Bibi, sweo-goth“

prm

u.

t. XII; Sam. Gyllenstope „De illustri Braheorum prosapia“ Abo, 1671; — „Imagines illustriss. fami-liae Braheae“ Visinsgborg, 1671. — B. I. Ignatius i A. V. Mennender „De vita et mentis Petri Brahe“, Abo, 1816, in 4.

Brahe Tycho, właściwie Ty ge de, jeden z najsłynniejszych astronomów (* 14 grudnia 1546 w Kundstrup pod Helsingborg—f 24 października 1601). Pochodził ze szlacheckiej rodziny duńskiej, a wychowany przez stryja, na jego żądanie miał się oddać zawodowi prawniczemu i w ciągu trzech lat kształcił się w tym przedmiocie na uniwersytecie w Kopenhadze, a w r. 1562 udał się do Lipska. Zaćmienie słońca, w sierpniu 1560, gdy nastąpiło zgodnie z przepowiednią, wzbudziło w nim namiętne zamiłowanie astronomii, ze strony jednak rodziny, która naukę uważała za rzecz niegodną szlachcica, napotkał takie przeszkody, że zmuszony był nad nią pracować po nocy i ukradkiem. Po trzyletnim pobycie w Niemczech bawił przez nie były jeszcze znane; narzędzia té wszakże B-znacznie udoskonalił, a zwłaszcza za pomocą ulepszonych kwadrandtów osiągnął daleko większą ścisłość dostrzeżeń, aniżeli którykolwiek z jego poprzedników. Gdy obserwacye Ptolemeusza błędne są niekiedy o 10', u B-go rzadko napotykają się błędy 2', czyli dorównywające ¹/₁₅ części średnicy księżyca. Załączony tu rysunek, wzięty z dzieła B-go „Astronomiae instauratae mechanica“, przedstawia tego wielkiego obserwatora wraz z jego pomocnikami, zajętego dostrzeżeniami za pośrednictwem wielkiego kwadranta (quaärans muralis sive tychonicus). BC, jest to właśnie ten kwadrant, osadzony na ścianie w płaszczyźnie południka, z ru-

‘ ¹ >y. 'BkJ ŁTflClCJ 1KWNII JUaHEO.C » •IjSVoVWî APirioirr iwstbumtvicwm e\ AÄ/ryvfc. Ar**o»«x'eo*'/w ir«vcxo*t* / y’ '^>Tjj A* BOHlK Ifll xm'» »VA. «O

■^fscrsr

F<

mm

r>

wm

..y

ifê

wri

F¹

*v:

r-

^3!

•J

mm

mm

'mÊÊ

oT

f-*

>«*‘1 täl

S'

.i'

Fig. 128. Tycho Braho.

JM

czas krótki w ojczyźnie, a od r. 1566 do 1570 podróżował znów po Niemczech i Szwajcaryi, gdzie zawarł znajomość z chemikami i astronomami. W r. 1570 wrócił do Kopenhagi i bawił u wuja swego, Steena Bille, który zamiłowaniu jego do badań przyrodniczych nie przeszkadzał przynajmniej. Pismo jego o nowej gwieździe z r. 1572 nadało mu pewien rozgłos, nieznośne wszakże stosunki rodzinne, które się pogorszyły z powodu ożenienia się jego z mieszczanką, sprzykrzyły mu pobyt w ojczyźnie i skłoniły go do nowej podróży, podczas której odwiedził landgrafa heskiego, Wilhelma w Kasselu. To wpłynęło na dalsze jego losy, landgraf bowiem zwrócił uwagę króla duńskiego Fryderyka II na wysokie zdolności Tychona. Dzięki poparciu tego monarchy, założył więc na wyśpię Hveen w Sundzie słynne obserwatoryum „Uraniburg“, zaopatrzone w kosztowne przyrządy. Były to zresztą narzędzia, podobne do tych, jakiemi się posługiwali astronomowie arabscy, lunety bowiem

W:

Fig. 129. Obserwatoryum Tychona Brahe „Uraniburg.“

chômerai przeziernikami czyli dioptrami D i E, w środku zaś koła, zakreślonego przez ten kwadrant, na ścianie wschodnio-zachodniej, znajduje się dioptra stała A. Pomocnik F spogląda przez E i A na gwiazdę, pomocnik H odczytuje czas na zegarach K i I, pomocnik wreszcie G notuje ten czas i zaobserwowaną wysokość gwiazdy. Tycho sam kieruje obserwacyami z miejsca wzniesionego. W głębi dostrzegamy inne przyrządy. Rysunek ten daje pojęcie o urządzeniu obserwatoryów w czasach przedteleskopowych. — W Uraniburgu przeprowadził B. znaczną liczbę dostrzeżeń, śmierć wszakże Fryderyka (1588) zakłóciła jego spokój, nieprzyjaciele pozbawili go pomocy królewskiej i zmu-

sili do opuszczenia Danii wraz z rodziną i przy- j które z jej ramion odlewają się wprost do Dnie-rządami (1597). Po dwuletnim pobycie u hrabię- pru z prawej strony.    And. s.

go Rantzau w V\ andsbeck, został powołany przez    Brahma, ob. Brama.    •

Rudolfa II na stanowisko astronoma i matematyka    Brahmagupta, matematyk indyjski (* w r. 598

\ (a² y 1 /a²    . V

-f- ó², i t. d.

Szczegóły w dziele „Algebra with arithmetic and mensuration from the Sanscrit of Bralimegupta and Bhascara translated by H. Th Colebrooke“, Londyn, 1817.    0 Brahmagupeie pisali: Cantor „Vor

lesungen über Geschichte de Mathematik“, tom I, Zeuthen: „Brahmeguptas Trapez“, 1871; Wessenhorn: „Das Trapez bei Euklid, Heron und Brahmegu-

cesarskiego do Pragi. Zaledwie się jednak tam po Clir.), napisał dzieło p. t. „Brahma-sphuta-sid-urządził, zmarł po krótkiej chorobie, z usprawie- dliâuta“ (Ulepszony system Brahmy), rodzaj ency-dliwionym okrzykiem „nie darmo żyłem“, pozosta- klopedyi wiedzy; rozdziały 12 i 18 zawierają mawiając ważne swe obserwacye wielkiemu swemu tematykę; znajdujemy tu równania stopnia pierwsze-następcy, Keplerowi.-—Kopernika cenił wysoko, po- go i drugiego, równania nieoznaczone stopnia pier-inimo to układu jego świata nie przyjął, a to za- wszego i geometryę. Jest to geoinetrya rachunko-równo dla względów religijnych, jak i astronomicz* wa, zbiór przepisów na obliczanie powierzchni i ob-nych; te ostatnie były oczywiście błędne, ale na jętości. Między innemi znany wzór na obliczanie brak paralaksy (ob.) słusznie uwagę zwrócił. Do powierzchni czworokąta, wpisanego z danych jego układu wszakże Ptolemeusza już się nie cofnął, czterech boków, wszakże podany bez zastrzeżenie obmyślił inny system świata, według którego nia, że stosuje się tylko do czworokątów wpisa-dokoła nieruchomej ziemi toczą się: księżyc, We- nych, a nie ogólnie do jakichkolwiek. Podane jest nus, Merkury i słońce, pozostałe zaś planety obie- prawidło tworzenia trójkątów prostokątnych o bo-gają dokoła słońca, a dopiero wraz z niem doko- kach wymiernych: ła ziemi. Istotna wielkość B-go polega na dokładności jego dostrzeżeń; był on najznakomitszym obserwatorem z czasów przedteleskopowych, a prace jego posłużyły do dalszego rozwoju astronomii.

Poznał, że komety są to ciała niebieskie, gdy dawniej przypisywano im pochodzenie atmosferyczne.

S. D.

Brahmanam, ob. Veda.

Brahmani, ob. Bramini.

Brahmany, ob. Br am any.

Brahmaputra, ob. Bramaputr a.

Brahmo Samadż, ob. Bramo- Samadża. Brahms Jan (* 7 maja 1833 w Hamburgu),

Przy obserwacyach swych pierwszy uwzględniał refrakcyę astronomiczną (ob.), sądził jednak, że ma ona wpływ tylko, gdy wysokość gwiazdy nad poziom nie przechodzi 45°, a nadto przyjmował, że jest różna dla różnych ciał niebieskich. Najwa- pta“ i t. d. żniejsze dzieła jego są: „Astronomiae instauratae progymuasmata“ (1002, 1610), gdzie mieszczą się jego obserwacye, oraz „Astronomiae instauratae mechanica“ (1597, 1602), które zawiera opis Ura-niburgu i przyrządów. Oprócz tego wyszły: „Ope-

ra astronomica“ (1648);

(1566, 1610); inuudi aetherici recentioribus phaeuomenis“ (1588). Żywot jego opisali: Gassendi, Helfrecht (1798) i Pedersen (1838).    s-K-

„Epistolae astronomicae“

zniszczyła.

And. S.

„Historia coelestis“ (1666); „De największy z obecnie żyjących kompozytorów muzycznych i jeden z najgenialniejszych twórców muzyki instrumentalnej epoki po Beethovenowskiej, a jednak — równie jak i Berlioz — niedość jeszcze Brahestad, miasto portowe w Finlandyi, w gu- uznany przez wszystkich i należycie oceniony. Już bernii Uleaborskiej, na wybrzeżu odnogi Botnickiej, w latach pacholęcych zdumiewające objawiał zdol-3,075 m-ców, ożywiony handel, budowa statków; uości do gry na fortepianie; niemniej też wcześnie założone w 1649 przez hr. Per Brahe; w r. 1854 pierwsze stawiał kroki na niwie kompozytorskiej, ostrzeliwała je flota angielska i w znacznej części Ojciec jego, kontrabasista opery hamburskiej, zapoznał go z pierwszemi zasadami muzyki; dalszem Brahiłów, miasteczko w gubernii Podolskiej, po- wykształceniem zajął się Edward Marxen z Altony,

wiecie Winnickim, nad Rowem, prawym dopływem Bohu, w pobliżu drogi żel. Kij ów-Zmierzy nka, około 3,000 m ców. Są tu drobne zakłady przemysłowe, jak młyny, garbarnie, a z większych, niedaleko miasta, cukrownia. Okolica dostarcza wybornego wapna. Parafia katolicka posiada nowy kościół, wykończony w 1879 r. i należy do dekanatu Winnickiego.

And. $

teoretyk, dokładnie obzuajomiony z tajemnicami kontrapunktu, pianista wyborny i kompozytor utalentowany. Dzięki niepospolitym zdolnościom pedagogicznym Marxena, talent B-a rozwijał się prawidłowo i tak szybko, że już w 14-ym roku młodzieńczego swego żywota wystąpił publicznie z koncertem własnym. Mimo jednak wielkich pochwał, jakie oddano młodemu pianiście, więcej odtąd zaczął Brahin, miasteczko w gub. Mińskiej, pow. Rze- pracować nad rozwojem swego talentu kompozytor-czyckim, nad Brahinką, prawym dopływem Prypeci, i skiego, aniżeli zdolności wirtuozowskich. W 1853 w okolicy lesistej i błotnistej, do 3,000 m-ców. j r. odbył B. pierwszą wycieczkę artystyczną wspól-W spominane jest przez kronikarzy już w XII w., I nie ze skrzypkiem węgierskim Remenyi, wczasie gdy należało do wielkich książąt kijowskich. Al,d- s- ' której zarówno grą na fortepianie, jak i swerai utwo-Brahinka, lewy i ostatni dopływ Prypeci, źró- j rami, zwrócił na siebie uwagę ówczesnego świata dła ma i większą część biegu w gubernii Miń- muzykalnego, oraz poznał się z Józefem Joachimem, skiej, uście w gubernii Kijowskiej, w pobliżu uśeia Obaj młodzi artyści całem sercem przylgnęli do Prypeci do Dniepru; była dawniej spławna. Nie- siebie: sławny już skrzypek i wiele obiecujący pia-

SN3S

w.

'a

nista szczerą przyjaźń zawarli z sobą, i jakiś czas razem występowali publicznie. Na jednym z koncertów w Getyndze mieli grać sonatę „Kreutze-rowską” Beethovena; z powodu jednak zbyt nizkie-go stroju fortepianu, B. bez uprzedniego przygotowania wykonał bardzo trudną swą partyę fortepianową w tonacyi Ais mol, t. j. transponował ją odrazu o pół tonu wyżej, składając tym sposobem dowody niezwykłej przytomności umysłu i wogóle muzykalności wybitnej . Ważniejszem w skutkach dla B-a było poznanie się jego z Schumannem, którego odwiedził w Dusseldorfie, pragnąc z ust tak znakomitego, jak Schumann, mistrza, usłyszeć słowo zachęty do dalszej pracy kompozytorskiej. Zdanie, jakie Schumann wygłosił o jego talencie w „Neue Zeitschrift für Musik“ (z d. 28 paźdz. 1853 roku), w artykule p. t. „Neue Bahnen“, przeszło wszelkie jego oczekiwania, „dledząc bacznie (pisze Schumann) rozwój takich talentów, jak Joachim, Ernst,

ŚF'

W'

' Ę' .j >c,

Fig. 130. Brahms. Jan.

Naumann, Normann, Kirchner, Dietrich, Bargiel, Gade, Franz i w. i., byłem ciągle przekonany, że zjawi się i zjawić się po nich musi nareszcie ktoś taki, co będzie powołanym do wyrażenia najwyższych dążeń epoki bieżącej w formie najbardziej idealnej; ktoś, coby nam okazał mistrzowstwo, nie stopniowo przezeń osiągane, ale coby, jak Miner-wa gotowy i uzbrojony, wyskoczył z głowy Krono-sa. Nadszedł nareszcie ów wybrany, przy którego kołysce gracye i bohaterowie strąż trzymali. Jego imję: Jan Brahms. Przybywa z Hamburga, gdzie w ciszy i pokoju tworzył i komponował swoje dzieła, oraz kształcił się pod kierunkiem wybornego nauczyciela (E. Marxena). Siedząc przy fortepianie, począł nam stopniowo odkrywać nowe, dotąd nieznane, a pełne uroku światy. Były tam sonaty — a raczej zamaskowane symfonie; pieśni, których poezyę bez słów rozumieć można, pojedyńcze utwory fortepianowe, cokolwiek demonicznej natury, ale

FncTklcpedy» Po-wtzechna Uuttr. T. IX.

wdzięczne i w strojną szatę formy odziane; sonaty na skrzypce i fortepian, kwartety smyczkowe — a wszystko tak odrębne, tak różne od siebie, jak gdyby każde z innego źródła natchnienia swój początek brało. A potem zdawało się, że łączył to wszystko, nakształt pieniącego się wodospadu, w jeden krajobraz, oświetlony łukiem tęczy, ukazującej nam po burzy brzegi strumienia, upstrzone rojem barwnych motyli, któremu towarzyszą rzewne słowików trele. Jeśli swą różdżkę czarodziejską skieruje tam, gdzie potęga mas chóralnych i orkiestrowych siły mu dodadzą, wówczas będziemy mogli, dzięki jemu, poznać nieznany dotąd świat ducha. Oby go w tem wsparł geniusz sztuki; na co tembardziej liczyć może, że mu już dziś inny geniusz towarzyszy: geniusz skromności“. Przepowiednia Schumanna olbrzymie sprawiła wrażenie w ówczesnym świeeie muzykalnym; wielu jednak nie wierzyło w jej spełnienie, zwłaszcza zwolennicy Mendelssohna, którzy, nie czując potrzeby wyswobodzenia się z pod łagodnego jarzma tego mistrza, uważali powitanie B-a jako Mesyasza sztuki za przedwczesne, a przepowiednię Schumanna za objaw stopniowo wzrastającej choroby jego umysłowej. Sprzeczne zdania o talencie B-a, jakie odtąd krzyżować się z sobą zaczęły, wiele przyczyniły mu zmartwień i wielu przykrych zawodów stały się przyczyną. Po kilkuletnim pobycie na dworze księcia Lippe - Detmold, gdzie pełnił skromne obowiązki dyrektora chóru, udał się B. do miasta rodzinnego; stąd robił wycieczki do Szwaj caryi oraz Niemiec południowych, nakoniec w 1862 przeniósł się do Wiednia. W 1864 r. opuścił to miasto, i stanowisko dyrektora akademii śpiewu (Singakademie), bawił czas jakiś w Hamburgu, Zurychu, Baden-Baden, kilkakrotnie wracał do Wiednia, nareszcie stale zamieszkał w tem mieście. Tu czuł się swobodniejszym; tu znalazł liczne grono zwolenników en-tuzyastycznych (zwanych ironicznie Braminami), przedewszystkiem zaś apostoła swej sławy: znakomitego krytyka wiedeńskiego, Edwarda Hanslicka, który, krusząc kopie w obronie B-a, uznał go, zgodnie z opinią Schumanna, za jedynego prawego następcę Beethovena. Większość muzyków bezstronnych przyklasnęła gorąco wytrawnemu zdaniu Hanslicka, i bez oporu dawała się już zaciągać w szeregi „Braminów“ . Do tak pomyślnego dla B-a zwrotu w opinii publicznej najwięcej jednak przyczyniło się wykonanie w 1868 r. jego arcydzieła: „Deutsches Requiem“, które niewiernym dotąd Tomaszom nareszcie otworzyło oczy, wrogów rozbroiło i o geuialności jego ostatecznie przekonało. Szczęście wyraźnie uśmiechać się zaczęło do B-a. Sława jego imienia coraz większe odtąd po świeeie zataczała kręgi, wydawcy bajeczne płacić poczęli sumy za kompozycye, uniwersytet w Cambridge 1877, a wrocławski 1881, r. przyznały mu tytuł doktora honoris causa, królowie obsypali go orderami, różne akademie i stowarzyszenia dyplomami zasługi, bądź też mianowały swym członkiem honorowym. Jakkolwiek B. nie należy do liczby tych ..geniuszów, którzy — jak to Schiller wyraził się o Goethem — potrzebują tylko wstrzą-

42

snąć lekko konarami drzewa sztuki, ażeby zbierać i własną posiłkuje się mową dźwięków; niekiedy z niego dojrzałe, obficie spadające owoce, w każdym razie stworzył on dotychczas znaczną już liczbę utworów, a wśród nich wiele posiadających wartość pierwszorzędną. Wogóle napisał dotąd (według spisu dzieł jego, drukiem już ogłoszonego): dwa koncerty na fortepian, kwintet na fort., 2 skrzyp, altówkę i wiolonczelę (op. 34), trzy kwartety fortepianowe, cztery tria na fortepian i różne instrumenta; dwie sonaty na fort. i skrzypce, dwie na fort. i wiolonczelę. Na dwa fortepiany: sonatę (z kwintetu, op. 34): waryacye na temat Haydna.

jednak wyrzeka się jej dobrowolnie i przemawia językiem tonów, dobrze już znanym w literaturze muzycznej. Pomysły B-a może nie odzuaczają się wielkiem bogactwem płynnej melodyi; ale za to w sztuce logicznego przeprowadzenia tych pomysłów przez wszystkie fazy kontrapunktu, i wogóle w sztuce technicznego opracowania tematów, B. nie miał i nie ma dotąd rywali. Symfonie, zwłaszcza F. dur, kwartety smyczkowe, waryacye orkiestrowe na temat Haydna, może najwspanialsze ze wszystkich, jakie stworzono od czasu Beethovena i wiele innych dzieł, wymownym tego są dowodem. W użyciu orkiestry doszedł on do najwyższego stopnia doskonałości i mistrzowstwa. Nawet zacięci wrogowie B-a jednogłośnie to przyznają, że lubo pod wieloma względami przyczynił się on niewątpliwie do postępu w muzyce dzisiejszej, najwięcej wszakże zdziałał w dziedzinie instrumentacyi, w której wspaniałe

Na fort. na cztery ręce: waryacye na temat Schumanna, kilka walców i t. p. Na fort. na dwie ręce: balladę, cztery Capriccio; Chaconnę (podług Bacha, w układzie na lewą rękę), dwa zeszyty utworów salonowych, etudę F. mol podług Chopina, cztery Intermezza, dwie rapsodye, rondo, scherzo, trzy sonaty, kilkanaście „studyów“ (waryacyj na

nista B. sprzecznym z sobą podlegał sądom krytyki. Schumann nazywał grę jego „genialną“, inni „dziką i niepewną“. Wszyscy się jednak zgadzali na to, że pod względem duchowego ożywienia danej kompozycyi, B. wszystkich zwyciężał pianistów. Jako dyrektor orkiestry odznaczał się wielką energią, przytomnością umysłu, inteligencyą i pamięcią. B. i jako człowiek wysoko jest ceniony i lubiony powszechnie; przypisują mu wiele cennych zalet towarzyskich: uprzejmość, szczerość, skromność i uczynność koleżeńską. Z wyjątkiem „tańców węgierskich”, olbrzymiem cieszących się powodzeniem, muzyka B-a nie jest jeszcze popularną. Może dlatego, że jest niezwykłą, jak niezwykłemi były ostatnie dzieła Beethovena, którego B. zdaje się być jakby dalszym ciągiem. Jego harmonie i modulacye obfitują w pomysły nowe, może utrudniające zrozumienie danego utworu przy pierw-szem jego wysłuchaniu, ale wysoce interesujące. Rytmika bogata, żywa i urozmaicona. Wogóle muzykę B-a wielka cechuje powaga, głębokość myśli, szczerość natchnienia, piękność formy, urobionej na genialnych dziełach klasyków niemieckich—zwłaszcza na Beethovenie, raistrzowstwo opracowania technicznego, i świetna instrumentacya. (Życiorysy: H. Deiters. 1880; „Johannes Brahms“ Bernarda Vo-

A. Pol.

temata Paganiniego i t. p.), cztery zeszyty tańców j dla swych następców pozostawił wzory. Jako pia-węgierskich, wiele waryacyj i fug na temata własne, oraz Schumanna, Händla i innych. Koncert skrzypcowy, op. 77. Na instrumenta smyczkowe: dwa sekstety, kwintet, trzy kwartety. Na orkiestrę: dwie serenady, cztery symfonie, waryacye na temat Haydna, uwerturę „akademicką“ (jako podziękowanie za tytuł doktora, udzielony mu przez uniwersytet wrocławski), uwerturę „tragiczną“ i kilka innych uwertur. Na organy: dwie fugi: A mol i As mol. Na chóry mieszane: „Ein deutsches Requiem“ na chór, partye solowe i orkiestrę; dwa zeszyty „Marienlieder“; „Pieśń tryumfalną“ na chór ośmio-głosowy z orkiestrą; cztery motety na chór pięciogło-sowy a capella. Na chóry żeńskie: Ave maria z orkiestrą, psalm 23 z organem, trzy chóry kościelne a capella; i t. p. Pieśni świeckie na chór wielogłosowy, mieszany: pieśni ludowe niemieckie, trzy pieśni na 6 głosów a capella; „Liebeslieder“, „Nänie“ z orkiestrą; kilka kwartetów solowych, „Schicksalslied“ z orkiestrą, wiele różnych pieśni, i t. p. Na chór żeński: 12 pieśni i romansów a capella, kilka pieśni z akomp. 2 wal-torni i arfy. Na głosy męskie: pięć pieśni, op. 41;

Brahui 1). B. zbiorowa nazwa wyniosłości, oddzielających wschodni Beludżystan od niziny dolnego Indusu i ciągnących się z północy na południe, pod różnemi nazwami, od przełęczy Bolańskiej aż do przylądka Muwarik, są to łańcuchy: Taka-ri, Kirthar, Hala, Lukkhi i t. p. (ob. Beludży-stąn 2. Ukształtowanie pionowe). 2). B.,

Rapsodyę (z orkiestrą), kantatę: „Rinaldo“ na tenor solo, chór i orkiestrę. Duety na dwa głosy, z akomp. fortepianu: ballady i romanse i kilkanaście duetów na różne głosy. Nakoniec: około dwóch setek pieśni gela, Lipsk, 1888). na głos pojedyńczy z akompaniamentem fortepianu,

And. S.

Braid James, lekarz angielski (* 1795 — f 1860), wsławiony swemi badaniami nad zjawiskami snu, tak zw. magnetycznego i hypnotycznego, które na cześć jego otrzymały od Durand’a de Gros nazwę „braidyzmu“. Pierwotnie lekarz górniczy przy kopalniach w Leads-Hill (Szkocya), zajmował się wiele chirurgią i pisał prace chirurgi-

Z wyjątkiem opery i oratoryum, próbował B. swych sił we wszystkich rodzajach muzyki wokalno-instrumentalnej, i w każdym z tych rodzajów stworzył coś wielkiego i wzniosłego. Umie on imponować zarówno prostotą w pieśniach, jak mistrzowstwem i erudycyą w muzyce pokojowej (kameralnej) i symfonicznej. W zaraniu swej karyery artystycznej Brahujowie, ohacz Beludżystan 5. Czło-zanadto poddawał się wpływom „ostatniego“ Bee- wiek. thovena i „młodego“ Schumanna, następnie Schuberta i Bacha; a lubo rychło, bo już od serenady orkiestrowej op. 11, własną poszedł drogą, jednak niekiedy jeszcze z niej zbacza i utartemi kroczy ścieżkami. To właśnie stanowi odrębność twórczości B-a, że w swych dziełach zwykle z całą stanowczością zaznacza swą indywidualność artystyczną,

Vr£

Mm

rai

Jo

czno-ortopedyczne. Osiedlił się później w Manchesterze i tu przypadkowo (1841) odkrył objawy snu nerwowego, oznaczonego później mianem hipnozy, a wywoływanego wpatrywaniem się w przedmioty błyszczące (ob. Hi p no ty z m). Ogłosił o tem prac kilka, a mianowicie: „Neurypnology. or the rationale of nervous sleep, considered in relation to animal magnetism“ etc. (Londyn, 1843); „Magic, witshcraft, animal magnetism, hypnotism and electrobiology“ (Londyn, 3-cie wydanie, 1852); „Observations on trance, or human hybernation“ (Londyn, 1850); „Electrobiological phenomena, physiologically and psychologically considered“ (Monthly Journ., 1851); „Hypnotic therapeutics illustrated by cases“ (1855); „The physiology of fascinationand the critics critised“ (1855); „Observations on the nature and treatment of certain forms of paralysis“ (1855). Por.: Prey er: „Der Hypnotismus“ Berlin, 1882; Beaugrand w Dechambre’a X, str. 492. F'n-Braille Ludwik, twórca rozpowszechnionego dziś po całym świecie pisma wypukłego punktowego dla ociemniałych (anagliptografia), (* 4 stycz. 1809 w Coupvray (Seine-et-Marne). Ojciec jego, Szymon, był rymarzem. Synek (zostawiony zapewne bez dozoru) zabawiał się naśladowaniem rzemiosła ojca: szydło, kierowane słabą ręką dzieciny, ześlizgnęło się ze skóry i ugodziło go w oko. W następstwie choroby i drugie oko podległo silnemu zapaleniu, i oto trzyletni Ludwik został ociemniałym. W dziesiątym rokn życia oddano go do Instytutu

Ha

-ÆmÈÈ

■ ••••    - f,

, F ' ' :    '

w rodzinnej jego wiosce Coupvray w 1887 roku. Nie przez to jednak B. zasłużył na pomnik, zdobył jedno z najpierwszych miejsc w historyi tyflopeda-gogii. Jeszcze uczniem będąc, rozmyślał nad wynalezieniem pisma i druku, najodpowiedniejszego dla ociemniałych. Po długim rozmyśle, po wielu próbach, stworzył alfabet znakomity, dający się zastosować zarówno do pisma, druku, jak niemniej do muzyki, matematyki, stenografii. Sam pomysł oznaczania liter za pomocą kombinacyj punktów wykłutych nie był nowością (ob. Barbier Karol), wykonanie go jednak jest tak genialne, że słusznie tytuł wynalazcy B-owi się należy. Ogłosił on swój system w r. 1829; zastosowanie go do druku podręczników szkolnych nastąpiło jednak dopiero w dwa lata po śmierci wynalazcy (1854). System B-a stał się skarbem ociemniałych: inógą oni odtąd korzystać z tych błogich dobrodziejstw, jakie ludzie z pisma otrzymują. Słabą stroną tego systemu, a zarazem przyczyną powolnego rozpowszechniania się, jest to, że służy on tylko ociemniałym, izolując ich od społeczeństwa widzących; wynalazca czuł ten niedostatek i wypracował drugi system, nazwany rafigrafią, wyrażający całe kształty liter kropkami wypukłemi, ogłosił go w r. 1839: („Nouveau procédé pour representer par des points la forme même des lettres“), udoskonalił go inny ociemniały, Foucault.—B. myślał o zastosowaniu rafigrafii do muzyki, ale zgon przedwczesny, spowodowany chorobą piersiową, przeszkodził temu w r. 1852.— Na pierwszy rzut oka alfabet B-a wydaje się dość skomplikowany i trudny do spamiętania, a przecież odznacza on się przedewszystkiem prostotą pomysłu. Każdy wiersz w piśmie czy w druku B-a opiera się na trzech idealnych liniach równoległych, poziomych,—poprzecinanych prostopadłemi pionowemi, tak, że dla każdej litery tworzy się kratka, złożo-

żona z dwóch kwadratów, jeden na drugim —

Idealna ta kratka służy do oznaczenia wzajemnego położenia punktów, wyrażających daną literę; pun-kta stawiają się tylko na przecięciach linij t. j. w kątach kwadratów. Kratkę tę oznaczyć można

i—4

numerami 2 —⁵. Alfabet B-a składa się z 4-ch

3_6

grup, każda po 10 liter; potrzeba tylko zapamiętać 1 -szą grupę zasadniczą:

Fig. 131. Braille Ludwik.

ociemniałych w Paryżu; tutaj uczył się dobrze, zyskując odznaczenia we wszystkich prawie naukach, programem objętych. W r. 1827 został nauczycielem w tymże Instytucie; odznaczał się jasnością pojęć i poglądów, które doświadczeniem życiowem i refleksyą ciągle wzbogacał. Wykładał prosto, jasno, dosadnie, bez gadatliwości. Stosunek jego do uczniów był serdeczny, co jednak nie wyłączało powagi i stanowczości. Takie zdanie miała o nim zwierzchność zakładu, powtórzył je publicznie obecny dyrektor tegoż Instytutu, p. Martin, w mowie, wypowiedzianej przy odsłonieniu pomnika B-a

f g h i

Małe punkciki służą tu tylko do wypełnienia kratki. Widzimy, że w tej grupie punkta są tylko w górnych kwadratach, t. j. w numerach 1, 2,—4, 5. Na oznaczenie następnych 10 liter służą te same znaki, tylko z dodaniem punktu w lewym kącie dolnego kwadratu, t. j. w numerze 3.

2-ga grupa:

Braiłów

332

Na oznaczenie następnych 10 liter (u v x ÿ z ę ó à è ù) służą też same znaki, tylko z dodaniem dwóch punktów w kątach dolnego kwadratu, t. j. w numerach 3 i 6:

3-cia grupa

. . i t. d.

Na oznaczenie następnych 10 liter (â ê î ô û ë ï ü oe w) służą też same znaki, tylko z dodatkiem punktu w prawym kącie dolnego kwadratu, t. j. w numerze 6.

4-a grupa

. . i t. d.

Taż zasadnicza grupa, poprzedzona znakiem . .

daje cyfry: .

3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0 Taż grupa zasadnicza, zniżona o jedną linię, t. j. z pominięciem numerów ł, 4, daje znaki pisarskie. Alfabet ten daje się zastosować do każdego języka; litery pierwotne zostają wszędzie te same, różnica powstaje tylko przy oznaczaniu dźwięków, każdemu językowi właściwych. Rozpowszechnienie tego alfabetu szło bardzo powoli: łudzono się, że dawniej już używany druk wypukły (en relief) literami ła-cińskiemi wystarczy ociemniałym, a nie odstręczy widzących. Na wystawie powszechnej Wiedeńskiej 1873 r. okazano bardzo wiele książek (zwłaszcza angielskich), tak właśnie drukowanych. Na pierwszym międzynarodowym kongresie w sprawie ociemniałych, który się odbył w Wiedniu w czasie wystawy, oświadczono się przeciw systemowi B-a, właśnie dla uniknięcia izolacyi ociemniałych.—Dziś wręcz przeciwne zapanowało zdanie. Na kongresie w sprawie ociemniałych i głuchoniemych, odbytym w czasie przedostatniej wystawy Paryskiej 1878 r., oświadczono się stanowczo za systemem B-a. Po-dobnąż uchwałę powziął trzeci kongres w sprawie ociemniałych, odbyty w Berlinie w następnym 1879 roku. Tak więc od tego czasu datuje się szerokie rozpowszechnienie tego systemu. Wiele podręczników szkolnych, wiele celniejszych utworów literatury europejskiej, wiele utworów muzycznych wydrukowano już tym systemem. W Moskwie, Petersburgu, Odessie pojawiły się już dziesiątki książek, odtłoczonych alfabetem B-a, do języka rossyj-skiego zastosowanym. Żarliwym propagatorem B-a jest w Paryżu p. Al. Schoenfeld, od lat 20 ociemniały. Zastosował on system B-a do języka polskiego (przypuszczamy, że ten system wprowadzono we Lwowskim zakładzie ociemniałych), przygotował papier z punktami i numerami, na którym osoby widzące łatwo mogą odkłuwać podług tego systemu. Na kongresie w sprawie ociemniałych, odbytym w czasie ostatniej wystawy w Paryżu 1889 r., okazano wiele sposobów, popularyzujących alfabet B-a, ułatwiających osobom widzącym pi-same i czytanie podług tego systemu. Zwierzchnik Warszaw. Instytutu Głuch, i Ociemniałych polecił niżej podpisanemu zająć się zastosowaniem systemu B-a do języka polskiego: wystudyowaliśmy rzecz w czasie wystawy Paryskiej, skorzystawszy najwięcej z konferencyj z p. Schoenfeldem. Alfabet polski podług B-a od trzech lat gotowy i przez Radę pedagogiczną Instytutu Warszaw. Gł. i Ociem. zatwierdzony (ob. Alfabet dołączony na osobnej tablicy). Książek polskich dotychczas tym alfabetem, dla braku funduszu, nie drukowano. Nie możemy się tu wdawać w szczegółowe objaśnienia tego alfabetu; zwracamy tylko uwagę na to, że, korzystając z 40 gotowych znaków, mogliśmy podwójne znaki graficzne polskie t. z. dwójki, wyrazić poje-dyńczemi znakami B-a,—w tern właśnie różnimy się od projektu p. Schoenfelda.—Pierwsza, druga i połowa trzeciej grupy odpowiadają alfabetowi łacińskiemu (resp. francuskiemu i innym) w stale przyjętym porządku, tylko zamiast niepotrzebnych nam q, v wstawiliśmy ą, ę. Druga połowa trzeciej grupy obejmuje spółgłoski miękkie, pieszczone, z uwzględnieniem porządku alfabetycznego ć, dż, ń, ś. ź;—czwarta grupa zawiera miękkie przyciskowe: ch, cz, dz, dż, sz, rz, ż—tudzież trzy ostatnie głoski: • • • • • ł . . (jest to odwrotne t . . ) — ó . . (jest to odwrotne o . . )—tudzież—w . . znak przyjęty

• • •

w innych językach na oznaczenie tej litery. Znajomość i zastosowanie systemu B-a, czytanie książek, tym alfabetem odtłoczonych, może osłodzić smutne życie niejednemu, wykształconemu zwłaszcza człowiekowi, a z wiekiem ociemniałemu.—Porów. Pablasek, „Die Fürsorge für die Blinden“ Wiedeń, 1867, str. 319 — 349; „Congrès universel pour l’amélioration du sort des aveugles et des sourds-muets Nr. 29 de la Série“ Paryż, 1879, str, 142— 153, tudzież 360—376; „Braille’s Musiksystem und Vorschläge zur Ausgestaltung desselben. Eine Congress—Vorlage“ Berlin, 1879.

m. s—i.

BraiłÓW, rumuńskie Br ai la 1) B. okrąg w Rumunii, w Wielkiej Wołoszczyźuie, na lewym brzegu dolnego Dunaju, 4,459 km. □ (według Strel-bickiego) i 110,485 m-ców (1885), t. j. 26 na 1 km.Q. Kraj płaski, podmokły, zwłaszcza w okolicy Dunaju, który na terrytoryum okręgu tworzy obszerną, bagnistą i niezamieszkałą wyspę, a raczej labirynt wysp, znany pod ogólną nazwą Balia. Wyspy te oddzielają okrąg od sąsiedniej suchej i wy-źynowej Dobrudży.—Stolicą jest 2) B. na lewym brzegu Dunaju, w miejscu, gdzie błota ustępują, a połączone ramiona rzeki czynią ją dostępną dla wielkich nawet statków handlowych. B., równie jak sąsiedni Galatz, leży nadto na wielkiem kolanie Dunaju, gdzie rzeka ta nagłym zwrotem zmienia bieg północny na wschodni i zarazem zbliża

Alfabet Braillea

zastosowany

do języka polskiego przez Władysława Nowickiego, przyjęty przez Radę pedagogiczną Warsz. Instytutu Głuchoniemych i Ociemniałych 1890 r.

dz

dż

NJ

CG

• * 9 9 9 9'°

dź

rz

ZNAKI PISARSKIE

• '    99

• 9    • 9

9 .    99

V®

*f

poprzedza

liczbę

poprzedza duża literę

CYFRY

jest to pierwsza grupa głosek, poprzedzona znakiem:

W. Enc. T. IX.

Do artykułu „Braille Ludwik“ str. 331.

■

V*\Ką.

A-

&

*

'V

§> -j?    *

° -ś" <s* i?

£- 4r

...

*

R**

.■

./

■ )

And. S.

And. S.

gau.

And. S.

W O.

duktów doskonałych.

Brake l) B., miasto w w. ks. Oldenburskiem, na lewym brzegu Wezery, niedaleko od jej uścia i w miejscu dokąd mogą dochodzić większe statki handlowe, port dosyć ożywiony, przystań bespie-czna; przywóz towarów odbywa się głównie z Anglii i Ameryki (nafta, węgiel kamienny). Jest tu szkoła wyższa miejska, oraz fabryka lin okrętowych i budowy statków, a nadto liczne tartaki. —

And. S.—Dr. A. P.

Rolanda z XII w.

And. S.

się najbardziej ku systematowi karpackiemu. Jest-to więc rodzaj bramy między Multanami a Wołoszczyzną właściwą i dla tego też Galatz stał się ogniskiem handlowem pierwszej, a B. drugiej. To też handel jest najważniejszem zajęciem i źródłem dobrobytu mieszkańców, którzy, w liczbie przeszło 40,000 głów, składają się głównie z greków i bul-garów. Przedmiotami handlu są: zboże, mięso, łój i wełna, wywożone do krajów nad m. Śródziem-nem położonych, wartości około 30 mil. franków rocznie. Miasto, niegdyś warowne, rozkłada się wzdłuż rzeki wygodnie i obszernie, choć z drugiej strony porządki uliczne wiele pozostawiają do życzenia. Gmachów wybitnych brak, z wyjątkiem chyba wielkiej cerkwi prawosławnej. Nad Dunajem ciągnie się długi szereg magazynów zbożowych i wielkich składów towarowych. Kolej żel. do Ga-latzu i Bukaresztu. B. w zeszłem i obecnem stuleciu bywał nieraz przedmiotem walki Rossyi z Tur-cyą i ulegał z tego powodu spustoszeniom. Najcięższa spotkała, go klęska w 1770 r., gdy Rumian -cow pobił tu wojska tureckie i spalił miasto.

Brain© l’Alleud, miasto w belgijskiej Braban-cyi, przy drodze żel. z Brukseli do Nivelles, 7,800 m-ców, huty szklane, fabryki tkanin wełnianych i bawełnianych. Okolica była teatrem bitwy pod Waterloo; w pobliżu leżą pamiętne miejscowości: Belle-Alliance, Mont St.-Jean, Waterloo i in.

Braine le Comte, miasto w belgijskiej prowin-cyi Hennegau (Hainaut), okręgu Soignies, w węźle dróg żelaznych, 8,498 in-ców, trudniących się handlem, a głównie wyrobem najcieńszych nici na koronki. W starożytności była to B re nnia Comitis, a w średnich wiekach stolica hrabstwa Henne-

And. S.

Braintree, miasto w angielskiem hrabstwie Essex, o 5 mil na północo-wschód od Londynu, fabryki tkanin jedwabnych i bawełnianych, 5,600 m-ców. And s-Braisne sur Vesle, stolica kantonu w departamencie francuskim Aisne, okręgu Soissons, ze starożytnym kościołem (XI w.), źródłami mineral-nemi, zakładem stadniny i 2,000 m-ców. Jest to starodawne Brennacum, było czas jakiś rezy-dencyą królów francuskich.

Braith Antoni, malarz niemiecki zwierząt (* 1836 r. w Biberach). Kształcił się w akademiach sztutgardzkiej i mnichowskiej i stał się wyłącznym malarzem bydła. Najlepsze jego obrazy są: „Krowy w lesie” 1865; „Krowy na łące“ 1868; „Stado kóz nad jeziorem“.

Brak, w handlu, przemyśle i gospodarstwie wiej-skiem, zwie się każdy produkt lub wyrób, nieposia-dający wszelkich cech dokładności. B-i też zazwyczaj mają cenę znacznie niższą od wyrobów i pro-

Dr. J. B-r.

W epoce, gdy wolne miasto Brema nie posiadało jeszcze własnego portu nad morzem, Bremerhafenu, B. była głównym portem Bremy. Mieszkańców około 4,500. — 2) B., osada w księstwie Lippe Detmold, w pobliżu m. Lemgo, z zamkiem rodziny ks. Lippe-Detmold-Brake, wygasłej w 1709 r.,i zakładem leczniczym dla umysłowo-chorych; powstał on w r. 1811 i zostaje dziś pod kierunkiem d-ra Rol-lera.

Brakel, miasto w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Minden, okręgu Höxter, fabryki szkła, cukru i cygar, 2,950 m-ców; od r. 1802 należy do Prus, przedtem było w posiadaniu biskupów Paderbornu, z któremi ciągłe prowadziło spory. Statua

And. S.

Brakna, Baraknah, plemię w Afryce zachodniej, na prawym brzegu dolnego Senegalu, należy do grupy plemion arabskich z berberyjskim podkładem i z domieszką krwi negrów sudańskich, wiedzie żywot koczujący, prowadzi także handel zamienny z kupcami francuskimi.

Brakteat (po łac. nummi bracteati — blaszane monety), nowożytny wyraz, którym oznacza się odbitą z jednej strony z cienkiej srebrnej, a bardzo rzadko ze złotej blachy, monetę średniowieczną, t. zw. pół-denar,o jednym wizerunku, wypukłym na stronie czołowej, a wklęsłym na odwrociu, gdy zwykły denar miał po obu stronach różne odbicia. B-y ukazują się już w pierwszej połowie XII-go wieku, za Konrada III, w bardzo ozdobnem odbiciu, a za panowania Fryderyka Barbarossy, najpierw w północnych Niemczech. Jako przykład najozdobniejszego odbicia są niektóre B-y Fryderyka Barbarossy, Henryka Lwa, margrabiów brandenburskich, Albrechta I i Ottona I, Bernarda Saskiego, biskupów Halberstadtu, arcybiskupów magdeburskich, przeoryszy z Kwedlinburga i zamieszkałego na samym krańcu ówczesnej niemieckiej kultury Jaksy, władzcy Köpeniku. Po większej części posiadają owe B-y albo stojący, lub siedzący na tronie wizerunek panującego, zwykle otoczony ma-łemi budynkami, murami i wieżyczkami, z objaśniającym łacińskim napisem, często bardzo oryginalnej formy, naprz.: FRIDERICUS IMPERATO(R), B(E)RNHARDUS SUM, EGO DNHARIUS (denarius), BURCHARD. HELT DUCIS BERN (t. j. Burkard Helt, nadzorca mennicy księcia Bernarda) etc. Bardzo ważnym jest przechowany w muzeum w Berlinie okaz margrabiego Ottona I Brandenburskiego (1170—-84), jako najdawniejszy przykład czysto niemieckiego napisu monetarnego: MARCGRAVE OTTO, gdy tymczasem jego sąsiad, Jaxa (Jakza) na Koptniku, mianuje się po słowiańsku: JAKZA COPT-NIK CNE (Kneź). Zdaniem poważnych autorów, nawet niemieckich, jest to ten sam Jaksa, który założył w Miechowie zakon Bożogrobców, był zięciem słynnego Piotra Włostowica i towarzyszył księciu Henrykowi w wyprawie do Jerozolimy (Stronczyń-ski, II, str. 113). Później odbicie B-ów staje się grubsze, w XIII wieku przeważnie ukazują się niekształtne, z grubego saskiego odbicia, napis z biegiem czasu staje się krótszym, a czasem znika zupełnie, i wtedy B-y nazywają się niememi. Pół-

334

\!

HhE

dû

;v%\

SP«

M/

w.

■ /;i

mÈmï

■‘■:j

wm-

•f

fa

Wf.

WMP

8lk

t$8Êê&»

ÊÊmV

WfrSrm

«S

oraz Wacława I.

Fig. 132. Brakteaty czeskie z czasów Ottokara I iJII,

Ä)

Brakteat łacińsko-napisowy Mieszka IIT. Napis: Dnx Meseo.

.//i

Brakteat hebrajsko - napisowy Mieszka III. Książę siedzi na tronie; prawą ręka miecz na kolanach trzyma, lewą wznosi; w otoku litery h ebrajskie składające imię: Mszka.

Brakteat gnieźnieński. Św. Wojciech w infule. Napis: S. ADALBTS (S. Adalbertus). perełkowym łnkiem od popiersia oddzielony.

brakteatami nazywają cienkie, z obu stron od- pierwsza osoba późniejszej trójcy (trimûrti: B., bite średniowieczne monety, na których odbicie po Wisznu, Siwa) indyjskiej, nieznany w Wedach, większej części jest bardzo niewyraźne, np. znale- mało u ludu czczony, jest bóstwem przeważnie zionę w Wetzlarze monety króla Filipa Szwabskie- teologicznein, bez świątyń i ofiar. Według scho-go. Północne, skandynawskie złote B-y to nie mo- lastyki bramińskiej, jest on stwórcą świata i pa-nety, ale ozdobne sztuki z fantastycznemi postacią- nem ośmiu jego zachowawców (lôkapâla), któ-mi i po większej części z runicznemi napisami (porównaj Worsaae, „Über Goldbrakteaten“ Kopenhaga, 1870). B-y należą pod względem historycznym, artystycznym i lingwistycznym do najważniejszych pomników Niemiec i posiadają liczną literaturę.

ÉJ

'S

mm

m.

to

Już w XVIII wieku pisał Seeländer uczone dzieła o B-ach, ale był zarazem zręcznym fałszerzem, którego utwory, w części nawet jeszcze teraz, nie są pozbawione niebezpieczeństwa. Pierwszą rzeczywiście naukową rozprawę o B-ach, dostarczył M a d e r „Versuch über ß.“ (Praga, 1797 i 1808, 2 zeszyty).

Ort

J W\/\,

F. 133. Brahma i Saraswati w-dług wyobrażenia indyjskiego.

rymi są: Indra, Agni, Waruna, Surya, Czandra (albo Soma), Waju, Jama i Kuwera; jest on też autorem czterech Wed i wogóle ojcem wszelkiej wiedzy. Lud mało wie o nim, a podania rzadko i mało o nim mówią. Wyobrażany bywa w po-

W nowszych czasach było kilka ważnych odkryć, szczególnej wartości są: odkrycie w Odenwaldzie, we Frechlebenie (porównaj Stenzel, „Der Braktea-tenfund von Frechleben in Anhalt“, Berlin, 1762), w Trebitzer, ogłoszony przez Erbsteina, w Büns-torfie, opisany przez Danneberga i t. p. ^Porównaj Schlumbergera, „Des bractéates de l’Allemagne“

u®

•à

I,

i"'

Si

Vn

J-

Paryż, 1873) i liczne artykuły w „Münzstudien“, w „Zeitschrift für Numismatik“, w Berlińskich „Blätter für Münzkunde“ i inne przez Grotego, Dannen-berga, J. i A. Erbsteina. Patrz tablice „Münzen des Mittelalters“, fig. 6 i 7. W Czechach były wybijane B-y do r. 1192 do 1305 za czasów Otto-kara I, aż do Wacława II. B y dostały się rychło i do Polski i były na wzór niemieckich wybijane, poczynając już od Bolesława Kędzierzawego około 1170 r. Z powodu lekkości (około 2 gran) lud przezwał je „plewami“. Wypuszczał takich plew mnóstwo Mieszko Stary, a przyjmować do skarbu swojego napowrót nie chciał. Urzędnicy jego przy poborze podatków domagali się dobrych, ważkich denarów, dręcząc więzieniem, kajdanami, torturami, nawet księży. Powszechne skargi i żale wypowiedziała niewiasta, w szaty żałobne przybrana i do izby sądowej wprowadzona przez biskupa Gedkę, który w niej upostaciował całą ziemię krakowską, pokrzywdzoną przez złego syna. Chciwego księcia wypędzono, ale B-y nie znikły i owszem mnożyły się przez cały wiek. Mamy B-y Kazimierza II Sprawiedliwego, Leszka Białego, Ottona Wielkopolskiego, Henryka Szląskiego, Władysława Laskonogiego, Bolesławów: V Wstydliwego i Pobożnego kaliskiego, najrozmaitszych typów: wie-lopopiersiowe, dwupopiersiowe, jednopopiersiowe, i jednoosobowe, bezpopiersiowe, a wreszcie nieme.

TT-rnmŁi]

Fig. 1C 4. Brahma, według innego wyobrażenia.

staci siedzącej, z czterema głowami, patrzącemi w cztery strony świata i z tyluż rękami, które trzymają różaniec, flaszkę z wodą Gangesową, Wedy i łyżkę ofiarną. Czasami, obok czterogło-wego B-my, widać postać małżonki jego, Saraswati, opiekunki wymowy, sztuk i nauki; siedzi ona również, trzymając w ręku, lub mając przed

Czas ostatniej ćwierci w. XII-go i cały wiek XIII zowie się przeto okresembrakteatowy m. Wielce dogodną i pożyteczną dla ludu reformą finansową było wprowadzenie grosza naprzód praskiego, a później i krakowskiego, który wyrugował wkrótce B-y. Stronczyński: „Dawne monety polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów“ Piotrków, cz. 1,1883 i część U, 1883; Kirmis Max.: „Einleitung in die polnische Münzkunde in Zft. d. hist. Gesellschaft für die Prov.“

H.

Poznań, 1888, III cz.

Brama, właściwie po sauskryckii brahma,

sobą zwoje papierów, albo narzędzia muzyczne. Vorlesungen über indische Literaturgeschichte“ 1876, Abstrakcyą bóstwa tego, hipostazą słów modli- str. 12—17. twy i czynów religijnych wogóle, wytworzoną sztucznie w okresie bramińskim, jest inne poniekąd bóstwo B., rodzaju nijakiego; teologia bramińska mówi o niem, że nietylko jest stworzycielem świata, ale jedyną prawdziwą istnością, wyjętą z pod wszelkich praw bytu, absolutem, duszą i duchem (âtman) wszechświata, z którym każdy człowiek powinien pragnąć zlać się po śmierci; stworzył on świat za pomocą Mai, czyli złudzenia, z którego śmiertelnik życiem cnotliwem wyzwolić się może i powinien.

3. K.

Bramaputra,f Brahmaputra (syn Brabmy), rzeka w Azyi. Źródła jej leżą na północnym stoku Himalajów, na wyżynie Tybetu, w wysokości 4,800 m. i w okolicy, która jest ważnym węzłem hydrograficznym: tu bowiem na niewielkiej stosunkowo przestrzeni biorą początek cztery wielkie rzeki: Indus, największy jego dopływ Setledż (Sutlej), Ganges i B. Bieg rzeki, która nosi tu nazwę Tam-dżan-Khamba, jest zrazu południowo-wschodni, wzdłuż pasma Himalajów i w blizkości ich podnóża;—liczne, obustronne dopływy górskie zasilają główny strumień wielką obfitością wód i czynią go wkrótce zdatnym do żeglugi; są to z prawej strony; Lun-glai, a z lewej Nauk-zangbo, Tsu i Dżatak.—Koryto B-y, w dolinie, otoczonej wyżynowemi łańcuchami, jest miejscami pustynne, dzikie, ale malownicze, spadek wód znaczny. Od miasta Dżau-latche rzeka przyjmuje kierunek wschodni, który zatrzymuje stale aż do miasta Rip; nosi ona tu nazwę Czang-czu, albo Sangpo, i przyjmuje z lewej strony Ki-czu, a z prawej Sziga-czu, która przepływa pod miastem t. im. Stolica Tybetu Lhassa leży o 7 mil na północ od B-y.-—Poczynając od m. Rip, rzeka zwraca się nagle ku północo-wschodowi, dla okrążenia rozległego pnia górskiego Naiu-fula, a następnie skręca pod kątem prostym ku południo-wschodowi i wchodzi w labirynt wyniosłych, mało-znanych gór, przecinając poprzeczną doliną główne pasmo Himalajów. Ten wyłom potężny, jaki Sangpo tworzy od miasta Gyala-Sindong na północy aż do wyjścia na południowe równiny Assamu, pozostawał czas długi ukrytym dla cywilizowanego świata: broniła go przed okiem podróżników wroga postawa ludności miejscowej i niedostępność przyrody górskiej.—Nie wiedziaao, czy rzeka, która werznęła się z północy w poprzek himalajskiego pasma, jest tą samą, która ukazuje się na południowym stoku, zwłaszcza, że tam znaną była pod nazwą Sangpo, tu zaś, u krajowców pod nazwą Di-hong. Powstała tedy kwestya, do Nilowej podobna, tylko że przy Nilu chodziło o jego źródła, „caput Nili quaerere“, przy B-rze zaś o jej bieg środkowy. Chodziło mianowicie o to, czy Sangpo północny jest identyczny z południową B-ą, lub do jej zlewiska należy; czy też stanowi źródłową rzekę jednej z rzek indochińskich: Irawadi lub Saluen; jednem słowem: Sangpo-Bramaputra? czy Sangpo-Irawadi (ewentualnie Sangpo-Saluen)?—Misyonarz Desgodins, na posiedzeniu Tow. Azyatyckiego w Kalkucie, oświadczył się za pierwszem przepuszczeniem, wszakże Gordon i Dutreuil du Rhins twierdzili uparcie, że Sangpo w żadnym razie nie ma związku z B*ą i że, jeśli nie jest on początkiem Irawadi, to z pewnością należy do systematu Sa- , luenu. Tak stały rzeczy, gdy pundyta indyjski, A—K—odbył trzyletnią, nader uciążliwą, podróż do Tybetu i Mongolii w r. 1879—1882. Rezultat jej przyniósł między innemi prawie pewność, że Sangpo i B. są identyczne. Dwa głównie przemawiały

J. K.

Bramante Donato Lazzari, budowniczy i rzeźbiarz włoski z czasów odrodzenia (* w Urbino 1444—f w Rzymie 1514). Pierwsze prace jego pochodzą z siedmnastego roku życia, kiedy bawił w Medyolanie za Jana Galeazzo Sforzy i za Ludwi ka Moro, który 1479 r. owładnął Medyolanem.

Pierwsze budowle B-go, fundowane przez Giangale-azzo, były to kościoły: Madonna di S-to Satiro i wschodnia część S-ta Maria delle Grazie—sprawę stawiania kopuł, przez Brunelleschiego zapoczątkowaną, przeprowadzał w tych budowlach. Jego jest główny projekt katedry w Pawii. Styl Bramantego stanowi przejście od romanizmu i ostrołukowych, z samej cegły budowanych, kościołów, do włoskiego odrodzenia, przez wprowadzenie członkowań z marmuru i ciosu. Sposobem lombardzkim nawy kościołów B-go były sklepione. R. 1500 przeniósł się do Rzymu, gdzie wywarł wielki wpływ. Tam zbudował kaplicę okrągłą przy San Pietro in Monto-rio; jego też dziełem jest klasztor przy Santa Maria della Pace. Najważniejsze prace w Watykanie:

Stanze, Loggie i Belweder. W Rzymie też jego pałac Cancellaria i kościół S. Lorenzo in Damaso.

B. nakreślił pierwszy plan przebudowy kościoła św.

Piotra. Z prac rzeźbiarskich: popiersia z gliny palonej na zewnątrz S-ta Maria delle Grazie i w Ospe-dale Grande; także w Medyolanie. Z uczniów B-go odznaczającym się był Bartolomeo Suardi, zwany Bramantino, malarz i budowniczy wMedyo-

lanie (* 1455—f 1536).

w o.

Bramany, po sanskrycku brâhmanam, rodź. nij., są starożytne komentarze do hymnów Wed, pisane w okresie po-wedyjskim, tak zwanym bramińskim; zawierają one przeważnie przepisy obrzędowe, przeplatane mnóstwem bajań i objaśnień symbolicznych, często dziwacznych i dziecinnych, zawsze płytkich i formalistycznych. Oschłość i bujna wyobraźnia łączą się w nich w sposób zadziwiający. Brama np., bóstwo najwyższe, utożsamia się z ofiarą, rokiem i t. d. i zarazem jest bohaterem wcale nagannych miłostek. Jadżna (ofiara) i Wacz (słowo) występują w postaci zalecających się do sie-cie mężczyzny i kobiety. Styl bramanów jest rozwlekły i niezgrabny, a tak naiwny, jak i treść sama. Wiele z nich zaginęło. Ocalały, z odnoszących się do Ryg-Wedu: Ajtareja i Kauczytaki; cztery należące do Sama-Wedu; Taitiryja i Satąpata do Jad-żur-Wedu; Gopata do Atarwa-Wedu. Wydane są wszystkie, przełożone zaś tylko niektóre prze* Hauga, za tern dowody. Pierwszym jest ilość wody, jaką Eggelinga i Lindnera. — P o r ó w n. Weber ; „Akad. Sangpo, mierzony w pobliżu Sziga-tse, prowadzi ze sobą: okazuje się, że ilość ta odpowiada zapasowi wód w Dihongu, będącą, naturalnie, od niej mniejszą, gdyż: Sangpo, jako początkowa rzeka, niesie z sobą 990 m. kub. na sekundę, a Dihong, jako dalszy ciąg pierwszej, więc zasobniejszy, prowadzi 1,570 m. kub. Ponieważ jednak, żaden z przychodzących od wschodu dopływów B-y nie może mierzyć się z Sangpo, gdyż np. Lohit ma tylko 770 m. kub., a Dihong pod Brahmakundem tylko 710 m. kub., przeto jasnem jest, że tylko Dihong mógł pomieścić w sobie wody Sangpo.—Drugim, daleko silniejszym argumentem, jest fakt, że A—K— dążąc z północy na południe po wschodniej stronie wyłomu, nie spotkał na swojej drodze żadnej większej rzeki; gdyby więc Sangpo nie był Dihongiem, lecz, jak chce Gordon, systematem Irawadi lub Saluenu, to A—K— musiałby go przekroczyć.—Ale przeciwnicy tego, niemal oczywistego, dowodu, nie łatwo rozstali się ze swoją hypotezą: trzeba było jeszcze podróży urzędników angielskich Needhama i Mo-leswortha, oraz pundyty K—P—, aby identyczność Sangpo z Dihongiem stwierdzoną została. Po wyjściu z Himalajów Dihong przyjmuje z lewej strony dwa znaczne dopływy Dihong i Lohit, zwraca się nagle ku południo-zachodowi, przybiera nazwę B-y, i jako pierwszorzędny systemat rzeczny zrasza żyzne równiny Assarnu. W biegu tym rzeka rozdziela się na mnóstwo ramion, tworząc nierozplą-tany labirynt wysp i otrzymuje znaczne z obu stron zasiłki, jak: Kamlapani i Monas z prawej, a Borhi-Dihing i Kusti z lewej. Przy wejściu na nizinę Bengalu, B. okrąża łukiem wyniosłość Garo, zwraca się ku południowi, a przyjąwszy himalajskie dopływy Kura-Turga i Tista, podąża ku delcie. Gangesu, z którym łączy swe wody w pobliżu Goalanda.

dla bliższego jej poznania dokonywanych jest obszerna,—mieści się ona głównie po czasopismach spe-cyalnych angielskich, francuskich i niemieckich.

Bramatherium, (paleont.). Rodzaj kopalnej żyrafy, podobny do rodzaju Sivatherium, również z dwiema parami rogów na czaszce, ale różniący się tern, że pierwsza para rogów wychodzi ze wspólnej podstawy. Szczątki jedynego gatunku B. perimense Falconer i Cautley znaleziono w górach Siwalik (dolny pliocen) w Indyach.

Brambach Józef (* 14 lipca 1833 w Bonn), niemiecki kompozytor muzyczny. Kształcił się w kon-serwatoryum Kolońskiem, następnie—jako stypendysta imienia Mozarta—we Frankfurckiem (n. Menem); studya ostateczne ukończył pod kierunkiem Hitlera. Od 1858—61 pełnił obowiązki nauczyciela w kon-serwatoryum Kolońskiem; od 1861 — 9 dyrektora orkiestry miejskiej w Bonn. Z kompozycyj B-a najwyżej są cenione utwory chóralne: „Trost in Tönen“, „Das eleusische Fest“, Frühlingshymnus“ na chór mieszany i orkiestrę, „Die Macht des Gesangs“, „Welleda“, „Alcestis“, (na chór męzki i orkiestrę), „Prometheus“ (1880), „Columbus“ (1886) i wiele innych. Oprócz tych dzieł, napisał: sekstet fortepianowy, dwa kwartety fortepianowe, koncert fortepianowy. kilka uwertur, pieśni, duetów i t. p.

Brambeus baron — patrz Sękowski Józef.

Bramüilla Giovanui Alessandro, lekarz, znany ze swej płodnej działalności we Włoszech i Austryi (* 25 kwietnia 1728—f 29 lipca 1800). uczył się medycyny w Pawii, został chirurgiem wojskowym w armii austryackiej, i w tym charakterze towarzyszył Józefowi II przy inspekcyach szpitali cywilnych i wojskowych. Jego pośrednictwu i staraniom wszechnica w Pawii zawdzięcza utworzenie nowych katedr i muzeów; własnym sumptem zbogacił zbiory anatomiczne, chirurgiczne i przyrodnicze i ufundował, sławną później, bibliotekę uniwersytecką. Jego wpływem wiedeński uniwersytet pozyskał sławnego Scarpę na profesora anatomii. On też wszelkiemi siłami przyczynił się do utworzenia wojskowej akademii medyko-chirurgi-

And. S.

K, J.

A. Pol.

dobrami Carpiano, Franciszek II zaś przyznał mu znaczną dożywotnią pensyę, poczem B. powrócił do Pawii. Tutaj wysta wiono popiersie jego u wejścia do muzeum anatomicznego i uczczono go medalem pamiątkowym spiżowym. Podczas najścia francuskiego umknął do Padwy i tam dokoaał życia w skutek cierpienia pęcherza. Najznakomitszera z pozostawionych przezeń dzieł jest: „Trattato chirurgico-pratico sopra il fiemmone“ (1777), oraz „Storia delle scoperte fisico-mediche e anatomico-chirur-giche fatte degli uomini illustri italiani“ (1777).

F-n.

Bramini i Braminizm, B*m oznacza religię in-

Zjednoczone rzeki przyjmują nazwę Magny, otrzymują z lewej strony potężny dopływ Barak, któremu już poprzednio B. części swych wód udzieliła, i wreszcie dosięgają odnogi bengalskiej, tworząc mnóstwo błotnistych wysp i osadzając na dnie morskiem ogromną ilość szlamu.—Ogólna długość koryta wynosi 2,9u0 km., z których około 1,500 na wyżynie Tybetu, że zaś powietrzna odległość cznej „Josephinum“. Cesarz Józef II obsypał go źródeł od uścia mierzy blisko 1,500 km., przeto zaszczytami i odznaczeniami oraz obdarował piękuemi stosunek rozwoju rzeki jest jak 1 : 2. Obszar dorzecza ma około 935,000 km. Q. Jako droga wodna pierwszorzędnego znaczenia oddaje B. wielkie przysługi wschodniemu Bengalowi i Assamowi, sięgając przez dopływ lewy Lohit daleko na wschód, w okolice wyłomu Saluenu; większe parostatki mogą chodzić rok cały na tej przestrzeni i na niektórych dopływach; peryodyczne wylewy użyźniają nadbrzeżne równiny, nakształt Nilu, pozostawiając tłusty muł po ustąpieniu wody. Pod względem geograficznym służy B. za wyborny przykład sy-metryi i odpowiednika z Indusem: obie te rzeki I Wiele innych prac jego dotyczących nauki o nabiorą początek na wyżynie Tybetańskiej, obie roz- j rzędziach operacyjnych, o uwięzionych przepukli-biegają się w strony przeciwne i płyną u podnóża i nach, tudzież znana rozprawa „Sulla primazia ed Himalajów, obie następnie w poprzecznych wyło- utilita della chirurgia“ (przełożona na francuski mach wydostają się na równiny Indostanu, obie del- przez Lingueta 1787) na poważną wzmiankę za -tami wpadają do morza, obie wreszcie łączą się sługuje, przed uściem z potęźnemi systematami (Setledż i Ganges). Literatura, dotycząca B-y i podróży > dyjską, tak nazwaną nie dla tego, że czczono w niej

48

Btnyklopedya Fowizaehn* Hluiti. T XX.

bóstwo Bramę (ob.), ale dla tego, że główną w niej rolę grali Bramini. Czas jej ukazania się nie daje się ściśle oznaczyć; zdaniem uczonych, kwitła ona pomiędzy X a VIII w. przed Chr. To pewna, że okres B-mu rozpoczął się po Wedyjskim (ob. W e-dy i Wedyjska religia), trwał już oddawna, kiedy się pojawił Buddyzm (ob.), przeżył ciężką z nim walkę, zwyciężył go w Indyach, przetrwał aż do naszych czasów i liczy obecnie około 200 milionów wyznawców, przeważnie na zachodnim półwyśpie indyjskim. Przyczyną powstania i rozwoju B-mu były wypadki dziejowe i miejscowe.

przyłączyła się ważna okoliczność językowa. San-skryt zanikał; tworzyły się różne gwary na olbrzymiej przestrzeni nowo zajętych dziedzin; święte księgi Wedów pojmowali już tylko bramini; jedni oni więc odtąd wolę bogów rozumieć i tłómaczyć mogli. Tą drogą kasta kapłańska wyodrębniła się od reszty współplemieńców, zrzeszyła się w zwarte i za-zdrośne o swe prawa grono, a władając myślą i wolą reszty narodu, zajęła najwyższe wśród niego stanowisko. Od niej bowiem, według pojęć pierwotnych, zależała cala pomyślność społeczeństwa, cały nawet bieg świata. Cała religia bramińska krąży około jednego zasadniczego pojęcia: że wszystko, co jest, jest skutkiem pewnych zaklęć, praktyk i przepisów, słowem, że osią i sprężyną wszechświata jest kult i to mianowicie kult bramiński. Obrządek i rytuał są prawdziwemi bóstwami, wyż-szemi od samych bogów, coś nakształt fatum innych religii. Jeżeli bogowie królują na niebiosach, jeżeli zwyciężyli wrogów swych, Asurów, to tylko dla tego, że odmówili pewną modlitwę, albo spełnili pewien obrzęd. Słońce wschodzi i zachodzi, rzeki tam a tam płyną, wiatr stąd a nie zinąd wieje, żniwa dojrzewają wcześniej na południu i t. d. dla tego tylko, że na ten cel bramini odbywają pewne wiadome, ściśle przepisane ceremonie. Słowem, wszystko na świecie i w człowieku tak, a nie inaczej, się odbywa tylko dla tego, że umiejętność braminów te rzeczy tak, a nie inaczej, układa. Ńiedziw przeto, że Brama, uosobienie ceremonii, modlitwy i pieśni, z suchej personifikacyi wznosi się na najwyższy tron bogów. Ta scholastyczno-mechaniczna cecha B-mu główną jest jego charakterystyką. Zasób podań o bóstwach pozostał mniej więcej niezmieniony z okresu Wedyjskiego. Tylko Somę utożsamiono z księżycem (czandra); Jama pozostał władcą królestwa zmarłych, ale i piekła zarazem; pojęcie kary w życiu przyszłem rozszerzyło się i na metam-psychozę: zaczęto wierzyć, że nie tylko w piekle, ale i wradzając się w różne istoty karę za złe życie będzie się ponosiło; Asurowie z wyższych a dobroczynnych bogów przeszli na złe duchy; Waruna przybiera charakter ponury i groźny i przeważnie nad wodami panuje. Ofiary domowe, jak dawniej, pozostały obowiązkiem ojców rodzin; ale wszelkie większe, tak zwane „trzyogniowe“, tj. takie, do których potrzeba było trzech stosów i inne. jak ra-dżasuja (koronacya króla), aswamedha (ofiara koni), ofiary z somą (napojem bogów) i tym podobne, nader skomplikowane, czasem kilka i kilkanaście dni, nawet tygodni, miesięcy i lat trwające bardzo kosztowne i krwawe, spełniać mogli tylko B-ni. W pismach kapłańskich przechowały się wzmianki i o ofiarach ludzkich (purusza-medha): że istniały niegdyś, to rzecz pewna, lecz zdaje się, że stosunkowo wcześnie zastąpiono je symbolicznie inuemi,—bo też wogóle w obrzędowości bramińskiej widzi się dążność ku zastąpieniu ofiar żywych przez roślinne, co później, w okresie buddyjskim, dochodzi aż do bezwarunkowego zakazu odbierania życia wszelkim istotom żyjącym.

Szczep aryjski, mówiący po sanskrycku, który w czasach przedhistorycznych rozsiadł się nad rzeką Indem, pozostawił nam ślad pojęć i zwyczajów swych religijnych w Wedach (ob.); okres ten, zwany Wedyjskim (ob. Wedyjska religia), odznaczał się tem, że kapłaństwo nie stanowiło w nim oddzielnej kasty, lecz że każdy ojciec rodziny spełniał obrzędy religijne dla siebie i rodziny; istniała nieliczna tylko klasa śpiewaków pieśni świętych, opłacana przez wodzów i możnych; ludność była wówczas jednolita i mniej więcej równouprawniona.

Lecz przeszło 1000 lat przed Chr. zaczyna się ona posuwać ku wschodowi i południowi półwyspu. Zastaje tam wszędzie krajowców innego szczepu, na-wpół dzikich. Różnica plemienna wytwarza ścisłe odróżnienie dwóch społeczeństw, odmiennych samą już barwą ciała; powstają kasty, zwane właśnie po sanskrycku barwami (varaa); z początku jest ich dwie: aryjczyków i nie-aryjczyków (czarnych).

Wśród wiekowej walki zdobywczej, z grona plemienia białego, pod wpływem konieczności społecznej, mianowicie podziału zajęć, odbywającego się wśród ciągłej walki z krajowcami, wydzielają się trzy stany: duchownych, wojowników i rolników (ob. Kasty); rasa zaś czarna, zupełnie odgrodzona od zdobywców, skupia się w gromadę sudrów (ęu-dra) i najbardziej poniżonych czandalów i parjów.

Podział ten (a zwłaszcza wyodrębnienie kasty kapłanów czyli braminów) nastąpił skutkiem nowych waruuków żywota indyan w krainach zdobytych.

Przynieśli oni z nad Indu pierwotne pojęcia religijne, zasadzające się głównie na tem, że wszelkie dobra ziemskie nabywają się pewnemi zaklęciami bóstw i pewnemi sposobami działania na nie; ale dopóki żyli wśród swoich, to wszyscy mogli się oddawać praktykowaniu tych zaklęć i sposobów.

Tu zaś, wśród walki i trwogi codziennej, musiał z konieczności nastąpić podział zatrudnień. Wojownicy i rolnicy mieli mnóstwo pracy około zapewnienia sobie nowych dziedzin, około uprawy nowych nabytków, oraz poskromienia i ujarzmienia krajowców; więc praktyki religijne przeszły stopniowo w ręce „znachorów“, ludzi znających się na tem, powiedzielibyśmy dziś specyalistów; ci zaś, raz zagarnąwszy umysły, mając w swej władzy dolę i niedolę wszystkich innych, wyodrębnili się zupełnie, uczuli się gronem wszechpotężnem i potrafili przekonać resztę ludności, że bez ich wdania się i pośrednictwa żadna pomyślność nie nastąpi, owszem, że wszelkie nieszczęścia spadną na Ofiary i ceremonie przepisane były bardzo ści tych, których im się upokorzyć spodoba. Do tego j śle na różne dni roku i miesiąca, nie mówiąc

już codziennych, również starannie nakazanych i opisanych. Naogół nie tylko bramin, ale każdy członek trzech kast wyższych skrępowany był mnóstwem przepisów religijnych, wyrażających się me-chanicznemi czynnościami; można powiedzieć, że o każdej godzinie miał to lub owo do spełnienia, pod groźbą kary pośmiertnej w piekle, lub w przerodzeniu się w jakieś niższe jestestwo. Świątyń kult bramiński nie znał; ofiary przeto odbywano w miejscach otwartych, za każdą rażą umyślnie na to oczyszczanych i przygotowywanych; odbywały się one tylko na zamówienie osób pojedynczych i za opłatą; kultu przeto publicznego nie było. Istniał barbarzyński zwyczaj, nie nakazany wprawdzie w księgach świętych, ale praktykowany pod naciskiem opinii publicznej (skasowany dopiero w roku 1829 przez Anglików), że wdowy odbierały sobie życie podczas pogrzebu mężów, wskakując na stos, niszczący jego zwłoki. Jednakże obok wysnutej przez kapłanów, pedanckiej, suchej a drobiazgowej systematyki obrzędowej, która zastępowała w bra-minizmie religię, myśl ludzka nie dała się stłumić i mimo Laokonowych więzów bezmyślnej formali-styki, zrywała się do lotu ku ideałom prawdziwie ludzkim. To też w epopejach sanskryckicb, będących wytworem okresu bramińskiego i w licznych pismach filozoficznych tej epoki napotykamy nierzadko wcale ludzkie i postępowe poglądy, gotujące ideały łagodnej, wolnej od wszelkiego formalizmu i prawie sentymentalnej etyki buddyzmu (ob.). Widzimy to np. w sławnym kodeksie, ułożonym pod koniec okresu bramińskiego, noszącym nazwę praw Manu (Manawa-dharma sastra), stanowiącym niby obraz „żywota poczciwego człowieka“ braministy. Obok mnóstwa szczegółów i szczególików pustej, dziecinnej i zabobonnej formalistyki, snują się tam nici prawdziwej moralności, jako zadatki i zasiew lepszej przyszłości, jako grunt pod wzniosłe zasady buddyzmu. O dziejach B-mu, jak wogóle o histo-ryi indyjskiej, prawie nie może być mowy. zabytki bowiem, które posiadamy, za dokumenta historyczne nie mogą być uważaue. Wogólnyeh zarysach tyle tylko wiemy, że na kilka wieków przed Chr. (może w VI) pojawiła się nowa nauka religijna, przypisywana Buddzie (ob.), wynikła z sasad B-mu, ale zasadniczo od niego różna: znosiła ona, albo raczej ignorowała różnicę kast, usuwała w cień bóstwa i głosiła obowiązek świątobliwego, beznamiętnego i ofiarnego żywota, z jednym wielkim ce lem głównym: pozbycia się na wieki świadomości istnienia osobistego. Nastąpiła zażarta, ale, zdaje się, nie krwawa, walka nowej myśli ze starym porządkiem. Buddyzm zwyciężył w znacznej części Indyi około połowy III w. przed Chr. i kwitł w ciągu kilku stuleci; ale od VII po Chr. B-m znowu bierze górę i powoli wypiera Buddyzm z krain indyjskich, tak, że dzisiaj buddystów na zachodnim półwyśpie liczą nie więcej nad 37₂ milj. na ogólną ludność około 260 milionów. W ciągu zapasów z Buddyzmem, B-m uległ znacznym zmianom i wszedł w nowy okres rozwoju, zwany Hinduizmem (ob.).— Bramini (po sanskr. brâhmana), jak wiemy, zajęli naczelne stanowisko w społeczeństwie indyj-skiem. „Dwa są rodzaje bogów (powiada jedno z bramanów): bogowie i bramini, którzy nauczyli się i uczą rzeczy świętych i są bogami ludzi“. Koronując króla, wołają bramini: oto, narodzie, król twój; a nasz król, to Soma! „Zabicie bramina, powiadają przepisy bramińskie, jest grzechem śmiertelnym, bez odpuszczenia; przywłaszczający dobra jego karmić się będzie na tamtym świecie resztkami żeru sępów“. Ale wywyższenie swoje B-ni musieli okupywać niemałym trudem. Przedewszystkiem własnym żywotem i czynami powinni byli dawać przykład bezwzględnego posłuszeństwa przepisom kultu, a było to rzeczą nadzwyczaj trudną. Powtóre przebywać musieli długoletni nowicyat nauki tysiącznych przepisów i formułek, umieć na pamięć niezliczoną ilość tekstów, potrafić wytłómaczyć w sposób symboliczny każdy szczegół obrzędów, wiedzieć, jak zapobiedz najdrobniejszym usterkom w ich speł niauiu, bo te mogłyby całą ofiarę popsuć. Przebywając okres nowicyatu (brahmaczarya), młodzieńcy wędrowali do głośniejszych mistrzów (guru) i długie lata u nich się uczyli; poczem odbywali kąpiel uroczystą, zaczynali spełniać obowiązki, żenili się, ma się rozumieć, w obrębie swojej kasty, i starali się mieć męzkie potomstwo, aby tą drogą cześć przodków nie ustawała. Na starość bramin najczęściej porzucał dom, rodzinę, obowiązki i udawał się na rozmyślania do puszczy, gdzie, żywiąc się owocami i roślinami, czytał umyślnie na ten cel pisane traktaty, tak zwane aranjaki. Pomimo własne ich przekonanie o jedności plemiennej, B-ni dzisiejsi wcale do siebie podobni nie są i oczywiście do różnych ras należą; stało się to skutkiem małżeństw mieszanych i dopuszczania nie-aryjczyków do kasty, co, chociaż zabronione, zdarzało się jednak dość często i zwykle bywało usprawiedliwiane i nawet uprawniane naciąganą argumentacyą biegłych scholastyków i sofistów bramińskich. Śami B-ni odróżniają dwie grupy u siebie: północną, zwaną Gaur, na północ gór Windya i południową, zwaną Drawida, na pułudnie tego pasma. Każda z nich dzieli się na pięć gromad, zamieszkujących różne prowincye. Prócz tego dzielą oni siebie według pokarmów na żywiących się roślinami (tych jest najwięcej), rybami i mięsem. Drobniejszych podziałów na rody, czy raczej na klany jest ze dwa tysiące; każdy z nich żyje osobno, nie łącząc się z drugim. Kapłaństwo dawno już przestało być wyłącznem zatrudnieniem B-ów: garną się oni do wszelkich zawodów i w każdej prowin-cyi mają mniej lub więcej uprzywilejowane dla siebie zawody, nie wyłączając żadnego, nawet żebraczego. Ci ostatni mówią o sobie, że są prawdziwe-mi B-mi, gdyż nie plamią wysokiego rodu swego żadnem zatrudnieniem chlebodajnem. Ubierają się oni zwykle biało, w bawełnę lub dwie płachty płócienne, czasem okrywają się skórą zwierzęcia; nie-zbęduą częścią stroju B-na jest sznurek, który nań wkładają po ukończeniu nowicyatu; zrobiony on jestj z włókien roślinnych, przewiesza się z lewego ramienia na prawy bok i związuje potrójnym węzłem. Pewna część B-w uczęszcza do szkół angielskich lub przez anglików założonych, gdzie nabie-

J. K.

And. S.

K-n.

ra poloru i ducha europejskiego; ale ogromna większość trwa w tradycyjnej ciemnocie.—Literatura B-mu jest bardzo obfita. Ogólniejszych wiadomość dostarczają następne podręczniki: Tiele „Manuel de l’histoire des religions“ (1880); Wurm „Geschichte der indischen Religion“ (1874). Barth „Les religions de Finde“ (1879); Seydel „Die Religion und die Religionen“ (1880); Monier Williams „Religious thought and life in India“ (1883); M. Midler „Lectures on the Origin and growth of Religion“ (1878). Szczegółowych wskazówek mnóstwo zawierają: „Indische Studien“, wyd. przez A. Webera; „Original Sanskrit Texts“, wyd. przez Muira; „Zeitschrift der deutschen morgenländ. Gesellschaft“; Lassen „Indische Alterthumskunde“, 2-gie wyd. O wydaniach tekstów sanskryckich i przekładów powiadamiają: Weber w swojej „Indische Literaturgeschichte“ i M. Müller w „Ancien Sanskrit Literature“.

Bramo-samandża (po sanskrycku Brahmo-s a m â d ż a.=rzgromadzenie Bramy), sekta reformatorska wśród Indyan bramińskich, założona w Kalkucie r. 1824 przez Mwhun-Roja, znanego przeciwnika palenia wdów na stosach ich zmarłych mężów. Hasłem Mohuna był ideizm, czystość moralna i zjednoczenie wszystkich wyznań. Po śmierci jego (f 1833) Keszub Czunder Sen (* 1838), po-róźniwszy się ze starszymi zwolennikami idei Mohuna, odłączył się od nich wraz z większością wyznawców i utworzył nowe stowarzyszenie. Ma ouo swoją świątynię w Kalkucie, odbywa uroczystości, posiada szkołę żeńską i od r. 1872 prawnie łączy małżeństwa. W kilka lat potem, skutkiem niedość umiarkowanego postępowania Keszuba, znaczna część zwolenników jego odłączyła się i założyła nowe towarzystwo, zwane Sadharan; i ono ma swoją świątynię, czasopismo i t. d., rządzi niem corocznie obierany wydział. Stronnicy Keszuba nie zaprzestali również czynności i przybrali nazwę New-Dis-Pensation; przywódzca ich coraz nie-taktowniej postępował, głosząc siebie nawet prorokiem i zmarł wreszcie r. 1884, czczony przez garstkę najwierniejszych, jako święty. Tak więc obecnie u Indyan północno-wschodni« h są aż trzy sekty deistyczne, pokrewne dążnością z podohnemiż w Bombaju i Madrasie (podług „Encykl. czeskiej).“

Brampton, I ) B. miasto przemysłowe w angiel-skiem hrabstwie Derby, w pobliżu m. Chesterfield, za którego przedmieście może być uważane, wielkie kopalnie węgla kam., huty ż lazne, 7,600 m-ców. 2; B. starożytne miasto wangielskiem hrabstwie C .m-berland, na północo-wschód od Carlisle, w malowniczej okolicy u stóp wyniosłości Pennińskiej—pochodzeniem sięga doby rzymskiej, ma kopalnie węgla kam. i fabryki tkanin bawełnianych, 3,500 m-ców.

3) B. miasto w Ameryce Brytańskiej (Kanada), w jmw. Ontario, na zachód od m. Toronto, węzeł dróg żelaznych, znaczny handel, do 10,000 m-ców.

Bramsche, przemysłowe miasteczko w pruskiej prowiueyi Hanowerskiej, regencyi Osnabrück, powiecie Bersenbrück, wyrób tkanin lnianych i bawełnianych, fabryki narzędzi rolniczych, 2,500 m ców.

Bramstedt, miasto w prowincyi pruskiej Szlez-wicko-Holsztyńskiej, powiecie Segeberg, na północ od Altony, miejsce urodzenia niemieckiego poety Stolborga (1750) i astronoma Schuhmachera (1780), 2,000 m-ców, trudniących się hodowlą bydła.

Branca, nazwisko lekarza, czy chirurga, z którym wiąże się pierwsze wspomnienie odnowienia operacyj plastycznych (odtwórczych) w XV stuleciu. Jak wiadomo, operacye podobne były nape-wno wykonywane już w Aleksandryi, prawdopodobnie znanejeszcze dawniej w Indyach, na Zachodzie zaś najprzód przez Cel sa (ob.) w użycie wprowadzone zostały. Chirurgowie bizantyńskiego okresu również o nich wspominają, natomiast ani u Sa-lernitańskich, ani u późniejszych włoskich i francuskich wzmianki o nich niema. Tern więcej ude-rzająeem jest, że „rhinoplastica“ (tworzenie sztucznego nosa ze skóry innych okolic ciała) w XV wieku wykonywaną była przez kilku chirurgów sycylijskich i kalabryjskich, w rodzinie których metoda operacyjna przechowywała się jako tajemnica familijna. Najdawniejsze wiadomości wymieniają jako posiadacza sekretu chirurga, nazwiskiem Branca, pochodzącego z Katanii (na Sycylii). Już ta ojczysta siedziba zdaje się wskazywać, że znajomość rynoplastyki z Byzancyum dostała się do Sycylii i Kalabryi. B. używał do przemieszczenia (transplantacyi) skóry z czoła lub policzka, jego syn Antonio skóry z ramienia. Potrafił on też pla8tycznemi operacyami pokrywać braki i niedo-kształcenia na wargach (warga zajęcza) i na uszach. Przez uczniów młodszego B. (niektórzy wymieniają sycylijczyka Baltassara P avoue) znajomość operacyj plastycznych przeszła do rodziny Vi a n e o, mieszkającej częścią w Maida, częścią w Tropaea (niższe Włochy), a stąd nazwa tej tajemnicy nadawana: „Magia Tropaensium“. W pierwszej połowie XVI w. wymieniają jako posiadaczy sekretu Vincenza V i an e o (około 1500), jego synowca Bernardina i syna tegoż Piotra. Jedne z pierwszych wiadomości o rynoplastyce znajdują się już w 1460 r. napisanej, a niedawno przez Haetera wydanej pracy Henryka von Pfolspeundt pod tytułem: „Bündth-Ertzney“.

Brancacci, sławny ród neapolitański, z którego wyszedł francuski dom Brancasów, (ob.) i który dał kościołowi siedmiu kardynałów w XIV, XV i XVII wiekach. Słynna biblioteka neapolitańska, zwaua „Branccacia-na * została przez nich założoną.-L a n d o 1 f o B., stronnik partyi andegaweńskiej, był mianowany kardynałem r. 12«4 przez papieża Celestyna V (f 1322), Lodovico B. (f 1411), uczony kanonista, był arcybiskupem Tarentu i kardynałem.—Nicol o B. (f 1412) arcybiskup Cusenzy, trzymał stronę anty-papieźy: Klemensa VII i Benedykta XIII, został kardynałem r. 1378.—Rai nal do B. (f 1427) kardynał, spełniał bardzo ważne misye; jego nagrobek znajduje się w kościele „San Angelo a Nilo“ w Neapolu; jest to jedno z piękniejszych dzieł Donatella i Michel -lozza.—To mass o B. otrzymał kapelusz kardynalski do wuja swojego, papieża Jana XXIII; z powodu blizny, jaką miał na obliczu, przezwany został „Kardynałem Kresowatym“.—Francesco Mary a B. kardynał, żył w XVII wieku; między innemi zosta-

nifacy IX zamianował go marszałkiem marchii An-kony, a Klemens VII swoim koniuszym. W r. 1339 nabył B. dominia rycerskie Oyse i Villose. Umarł w Awenionie r 1416; był bratem Niccola Brancaccio, arcybiskupa Cosenzy. (ob.)—Mikołaj de B., wnuk poprzedniego (f 1466), był biskupem Marsylii i wielkim prezesem Izby obrachunkowej Prowan-cyi. — Gaucher de B. Forcalquier,byłradzcąi szam-belanem Ludwika XII. W tej to epoce ród ten podzielił się na kilka gałęzi, z których główniejsze były: Brancas-Cereste i Brancas-Villars.— Brancas-Cereste: Caspar de B. pan na Ce-reste, starszy syn Gauchera młodszego, był założycielem tej linii. Andrzej Józef de B. (f 1709) był gubernatorem w Beaucaire; od niego pochodzą margrabiowie de Courbons i hrabiowie de Rochefort.—Henryk de B. (f 1700), starszy brat poprzedniego, wielki seneszal w Forcalquier, mianował się księciem Naxis, pierwszym szlachcicem królestwa neapolitańskiego i głową domu B-ów we Francyi. Najsławniejszym z tej linii był Ludwik de B. Cereste, starszy brat trzech poprzednich Brancas-Viliars: Pierwszy z tej linii Ai-mon lub Ennemond de B. (f 1568), baron d’Oyse, de Villars i Villose, pan na Maubec i Beaumont, syn Gauchera II de Villars i Izabelli de Moutauban, towarzyszył Henrykowi II do Nie-.miec w r. 1552, odznaczył się w bitwach pod Jar-nac i Moncontotir, ożenił się z Katarzyną de Joyeuse.— Andrzej Jan Baptysta de B. Villars, syn poprzedniego (* około 1565) był gubernatorem w Rouen i w prowincyi Caux, oraz wielkim admirałem Francyi; w bitwie pod Doullens pobity i wzięty do niewoli przez hiszpanów, umarł z ran, a jak niektórzy utrzymują, został zamordowany na rozkaz Contrerasa, generalnego komisarza hiszpańskiego. Podejrzewano go, iż się nosił z myślą utworzenia dla siebie z Normandyi oddzielnego księstwa.—Je rzy deB., brat poprzedniego (* 1568 — f 1657), gubernator Hawru i Harfleur, namiestnik Normandyi, radzca stanu, odznaczył się w wielu bitwach za panowania Karola IX, Henryka III i Henryka IV; swoim kosztem wyekwipował dwadzieścia pięć statków wojennych. W nagrodę za oddane usługi otrzymał inwestyturę ziem swoich na księstwo-Brancaleone Giovanni Francesco, lekarz parowstwo de Villars (1652). —Ludwik Marya

wił „dyssertaeyę“: czy wśród postu można spożywać czekoladę na wodzie.—Stefano B. synowiec poprzedniego, został kardynałem w r. 1681 i roku następnego umarł.—H. Vast w „Gr. Enc.fr.“Lamirault’a.r-

Brancaccio Carluccio, awanturnik włoski, Potrafił okazać się potrzebnym sukcesorom królowej Bony dla wywindykowania na ich korzyść tak zwanych sum neapolitańskich. Dobrze przyjęty w Krakowie jeszcze przed koronacyą Stefana Batorego z Anną Jagiellonką, umiał wkraść się w łaski kró lowej i wmówić w nią, że staraniami swemi da całej sprawie obrót najlepszy. Wyłudziwszy „od niej 3,000 talarów, urządził intrygę, która miała wręcz przeciwny sprawić skutek; udał się bowiem do króla szwedzkiego Jana, którego namawiał, aby sam dochodził praw żony swojej do spadku po Bonie, a królowej polskiej wytoczył proces. Jan dał się uwieść radom intryganta i starania rozpoczął. Rychło przecież poseł króla szwedzkiego, Pontus de la Gardie,zmiarkował machinacye przebiegłego awanturnika; przeniknął sprawki jego i kardynał Hozyusz, który informował zaraz o tern (w r. 1577) zarówno królowę polską, jak szwedzką. Ostatecznie z powodu intryg B a wstrzymaną została wypłata procentów królowej polskiej i sprawa windykacyi sum najgorszy przybrała obrót. (Kantecki, »Sumy neapolitańskie“. Warsz., 1881, str, 162).

Branca - leone - Dandolo, hrabia du Casalecchio (f 1258 ), senator rzymski, pochodził z możnego rodu bolońskiego. Podczas zaburzeń, wynikłych po śmierci cesarza Frydryka II, rzymianie, by zakończyć anarchię, powierzyli B-owi najwyższą władzę z tytułem senatora-podesty ( 1253 ). B. postąpił z panami niezwykle surowo: zrównał z ziemią lub też zabrał im sto czterdzieści zamków i kazał wieszać tych, co się bronili; zmusił przytem papieża Innocentego IV do osiedlenia się w Rzymie i uznania jego władzy. Skazany na wygnanie przez party ę arystokratyczną, która powróciła do władzy, lecz przywołany po dwóch latach przez lud, wypędził z Rzymu nowo obranego papieża Aleksandra IV i ścigał go do Anagni, Viterbo i Asyżu. Śmierć jego wywołała wielki żal pośród stronnictwa ludowego.—Sismondi „Hist. des républiques italiennes“ tom II.    r-

w. s.

i nauczyciel medycyny, praktykujący w połowie XVI wieku w Neapolu, a nauczający później w Rzymie, znany ze swego gorącego entuzyazmu, z jakim występował w zalecaniu i zachwalaniu działania kąpieli. Pozostawił też w tym kierunku prac kilka, a mianowicie: „De balneis, quam salubria siut, tum ad sanitatem tuendam, tum ad morbos curandos, dialogus adversus neotericos“ (Rzym, 1534, Paryż, 1536, Norymberga, 1 ->36), oraz w znanym weneckim zbiorze „De balneis, omnia quae extant“. Vene-tiis, apud Juntas, 1553.

F*n.

r.

BranceL ród pisarzy łużyckich, ob. F ren cel. Branchidowie, Bpa-p/^ai, ród obsługujący wy-

Buffile, ostatni ks. de B-i Lauraguais (f 1852). — Brancas-Villeneuve: Andrzej Franciszek deB. opat w Aunay (f 1758), znany z prac naukowych, z których ważniejsze są: „Système moderne de cosmographie et de physique générale“ (1746)i „Ephé-méridescosmografiques“ (1750).—Dom B miał w herbie na tarczy w polu błękitnem słup srebrny, na którym trzy czerwone wieże, jako pobocza tarczy cztery złote lwie łapy z dewizą „Della branca il leone“. Pithon Curt, w „Hist, de lanoblesse de Provence“ t. I. Mistarlet Robert de Briançon t. I str. 444—450; Brancas, de, sławny ród francuski pochodzenia (Duhamel w „Gr. Enc. fr.u Lamirault’a). neapolitańskiego (ob. Brancacci), osiadły w XIV wieku w Prowaneyi, głównie w Venaissin. Tu pierwszym przedstawicielem tego rodu był, zdaje się, Ba- rocznię Didymską w Mdecie, po przodku Bran-sile czy Buffile, hrabia d’Agnano, sprawujący chosie przybyłym z Delf, synu Smikrosa lub sa-ęoźąę grzędy Ludwika II Andegaweńskiego; Bo- megoź Apollina, który mu daru proroczego udzie-

K. ,v

J. E.

Brancłliopoda, zadychry, nazwa jednego ze skupień skorupiaków liścionogich czyli skrzelono-gich (Phyllopoda). B. posiadają ciało pierścieniowate, okryte płaską tarczą lub dwuklapową skorupką; liczba nóg wynosi 10—40 par. Zazwyczaj zamieszkują wody stojące sadzawek i po wyschnięciu ich w czasie lata znikają, aby się znowu w tem samem miejscu pojawić wiosenną porą.

Branchiosauri (paleont.). Rodzina kopalnych ziemnowodnych (Amphibia), z rzędu paleontologicznego Stegocephala. Są-to zwierzęta podobne do salamander albo trytonów, o szerokiej, tępej glo wie, krótkich szczękach i krótkim ogonie, o zębach pojedyńczych, żebrach grubych, krótkich, prostych, na wszystkich kręeach kadłuba i pierwszych ogonowych, o łuskach stale brzuszną stronę pokrywających. Wszystkie tu należące rodzaje: Branchiosaurus,

Dawsonia, Melanerpeton i Pelosaurus, znajdują się wyłącznie tylko w formacyi węglowej i permskiej.

Branchiosaurus Friez (paleont.). Pro triton Gaudry. W żuchwie dolnej tylko gęsty szereg ostrych zębów. Żebra i kończyny pokryte cienką jedynie powłoką kostną, wnętrze ich i końce stawów nie były skostniałe. Palców przednich 4, tylnych 5.

Należycie rozwinięte w młodości skrzele (4 łuki skrzelowe) później opadają. Dorosłe tylko zwierzęta mają pancerz łuskowaty, pokrywający brzuch, spód ogona i kończyny. Występuje w formacyi węglowej i permskiej w Saksonii, Turyngii, Czechach i Francyi. B. amblystomus Credner, naj- wieikie zasługi około uspokojenia i uporządkowa-częstszy z ziemnowodnych, w wapieniu dolnego    nia    kraju wewnątrz. W    r. 1869    zakończył zwyćię-

ogniwa permskiego w Plauenscher Grund pod Dre-    zko    wojnę z Basutami,    a w r.    1876 brał udział

zuem, gdzie spotyka się we wszystkich okresach w zjeździe delegatów południowo-atrykańskich, któ-rozwoju, od długiej na 30 ram. kijanki do zwierzęcia    rzy    obradowali nad utworzeniem    konfederacyi kra-

dorosłego 120 rum. długości, B. gracilis Credn.    jów    Afryki południowej,    sam jednakże oświadczył

K. J.

K. J.

And. S.

N.

lił. Podczas najazdu medo-perskiego, w r. 480 przed Chr., naciśnięci przez Kserksesa, B. wydali mu skarby świątyni, za co b<jącsię odpowiedzialności, prosili tego króla o’przeniesienie ich w inne miejsce i przesiedleni zostali do Baktryany. Aleksander Mac., według Kurcyusza (VII, 5), ząjąwszy Baktrę, miał za karę świątynię ich zburzyć i kapłanów rozpędzić.

Branchiobdella, Odier, jedyny rodzaj pijawek, tworzących zarazem osobną rodzinę Branchiobdellida. Robaki powyższego rodzaju posiadają ciało prawie walcowate, podzielone na nieliczne pierścienie (do 20); długość ciała dochodzi u niektórych gatunków zaledwie do 12 mm. W przedniej części ciała znajduje się dwuwargowy, nie tworzący przysawki płat. Oczy nie istnieją wcale. Przełyk uzbrojony dwoma szczękami. Segmentalue organa zredukowane do 2 par. Wszystkie dotychczas znane gatunki i odmiany są pasożytami raka rzecznego. B. varions Voigt żyje jako pasożyt na skrzelaeh; napotykany jest także i na zewnętrznej powierzchni ciała. B. astaci (12 mm. długi); ciało czerwonawe; szczęki trójgraniaste; wyłącznie żyje na skrzelaeh. B. parasita Henie (10 mm. dług.) i B. pentadonta (4 mm. długi), przebywają na zewnętrznej powierzchni ciała. B. hexadonta Gruber, posiadająca ciało prze zroczyste, zlekka białawe, wyłącznie żyje na skrze -lach.

J E.

K. J.

jest gołą formą młodzieńczą ze skrzelami. B. sa-lamandroides Friez., bardzo pospolity w pokładach węgla gazowego w Nyran w Czechach. B. petrolie Gaudry, bardzo pospolity w permskich łupkach naftowych z Autun (Francya), malutki, prawdopodobnie stanowiący kijankę większego gatunku (B. amblystomus Credn.).

Brancoceras Hyatt, (paleont.). Rodzaj kopalny głowonoga z rodziny goniatytów. B. subsulcatum Mnstr., z najwyższych pokładów dewonu, w górach Fichtelgebirge; B.rotatorium de Kon., z dolnych pokładów for-raacyi węglowej, w Belgii i Ameryce północnej.

Brand, miasto górnicze w król. Saskiem, okręgu Freiberskim, w ognisku kopalni srebra i żelaza; wyrób koronek, rękawiczek, 3,500 m-ców.

Brand Adam, podróżnik niemiecki; przybywszy do Moskwy za interesami kupieckiemi, udał się z tego miasta z ambasadą Everta Ysbrandtsa do Chin (1692—1694). Po powrocie Fryderyk I powierzył mu misyę do Persyi, lecz ta nie przyszła do skutku z powodu śmierci króla (1713). B opi sał podróż swoją do Chin w książce p. t. „Beschreibung der chinesischen Reiche“ (Hamburg 1698, Berlin 1712, Lubeka 1723—1734), odbitej później w wielu wydaniach i tłómaczonej na języki: łaciński ( 1699 ), angielski ( Londyn, 1698 ), holenderski (Utrecht. 1699) i francuski (Amsterdam, 1699). r-

Brand Enevold hr. (* 1738—f 1779), ulubieniec ministra duńskiego Struenseego, najpierw otrzymał urząd szatnego królewskiego, później pomimo różnych intryg, dzięki protekcyi głośnego ministra, został nieodstępnym towarzyszem chorego na umyśle króla i mianowany radzcą tajnym, otrzymał jednocześnie tytuł hrabiowski. Z upadkiemStruensee’go B. utracił swe znaczenie przy dworze i był razem ze swym protektorem skazany na śmierć.

Brand Herry Bouverie, znakomity mąż stanu angielski, syn młodszy lorda Dacre (* r. 1814). Zrazu był sekretarzem prywatnym Jerzego Greya; potem, w r. 1852 został wybrany do izby gmin i należał w niej do stronnictwa liberalnego; od 1855 —1858 był jednym z lordów skarbu, w 1858 kanclerzem księcia Walii, od 1865—1866 — sekretarzem skarbu. W 1872 obrany mówcą (speaker— marszałek) izby gmin, odznaczył się na tern stanowisku tak wielką bezstronnością, iż w r. 1874 i 1880, gdy stronnictwo konserwatywne miało w izbie przewagę, był też i przez nie wybierany, mimo iż przekonań swoich nie zmienił. W r. 1884 złożył tę godność i wszedł do izby lordów z tytułem wicehrabiego Hampden.

Brand Jan Henryk, prezydent rzeezypospoli-tej Orańskiej (* 1833—f 1888), kształcił się w Anglii. gdzie otrzymał stopień doktora praw, później, osiadłszy jako adwokat w rodzinnem swem mieście Kapstadzie, obrany był w roku 1866 prezydentem republiki Orańskiej i na tem stanowisku położył

w. o.

•■»i

W:

- •(

ïb

Mi:

'i'

wlm.

’vÇ":

Ww?/

■i

ską.

Ludność w 1890 r.

Ludność w 1885 r.

Ha 1 km kw. głów.

Nazwa regencyl

63.36 1,315,287 1,579,244 20.638.82 1,226,120 1,404,960

cc oo

Cl Ci

się przeciw temu projektowi, skutkiem czego cel zjazdu nie był osiągnięty. Wogóle umiał bardzo zręcznie pokonać wszelkie przeszkody, stawiane mu przez dyplomacyę angielską i w r. 1880 pośredniczył w zawarciu pokoju między rzecząpospolitą Po-łudniowo-afrykańską i Anglią.    N-

Branda kardynał, ob. Br and us.

Brandanus, św., mnich irlandzki (fok. 577 r.), był założycielem i opatem klasztoru w Cluainfert (Clonfert), w którym zaprowadził reguły, jakie znalazł w książce, otrzymanej, według podania, od anioła. Świątobliwością i cudami miał B. słynąć tek dalece, że zgromadziło się około niego do 3,000 mnichów. Gdy B. umarł, uczeń jego, św. Columba, który mieszkał podówczas gdzieindziej, widział, jak duszę jego chór aniołów uniósł do nieba. — Z tą napół legendową postacią B-a łączy się bardzo w wiekach średnich rozpowszechnione podanie, widocznie irlandzkiego (celtyckiego) pochodzenia, o podróży do kraju obiecanego (Terra repromissionis sanctorum). Miał ją B. przedsięwziąć ze swoimi mnichami pod przewodnictwem anioła i przez lat siedm błąkać się po nieznanych morzach, a na nich oglądał różne dziwy i między innemi piekło, oraz kraj, gdzie przebywają aniołowie, którzy podczas buntu Lucypera zachowali się neutralnie. Kiedy powstała ta legenda—niewiadomo: najdawniejsze wszakże jej opracowanie łacińskie „Navigatio S. Brandani“, albo „De fortunatis insulis“ pochodzi z w. XI. Wydał je Jubinal, p. t.: „La légende latine de S. Brandaines“ (Paryż, 1836) i Schroeder, p. t.: „Sanct Brandan“ (Erlangen, 1871) Legenda ta była bardzo rozpowszechniona i przerabiana prozą i wierszem na różne języki europejskie; spopularyzowała ona wiarę w istnienie „wyspy szczęśliwości“ tak dalece, że nawet po odkryciach XV w. spodziewano się ją odnaleść. Według legend hiszpańskich, miał na nią schronić się król Roderyk, a portugalczycy twierdzili, że na niej znalazł przytułek król Sebastyan. Jeszcze w r. 1721 wyruszyła fłotyla hiszpańska na jej poszukiwanie. Brandeis, ob. Brandys.

Brandeis Jan, malarz czeski (* r. 1818 w Nawarowie — f 1872 w Pradze). Początkowo malował na porcelanie w r. 1837 w akademii praskiej pod Tkadzikiem, zjednał sobie wkrótce dobre imię portretami, malował barwnie i powabnie. Potem kształcił się w Mnichowie, a od 1853 w Paryżu, gdzie doznał wpływu Contura. Powrócił następnie do Pragi i zajmował się portretowaniem, krótko tylko w tym czasie zabawiwszy w Wiedniu. Jedna z najlepszych prac jego: portret hr. Fr. Thuna,w zbiorach Tow. przyjaciół sztuk p. w Pradze.

Brandel (lub Brand) Piotr Jan, malarz czeski (* r. 1668 w Pradze—f w Kutnej Horze 1735). Początkowo uczeń malarza nadwornego Schroedera, kształcił się kopiując dawnych mistrzów. Był artystą bardzo czynnym a znanym w całych Czechach i cenionym, niektóre prace jego uczniów jemu są przypisywane. Kompozycye jego mają siłę, przechodzącą w brawurę, którą się i koloryt jego znamionuje; kościelne znacznie pociemniały. Niebyt za granicą kraju, ma więc dużo samodzielności.

Najwięcej obrazów B-a znajduje się u św. Jakóba w Pradze, u ś-tej Małgorzaty w Brewnowie. Do najlepszych obrazów B-a należy: „Wniebowzięcie N. Panny“ i „Uzdrowienie Tobiasza“ w galeryi Ru-

’HI

gili

i

wJmwh .

warn

5g3S

.^#1

-S :4;v

..

•• V"/: ■

Fig. 135. Portret J. P. Braudla, malowany przez niegoź.

dolflnum, w zbiorze zaś Przyjaciół nauk własny portret B-a, przypominający nieco szkołę hiszpań-

w. o.

Brandenburg, 1) B. Brandeburgia, prowin-cya pruska, zajmująca środek wschodniej połowy państwa, graniczy na północ z księstwami Meklen-burskiemi i Pomeranią, na wschód z prowincyą Prus Zachodnich i w. ks. Poznańskiem, na południe ze Szląskiem, na zachód z prowincyą Saaką i księstwem Anhalckiem. W ogólnym zarysie granic przedstawia kształt nieforemnego, poszarpanego trapeza, szerszą podstawą zwróconego ku północy; największa długość ze wschodu na zachód wynosi 325 km., a z północy na południe 215 km. W obrębie prowincyi znajdują się dwie enklawy meklenbursko-szweryńskie na północo-zachodzie. Rozległość prowincyi i jej ludność w d. 1 grudnia 1890 r. przedstawia poniższa tablica:

Rozległego w km. kw.

Berlin (miasto)

Potsdam

Frankfurt ».o. 19.195.49 1,116,291 1,137,441

Razem > 39.897.67 3,657,698 4,121,645 103.3

Co do obszaru jest to zatem po Szląsku druga pro-wincya pruska, a co do ludności trzecia po prowin-cyi Ńadreńskiej i Szląsku. Tu należy jednak zwrócić uwagę, że Berlin-miasto tworzy sam w sobie oddzielną prowincyę (Berlin-Stadtkreis), skutkiem czego poniżej rozpatrywane będą stosunki tylko Pots-damskiej i Frankfurckiej regencyi. Układem pionowym należy prowincya do trzech odrębnych form: na północy rozpościera się płaszczyzna bałtyckiego pojezierza, której krawędź południowa opada do linii Noteć—Warta—Odra—uście Haweli; środek zajmuje pas „wielkich dolin" będących niegdyś łożyskami rzek, które ze wschodu od Wisły płynęły na zachód ku Elbie; na południu zaś rozkłada się szereg wyniosłości nieznacznych, stanowiących północną krawędź niemieckiego przedgórza. Jest to zatem rodzaj nieckowatego zagłębienia, pochylonego od wschodu ku zachodowi i opartego na północy i południu o przyległe formy wyżynowe. Jakkolwiek kraj cały, wogóle swym rozważany, przedstawia nizinną równinę, to jednak nie brak mu pewnej rozmaitości w plastyce powierzchni, która gdzieniegdzie występuje nawet w formach malowniczych. Tak np. okolica Freienwalde nad Odrą nosi nazwę Marchijskiej Szwajcaryi (Märkische Schweiz); równie piękne są okolice Potsdamu, jeziora Müggel, Fürstenwalde i lasu Szprewskiego (Spreewald). Przyczynia się do tego zarówno pagórkowata tych okolic powierzchnia (od 150—230 m.), jak i obecność licznych rzek, jezior i lasów. Na południo-zacho-dzie rozciąga się jałowy i suchy grzbiet wyniosłości „Der Fläming“, będący najniegościnniejszą częścią całej prowincyi i dla tego najsłabiej zaludniony. Na północ od Flaminga leży dzielnica „Zauche“ w takich samych niemal znajdująca się warunkach, gdy tymczasem „Havelland” i „Prignitz“ stanowiące zachodnią i północno-zachodnią część prowincyi, odznaczają się względną urodzajnością i malowniczoscią położenia. Lesista i obficie wilgocią nasycona dzielnica „Dolnych Łużyc“ leży na południo-wschodzie, — całe prawe pobrzeże Odry po obu stronach Warty nosi nazwę „Nowej Marchii“, — kraj na północy między Odrą i Hawelą zowie się Marchią Wkrzeńską (Uckermark), wreszcie dzielnica na północ od Berlina nosi nazwę „Barnim*. Pod względem hydrograficznym cała prowincya należy do zlewiska Elby i Odry i przedstawia zawiłą plątaninę rzek i jezior. Odra w obrębie B-ga przyjmuje największe swe dopływy Wartę z Notecią z prawej, a Bober, Niżę Łużycką i Wkrę (Ucker) z lewej strony. Elba również otrzymuje tu najważniejszy ze swych prawych dopływów, mianowicie systemat Haweli-Szprewy. Oprócz tych głównych żył wodnych i jezior do ich zlewiska należących, istnieje nadto wielka liczba rzek i jezior pomniejszych, a ta obfitość wód, ich wielkie zbliżenie się do siebie i obecność „wielkich dolin“ sprawiły, że połączenia kanałowe i żegluga są tu bardziej rozwinięte, niż gdziekolwiekbądź w Niemczech. Odra z jednej a Szprewa, Hawela i Elba z drugiej strony, są głównemi pośrednikami w tern połączeniu dróg wodnych; tym sposobem powstał kanał Finow między Hawelą i Odrą, kanał Fryderyka Wilhelma między Odrą i Szprewą, kanał Rupiński między Hawelą i Elbą, i t. p. Niezależnie od kanałów powyższych, służących sprawom żeglugi, są nadto kanały ze specyalnem przeznaczeniem odwodnienia okolic bagnistych, jakie znajdują się nad Odrą i Wartą (Oder-Bruch, Warthe-Bruch) Szprewą, Hawelą i Rhinem. Gleba wogóle nie należy do urodzajnych; składają się na nią przeważnie dyluwialne i aluwial-ne osady, gdzieniegdzie, a mianowicie nad Odrąi po-przerastałe skałami trzeciorzędowemu wydmy piaszczyste trafiają się prawie wszędzie. Wszakże pod wpływem umiejętnej pracy człowieka niejedna okolica zmieniła całkowicie swój dawny charakter jałowej i bezpłodnej ziemi: znaczna część dzielnicy Prignitz i Uckermarku, oraz okolice nad Wartą, Notecią i Odrą położone, niemniej bezpośrednie otoczenie Berlina należą do najlepiej uprawnych. Z ogólnej przestrzeni kraju rola uprawna zajmuje 48°/₀. lasy 31°/₀, łąki i pastwiska ll°/₀ nieużytki (wody, bagna, piaski) 10°/o. Między produktami rolnictwa pierwsze miejsce zajmują kartofle i żyto, okolica Berlina słynie z uprawy jarzyn i hodowli drzew owocowych, okolica Schwedtu, na północy, z uprawy tytoniu; buraki udają się dobrze nad Odrą, i Elbą. Wielkie bory, przeważnie iglaste, znajdują się nad Szprewą i Hawelą. Hodowla zwierząt domowych mniej zasługuje na uwagę, za to zwierzyna w lasach jest obfita i umiejętnie wyzyskiwana. Z ciał kopalnych godną jest uwagi sól pod Sperenbergietn, wapno pod Riidersdorfem, torf, węgiel brunatny, gips i ałun. Przemysłowość prowincyi, nawet po wykluczeniu Berlina, jest nader rozwinięta i wyrównywa niedostatki, jakie leżą w skąpych darach przyrody; ogarnia ona nadto wszystkie niemal gałęzie. Brandenburgia wyrabia sukna, kaszmiry, tkaniny jedwabne i bawełniane, towary pasamonicze, dywany, płótna woskowane, skóry, cukier, towary tabaczne, szkło, lustra, porcelanę, przedmioty z mosiądzu i żelaza, chemikalia i t. p. Najbardziej prze-mysłowemi punktami są: Cottbus, Forst, Luckenwalde, Schwiebus, Frankfurt n. O., Spremberg i inne. Do przemysłu B-skiego zaliczyć należy rybołówstwo, pszczelnictwo, a także uprawę chmielu, lnu i konopi. Handel bardzo ożywiony, dzięki obszernej ko-munikacyi lądowej i wodnej, mnóstwu kanałów, dróg żelaznych, starauuie utrzymanych gościńców bitych, rzek spławnych, nade wszystko zaś dzięki obecności olbrzymiego miasta, w którem zbiegają się drogi handlowe ze wszystkich krańców państwa i które zarazem jest jednym z punktów handlu tranzytowego, wszechświatowej doniosłości. Klimat łagodny i zdrowy; średnia temperatura roczna 8°, średni opad atmosferyczny roczny 550 mm., wiatr panujący południowo-zachodni. Ludność składa się przeważnie z niemców (97°/p); w Dolnych Łużycach mieszka do 60,000 wendów, czyli serbów łużyckich, a nadto nieznaczna ilość francuzów, potomków wychodźców, którzy w XVII w. przywędrowali z Fran-cyi. Pod względem religijnym liczono w 1890 r. 96V₂% protestantów, 3°/₀ katolików i ¹/lS°/₀ żydów. Luudność katolicka należy do dyecezyi wrocławskiej. Oświata stoi na wysokim stopniu, a jej sprawom służy 2,900 szkół ludowych, 21 gimuazyów, 7 realnych gimnazyów 9 progimnazyów, 8 seminaryów nauczycielskich, akademia leśnicza, szkoła rolnicza, trzy zakłady dla głuchoniemych i ociemniałych i t. p. Stolicą prowincyi jest Po tsdam; przebywa w nim nadprezydent i ma pod sobą władze regencyjne Potsdamu i Frankfurty kolegium szkol*

ne prowincyi, urzędy podatkowe, konsystorz ewan- sta Stendal i Salzwedel, marchią północno-saską gielicki, komissyę do spraw włościańskich, prowin- (Mark Nordsachsen), później zwaną starą marchią, cyonalne instytucye kredytowe, wzajemne towa- kolebkę państwa pruskiego. Po śmierci swego prze-rzystwa asekuracyjne ziemskie, opiekę i nadzór śladowcy zrzucili z siebie wendowie na prawym nad dobroczynnością publiczną i t. p. Sejm pro- brzegu Łaby nienawistne jarzmo niemieckie, ale wincyonalny składa się ze 102 członków, po 51 niebawem zawzięty bój zawrzał na nowo, gdy z każdej regencyi; do sejmu państwa wysyła pro- Otton I oddał marchię północno-saską hrabiemu

wincya 20 deputowanych, do sejmu pruskiego 36. Administracyjnie dzieli się prowincya na 38 powiatów, z tych 18 w regencyi Potsdamskiej, a 20 we Frankfurckiej; na czele powiatu stoi landrat. Sprawiedliwość reprezentowaną jest przez 9 sądów okręgowych (Landgerichte) i 101 sądów gminnych (Amtsgerichte), które wszystkie podlegają najwyższemu sądowi w Berlinie (Kammergericht). Pod względem wojskowym jest B. siedliskiem korpusu gwardyi i 3-go korpusu armii. — Herb: orzeł czerwony na srebrnem polu.    And- s-

Dzieje. Z przedhistorycznych czasów tyle tylko wiadomo, że zamieszkiwali B-ę semnoni, germańskiego pono pochodzenia, którzy w czasie wędrówki ludów ustąpili miejsca wendom. Tern ogól-nem mianem oznaczano słowian, którzy się rozsiedli nad Łabą (Elbą) i na wschód od tej rzeki po Odrę, a rozpadali się na drobniejsze szczepy, jako to: połabów nad Łabą, obotrytów w dzisiejszej Meklemburgii, lutyków nad Pianą (Peene), rugia-nów na wyspie Rugii, redarów w północno zacho dniej Meklemburgii i w późniejszej Priegnitz, ukra-nów w późniejszej marchii ukrańskiej (Uckermark), lutyków od wielkich jezior meklemburskich aż po Szprewę i Odrę, hawelanów nad Hawelą, selpulów na południe od Haweli, stoderanów w okolicy miasta Brauiborza (Brandenburga), łużyczan nad Spre-wą, sorbów i dalemińców nad Łabą i Salą. Wendowie już od VII wieku staczali krwawe boje z germanami w obronie swych bogów i swej niepodległości. Wyprawa Karola W. przeciwko nim (789 r.) nie odniosła żadnego skutku, ale ciężkie dla nich nastały czasy, gdy Henryk I, najzaciętszy imienia słowiańskiego nieprzyjaciel, objął rządy w Niemczech. W r. 921 ruszył on na dalemińców. Niepowodzenie, jakiego w walce z nimi doznał, tern większą w nim wzbudziło do słowian nienawiść i chęć pomszczenia klęski. Jakoż w sześć lat później wojnę odnowił. Tym razem szczęście mu służyło; zdobył Braniborz na stoderanach, a Gronę na dalemińcach, gdy zaś w r. 930 podnieśli się redarowie i lutycy, wysłał Henryk przeciwko nim hrabiów Bernharda i Thietmara, którzy zajęli ich miasto Lunkini i zhołdowali ukra-nów. Wojny te wiedli niemcy z niesłychanem barbarzyństwem, wycinając w pień mieszkańców, lub rosprzedając ich w niewolę. Henryk osadzał nad granicami ziem słowiańskich nawet opryszków i zaopatrywał ich w broń z nakazem tępienia słowian. Z takiejto kolonii łotrzyków powstał Merseburg. Słusznie więc zauważył historyk cesarstwa niemieckiego, W. Giesebrecht, że każda piędź ziemi pomiędzy Łabą a Odrą przesiąkła krwią słowiańską. Celem utrzymania wendów w posłuszeństwie utworzył Henryk 927 r. z wydartego słowianom kraju po lewym brzegu Łaby, tam, gdzie dziś mia-

Geronowi. Groźny ten wróg słowian wytężał od r. u36 do 963 wszystkie siły, by ujarzmić słowian, walcząc to przemocą, to podstępem. Pewnego razu aż 30 książąt słowiańskich na wyprawionej im uczcie zamordował zdradziecko. Wreszcie, syt krwi słowiańskiej, oraz złamany zgonem syna, Sygfryda, którego pragnął widzieć na tronie zhołdowanego kraju, opuścił pole krwawych swych czynów, by w ciszy klasztornej zakończyć żywot. W podbitej przez niego ziemi założono biskupstwa: hawelber-skie (946) i braniborskie (949), które poddano arcybiskupowi magdeburskiemu (968). Atoli opór wendów nie został przez to złamany. „Jest to lud twardy, mówi Widukind, i wszelkie trudy znoszący, przyzwyczajony do najpodlejszego pożywienia, a co nam (niemcom) ciężkiem się być zdaje, to oni z wesołą znoszą twarzą. Wolność drogą przenosząc nad wszystko, chwytają za broń pomimo tylu porażek. Długie jeszcze upłyną lata w boju, który jedni podejmują dla chwały i zwierzchnictwa, drudzy za wolność, srogiej broniąc się niewoli“. Jakoż wieść o klęsce cesarza Ottona II w południowych Włoszech wywołała 983 r. wielkie powstanie nad Łabą. Najprzód podnieśli się lutycy, zdobyli Hawel-berg, załogę w pień wycięli, a kościół zburzyli. W trzy dni później dostał się i Braniborz w moc wendów, nawet z marchii północnej wygnano niem-ców. „Nasi, mówi Thietmar z Merseburga, pierzchali jak jelenie przed wendami, gdyż bezprawia, jakie popełniali byli, napawały ich trwogą i przerażeniem, wendom zaś przecierpiana hańba dodawała bodźca i odwagi“. Wraz z panowaniem nie-mieckiem runęło i chrześciaństwo w ziemi wendów, którzy odtąd pozostali wolni, służąc dalej wiernie swym bogom i nieraz, jak w r. 1056 w wielkiej bitwie pod Priclawą, w pobliżu uścia Haweli, zwyciężając niemców. Stanowcze ciosy zadał im askańczyk, Albrecht Niedźwiedź z Ballen-stedtu, który w r. 1134 otrzymał od cesarza Lotara marchię północną w lenno. W krwawych z nimi zapasach zdobył on kraj pomiędzy Łabą a Odrą, uczynił Braniborz stolicą swoją i przyjął pierwszy nazwę margrabiego brandenburskiego, a uzyskawszy od cesarza Konrada III niezależność w swych nowych posiadłościach i wyniesiony do rzędu książąt rzeszy z tytułem wielkiego podkomorzego, przywracał biskupstwa, budował kościoły, fundował klasztory, a na miejsce wytępionych po części wendów sprowadzał niemieckich rycerzy, kupców, chłopów i rzemieślników. W zacieraniu wszelkich śladów pogaństwa dopomagali mu zakonnicy z Leitz-kau i Lehninu, a mianowicie św. Norbert, założyciel Premonstratensów. Zakonnicy ci niemczyli zarazem resztki słowian i szerzyli niemiecką oświatę, zakładając szkoły, wycinając lasy, osuszając bagna, uprawiając ziemię. W r. 1168 ustąpił Al-

44

Encyklopedia Powneahna Unetr. T. IX

brecht Niedźwiedź panowania w marchii brandenburskiej synowi Ottonowi I i w dwa lata później zakończył żywot w Ballenstedzie. Następcy jego postępowali jego śladem, coraz bardziej rozszerzając dzierżawy swoje. Otton I (1167—84) otrzymał od cesarza Fryderyka Rudobrodego 1181 r. zwierzchnictwo nad Pomorzem i Meklemburgią, ale syn jego, Otton II (1184—1205), zmuszony został w walce z arcybiskupem magdeburskim uznać swe alo-dya nad Hawelą i w starej marchii (tak zwano kraj po lewym brzegu Łaby), jako lenna arcybiskupie (1196 r.). Usiłowania brata jego, Albrechta II (1205—20), pozbycia się zawisłości od arcybiskupa magdeburskiego nie powiodły się, natomiast synowie Albrechta, Jan I i Otton III, panując wspólnie, znacznie rozszerzyli Marchię Brandenburską zdobyciem Barnimu, Teltowa, Starogrodu i dawnego kraju ukranów, który odtąd nosił nazwę Marchii Ukrańskiej (Uckermark), oraz wydarciem polakom Lubusza, czem utorowali sobie drogę do nowych podbojów na prawym brzegu Odry. W r.

mark) i Nową (Neumark), prócz tego Dolne i Gór-ne Łużyce, nadto części Anhaltu, Pomorza, Meklemburgii i Brunświku, saską marchię Landsberg i Palatynat saski. Waldemar umarł bezdzietnie 1313 r. w Bärenwalde i pochowany został w klasztorze Chorin. Wkrótce po nim wstąpił do grobu ostatni margrabia brandenburski askańskiego rodu, Henryk, 1320 r. Po wygaśnięciu askańczyków nastąpiło w B-i czteroletnie bezkrólewie, podczas którego znaczne jej części przeszły w moc sąsiadów, a w kraju samym okropne powstało zamieszanie, któremu cesarz Ludwik końca nie położył mianowaniem 1324 r. margrabią dziewięcioletniego syna swego, Ludwika Wittelsbacha, owszem wzmogło się ono z powodu zatargu cesarza z papieżem Janem XXII, który obłożył B-ę interdyk-tem, a króla polskiego, Władysława Łokietka, wezwał do wojny z margrabią. Zaczem Łokietek, jako prawowity pan wielu ziem, zagaruionych niegdyś przez askańczyków, wtargnął w sojuszu z li-twinami do Brandenburgii, przyczem litwini pod Dawidem, starostą grodzieńskim, srodze kraj zniszczyli. Nadto pojawił się w B-i, popierany przez Lu-ksemburczyka, Karola IV, fałszywy Waldemar, który, zamąciwszy kraj cały, umarł w końcu, zapomniany i przez stronników swych opuszczony, w Des-sawie. Miał to być Jakób Rehbock, niegdyś giermek margrabiego Waldemara. Ciągłe zamieszki i niepewność mienia i życia spowodowały zaniedbanie uprawy roli i upadek rzemiosł i handlu, a że margrabia Ludwik (1324—1332) i bracia jego, Ludwik Rzymianin (1351 —1365) i Otton III Gnuśny (1365 — 1373), nie troszczyli się o kraj, zastawiając,

1244 zhołdowali też pomorskich książąt, arcybiskupa zaś magdeburskiego zmusili do zrzeczenia się zwierzchnictwa nad starą marchią i innemi ziemiami. Za ich czasów niemcy osiadali tłumnie w zdobytych ziemiach; założono Frankfurt nad Odrą i Landsberg nad Wartą, stolicę Nowej Marchii; wieś Köln otrzymała 1232 r., a wieś Berlin 1244 r. prawo miejskie brandenburskie, z których to dwóch miejscowości powstała dzisiejsza stolica państwa pruskiego. Jan I wreszcie zbudował klasztor Chorin, a Otton II klasztor Straussberg. W r.

ków 171, wsi 1094, szefel pszenicy kosztował 16, żyta i jęczmienia 10, owsa 5 fenigów; 160 feni-gów szło na markę (grzywnę) srebra, marka zaś taka równała się dzisiejszym 22 markom niemieckim. Dochody książęce wynosiły 150,000 marek (grzywien). Pod synem Karola, Zygmuntem (1378 —1415), znowu nastały opłakane stosunki. Zygmunt dwa razy tylko pojawił się w B-i i to, by próżną zwykle napełnić kieszeń, w którym to celu sprzedał po bezpotomnej śmierci brata Jana (1396 r.) Nową Marchię za 60,0u0 węgierskich złotych krzyżakom, a resztę kraju zastawił 1388 r. za 565,263 złotych Jodokowi, margrabiemu morawskiemu, pod którym wszystko się rosprzęgło, sam bowiem Jodok stale w kraju nie przebywał, a jego namiestui-

1258 podzielili się bracia posiadłościami, tak, że po śmierci Jana 1266 r. i Ottona II 1267 r. po- ; lub sprzedając ziemie i prawa swoje, by jak naj-wstały dwie linie: Janowska, czyli Stendalska, i Ot- , więcej wyciągnąć z B-i pieniędzy, przeto zakwitło tońska, czyli Salzwedelska, głową zaś licznych rozbójnictwo szlachty, przeciwko której miasta znie-margrabiów (w r. 1280 było ich 19) był Otton IV , wolone były łączyć się z sobą. Korzystając z nie-ze strzałą (1281 —1309), tak zwany od końca dołężności Wittelsbachów, przymusił ich cesarz Ka-strzały, który nosił przez cały rok w głowie. Po- roi IV do odstąpienia mu układem w Fiirstenwal-strzał ten odebrał w walce z arcybiskupem mag- de 1373 r. B-i, którą wyniósł złotą bullą z r. 1356 deburskim Bernardem, ciągłe bowiem miał z nim do rzędu elektorstw. Karol IV, jeden z najmędr-zatargi, jako też z biskupem hawelberskim, skut- szych monarchów swego czasu, rządząc B-ą w imieniu kiem czego papież Bonifacy VIII rzucił klątwę na syna, Wacława (1374—78), przywrócił porządek, niego. W tym czasie powiększyłą się B. o saską rozbójniczą szlachtę poskromił, przemysł i handel marchię Landsberg, Palatynat saski i Dolne Łuży- podniósł, a książąt pomorskich i meklemburskich ce. Otton IV, sam śpiewak miłości, kupił wokoło do złożenia hołdu przymusił. O jego troskliwości siebie niemieckich minnesangerów i popierał sztu- świadczy księga ziemska, którą 1375 r. ułożyć kaki i nauki. Onto wraz z bratem, Konradem I, zał. Wedle niej było wówczas w B-i miast i zam-i stryjecznym, Ottonem Wysokim, w porozumieniu z polskiemi rolami Zarembów i Nałęczów, zamordował w Rogoźnie 1296 r. króla polskiego, Przemysława I, który hamował posuwanie się na wschód Brandenburczyków. Po śmierci Ottona IV objął panowanie nad całą Brandenburgią Waldemar (1308—19), syn Konrada I, liczni bowiem do niedawna margrabiowie wymarli prawie nagle, jakby na nich ciążyło przekleństwo królobójstwa. Waldemar, mądry, odważny i sprężysty, rządził z wielką sławą B-ią, walcząc z powodzeniem przeciwko duń-czykom, szwedom i polakom. Powiększył on znacz nie posiadłości swoje, tak, że obejmowały one w końcu panowania jego: Starą Marchię, Priegnitz,

Średnią Marchię (Mittelmark), Ukrańską (Ucker

cy rady dać sobie nie mogli z zuchwałą szlachtą, mianowicie możnymi rodami Quitzowôw, Alvensle-benów i Putlitzów. Po śmierci Jodoka (1411) powierzył Zygmunt namiestnictwo w B-i z nieograniczoną władzą, zrzekając się wszelkich użytków, sprężystemu burgrabiemu norymberskiemu, Fryderykowi Hohenzollernowi, i to z warunkiem, że ani Fryderyk, ani jego potomkowie, nie mieli ustąpić z namiestnictwa, chyba za wypłaceniem im przez cesarza 150,000 czerwonych złotych węgierskich, w r. 1415 zaś mianował cesarz Zygmunt Fryderyka elektorem brandenburskim, zastrzegając sobie jednak prawo wykupienia marchii za 400,000 węgierskich złotych (włącznie z owemi 150,000), gdyby on lub brat jego, Wacław, pozostawili męskich potomków. Uroczysta inwestytura odbyła się 18 kwietnia 1417 r. w Konstancyi. Tym sposobem przeszła B. w posiadanie Hohenzollernów. Składała się ona wówczas ze 1) Starej Marchii, 2) Średniej Marchii, 3) Priegnitz, 4) ziemi Sternberg z koman-doryą rycerzy św. Jana Sonnenburgiem i 5) części Marchii Ukrańskiej. Pierwszy elektor z rodu Hohenzollernów nadzwyczajną rozwinął czynność w trojakim kierunku: naprzód przywracał porządek w kra ju, ścigając i karząc nieubłaganie niesforną szlachtę; powtóre wykupował zastawy i odzyskiwał dawniejsze przynależności, na co znaczne wydawał sumy; potrzecie tępił resztki słowiańszczyzny, popierając usilnie osadnictwo niemieckie. Syn jego, Fryderyk II Żelazny (1440—70), upokorzył dumne miasta, mianowicie Berlin, odzyskał Nową Marchię i część Dolnych Łużyc, a celem przykucia do siebie szlachty i złagodzenia jej obyczajów ustanowił order Łabędzia, którego posiedziciele zobowiązani byli wystrzegać się wszelkich występków i oddawać część szczególną N. Maryi Pannie. Order ten upadł w czasie reformacyi. Brat Fryderyka II, Albrecht Achilles (1470—86), wydał w r. 1473 rozporządzenie, znane pod nazwą „Dispositio Achillea“, mocą którego B.f wraz z przyłączoną częścią księstwa Głogowskiego (Krośno), miała zawsze pozostawać w jednych ręku; zresztą niewiele on dbał o marchię, której nakładał wielkie ciężary, by opędzić wydatki wspaniałego dworu swego. Ze wstąpieniem na tron rozumnego i oszczędnego syna jego, Jana Cycerona (1486—99), rozpoczęła się przeszło stuletnia epoka wewnętrznego pokoju. Za jego rządów powstały w Berlinie i Stendalu pierwsze drukarnie (1488), a w Berlinie pierwsza apteka (1495). Sam uczony, popierał Jan Cyeero sztuki i nauki i przygotował założenie uniwersytetu we Frankfurcie nad Odrą, którego to dzieła dokonał 1506 r. syn jego, Joachim I Nestor (1499 — 1535). Uniwersytetu tego głównem zadaniem było rozpowszechnianie w kraju znajomości prawa rzymskiego, które z czasem stać się miało powszechnem w B-i. Wielkiego znaczenia było też ustanowienie Kammergerichtu w Berlinie 1516 r., jako najwyższego trybunału. Nadto otrzymały wówczas miasta nowy porządek miejski, a w całym kraju zaprowadzono równe miary i wagi. Joachim pierwszy sprężyście panował, czem obruszył przeciwko sobie szlachtę, mianowicie licz- Wilhelm pokój z cesarzem, czem ściągnął do B-i nych Kockeritzów, Liideritzów, Krachtenów i Itzen- szwedów, którzy pod Witstockiem w Priegnitz cięż-

plitzów, którzy jedni po drugich musieli się poddawać żelaznej jego woli. Nie cierpiał on też żydów, którzy lichwiarstwem wyzyskiwali mieszkańców. Za jego panowania spalono 38 żydów, posądzonych o świętokradztwo, dwóch ścięto mieczem, a resztę wygnano z kraju. Jako gorliwy katolik, nie dozwalał Joachim I szerzyć się protestantyzmowi w B-i. Inaczej postępował sobie syn jego, Joachim II Hektor (1535 — 71), który nie tylko sam przyjął nową naukę, ale ją też w całej B-i zaprowadził; żona jego natomiast, Jagiellonka Jadwiga, wierną pozostała starej wierze. Rozrzutny i rozwiązły, popadł Joachim II w wielkie długi, mimo zagarnięcia dóbr kościelnych, i z tego-to powodu pozwolił żydom osiadać w B-i z warunkiem płacenia 400 złotych pogłównego i dostarczania do mennic w Berlinie i Stendalu rocznie 3,000 grzywien srebra. Za przykładem dworu rozkoszowała się szlachta i mieszczanie w przepychu, festynach i strojach, tak, że Joachim wydać musiał w końcu prawo przeciwko zbytkowi. Natomiast starał się on o naprawę sądownictwa i popierał przemysł. Położył nadto podwaliny do wielkości Prus zawarciem z piastowi-czem Fryderykiem II, księciem na Lignicy, Brzegu i Wolawie, ugody na przeżycie (1537 r.) i uzyskaniem od Zygmunta Augusta, króla polskiego, współ-lennictwa w Prusach książęcych 1569 r. Syn jego, Jan Jerzy (1571—98), surowy i oszczędny, usiłował przedewszystkiem zrujnowane przez ojca finanse naprawić, głównego doradzcę i powiernika ojcowskiego, żyda Lippolda, skazał na śmierć, innych żydów z kraju wypędził, obostrzył prawo przeciwko zbytkowi, w Berlinie założył gimnazyum „Zum grauen Kloster“ (1574), a sławnemu budowniczemu, hrabiemu Rochowi Lynarowi polecił silnie obwarować Spandawę, Kistrzyn i Peitz. Syn jego, Joachim Fryderyk (1598 -1608), odznaczał się roztropnością, umiarkowaniem i sprawiedliwością; w Joachimsthal założył gimnazyum z alumnatem na 130 uczniów, które później przeniesiono do Berlina; w r. 1605 ustanowił kollegium tajnej Rady, jako stałą najwyższą administracyjną władzę; pomiędzy protestantami starał się utrzymywać zgodę, a niepodzielność B-i zachował odstąpieniem posiadłości frankońskich przyrodnim braciom. Syn jego, Jan Zygmunt (1608 — 19), mąż Anny, córki księcia pruskiego, Albrechta Fryderyka, a siostrzenicy ostatniego księcia na Kliwii i Juliaku, połączył z B-ą P;usy książęce 1618 r., a Kliwię, Mark, Ravensberg i Ravenstein 1614. Pod słabym jego synem, Jerzym Wilhelmem (1619 — 40), na którego wielki wpływ wywierał hrabia Adam Schwarzenberg, katolik, dobrobyt B-i znacznie podupadł, skutkiem bowiem chwiej ności elektora wojska cesarskie i szwedzkie naprzemian kraj niszczyły. Z początku wierny cesarzowi, stanął elektor otwarcie po stronie dziewierza swego, Gustawa Adolfa, króla szwedzkiego, gdy ten podsunął się po zburzeniu Magdeburga przez Till ego pod Berlin i wymógł na nim odstąpienie Spandawy na cały cza3 wojny (1631); w pięć lat później jednak zawarł Jerzy

ką cesarskim wojskom zadali klęskę (1636). Ogniem kowa i rzemieślnicza, kilka szpitali, więzienie, mnó-mieczem i powietrzem, które w tymże czasie wy- stwo zakładów dobroczynnych. Przemysł dość zna-bucliło, do takiego stanu doprowadzona została B., czny, zawiera się głównie w wyrobie tkanin weł-że generał szwedzki, Banner, w liście do Erfurcyan nianych i jedwabnych, cygar, obić, skór, zabawek pisał: „Dawnobym przyszedł wam w pomoc, gdyby dziecinnych, koszyków; istnieje tu nadto odlewnia kraj pomiędzy Łabą a Odrą nie był tak wynisz- żelaza i liczne cegielnie; godną jest wzmianki roz-czony, że ani pies, ani kot, a cóż dopiero ludzie legła i staranna uprawa szparagów. W północno-i konie żyć tam nie mogą. Przez kraj, który nie- zachodniej stronie wznosi się pagórek, 65 m. wyso-przyjaciel dla głodu i biedy musiał opuścić, wojska ki, na którym według podania stała świątynia prowadzić nie mogę“. Trudne więc miał zadanie słowiańskiego Trygława, następnie był tu kościół P. syn Jerzego Wilhelma, Fryderyk Wilhelm, zwany I Maryi, przez Przybysława 1142 r. wystawiony, dziś wielkim elektorem (1640 — 88), gdy objął rządy ' jest tu pomnik, wzniesiony pamięci żołnierzy pole-nad B-ą, a jednak wywiązał się z niego znakomi- głych w 1866 i 1870/71. Pierwotnie, jako Brani-cie. W roku 1642 zawarł on zawieszenie broni borz, był stolicą słowiańskich stoderanów, po zdo-ze Szwedami i tem Marchię od dalszych napaści byciu zaś przez króla niemieckiego, Henryka I, 928 uwolnił; pokojem westfalskim uzyskał, prócz części r., został stolicą biskupa brandenburskiego od r. 949. Pomorza i opactwa Kamień (Kammin), sekularyzo- W r. 983 odzyskali Braniborz słowianie, biskupa wane arcybiskupstwo magdeburskie i biskupstwa Halberstadt i Minden, a pokojem welawskim 1657 r. niezależność w Prusach Książęcych. W wojnie z Francyą i Szwecyą pobił na głowę strasznie plądrujących B-ę szwedów pod Fehrbellinem 18/28 czerwca 1675 r. i nawet wydarł im Pomorze, które jednak pokojem w St-Germain-en-Laye 1679 r. zwrócić musiał. Umiejętnie korzystając z lat pokoju, stworzył Fryderyk Wilhelm z rozproszonych swych posiadłości jednolite, absolutne państwo, zaprowadził wojsko stałe, urządził poczty, bił kanały, opiekował się sztukami i naukami, założył bibliotekę i gimnazyum Fryderykowsko - Werderowskie w Berlinie, sprowadzał chłopów ze Szwajcaryi i Niderlandów celem podniesienia rolnictwa, a wypędzonych z Francyi hugonotów przyjął do B-i, którzy, jako zdolni i zręczni rękodzielnicy, walnie się przyczynili do wzrostu przemysłu, zakładając mianowicie fabryki jedwabnych i wełnianych wyrobów.

Kran «K

5*

-yS-v-»- - -

Fig. 136. Katedra w Brandenburgu.

i duchowieństwo niemieckie wypędzili i cześć bogów przywrócili. Po zgonie jednak księcia wendyj-skiego, Przybysława, zajął podstępem Braniborz Albrecht Niedźwiedź 1142 r. Wydarł mu go wprawdzie bratanek Przybysława, Jaczo, lecz wkrótce potem Braniborz znowu przez niemców zdobyty został. W r. 1161 przywrócono biskupstwo brandenburskie i odtąd przemieszkiwali biskupi w Branibo-rzu. Gdy w r. 1530 biskup Maciej Jagow został protestantem, ustało nabożeństwo katolickie w katedrze, a dobrami biskupstwa zawiadował od roku 1560 margrabia Jan Jerzy, po nim zaś od r. 1571 Joachim Fryderyk, który, wstąpiwszy na tron ele-ktorski, zamienił posiadłości biskupstwa na dobra rządowe, lub posprzedawał je szlachcie; kapituła jednak pozostała, składająca się z proboszcza, sześciu prałatów i sześciu kanoników, które to godności dotąd król pruski rozdaje, jako synekury, szlachcie protestanckiej. W trzydziestoletniej wojnie pustoszyli Braniborz na przemian duńczycy, sasi, szwe-

Odtąd losy B-i łączą się ściśle z losami państwa pruskiego. Po wielkich wojnach Napoleońskich, podczas których B. wiele ucierpiała, zamieniono ją na prowincyę, z odłączeniem jednak Starej Marchii, którą wcielono do nowo utworzonej prowincyi saskiej, natomiast przyłączono do B-i odstąpione przez króla saskiego ziemie: Bclzig, Jiiterbock i Dolne Łu-życe. — Buchholz „Geschichte der Kurmark“,

Berlin, 1865 — 75; Riedel „Codex diplomaticus Brandenburgensis“, Berlin, 1839—65 w 36 tomach;

H. Berghaus „Landbuch der Mark Brandenburg“,

Brandenburg, 1853—56; Märkische Forschungen od r. 1841—84, tomów 18; Dr. Ernest Berner „Geschichte desPreuss. Staates“, München und

Berlin, 1821.

2) B. Braniborz, Brennabor, miasto w pruskiej Brandenburgii, regencyi potsdamskiej, stolica powiatu t. im., nad rozlewem Haweli, w miejscu, gdzie z nią łączą się wody jeziora Beetz, przy drodze żelaznej Berlin-Magdeburg, 33,129 m-ców, w tej liczbie 1,133 katolików, reszta protestanci. Na wy śpię Haweli leży zamek, najstarsza część miasta, oraz piękna katedra (1170 — 1318, odnowiona w 1836) w stylu ostrołukowym. Z gmachów wyróżniają się oba ratusze, kolegium szlacheckie, pomnik Rolanda i kościół katolicki. Są tu dwa gi-mnazya, szkoła wyższa dla dziewcząt, szkoła rysun-

Dr. St K.

And. S.

N.

F. J.

Ed. W.

S. K.

F-n.

dzi i cesarskie wojska. W listopadzie i grudniu 1848 r. obradowało w mieście zgromadzenie narodowe aż do swego rozwiązania. — Schillmann, „Geschichte der Kur-und Hauptstadt Brandenburg“, Brandenburg, 1874. — 3) B. miasteczko w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, powiecie Swiętosiekierskim (Heiligenbeil), przy uściu Frischingu do Fryskiego hafu, z ruinami zamku krzyżackiego, 1,500 m-ców.

Brandenburg Fryderyk Wilhelm, hr., generał pruski i mąż stanu (* 1792 — f 1850), był synem króla Fryderyka Wilhelma II-go i morga-natycznej żony jego, Zofii, hr. Dönhoffowej. Wstąpiwszy do wojska w r. 1807, brał udział w wojnach z r. 1812, 1813 i 1814. W r. 1848 jako generał kawaleryi powołany był do ministeryum Manteuffla i pierwszy wytworzył reakcyę, podpisawszy razem z królem dekreta, najpierw przenoszące zgromadzenie narodowe do Brandenburga, a potem znoszące je zupełnie. Pragnąc ściślejszego połączenia księstw środkowo-niemieckich, poróżnił się z Au-stryą, która dla zakończenia sporu zażądała pośrednictwa Rossyi. Wówczas B. udał się osobiście do Warszawy, aby się widzieć z cesarzem Mikołajem i zjednać go dla Prus; ale nic nie wskórawszy, dostał ze zmartwienia gorączki, która go o śmierć przyprawiła.

Brandenburgica Constitutio Criminalis, jest to redakcya bamberskiej ustawy karnej (ob.) w r. 1516 dla Brandeburgii przez margrab. Kazimierza i Jerzego ułożona.

Brander, statek palny, służył dawniej w wojnie morskiej do podpalania nieprzyjacielskich okrętów. B. Gianibellisa, podczas oblężenia Antwerpii, wysłano do zburzenia mostu, wystawionego na Skaldzie dla odcięcia drogi hiszpanom. W nowszych czasach dwa razy była zburzona turecka flota przez B. Miaulisa. Cochrane, jako też i lord Exmouth używali B-ów przy bombardowaniu Algieru. Całą objętość statku, B-em zwanego, wypełniano słomą, drzewem, sitowiem, i za pomocą knota zapalano. Na tylnych burtach stawiano działa, napełnione prochem i zatkane drewnianym korkiem. W pokładzie statku robiono otwory, prowadzące ogień za pomocą rur do beczek, napełnionych sitowiem i prochem. Beczki owe smarowano łojem i smołą. Za zbliżeniem się do nieprzyjacielskiego okrętu, zarzucano na niego kotwice B-u, zanim eksplozya nastąpiła, aby mu odjąć możność ucieczki, załoga zaś rato wała się na łodzi lub zręcznem pływaniem. Według dawnego prawa wojennego wieszano załogę B-a w razie schwytania. Postęp w prowadzeniu wojny morskiej zarzucił obecnie użycie tego rodzaju nieprzyjacielskiego ataku.

Brandes Henryk Wilhelm, matematyk i fizyk (* 1777 w Groden pod Nitzebiittel — f 1834). Kształcił się w Getyndze, był następnie architektem robót wodnych w Oldenburgu, w r. 1811 został profesorem fizyki we Wrocławiu, w roku 1826 w Lipsku, gdzie ostatnio był rektorem. Ogłosił: „Anmerkungen zu Euler, über die Gesetze des Gleichgewichts“ (1806); „Die vornehmsten Lehren der Astronomie in Briefen“ (2 tomy, 1812); „Lehrbuch der Gesetze des Gleichgewichts und der Bewegung“ (2 tomy, 1817) i „Lehrbuch der höheren Geometrie“ (2 t., 1824).—Syn jego B. Karol Wilhelm Teodor (* r. 1814 we Wrocławiu—f 1843), kształcił się w Lipsku, od r. 1835 był asystentem w obserwatoryum, a następnie nauczycielem tamże. Ogłosił: „Aufsätze über Gegenstände der Astronomie und Physik für Leser aus allen Ständen“, które wszakże mają być dziełem jego ojca.

Brandes Rudolf, aptekarz (* 1795 w Salzuflen, w księstwie Lippe-Detmold — f 1842). Uczył się w Halli i Erfurcie, zwłaszcza pod przewodnictwem znakomitego chemika, Buchholtza. Zajmował się gorliwie chemicznem badaniem wód mineralnych. Z tego zakresu na szczególną wzmiankę zasługuje monografia zdrojowiska „Meinberg“, wydana pod tytułem: „Die Mineralquellen und Schwefelschlamenbäder zu Meinberg, nebst Beiträgen zur Vegetation, klimatischen und mineralogisch-geognosti sehen Beschaffenheit des Fürstenthums Lippe-Detmold“ (Lemgo, 1828). Brał też B. udział w kwestyach lekarskich współczesnych, tak np. o homeopatyi: „Beleuchtung der Homöopathie vom pharmaceutischen Standpunkt“ (1828 r.). Był on doktorem trzech fakultetów: medycyny, filozofii i farmacyi. Główne jego dzieło: „Repertorium für die Chemie als Wissenschaft und Kunst“, zakreślone nader obszernie, zostało nie dokończone, a raczej zaledwie zaczęte (1—4 B. Od Ado Blaps). Jest on założycielem towarzystwa farmaceutycznego: „Apotheker Verein des nördlichen Teutschlands“ i jego pierwszym przewodniczącym, tudzież organu tegoż towarzystwa, wydawanego jako „Archiv des Apotheker-Vereines“, a od 1835 wychodzącego pod zmienionym tytułem: „Archiv der Pharmacie des Apotheker-Vereines“.

Brandes Jerzy (* 4 lutego 1842), znakomity duński estetyk i historyk literatury. Urodził się w Kopenhadze z rodziców żydowskiego pochodzenia. Od

1859—1864 studyował w ojczystem mieście prawo, filozofię i estetykę. W r. 1862 otrzymał złoty medal za rozprawę: „O idei losu u starożytnych“. Po ukończeniu uniwersytetu odbył kilka podróży, zwiedził Sztokholm, Paryż, Niemcy i Szwaj-caryę. zapoznał się osobiście z wieloma koryfeuszami ruchu umysłowego Europy, a między innymi ze Stuartem Millem, którego dzieła tłómaczył i poglądy propagował w swojej ojczyźnie. Współcześnie interesował się bardzo ruchem estetycznym we Francyi, a specyalnie dziełami Taine’a, i przedmiotowi temu poświęcił studyum, pod tyt.: „Den franske ästhetik i vore Dagę“ (1870). Prócz tego wydał broszurkę o dualizmie we współczesnej filozofii „Dualismeni von nyeste Filosofi“ (1866), w której rozbierał, w duchu liberalnym, kwestyę stosunku wiary do wiedzy. Potem poszły: „Asthetiske studier“ (1868) i „Kritiker og Potraiter“ (1870). Po powrocie z podróży otrzymał docenturę przy uniwersytecie kopenhaskim i rozpoczął wykłady o głównych prądach literatury w XIX w., wydane później w czterech tomach, p. t.: „Hovedströ-minger idet 19 Aarhundredes Literatur“ (1872 — 75). Zarówno te prelekcye, jak i utworzone z nich

Tg. Mat.

dzieło, wywarły niesłychany wpływ na ruch umysłowy nietylko w Danii, ale Norwegii i Szwecyi, i przyczyniły się do tego, że literatura skandynawska, zerwawszy z przestarzałemi poglądami dogorywającego romantyzmu, przejęła się ideami współczesnemi. B. nie stworzył tego ruchu, rospo-czął on się bowiem już przed tem, ale dał mu podkład teoretyczny, wytknął wyraźne drogi i cele. Wszystkie prawie społeczne dramata Ibsena i Björnsona powstały po ogłoszeniu „Głównych prądów“. Im także zawdzięczają wiele: Kielland, Drachmann, Schandorp, J. P. Jakobsen i inni pisarze współcześni. Doniosłość i siła wpływu tej pracy da się wy-tłómaczyc tem, że autor, prócz kwestyi czysto literackich i estetycznych, poruszył wiele spraw ogólniejszego znaczenia, a specyalnie dążył do wykazania, iż panujący w literaturach skandynawskich romantyzm jest, jak i jego niemiecki przodek i ży-ciodawca, objawem zacofania i zdrady wobec humanitarnych ideałów XVIII stulecia. Ten polemi-czno-publicystyczuy charakter, nadający się doskonale do wykładów publicznych, zaszkodził nieco

Fid. 137. Brandes Jerzy.

książce, w której wiele najpoczytniejszych w owej chwili ustępów pokryło się już dzisiaj lekkim nalotem pleśni. Dwa następne tomy, opublikowane znacznie później „Die Romantische Schule“ (1883); „Jungdeutschland“ (1891), trzymane są w tonie bardziej przedmiotowym. Prace te powstały już w Niemczech, dokąd się B. przeniósł w r. 1877 w skutek prześladowania partyi konserwatywnej, która autora „Prądów“ uważała za wściekłego anarchistę i „burzyciela“ gmachu społecznego. W tym samym roku opublikował B. znakomite studyum o „Sörenie Kjerkegaardzie“ (ob.), oraz zbiór szkiców o poetach duńskich „Danske Digtere“. Osiadł-szy w Berlinie, pisał B. wiele studyów i artykułów po duńsku i, jak wielu jego sławnych współziomków, po niemiecku. Prócz wspomnionych dwóch tomów (V i VI) głównego swego dzieła, wydał B. biografie: „Esajas Tegner“ (r. 1878) i „Benjamin dTsraeli“ (1878) po duńsku, oraz „Ferdinand Las-sale“ (1877) i „Lord Beaconsfield“—po niemiecku;

dalej: „Ludwig Holberg und seine Zeitgenossen“ (1885), oraz ciekawy zbiór sylwetek i szkiców, p. t.: „Moderne Geister“ (II wyd., r. 1887), zawierający portrety literackie: Heysego, Milla, Andersena, Ibsena, Björnsona, Flauberta, etc. W r. 1882 powrócił jako znakomitość europojska do Kopenhagi i, objąwszy na nowo w uniwersytecie katedrę literatury, począł z niej, pomiędzy innemi, wykładać doktrynę arystokratycznego radykalizmu, według dzieł Fryderyka Nietzschego (ob.). Poglądy te, stojące na wielu punktach w jaskrawej sprzeczności z doktrynami demokratycznego liberalizmu, głoszonemi przez B-a poprzednio, znalazły rychło oddźwięk, nie w masach wprawdzie, lecz w umysłach kilku zdolnych i zmęczonych szarością życia współczesnego pisarzy, którzy, pod wpływem nitschejaniz-mu, poczęli tworzyć dzieła, odbiegające bardzo daleko, i to nietylko na punkcie estetyki, ale i etyki, i poglądów na życie, od wszelkich dotychczasowych szablonów. Do najznakomitszych apostołów tego kierunku należą: Strindberg (oh) i Ola Hansson (ob.), którzy pospołu z B em uczynili imię, dzieła i doktryny niemieckiego myśliciela głośnemi, zarówno w jego własnej ojczyźnie, jak i w Europie. Aczkolwiek sławny i czytany w całej Europie, nie wywarł B., po za granicami Skandynawii, żadnego prawie wpływu, nie jest to bowiem umysł syntetyczny, samodzielny, twórczy, lecz raczej genialny przerabiacz i utalentowany propagator cudzych idei i pomysłów. Hegel, Mill, Sainte-Beuve, Taine, wraz z Goncourt’em, Flaubert’em i całą falangą francuskich stylistów i psychologów, a wreszcie Fryderyk Nietzsche — wszystkie te indywidualności wywarły niesłychany wpływ na wrażliwą i giętką naturę duńskiego estetyka, który w ojczyźnie swojej i spokrewnionych z nią krajach odegrał przedewszyst-kiem rolę pośrednika przy wymianie pojęć i myśli. Dzieła też jego, z których Europa nie dowiedziała się rzeczy bezwzględnie nowych, stanowić będą epokę w literaturze skandynawskiej. Nie tworząc nowych formuł, jak Taine, umiał B. wlać w swoje utwory tyle werwy, wdzięku i życia, że większość ich ma zapewnioną popularność na długie lata. Dla specyalistów najwięcej znaczenia posiadają prace jego z zakresu literatury skandynawskiej, gruntowniejsze, oryginalniejsze i głębsze bez porównania od dzieł, w których obrabiał dzieje piśmiennictwa europejskiego.—Literatura: Ola Hanson: „Das Junge Skandinavien, Schweitzer. Gesch. der Skandinavischen Litterat. III“. W języku polskim posiadamy następujące prace B-a: „Trzy odczyty“ (1885); „O poezyi polskiej XIX w.“ (1887); również trzy odczyty, wygłoszone po francusku w Warszawie, gdzie B. bawił parę tygodni; „Główne prądy literatury w XIX st.“ (r. 1882 — 84, tom czwarty): „Szkoła romantyczna we Francyi“; „Umysły współczesne“ (1893); oraz kilka drobniejszych szkiców i studyów, rozrzuconych po czasopismach.

Brandes Karol Edward Cohen (* roku 1847 w Kopenhadze — f roku 1892 tamże), brat poprzedniego, dramaturg, literat i publicysta duński, zwolennik haseł ultra-demokratycznych,

And. S.

Brandis, miasto w król. Saskiem, okręgu Grimma, gniazdo rodziny B., której zamek dotąd istnieje; łomy kamieni budowlanych, kopalnie węgla kam.,

And. S.

H.

F-n.

K. J.

był czynny jako współwydawca dziennika „Mor-genbladet“ (1881—83); później „Politiken“. Treść do swoich dramatów „Laegemidler“ (1880); „Gyn-gende grund“; „Et Besoeg“ (1882); „En forlovelse“ (1884); „Kjaerlighet“ (1887); „Overmagt“ (1888) i t. d.; czerpał z życia średnich warstw społeczeństwa kopenhaskiego. Jako literat ogłosił drukiem swoje studya nad dramaturgami, pod tyt.: „Dansk skuespilkunst“ (Kopenh., 1880) i „Fremmed skue-spilkunst“ (t. 1881); pracował oprócz tego nad literaturą sanskrycką.

Brandhof, zamek w Styryi, na południu od Mariazell, u stóp Segebergu, zbudowany przez arcy-księcia Jana (f 1859), dziś własność syna jego, hrabiego Meranu; posiada galeryę obrazów, zbiór rzeźb, zbrojownię, kaplicę gotycką z malowidłami Schnor-ra, piękny park i ogród ze zbiorem roślin alpejskich.

2,500 m-ców.

Brandis, szlachecki ród szwajcarski, który w XII w. rozpadł się na dwie gałęzie: szwajcarską i tyrolską; ta ostatnia rozpadła się również na dwie linie: tyrolską i austryacką, która wygasła w roku 1790. W r. 1654 ród ten otrzymał tytuł hrabiowski. Do wybitniejszych członków jego należą: J a-kób Andrzej B., baron (* 1569—f 1629), w r. 1609 piastował urząd hetmana tyrolskiego, a w roku swej śmierci mianowany był dziedzicznym sza-tnym (komorzym). Znany jako autor: „Geschichte Tirols“, dzieła, osnutego na niedrukowanej pracy Burglechnera p t: „Tirolischer Adler“.—Wnukjego, Franciszek Adam B., znany jako autor bardzo płodny i history ograf tyrolski.—Henryk Mary a B., hrabia (* 1821), szatny ces. królewski, jeden z założycieli katolickiego stowarzyszenia ludu w Górnej Austryi i jeden z gorliwszych zwolenników konserwatyzmu wogóle.

Brandis Joachim Dietrich, lekarz (* 1762 w Hildeshimie — f w Kopenhadze 1845). Promowany na doktora medycyny (1786) w Getyndze. Od 1803—9 profesor uniwersytetu w Kiel, gdzie brał czynny udział w założeniu szlezwicko-holsztyń-skiego kolegium sanitarnego, którego też był dyrektorem. Powołany (1810) na lekarza przybocznego królowej do Kopenhagi, niezadługo ( 1819 ) został członkiem królewskiego towarzystwa umiejętności. Od 1821—31 bierze udział w zarządzie królewskiego szpitala Fryderyka. Z pism jego (całkowity spis znajduje się w Erslewa „Forfatter-Lexicon'¹) przytoczyć wypada: „Pathologie oder Lehre von den Affecten des lebenden Organismus“ (Kopenhaga, 2-gie wyd., 1813); „Ueber psychische Heilmittel und Magnetismus“ (1817); „Ueber den Unterschied zwischen epidemischen und ansteckenden Fiebern“ (1831); „Erfahrungen über die Anwendung der Kälte in Krankheiten * (1833); „Nosologie und Therapie der Cachexien“ (1834 — 39); „Ueber Leben und Polaritaet“ (1836); „Om Huus-holdningen“ (o szpitalach, 1840).

Brandis Chrystyan August, historyk filozo-

fii niemieckiej *(* 1790 w Hildesheimie — f 1867 w Bonnie). W poglądach swych był zwolennikiem Jakobiego, Schellinga, a szczególniej Schleierma-chera, w metodzie zaś dziejopisarskiej wpływowi Nie-buhra podlegał. Liczne prace jego, odnoszące się do dziejów filozofii, odznaczają się sumiennem zbadaniem źródeł i szczerą chęcią utrzymania się na. stanowisku przedmiotowem. Z dzieł jego wymienimy: „Handbuch der Geschichte der griechisch-römischen Philosophie“ (3 d. 1835—1865); „Geschichte der Entwickelung der griechischen Philosophie und ihrer Nachwirkungen im römischen Reiche“ (2 t., 1862—64). Oprócz tego opracował wydanie: „Ari-stotelis et Theophrasti metaphysica“ (1833); „Scholia in Aristotelem“ (1836 — tom 4 wydania berlińskiego Arystotelesa); „Scholia graeca in Aristote-lis metaphysica“ (1837). Owocem pobytu trzyletniego w Grecyi było: „Mittheilungen über Griechenland“ (1842). W r. 1812 B. habilitował się na docenta filozofii w Kopenhadze, lecz po dwóch leciech z katedry tej ustąpił. W r. 1815, za rosprawę swą „Vom Begriffe der Geschichte der Philosophie“ został znów docentem w Berlinie; lecz nawet nie ros-począł wykładów, gdyż przyjął na żądanie Niebuhra miejsce sekretarza przy poselstwie niemieckiem w Rzymie; wszelakoż wkrótce i to stanowisko opu ścił, będąc zamianowany profesorem nadzwyczaj nym w Berlinie, a przez akademię berlińską zawe zwany, aby wespół z Em. Bekkerem zwiedził biblio teki europejskie dla poszukiwania źródeł rękopi śmiennych do zamierzonego wydawnictwa dzieł Ary stotelesa. Zabawiwszy przez czas dłuższy we Wło szech, Paryżu i Oksfordzie, r. 1821 został profeso rem zwyczajnym świeżo założonego uniwersytetu w Bonnie; lata zaś 1837—39 wespół z Curtiusem przepędził w Grecyi, zamianowany radzcą gabinetu króla Ottona. — O B-ie pisał Trendelenburg „Zur Errinerung an. Chr. A. B.“ (Separatabdruck aus den Beri. Akademieschriften).    *

Brandizyt Liebener. (miner.). Minerał, według Czermaka jednoskośnoosiowy, zaliczany zwykle do Clintonitu (wodnego krzemoglinkanu wapnia i magnezu), występujący podobnież w grubych sześciokątnych tabliczkach, o łupliwości podstawowej, bardzo kruchy; c. wł. 3.01—3.06; tw. 4.5—5 na podstawie, 6—6.5 na brzegach tabliczek; barwy jasno do ciemno-zielonej, po zwietrzeniu bru-natno-czerwonawy; z blaskiem perłowym, w cienkich blaszkach przeświecający. Zawiera 18.75 krzemionki, 39.10 glinki, 20.46 magnezyi, 12.14 wapna, 3.24 tlenniku a 1.62 tlenku żelaza, 5.35 wody. Według Czermaka jest związkiem 3 cząsteczek krzemianu: H₄Ca₂Mg₈Si₆0₂₄ z 4 cząsteczkami glinkanu: H₂CaMg(Al₂)₃0₁₂. Pod dmuchawką nietopliwy, z roztworem kobaltu błękitnieje, kwas solny nie działa na niego, stężony wrzący kwas siarczany rozkłada go powolnie. Znajduje się na górze Monzoni w Tyrolu, razem z pleonastem.

Brandi Wincenty (* 1834), historyk czeski, od r. 1861 kustosz archiwum morawsko-szląskiego; objąwszy po Chytilu wydawnictwo Boczka (ob.) kodeksu dyplomatycznego Morawii, od roku 1874 do 1890 wydał 5 tomów tej ważnej publikacyi. Oprócz

Brandt albo Brant Sebasty an (* 1458 w Strassburgu—f 1521 tamże), poeta-satyryk niemiecki. Kształcił się w Bazylei na prawnika, ale jednocześnie słuchał wykładów humanistyki i, po ukończeniu studyów, sam ją przez czas jakiś z powodzeniem wykładał. Obok tego zajmował się korygowaniem i przygotowaniem do druku różnych klasyków, wydawanych przez drukarzy bazylejskich. W r. 1501 został syndykiem, a w 1503 pisarzem miejskim w Strassburgu i na tem stanowisku pozostał aż do śmierci. Działalność literacka B-a była bardzo ożywiona, szczególniej w Bazylei, gdyż w Strassburgu obowiązki pisarza mniej mu zostawiały czasu. Prowadził ożywioną korespondencyę z wielu humanistami, pisał wiersze łacińskie. „Varia car-mina“ (1498), modernizowął niektóre dawniejsze utwory literatury narodowej (np. Freidank), tłóma-czył łacińskie, pisał dzieła prawne—„Der ritterliche Klagspiegel“, „Laienspiegel“—historyczne i t. p. Głównem przecież i najgłośniejszem jego dziełem jest „Narrenschiff“ (Strassburg, 1494 i wielokrotnie później); w nowszych czasach z wybornym wstępem Ouse (Little Ouse), chów królików, handel zbożem, i komentarzem wydał Zarncke, Lipsk, 1854; i Goe-

tego ogłosił drukiem wiele innych cennych źródeł dziejowych, jak np. „Liber citationum et erectio-num“ (6 tomów, 1872 i następ.) i t. d. Napisał nadto wiele studyów historycznych, drukowanych w różnych wydawnictwach peryodycznych, i gruntownie opracowane życiorysy Dobrowskiego i Szafarzy ka. Przy założeniu czeskiej akademii nauk ^1890) został mianowany jej członkiem zwyczajnym.

Brando, stolica kantonu w departamencie francuskim Korsyki, na wschodniem wybrzeżu wyspy, u stóp góry Stello (1,305 m.), ze słynnemi grotami stalaktytowemi i łomami wapienia, uprawą wina

And. S.

i oliwek, 2,000 m-ców.

Brandon 1) B. wyniosłość na południowo-zachodnim cyplu Irlandyi, na półwyspie, utworzonym przez zatoki Dingle i Tralee, kończy się na północy daleko widzianym przylądkiem t. im. (B. Head) i spada stromo ku zatoce B., wysokość 950 m. — 2) B. miasto w angielskiem hrabstwie Durham, w pobliżu Durhamu, w ognisku kopalni węgla i żelaza, 10,850 m-ców.—3) B. miasto w angielskiem hrabstwie Suffolk, nad rzeką t. im., zwaną także Małą

And. S.

2,500 m ców.

Brandowski Alfred (* 1835—f W lipcu 1888), urodzony w Wilkowej, w Poznańskiem, uprawiał jako pedagog i jako pisarz nauki filologiczne; przez czas długi był profesorem filologii klasycznej w uniwersytecie krakowskim. Prace jego są: „De Sta-nislai Orichovii Annalibus commentarius“ (Berlin, 1861; jest to praca doktoryzacyjna), „Zbiór przykładów do tłómaczeuia z łacińskiego na polski“ (Poznań, 1863) „Wykład budowy wierszów Owide-go, Wergilego i Horacego“ (Kraków, 1868), „O pomysłach lechickich Augusta Bielowskiego wobec filologii klasycznej“ (t-że, tegoż r.), „Rozbiór treści ortograficznej najstarszego rękopismu kroniki bło-gosł. Mistrza Wincentego“ (t-że, 1869), „Założenie uniwersytetu krakowskiego w roku 1364“ (tamże, 1874), „Filozofia Seneki pana Kruczkiewicza, rozebrał B.“ (t-że, 1875), „O łacinie Mikołaja Kopernika“ (t-że, 1878), „O różnicy, która zachodziła w złotym wieku literatury rzymskiej między łacińskim językiem gminnym, a poprawnym, czyli klasycznym“ (t-że, 1880). Prócz tego wydał ocenę gramatyki łacińskiej Samolewicza (Lwów, 1876), oraz dzieła niemieckiego: „Triennium philologicum

E. O.

deke, tamże, 1873; na język nowożytny przełożył Simrock, Berlin, 1872). Jest to poemat satyryczny, chłoszczący w 113 rozdziałach różne wady i słabości ludzkie, właściwe ówczesnemu społeczeństwu niemieckiemu; B. widzi w nich rozmaite objawy głupoty i odtwarza w osobnych obrazkach, wprawdzie niezbyt artystycznie, ale żywo i dosadnie. Poczytnośó „Okręt głupców“ miał niepospolitą i wywołał liczne naśladownictwa; był nadto tłómaczony na język łaciński przez Lochera („Stultifera navis“, Bazyl., 1497 i często później), przerobiony przez Badiusa Ascensiusa ( Navis stultifera“, Par., 1505 i często później); na francuski przełożył P. Rivière („La nef des folz du monde“ Paryż, 1497), na angielski Watson („The shyppe of fools“, Londyn, 1508) i na holenderski A. B. („Narren speelschugt“, Leyda, 1610).

Brandt lub Brant Jan (* 1551 w Poznaniu — f 31 grud. 1601 we Lwowie), polski kompozytor muzyczny i poeta. Wstąpił do zakonu jezuitów w Rzymie 1571; tu ukończył teologię i został pe-nitencyaryuszem. Wróciwszy do kraju, mieszkał czas jakiś w Poznaniu, potem w Wilnie, gdzie otrzymał Doctoris theologiae gradum; następnie był oder Grundzüge der philologischen Wissenschaften rektorem kolegium w Pułtusku, nakoniec we Lwo-für Jünger der Philologie zur Wiederholung und wie. Podług Efraima Oloffa „Polnische Lieder Ge-Selbstprüfung“ (Poznań, 1874) i napisał po niemiec- schichte“, B. był znakomitym muzykiem i bardzo ku: „Die litterarische Thätigkeit des Dr. Ladislaus miłym człowiekiem, który, jako wierszopis łacińsko-

P. Clim.

Daisenberg“ (Kraków, 1878).

polski, zarówno jak i muzyk, wszystkich serca zje-Brandowski Aleksander, proboszcz borecki dnywać sobie umiał. Allegambe w „Bibl. script, w w. ks. Poznańskiem, ruchliwy publicysta, zajmu- Soc. Jes.“ (Antwerpia) mówi o nim: „Poemata lati-jący się historyą swojej parafii, wydał: „Encyklo- na et polonica scripsit, quibus numéros adjecit mu-pedyzm w dwóch kościołach parafii boreckiej“ (1877), sicos, et in Polonia hodieque usurpantur“ (te dzieła „Trzy obrazy w kościele zdzieskim pod Borkiem“ miały być wydane w Warszawie 1586). O B-e wspo-(1878), „Hrabia Jan Bniński, nieprzyjaciel wiary mina także słownik muzyczny Walthera, który mu św. w parafii boreckiej od r. 1579 do 1591“ (1879), przyznaje wielki talent i ostrzega czytelnika, żeby „Maciej Kazimierz Treter, nieznany a wzorowy nie mieszać nazwiska Brandta z Berentem (ob.). „Jak stylista polski XVII wieku“ (1877), „Baron Maciej był za życia kochany, tak żałowany po zgonie Borkowicz, umorzony w r. 1358 wojewoda poznań- \ (Siarczyński „Obraz wieku panowania Zyg. III“).

ski“ (1879).

P. Chm.

„Całe miasto (Lwów) oddało mu ostatnią posługę,

a Solikowski, arcybiskup lwowski, szanownik pięknych przymiotów, pamięć jego mową pochwalną uczcił“. Kazanie jego na śmierć Chodkiewicza, miane w Brzostowiey 1595, wyszło w Wilnie; rozprawa zaś „De justificatione“—w Poznaniu, 1591 roku.

F-a.

5.

A. Pol.

Brandt Franciszek Antoni Ignacy Ludwik, lekarz i profesor anatomii (* w Warszawie, 1777—f 1837). Wcześnie przez śmierć rodziców osierocony, w 14 roku życia oddany został na naukę do felczera. W 1794 wstąpił do nowootworzo-nej szkoły chirurgicznej w Warszawie, gdzie zaskarbił sobie względy prof. Fryderyka Spaetha, który go też w wojsku jako chirurga umieścił, później zaś (1799) wyprawił do instytutu lekarskiego do Berlina. Ukończywszy kursa już 1802 powrócił B. do Warszawy i bezzwłocznie objął obowiązki profesora położnictwa i dyrektora w nowozałożo-nym zakładzie położniczym. Doktoryzował się w Halli (1804) rozprawą: „De partium genitalium foeminea-rum haemorrhagiis“. Do 1818 był dyrektorem instytutu, współcześnie (od 1806) fizykiem miasta Warszawy, tudzież dyrektorem instytutu szczepienia ospy ochronnej. Wespół z Wolffem, Dz i arko ws kim, Czekierskim i innymi powziął i doprowadził do skutku myśl założenia szkoły lekarskiej, w której przez lat kilka bezpłatnie nauczał anatomii, medycyny sądowej, policyi lekarskiej i we-terynaryi, a nadto ćwiczył uczniów w operacyach położniczych i nakładaniu opasek. Był też B. jednym z założycieli towarzystwa lekarskiego warszawskiego (1820) i od roku (1824—30) jego wiceprezesem, później zaś (1830—1837) prezesem. Z prac jego obszerniejszych zasługują na uwagę: podręcznik anatomii (mianowicie: „Osteologia i syndesmologia“ 1814; „Splanchnologia“ 1815; „Angiologia“ czyli nauka o naczyniach krwionośnych i limfatycznych, 1826; „Newrologia“ 1816), rozprawa o kołtunie (1829), wiadomości o cholerze, rzecz o szkarlatynie.—Życiorys jego, pióra A. Helbicha w „Pamiętniku Towarzystwa Lekar. warsz.“, I, 513; w krótkości główniejsze dane w Słowniku K o ś mi ń-skiego.

Brandt Henryk, generał pruski (* 1789 — f 1868), najpierw służył w legiach polskich i wal czył w Hiszpanii, w Rossyi w r. 1812 i pod Lipskiem, gdzie ciężko raniony, dostał się do niewoli russkiej. Po uwolnieniu wszedł do wojska russkie-go, a następnie w r. 1816 do pruskiego i był nauczycielem najpierw przy szkole kadetów, a potem przy wyższej wojskowej . W roku 1848 był mianowany naczelnikiem wojskowym w ks. Po-znańskiem, a w r. 1857 podał się do dymisyi, aby zdała od spraw publicznych spędzić resztę swego życia. Znany jako autor ważnych prac piśmienniczych: „Kriegswesen d. neueren Zeit bis zu Ende d. XVII Jahrh.“ (Berlin, 1835), „Grundzüge der Taktik der drei Waffen“ (Berlin, 1833, wyd. 3-cie w r. 1859) i „Aphorismen über die bevorstehenden Veränderungen in der Taktik“ (Berlin, 1868).—Życiorys jego napisał syn, Henryk B., p. t.: „Aus dem Leben des Generals v. B.“ (Berlin, od 1868 do 1882, 3 tomy).

Brandt Johann Friedrich, (* 1802 r. w Iu-teborgu, w pruskiej Saksonii—f 1879 r.). Początkowe wykształcenie otrzymał naprzód w gimuazyum miasta rodzinnego, następnie w liceum Wittenberga. Od 1821 —1826 r. studyował medycynę w berlińskim uniwersytecie. Obok studyów specyalnie medycznych, B. studyował również botanikę, oraz zoologię i anatomię porównawczą pod kierunkiem Lich-tensteina i Rudolphi’ego. W r. 1824 otrzymał stopień doktora medycyny i chirurgii i niebawem został asystentem przy klinice terapeutycznej Heinego. W krótkim atoli czasie, objąwszy posadę asystenta przy instytucie anatomicznym, zostaje pry-wat-doceutem (1828 r.) a w 1831 r. profesorem nadzwyczajnym. W tymże czasie B. opuszcza Berlin, udając się do Petersburga na stanowisko adjun-kta przy katedrze zoologii i dyrektora muzeum zoologicznego przy Akademii Nauk. W r. 1832 B. zostaje wybrany na profesora nadzwyczajnego, a w rok później otrzymuje godność akademika zwyczajnego, pozostając już w niej do śmierci. Prócz tego B. w ciągu kilku lat pełnił obowiązki inspektora w żeńskim Instytucie Maryjskim, oraz profesora zoologii i anatomii porównawczej w głównym instytucie pedagogicznym (1843 — 1859) i w akademii Medy-czno-Chirurgicznej, nie opuszczając stanowiska dyrektora muzeum zoologicznego Akademii Nauk. — Działalność B-a odznaczała się pod każdym względem wielostronnością: opiócz wielkich zasług na polu badań naukowych B., pomimo licznych zajęć, związanych z obowiązkami profesora i dyrektora Muzeum, które pod jego zarządem zostało doprowadzone do świetnego stanu, ogłosił mnóstwo prac (przeważnie w pamiętnikach Petersburskiej Akademii Nauk), przyjmując przytem czynny udział, jako członek wielu towarzystw naukowych. Prace B-a przeważnie wchodzą w zakres zoologii, zootomii, zoogeografii i paleontologii. Ważniejsze z nich są następujące: — „Medizinische Zoologie“ (Berlin, 1829 —1833); „Prodromus descriptionis animalium ab H. Martensio in orbis terrarum circumnavigatione ob-servatorum, fasciculus I: Polypos, Acalephas et Syphonophoras“ (Recueil des Actes, 1834); „Beiträge zur näheren Kenntniss der Säugethiere Russlands“ (Mém. de l’Acad. des Sciences de St.-Pe-tersb., T. VT, VIII); „Bemerkungen über die Verwandtschaften der biologischen Haupttypen etc.“ (Mélanges biologiques, T. Il); „Mammalium robu-stium exoticorum descriptiones et icônes” (Mém. VI sér, T. I. Ill); „Observations sur les différentes espèces de sousliks de Russie“ (Bull. phys. math.

T. II); „Untersuchungen über die Gattung der Klippschliefer (Hyrax)“ (Mém. VII sér, T. XIV, Nr. 2); „Ueberden Zahnbau der Stellerschen Seekuh“ (Mém. VI sér., T. II); „Beiträge zur Kenntniss der Naturgeschichte der Vögel“ (Mém. VI sér., T. Ill); „Bemerkungen über die Classification der kaltblütigen Rückenmarkthiere zur Beantwortung der Frage: was ist ein Fisch” (Mém. VII sér. T. IX, Nr. 3); „Recueil des mémoires relatifs à ! ordre des In -sectes Myriapodes“ (Petersburg, 1841); „Observa-tiones anatomicae de mammalium quorundam prae-sertim quadrumauorum vocis instrumente“ (Berlin,

45

Kncyklopedy» Pow3za«hn» Uattr. T. IX.

J. E.

F-n.

F. K.

T. M.

1826); „Bemerkungen über den inneren Bau des Wychuchol“ (Archiv für Naturgeschichte, 1836); „De Dinothérium genere“ (Mém. VII sér., T. XIX, N-o 1); „Observationes de Elasmotherii reliquiisu (Mém. VII sér., T. VIII); „Untersuchungen über fossilien und subfossilien Cetaceen Europas“ (Mém. VII sér., T. XX, N-o 1); „Untersuchungen über die Verbreitung des Tigers“ (Mém. VI sér. T. VIII).

Brandt Alfons Jan Fryderyk syn Franciszka, profesora anatomii (ob.), (* w Warszawie 1812), nauki szkolne ukończył w liceum i zapisał się na wydział lekarski byłego Uniwersytetu Aleksandryjskiego. W Berlinie uzyskał stopień doktora (1835) za rozprawę: „Nonnulla de anatomia membranarum mucosarum“. Wróciwszy, został lekarzem naczelnym ordynacyi hr. Zamoyskich, gdzie przyczynił się do założenia szpitala w Szczebrzeszynie. Po latach 8-u przeniósł się do Warszawy i (1845) został lekarzem ordynującym w Szpitalu Dzieciątka Jezus. Zapadłszy na tyfus, zmarł 1846 r. Ogłosił drukiem „O ubezpieczeniach na przypadek choroby i śmierci“ (1846); „Postrzeżenia chirurgiczne“ obejmujące: oddzielenie się zmartwiałej szczęki dolnej, kamień ślinowy — fistuła stolcowa— odejście z cewki moczowej kobiecej worka błoniastego wypełnionego piaskiem moczowym, ważącego 18 uncyj—aneurysma arteriae subclaviae—(w „Pamiętniku Tow. lek. warsz. T. XV) i kilka prac drobniejszych.

Brandt Karol, maszynista teatralny (* 1828 w Darmsztadzie — f 1881 tamże). W r. 1847 został maszynistą teatru królewskiego w Berlinie, potem w Darmsztadzie. Od r. 1857 zreorganizował 24 sceny niemieckie, głównie zaś urządzał w Monachium maszyneryę oper Wagnera. Sławna też ma-szynerya teatru bayreuckiego jego jest dziełem. Był on najlepszym maszynistą w czasach ostatnich i za jego-to sprawą maszynerya teatralna do gruntu przekształconą została.    *

Brandt Kazimierz, inżynier (* 1839 w Warszawie), wykształcenie specyalne pobierał we Fran-cyi, pracował przy budowie tamtejszych dróg żelaznych. Poważną pracę w kwestyi ciężarów przypadkowych ruchomych, działających na mosty metaliczne, ogłosił po franc, w „Annales Industrielles“ z r. 1871. Drugą rozprawę w tejże kwestyi, odnośnie do łuków metalicznych, podał tamże w roku 1873/4. Zostawszy w tym czasie sekretarzem towarzystwa nauk ścisłych w Paryżu, zajmował się przez lat osiem redakcyą Pamiętnika tegoż towarzystwa. Prace jego ogłoszone w Pamiętniku są: „Badania analityczne dotyczące ciężarów przypadkowych, działających na belki proste“ (t. IV).

Brandt Józef, malarz polski (* 11 lutego 1841 r.). Od dzieciństwa okazywał szczególne zamiłowanie do rysunku i muzyki. Każdą chwilę od zajęć obowiązkowych spędzał w towarzystwie artystów. Juliusz Kossak był jego pierwszym kierownikiem w malarstwie, oprócz tego kształcił się w szkole Leona Cogneta w Paryżu. Idąc za radą Kossaka, Simmlera i innych, B. wyjechał do Monachium, gdzie przyjęty został do szkoły Franciszka Adama. Pod kierunkiem tego mistrza pracował przez lat cztery, poczem urządził pracownię w Monachium, gdzie wiele pięknych i tryskających znakomitym talentem dzieł wykonał. Pierwszem jego dziełem większych rozmiarów jest obraz olejny z tematu pieśni Bohdana Zaleskiego „O księciu Wiszniowieckim“, po nim nastąpił na temat znanej piosenki „stuk, stuk w okieneczko“, następnie wykonał „Lisowczyków wracających z wyprawy“. Z prac historycznych znany jest publiczności naszej „Powrót wojsk polskich z pod Wiednia“, do którego treści zaczerpnął z „Pamiętników Paska“. Wystawiał „Jarmark na Ukrainie“, oraz „Rozbicie i ucieczka tatarów“. W r. 1866 znajdowało się na wystawie warszawskiej dużych rozmiarów płótno B-a, wyobrażające „Pochód wojsk przez hetmana Tarnowskiego prowadzonych“. Wierność szczegółów i prawda cechują utwory B-a, tak rodzajowej, jak i historycznej treści. Każdego roku ferye letnie przepędza B. w kraju, na wsi w Orońsku, gub. Radomskiej, gdzie study ami z natury wzbo-

jj

Fig. 138. Brandt Józef.

gaca zasób swych zbiorów artystycznych. Inne obrazy B-a są: „Luzaki i wozy podwodowe, postępujące za wojskiem“, „Epizod z wyprawy Duńskiej przeciwko szwedom z r. 1651“, „Stefan Czarniecki z kawaleryą polską przeprawia się przez odnogę morską w czasie szturmu austryaków na twierdzę Koldyngę“, „Wyprawa zaścianka Dobrzyńskich na Sopliców“ z poematu „Pan Tadeusz“, „Li-sowczycy na przeprawie“, „Bitwa pod Martyno-wem z tatarami“, „Powitanie stepu“, „Utarczka z turkami“, „Konfederacya“. Za dzieła swoje B. z rozmaitych europejskich wystaw otrzymał wiele medali złotych. Po zatem zaproszony został na członka akademii w Berlinie i Monachium, gdzie jest niemniej profesorem honorowym tamtejszej akademii. Mistrzowski układ planów, koloryt nieporównanie świetny, werwa, życie i wielka prawda w grupowaniu epizodów, jednem słowem: talent znakomity,—postawiły B-a w rzędzie najznakomitszych europejskich batalistów.

Brandt Aleksander Teodorowie z, pro- i przeszedł na takąż katedrę do uniwersytetu mo-fesor zoologii uniwersytetu charkowskiego, syn aka- j skiewskiego, gdzie dotąd pozostaje. Inne jego pra-demika B-a (* 1844 r. w Petersburgu). W 1861 r. wstąpił do akademii Medyczno - Chirurgicznej i ukończył ją 1866 roku. Będąc studentem, B. pracował w laboratoryum fizyologicznem pod kierunkiem Sieczenowa, jednocześnie zaś odbywał specyalne stu-dya w zakresie histologii, zoologii i anatomii porównawczej pod kierunkiem swego ojca, oraz Owsianniko-wa. Oprócz tego w czasie pobytu swego za granicą, nie omieszkał korzystać z wykładów Haecla, Ge-genbaura i Leucarta; przez pewien czas pracował także na stacyach zoologicznych w Neapolu i Trye-ście. Od 1867 r. B. posiadał już stopień doktora medycyny i w czasie pomiędzy 1871—1880 r. zajmował stanowisko kustosza przy muzeum zoolo-gicznem Cesarskiej Akademii Nauk, będąc jednocześnie prywatnym docentem Cesarskiego uniwersytetu petersburskiego. W roku 1876 otrzymał stopień doktora" zoologii. W roku 1880 zawezwany został do Charkowa, gdzie jako profesor zwyczajny naprzód otrzymał katedrę w miejscowym instytucie weterynaryjnym, a następnie w uniwersytecie. Z prac B a zasługują na wyszczególnienie: „Physiologische Beobachtungen am Herzen des Flusskrebres“ (Bull, de l’Acad. de St.-Petersburg, t. VIII, 1865); „Cep^o;e, khihkh h mhuiuhi“ (Praca, przedstawiona w celu uzyskania stopnia doktora medycyny, Petersburg, 1867); „06ł OTHOinedn ko-JHuecTBa M03ra kt> Macek Tkaa y pa3Jin,iHHX'b HfHBOTHMXT.” (Prace 1-go zjazdu rossyjskich naturali-stów, 1868 r.); „Beiträge zur Entwicklungsgeschichte der Libelluliden und Hemipteren“ (Mémoires de l’Acad. de St.-Petersb., t. XIII, Nr 1, 1869))

ce: „HcTopHKO - JiHTepaTypHLiä aHajiH3 no3MH Hßaea TyH^yaaqa „OcMaH“ (Kijów, 1879), „06 ynoTpeÔjrenm aaocTpaHHUXi. cjiob“ (Kijów, 1883). Wiele artykułów i rozpraw z zakresu językoznawstwa słowiańskiego drukował w czasopiśmie „Pyc. OajioJiorHa. BhcTHHK“, wychodzącem w Warszawie, rozjaśniając w nich ważne dla nauki pytania. Oto niektóre z nich: „O jihuhlix HacTaBKax cjiaBHHCKaro raarojia“ (1881, tom V-ty), „Hkko-Topue Bonpochi cjjaBHHCKoä Mop^oaoria“ (o pewnych formach zaimka ji; o imperfect, w jęz. sło-wiańs.; o znamieniu słów klasy 2-ej w jęz. sło-wiańs., 1881, t. VI-y; uwagi o deklinacyi osnów spółgłoskowych w jęz. słowiańs., 1882, t. VII); „O cJioroBOM p h ji y CjiaBaH“ (1882, VIII); „05 hh<ï>h HUTU Bax Ha mirm a üoæoôhhx hm o>opMax“ (1886, XV) i in Rozprawy te wyszły następnie w osobnem wydaniu pod nagłówkiem „TpaM-MarMuecKia 3aMkrKH“ (1886), jako praca doktory-zacyjna. W tymże czasopiśmie (DaJiOJior. BkcTH. ogłosił B. uwagi krytyczne o słowniku etymologicznym Miklośića: „06 aTHMoaornnecKOM cjiOBapk Mh-KJioinHna“ (1887, XVIII), a następnie szereg uzupełnień do tegoż słownika etymologicznego p. t. „^(onoJiHHTeJibHbia 3aMkqama k pa3Óopy sthmo-jiornqec. caoBapa M-qau (1889, t. XXI i XXII; 1890, XXIII i XXIV; 1891, XXV), w których podaje wyjaśnienia etymologii licznych wyrazów słowiańskich, odmienne od wskazanych w słowniku M-a. Pod redakcyą B a wyszedł także przekład ruski Miklośića „Morfologii porównawczej języków słowiańskich“, dokonany przez Mikoł. Szlakowa (Moskwa, 1884—87), w którym tekst opatrzony jest licznemi przypiskami redaktora. W dziale morfologii jęz. polskiego (str. 567—668), jako też jęz. słowiańskiego niektórych objaśnień udzielił J. Baudouin de Courtenay. W r. 1892 B. ogłosił początek wykładów swoich w uniwers. petersburskim p. t. „JIeKn;in no HCTopnqecKoä rpaMMaThk1> pyc-cuaro H3HKa, I. <l>OHeTHKa“ (Moskwa, str. 146), gdzie, między innemi, obszernie i gruntownie traktuje rzecz o pełnodźwięku (nojmorjiacie) języka

A. A. Kr.

„Ueber fossile Medusen“ (Mémoires de l’Acad. de Śt.-Petersb., t. XVI, Nr 11); „Ueber active Formveränderungen d. Kernkörperchens“ (Arch. f. mikr.

Anatomie, t. X, 1874); „Bemerkungen über die Kerne der rothen Blutkörperchen“ (Arch. f. mikr.

Anatomie, t. XIII, 1876); „CpaBHHrejiLHUH H3CJih-jj;0BaHia Ha^i» aSu,eBHMn TpyöouKaMU h bhijomt.

HackKOMUXT»“ (Pamiętniki towarzystwa miłośników przyrodoznawstwa, antropologii i etnografii,

Moskwa, 1876); wreszcie „KpaTaiä Kypcb cpaBHH-TeabHoß aHamviiK no3BOHOUHbiXT>“, Charków, rok russkiego.

Brandus (Branda) Castiglione, kardynał, biskup w Oporto, protektor królestwa polskiego w ku-ryi rzymskiej, archidyakon i kanonik gnieźnieński -Był legatem papieskim na dworze cesarza Zygmun. ta i na prośby jego w r. 1412 jeździł z wojewodą siedmiogrodzkim «ciborem ze Ściborzyc w poselstwie do Władysława Jagiełły, aby go odwieść od przymierza z rzecząpospolitą wenecką. Zasiadał na Soborze Konstancyeńskim, na którym trzymał stronę Jana XXIII; uznał później Marcina V, u którego, dla zdolności i zręczności, w wielkiem był poważaniu. Jako legatowi papieskiemu, przypadło mu zadanie uśmierzenia husytyzmu w Czechach i Niemczech, nad czem przez długie lata pracował daremnie. Na obrzędzie zaślubin Władysława Jagiełły z księżniczką ruską Zofią B. reprezentował papieża. Papież Marcin V nadał mu w r. 1429 prowizyę apostolską, na opróżnioną przez śmierć Mikołaja Kickiego archi-

J. E.

1877).

Brandt Roman Teodorowicz, profesor języków słowiańskich w uniwers. moskiewskim, syn znakomitego zoologa (* 4 grudnia 1853 r. w Petersburgu), nauki pobierał w gimnazyum IV laryń-skiem, a następ * w uniwersytecie petersburskim, który ukończył w r. 1875; w rok po tym wysłany był na study a językoznawcze za granicę (do Lipska), skąd po powrocie do Petersburga, w r. 1877 otrzymał katedrę języków słowiańskich w instytucie historyczno-filologicznym ks. Bezborodki w Nie-żyuie. W r. 1881, po obronie rozprawy p. t. „Ha-qepTaßie cüaBHHCKoä aiujeHTOJiorm“ (Petersburg, 1880, stron 340, w 8-ce wiel.), otrzymał stopień magistra i roku następnego mianowany został na tejże katedrze profesorem zwyczajnym. W r. 1886, uzyskawszy stopień doktora na podstawie rozpraw p. t. „TpaMMaTHuecKia saMhTKH¹* (Petersb. i Warsz.), dyakonię gnieźnieńską, na którą się w tymże roku wet „zamorskie miejscowości“, aż wreszcie, wstą-instalował. Władysław Jagiełło wzbraniał się obce- piwszy w służbę cesarza Zygmunta Luksemburczyka, go prałata dopuścić do pobierania dochodów prze- odznaczył się w Belgradzie w walkach z Turkami znaczonych na wyposażenie zasłużonych księży kra- w 1437 r. Lecz dopiero zamieszki, które nastały jowych, ostatecznie jednak na prośby papieża oporu zaniechał. Oprócz archidyakonii otrzymał B. w r.

na Węgrzech po śmierci cesarza Albrechta II, powołały J-a na szerszą widownię. Elżbieta, wdowa Albrechtowa, powierzyła obronę praw swego jedynaka, Władysława Pogrobowca, przeciwko Włady-dysławowi III Warneńczykowi, królowi polskiemu, powołanemu na tron węgierski przez znaczną część narodu, Janowi Giskrze, zamianowawszy go starostą spiskim. Ważne to było zadanie, gdyż chodziło o opanowanie przesmyków karpackich, wiodących z Polski do Węgier, celem przecięcia Władysławowi III komunikacyi z Polską, a tern samem uniemożliwienia Polakom popierania króla coraz nowemi zastępami zbrojnych. G. nie zawiódł nadziei; na jego wezwanie pospieszyli do górnych Węgier licznie hussyci, utworzyli tam osobne gminy religijne i społeczne, oddali się pokojowym zajęciom i „pożenili się, jakby mieli ochotę na zawsze pozostać w królestwie“. Miał więc G. silny punkt oparcia w swych pobratymcach, a roty husyckie stały się w ręku zdolnego wodza postrachem i plagą okolicy całej. Koszyce, Zwoleń (Sohl), Kremnica, Lewocza, Bar-dyów, Eperies, Saros ulegają „hrabiemu saroskiemu i generalnemu staroście“ Władysława Pogrobowca. Władysław Warneńczyk wysłał przeciw niemu Jana Czapka z Saanu i Hohenwaldu, ale G. pobił go pod Koszycami 1441 r., a zająwszy w tymże roku, przy pomocy zdrady mieszczan, Keszmark,—opanował drogę do Polski, którą mu tylko jeden jeszcze Podoliniec zamykał. W następnym roku zajmuje obydwa zamki Brzozowickie i Rychnawę, a wódz królewski (Wład. III), Szymon, biskup jagierski (Erlau), zawiera z nim zawieszenie broni na podstawie nieznanych nam bliżej warunków. Wobec sytuacyi jednak musiały te warunki być korzystne dla G., któremu nadto biskup dał siostrzenicę swą, a córkę Jerzego z Wronowa, za żonę. Oświadczył wtedy G. cesarzowi Fryderykowi III, opiekunowi Władysława Pogrob., że żona nie wpłynie wcale na zmianę jego stanowiska; że małżeństwo zawarł w tym celu, by łatwiej mógł zyskiwać zwolenników dla prawowitego króla (Wład. Pogrob.). Władysław Warneńczyk, gotując się, po śmierci Elżbiety, do wyprawy na Turka, chciał sobie zabezpieczyć na czas nieobecności pokój w Węgrzech; pełnomocnicy jego: Stefan z Pelsewcz i biskup jagierski Szymon zawarli więc 1 września 1443 w lglo (na Spiżu) rozejm z G-ą i miastami Koszyce, Lewocza i t. d. na przeciąg jednego roku, przyznając G-e prawo pobierania wszelkich dochodów skarbowych, podatku hold i żywności, a tylko dziesięcinę i inne dochody kościelne mieli pobierać właściwi prałaci. W czasie trwania ro-zejmu miały odbyć obydwa stronnictwa zjazd 2 lutego 1444, celem narad nad wieczystym pokojem. Lecz dopiero po powrocie z wyprawy tureckiej (z początkiem marca 1444) mógł zwołać Wład. III sejm do Budy na pierwszą połowę kwietnia i zaprosił nań G-ę, posławszy mu glejt na 600 koni. G. przybył, ale w Budzie wybuchł rozruch ludowy przeciw łotrzykom, łupiącym Węgry, Pankracego ze św. Mi-

1434 kanonię gnieźnieńską. Zasiadał na soborze bazylejskim, na którym wiele życzliwości okazywał posłom polskim. Na wieść o śmierci Władysława Jagiełły śpiewał mszę w katedrze bazylejskiej. (Ko-

rytkowski, „Prałaci i kanonicy katedry metr. guieź-

nieńskiej“. I, 69—71).

w. s.

W. K .Z.

Brandys, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem złota szlachecka korona, z której wychyla się prawe ramię w zbroi z mieczem w ręku, zwróconym o-strzem ku dołowi, jakby do pchnięcia. W koronie szlacheckiej nad hełmem takież same ramię jak na tarczy. Herb ten pochodzi z Prus i pieczętują się nim Brandysowie, wywodzący się od Jana z r. 1458 (Niesiecki—Borkowski).

ms

Fig. 139. Brandys (berb).

Brandys, niem. Brandeis — 1) B. nad Elbą, miasteczko w Czechach, o 3 mile na północo-wschód od Pragi, na lewym wyniosłym brzegu Elby, 4,620 m-ców, nie licząc wojska, ma dwa browary, odlewnię i fabrykę mydła, ludność trudni się także rolnictwem. Ozdobą miasta jest nader starożytny zamek, niegdyś warowny i strzegący przeprawy przez rzekę, dziś zostający w posiadaniu arcyksięcia Ludwika Salwatora; znajduje się w nim zbiór starożytności, monet, zbrojownia i t. p. Miasto sięga odległej epoki; w walkach husyckich, a także w wojnie szwedzkiej i siedmioletniej ucierpiało wielce, w bieżącem zaś stuleciu trapiły je pożary, które mu odebrały wiele cech starożytności.—2) B. nad Orlicą, (niem. Brandeis an der Adler), miasto w Czechach, na prawym brzegu Cichej Orlicy (Stille Adler), która tu płynie malowniczą doliną pośród wzgórz, należy do okręgu Wys.

And. S.

Myto (Hohenmauth) i liczy 1,300 m-ców. Było to niegdyś ognisko sekty Braci Czeskich, której założyciel, Grzegorz, tu umarł i pochowany; tu także przebywał lat sześć słynny Jan Amos Komeński. Z gmachów wyróżnia się zamek właścicieli miasta, wzniesiony w r. 1781, na wschodzie zaś sterczą na wzgórzu ruiny dawnej warowni i zam

ku. Okolica, zdrowa i piękna, ściąga w lecie licznych gości.

Brandy SU (Z) Giskra Jan, znakomity wódz rot najemnych w XV w. Z Czech czy z Moraw ród swój wywodził—rozstrzygnąć stanowczo nie można. Również nic nie wiemy o rodzinie jego, gdyż współcześni zainteresowali się Janem dopiero wówczas, gdy dzięki osobistym przymiotom na szerszą wypłynął widownię. Opuściwszy za młodu dom rodzinny, kształcił się w rzemiośle wojennem, już to we Włoszech, już to w innych krajach, zwiedził na

kołaja uwięziono, jego towarzyszów utopiono bez sądu. Nie miał czystego sumienia i G., który tern większą budził nienawiść, że należał do stronnictwa wrogiego, bo austryackiego. Umknął więc pospiesznie i potajemnie z Budy i nie wdawał się już odtąd w układy, a opiekun Władysł. Pogrobowca, cesarz Fryderyk III, potwierdził go w nadanej mu przez Elżbietę godności „generalnego starosty węgierskiego“. omierć Władysława III pod Warną pogrzebała dumne plany Zbigniewa Oleśnickiego i krakowskich panów. Aby się zabezpieczyć w posiadaniu 13 miast spiskich, osobliwie zaś Lubowli i Po-dolińca, zawarli panowie polscy, ze Zbigniewem Oleśnickim na czele, w Koszycach 30 listopada 1444 r. rozejm z Giskrą i 39 miastami i zamkami, należą-cemi do stronnictwa austryackiego. Na Węgrzech trwało rozdwojenie dalej. Wprawdzie uznano teraz Władysława Pogrobowca królem, ale nie było zgody w sprawie regencyi za małoletności monarchy. Sejm porucza namiestnictwo Janowi Hunyademu, cesarz Fryderyk III pragnie regencyi dla siebie. G. stoi po stronie cesarza, bo zabezpiecza sobie w ten sposób samodzielność. Wywiązuje się w końcu między Janem Hunyadym, a G-ą walka w roku 1449. W przewidywaniu tej walki nawiązuje G. jeszcze przedtem bliższe stosunki ze Zbigniewem Oleśnickim, który, jako dzierżawca posiadłości polskich na Spiżu, z trwogą oczekuje w tych okolicach wypadków, nie spodziewając się zaś poparcia ze strony króla Kazimierza IV, zyskuje od papieża nominacyę na legata celem załatwienia sporu G-y z gubernatorem J. Hun. Gdy wreszcie w r. 1449 wybuchła walka, a prowadzono ją z wielką zaciętością, królowa Zofia i magnaci małopolscy ofiarują swe pośrednictwo i wysyłają na plac boju sławnego historyka Jana Długosza i Jana Zagorzeńskiego ochmistrza królowej. Doprowadzili oni do skutku zawieszenie broni do 25 lipca 1450 r., poczem w międzyczasie węgrzy zawarli z G-ą pokój „wieczysty“ w Rimaszombat, w kwietniu 1450. Atoli już z wiosną 1451 r. rozpoczęły się kroki nieprzyjacielskie ponownie, bo obie strouy sobie wzajemnie nie ufały. We wrześniu 1451 r. poniósł Hunyad pod Losoncz znaczną klęskę, mimo swej liczebnej przewagi. Co prawda, niejeden zameczek utracił wówczas G-a, a zachwiała się też wierność Koszyc, Lewoczy i Bardyowa. Gdy jednak właśnie wówczas zanosiło się na zbrojny związek stanów austryackich przeciw cesarzowi, którego chciano w ten sposób zmusić do wypuszczenia z opieki króla Wład. Pogrob., gdy przewidzieć można było, iż w tym wypadku zagarnie władzę hr. Ulryk celejski, stryj królewski, — uczuli się w stanowisku swem zagrożeni, zarówno Jan. Hunyad, jak i Giskra. Stanęła więc między nimi ugoda, mocą której zobowiązali się obydwaj do wzajemnej pomocy, celem utrzymania w ręku ich pozostających miast, aż do chwili zupełnej pełnoletności króla. Hunyad potrafił się następnie pogodzić z hr. Ulry-kiem, a otrzymawszy urząd starosty generalnego na całe Węgry, nie dbał o sojusznika. G. musi z rozkazu królewskiego wyzuć się z udzielnej władzy na Spiżu, a zatrzymuje tylko hrabstwo saroskie 1453. Wkrótce jednak traci J. Hunyad zaufanie królewskie, a G. otrzymuje w pierwszej połowie 1454 r. Spiż ponownie w zarząd. Po śmierci Jana Hunyada bierze G. czynny udział w krwawej katastrofie, która skończyła się ścięciem Władysława, a uwięzieniem Macieja, synów Jana. Wobec grożącego buntu mianuje król G-ę starostą górnych Węgier, — gdy wtem umiera, a korona św. Szczepana dostaje się do rąk Macieja. Rozpoczął się nowy i ostatni epizod udzielnego panowania G-y. Wprawdzie Jerzy Po-diebradzki doprowadził na razie do skutku ugodę między Maciejem a G-ą, ale już 1458 w marcu wypowiedział G-a wojnę, głosząc, że staje w obronie praw Kazimierza Jagiellończyka. Aby Polskę w walkę tę wciągnąć, zjawia się G. na sejmie w Piotrkowie 1 maja 1458, ofiarując pośrednictwo swe w wojnie z krzyżakami. Na razie musiał powrócić na Węgry, dla obrony swych zamków, zaatakowanych przez wodzów Macieja. Zaledwie jednak zawarł rozejm do św. Michała 1458, zjawił się już w czerwcu t. r. w Gnieźnie, udał się następnie do Prus i wobec stojących już pod Malborgiem zastępów polskich doprowadził do zawieszenia broni (od 8 października 1458 do 13 lipca 1459 r.), obejmując Malborg w wierne ręce. Ostatecznie do pokoju nie przyszło, G. wraca na Węgry, gdzie niezadowoleni podnieśli bunt przeciw Maciejowi i wybrali królem węgierskim, cesarza Fryderyka III. Rozumie się, że G. należy do partyi cesarskiej; sam Maciej rusza przeciw niemu i odbiera mu kilka zamków, ale zupełnie wyrugować go nie zdołał. Ważną w tych sprawach odgrywa rolę Podiebradzki, w którego ręku G-a jest tylko prostym pionkiem. Używa go król czeski, by wywrzeć nacisk na Macieja, a dopiąwszy celu, wydaje 1461 r., jako rozjemca, tak niekorzystny dla G-y wyrok, że ten uznaje cesarza Fryderyka królem węgierskim, w jego wstępuje służbę 1462 r, i niesie mu pomoc, przeciw arcyksięciu Albrechtowi, Ujął się więc za G-ą cesarz i zastrzegł w ugodzie, zawartej z Maciejem, że tenże pogodzi się i z G-ą, Rozpoczęto układy za pośrednictwem Hieronima, legata papieskiego, ale i walki nie przerywano. Trwała ona wśród wszystkich tych wypadków ciągle a przedłużała się głównie dlatego, że węgrzy musieli jeden zamek po drugim zdobywać. Oblężenie trwało długo, nieraz też wodzowie G-y odnosili zwycięstwa, ostatecznie jednak brał górę król Maciej, a zdobycie Sarosu, stolicy hrabstwa sa-roskiego, kazało G-e postarać się szybko o ugodę. Zawarto ją prawdopodobnie w maju 1462 r. G-a wydał królowi wszystkie zamki, za co miał w trzech ratach otrzymać 40,000 dukatów, roczną rentę 1,000 dukatów i żołd na 150 koni raz na zawsze; nadto otrzymał dwa zamki od króla, t. j. Lippę i So-limos. Obydwa te zamki leżą nad Maroszem, a więc król usuwał niebezpiecznego kondotiera ze Spiżu, a przenosił go w okolicę czysto węgierską. Tam nie mógł on być szkodliwym, a Maciej starał się go ostatecznie pozyskać, doprowadzając do skutku jego małżeństwo z córką magnata węgierskiego Jana Orszagha. W miarę spłaty umówionej sumy ustępowały roty czeskie z zamków spiskich, starostą został Emeryk Zapolya, aby zaś usunąć ostatecznie niebezpieczeństwo, grożące Węgrom ze strony niezawisłych od.

S. Kw.

W. S.

w. s.

Org.“, t. IV).

Q-y rot husyckich, zgniótł je król w r. 1466 ze szczętem. G. sam niknie prawie z widowni od czasu ugody z r. 1462. Dwie jeszcze tylko posiadamy o nim wiadomości. W r. 1467 znajduje się G. u boku Macieja, który, po stłumieniu buntu Siedmio-grodzian, podjął nieudałą wyprawę na Mołdawię, celem ukarania wojewody Stefana, hołdownika Polski, a wprowadzenia na tron Piotra Aarona. W r. 1468 wysyła go król w poselstwie do Turcyi. Roku jego śmierci nie znamy. Ród jego utrzymał się jeszcze w XVII w. na Węgrzech. Jako wódz odznaczał się G. niezmierną ruchliwością, był „chytrym i umiał unikać zasadzek“; ruchliwości swej miał też, zdaje się, do zawdzięczenia przydomek Giskra=iskra. Ulepszył też G. taktykę husycką. Był przedewszystkiem mistrzem w walce obronnej, ale atak kierowany przez niego nie chybiał nigdy celu. (ob.) Kwiatkowski S., „Jan Giskra z Brandysu“ (progr. gimn. Franc. Józefa we Lwowie 1886).

Brailiccy, herbu Gryf, ród szlachecki. Kronikarze wywodzą go od książąt Serbii, których potomkowie zajmowali w Polsce Piastowskiej wysokie godności. Pisali się hrabiami z Ruszczy, Brzeźnicy i Branic, skąd poszło i nazwisko Branickich, B. Jan Klemens (f 1673), marszałek nadworny koronny, ożenił się z córką Stefana Czarnieckiego, Aleksandrą Katarzyną, która według działu majątkowego, sporządzonego w roku 1661 przez ojca, wniosła mężowi Tykocin z Białymstokiem i przy-ległościami.—Syn Jana Klemensa, Stefan Mikołaj (f w sierpniu 1709), ożeniony z Katarzyną Sa-pieźanką, córką Jana Kazimierza, hetmana litewskiego, był wojewodą podlaskim, ojcem Jana Klemensa, hetmana wielkiego koronnego, ostatniego w linii męskiej. Z córek Stefana Mikołaja jedna wyszła za Józefa Sapiehę, podskarbiego nadwornego litewskiego, druga za Franciszka Ksawerego Potockiego, starostę sokalskiego, trzecia za Jana Lubomirskiego, starostę bolimowskiego.

Branicki Sebastyan (f 6 maja 1544), herbu Korczak, biskup poznański. Po ukończeniu nauk w kraju i za granicą został dziekanem kolegiaty kurzelowskiej; w czerwcu r. 1532 kanclerzem gnieźnieńskim; w dwa lata później, 22 grudnia 1534, będąc już referendarzem koronuym, otrzymał kanonię krakowską, a w r. 1537 probostwo krakowskie, na które się 12 lipca tegoż roku instalował. 1 stycznia r. 1536 przedstawił go Zygmunt III papieżowi Pawłowi III na biskupstwo kamienieckie, które zar^z objął, zrezygnowawszy z probostwa krakowskiego. W r. 1538 z biskupstwa kamienieckiego przeniósł się B. na chełmskie, a 6 sierpnia 1539 otrzymał poznańskie i wtedy dopiero zrezygnował z kanonii krakowskiej. Zatwierdzony przez papieża, 10 maja r. 1540 odbył wjazd uroczysty na katedrę poznańską. Znany z cnót i wiedzy, szczególnie biegły w prawie polskiem, wspierał akademię Lubrańskiego w Poznaniu, do której ludzi uczonych sprowadzał. Umarł w Łaskarzewie, pochowany został w katedrze poznańskiej.— (Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieźnieńs.“, t. I, str. 74).

Branicki Jan Klemens (* 21 września 1689 r.—f 9 października 1771 r.), herbu Gryf, kasztelan krakowski i hetman wielki kor. Syn Stefana Mikołaja, wojewody podlaskiego i Katarzyny Sapie-żanki, hetmanówny litewskiej, przepędził młodość w służbie wojskowej we Francyi; po powrocie do kraju został naprzód starostą grodowym brańskim, później chorążym wielkim koronnym, w roku 1726 otrzymał regiment pieszy łanowy, w 1728 gene-ralstwo artyleryi koronnej. Po śmierci Augusta II występował przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu; napadnięty w r. 1734 pod Częstochową przez podjazd Adama Tarły, wzięty został do niewoli, z której go stronnictwo saskie po usilnych staraniach uwolniło. W roku 1735 mianowany został przez Augusta III hetmanem polnym kor., w 1746 wojewodą krakowskim, w 1752 hetmanem wielkim kor., w 1762 kasztelanem krakowskim. Posiadał kolosalne dobra na Rusi, w Małopolsce i na Podlasiu; obok tego trzymał starostwa: brańskie, bielskie, mościckie, janowskie, bohusławskie, złoto* ryskie i jezierzyskie. Samo bogactwo zapewniało mu wielki wpływ w kraju i ułatwiało stosunki z zagranicą. W rezydencyi swojej, w Białymstoku, prowadził dwór wystawny; ogniskował tam stronnictwo zachowawcze, opierające się Czartoryskim, reprezentującym program reformy. Po śmierci Augusta III uległ przewadze „familii“, zmuszony był uciekać na Węgry, skąd wrócił do kraju*po wprowadzeniu na tron Stanisława Augusta. Umarł w Białymstoku, pochowany został w Krakowie. Po śmierci pierwszej żony, Katarzyny Barbary Radziwiłłówny (f 1730), ożenił się w r. 1732 z rozwiedzioną z Sewerynem Rzewuskim Barbarą Szembe-kówną; w 1749 z Izabellą Poniatowską, wojewo-dzianką mazowiecką, siostrą przyszłego króla. Miał więcej ambicyi, niż jasnego poglądu na sprawy. Korzystniej odznaczał się jako pilny administrator rozległych dóbr, baczny na los swoich poddanych. Pozostało po nim sporo fundacyi: w Tykocinie kościół dla misyouarzy i klasztor benedyktynów, w Bielsku kościoły i klasztor dla karmelitów i dominikanów. Pradziadowi swemu, Stefanowi Czarnieckiemu, wystawił w Tykocinie pomnik. Ostatni z rodu Gryfów, potomstwa nie zostawił. Majętności jego po śmierci żony (f 1801) przeszły na krewnych hetmana, Potockich. — (Nabielak w „Bibliotece Ossolińskich“ z r. 1863; Waliszewski: „Potoccy i Czartoryscy“, Kraków, 1887; Bartoszewicz w „Encykl.

w. s.

Branicki Franciszek Ksawery (f 1819), herbu Korczak, hetman wielki koronny. Wnuk Józefa, kasztelana halickiego; syn Piotra, kasztelana bracławskiego i Wiktoryi Szcmbekówny, kasztelanki oświęcimskiej, miał siostrę Elżbietę, wydaną za Jana Sapiehę, wojewodzica mścisławskiego. Współcześni mieli go za Branieckiego, lub Branec-kiego, uważali go za przywłaszczyciela nazwy popularnego rodu Gryfów. Ostatni Gryfita, Jan Klemens Branicki, 21 kwietnia r. 1766 pisał do Szusz-kowskiego: „o kopię przywileju na łowiectwo Jmc. Panu Braneckiemu, podstolemu kor. danego, abyś mi WmPan sekretnie chciał się wystarać, byłbym mu wielce obligowany“ (Archiwum w Rosi). Branec-

w. s.

Aud. S.

kim go nazywa i Niemcewicz. Młodość przepędził za granicą, towarzyszył królewiczowi Karolowi kur-landzkiemu w wojnie siedmioletniej; później zjechał do Petersburga, gdzie zbliżył się do stolnika litewskiego, Stanisława Augusta Poniatowskiego, któremu różne czynił przysługi. Po wstąpieniu na tron Stanisława Augusta rośnie szybko: zostaje cze-śnikiem koronnym i generałem artyleryi kor. po Brükl’u, następnie pierwszym generałem adjutan-tem królewskim, generałem lejtnantem wojsk koronnych, podstolim wielkim koronnym, starostą przemyskim, generałem artyleryi litewskiej. W r. 1766 podstolstwo koronne zamienił na urząd łowczego wiel. kor. Posłował na sejmie z r. 1767, w r. 1768 uganiał się za konfederatami barskimi. W r. 1771 przebywał w Petersburgu, w 1772—73 we Prancyi na posługach dyplomatycznych. W kwietniu r. 1773 otrzymał buławę polną koronną, w lutym r. 1774 buławę wielką koronną, oraz bogate starostwo białocerkiewskie. Ożeniony z Engelhard-tówną, krewną księcia Potiemkina, wytrwale ciążył ku Rossyi, chociaż nieustannie zabiegał około zniesienia gwarantowanej przez nią Rady Nieustającej, z powodu, że ograniczała władzę hetmańską. Był generałem w służbie rossyjskiej, na czele pułku podczas sejmu wielkiego walczył przeciwko turkom. Na sejmie wielkim stał w opozycyi przeciwko partyi postępowej; w roku 1792 należał do twórców konfederacyi targowickiej, której był re-gimentarzem. W r. 1793 dobrowolnie złożył buławę hetmańską. Umarł w późnym wieku wBia-łejcerkwi.

Braniewo, ob. B r u n s b e r g a.

Branimir, książę chorwacki, syn Trpimira, panował od r. 879—882; zasiadł na tronie po zamordowaniu poprzednika swego Sedesława (lub Zdesła-wa), który zagarnął władzę po śmierci Trpimira i oddał się pod opiekę cesarza i patryarchy bizantyjskiego pomimo protestu papieża. B. połączył się napowrót z Rzymem, ale liturgia słowiańska, wprowadzona przez Sedesława, utrzymała się i nadal w Chorwacyi i przetrwała do czasów dzisiejszych w niektórych jej częściach, jak np. w Dalmacyi, na wybrzeżu chorwackiem i na niektórych wyspach dal-mackich i istryjskich.    N-

Branisko, obszerna wyniosłość w Tatrach Spiskich, na granicy komitatu Spiskiego (Zips) z Sza-roskim (Saros), w najwyższym szczycie dosięga 1,218 m., poniżej przełęczy t. im., którą wiedzie droga bita z doliny Popradu do m. Eperies. W pobliżu przełęczy zaszła w 1849 r. bitwa, w której węgrzy pod wodzą Guyona porazili austryaków pod Kieseweterem.

Braniss ohrystyan J u 1 i u s z, filozof niemiecki (* 1792 we Wrocławiu — f 1874 w Berlinie). Trzymał się nauki Hegla, wiele wszakże jego pomysłów zastąpił w części poglądami Schellinga, w części Steffensa. Z pism jego zasługują na wzmiankę: „Die Logik in ihrem Verhältnisse zur Philosophie geschichtlich betrachtet“ (roku 1823);

„ Ueber Schleiermacher’s Glaubenslehre “ (1824);

„Grundriss der Logik“ (1829); „System der Metaphysik“ (1834); „Historyi filozofii od czasów Kan

ta“, którą zaczął wydawać w r. 1842, wyszedł tylko tom I-szy, zawierający przegląd filozofii starożytnej i średniowiecznej. — W r. 1825 habilitował się na profesora filozofii w Berlinie. R. 1826 zamianowany profesorem nadzwyczajnym, w 1833 — zwyczajnym.—Pisał o nim C. A. Kletke: „Die Ge-schiehtsphilosophische Weltanschauung von B.“ (r.

1849).    *

Brankowicz, stary książęcy ród serbski; z kto-go wyszli: — 1) W u k B., zięć cara Łazarza; z niego córkę Maryę pojął za żonę. Przez nienawiść ku Miłoszowi Obiliczowi, który otrzymał rękę drugiej córki, Wukosawy, wedle podania zdradził cara i naród serbski w stanowczej bitwie na polu Kosowem, nie wsparłszy w krytycznej chwili walczących Serbów oddziałem, którym dowodził. Przez ten postępek był w takiej u narodu swego nienawiści, że gdy Serbowie pod Jerzym Czarnym zdobyli Krusze-wac, gdzie był pochowany, prochy jego wyrzucono z grobu, a w r. 1858 Miłosz Obrenowicz zakazał imieniem Wuka chrzcić dzieci. W czasach obecnych niektórzy historycy usiłują pamięć jego oczyścić z zarzutu zdrady.—2) Jerzy I-szy, syn Wuka (* 1367—f 1457), pomagając Bajazetowi Il-mu przeciw Tatnerlanowi, dostał się do niewoli tatarskiej. Wydobywszy się na wolność, chciał skorzystać z przyjaznej pory, by połączyć wszystkich serbów przeciw turkom, ale z rozkazu cesarza greckiego i swego stryja Stefana Łazarowicza, despoty serbskiego, był uwięziony. Fakt ten stał się powodem długoletnej między synowcem i stryjem waśni, J e-rzy uciekał się nawet do pomocy tureckiej. W końcu Stefan, widząc grożące stąd niebezpieczeństwo dla serbów, zapewnił Jerzemu następstwo po sobie i oddał część kraju w zarząd. W r. 1426 obaj, ze strachu przed tur kami, uciekli do Węgier, gdzie złożyli hołdowniczą przysięgę królowi Zygmuntowi, który uznał dziedziczne prawo rodu B-ów do despotatu serbskiego i obiecał mu pomoc swą w każdym czasie, a natomiast zażądał przyznania sobie 17-stu miast serbskich, między niemi i Białogrodu. W r. 1427 umarł Stefan, a Jerzy, ogłoszony despotą, za odstąpienie Zygmuntowi tych miast, otrzymał niektóre posiadłości i grody na Węgrzech w dzierżawę (Vila-gos, Debreczyn, Tokaj, Mukaczewo, i t. d ). Jednakże zwycięzki oręż turków zniweczył wszystkie korzyści tej umowy: już w r. 1428 Serbowie zmuszeni byli płacić Porcie daninę, a w r. 1439 wpadł sułtan Amurat do Serbii i obiegł Smederewo, skąd Jerzy uciekł do Węgier szukać pomocy; gdy węgrzy na bój nie chcieli wyruszyć, turcy zdobyli Smederewo, synom Jerzego wyłupili oczy, on sam, pozbawiony ziemi, mieszkał z początku na Węgrzech, potem w Dubrowniku. W r. 1443 udał się znów do Węgier i namówił króla Władysława Jagiellończyka do wystąpienia przeciw turkom. Zpoczątku, dzięki powodzeniu oręża chrześcian, udało się Władysławowi zawrzeć z sułtanem dość korzystny pokój, mocą którego Jerzy otrzymał napowrót Serbię z Hercegowiną i Albanią. Gdy atoli w następnym roku Władysław rozpoczął nanowo wojnę z Turkami, Jerzy, nietylko się z nim nie połączył, ale pokłócił się jeszcze z Janem Hunyadym, który

chciał mu zabrać jego posiadłości węgierskie. Gdy więc w r. 1444 po klęsce warneńskiej Hunyady dostał się do niewoli serbskiej, zmusił go Jerzy zawrzeć ugodę, która zabezpieczała mu nadal te posiadłości. Do ostatecznej zgody między nimi przyszło dopiero w r. 1451, gdy mu węgrzy przyznali dobrowolnie wszystkie trzymane wpierw grody.

skiemu po myśli, przeto Ludwik badeński po zwycięstwie pod Niszem kazał Jerzego uwięzić i odesłał go do Wiednia; a gdy za jego poduszczeniem 36,000 rodzin serskich pod Arseuiuszem Czarnojewiczem przeszło do Sławonii i Sreinu i okrzyknęli Jerzego swoim despotą, był osadzony w Chebie (Eger) r. 1703, gdzie mieszkał do śmierci, mając wyznaczoną sobie pensyę 1,000 zł. r. rocznie. Pozostawił po sobie napisane w języku starosłowiańskim dzieje Serbii do Leopolda I-go; rękopisin tej pracy znajduje się w bibliotece patryarchy karłowickiego. O tym despocie pisał Prind w programie gimna-zyum egerskiego z r. 1868: „Der Bauus, Graf und Despot d. Serben und Raizen Georg B., als Bewohner von Eger“. Z rodu B-ów obecnie żyjących jest: — 8) Giuro B. (* 1830), patryarcha serbów austryacko - węgierskich; po ukończeniu szkół średnich w Bai, studyował filozofię w Magyi Körösz ; od r. 1848 urzędował jako prawnik, a w r. 1852 wstąpił do seminary urn teologicznego w Karłowicach; otrzymawszy w r. 1856 święcenie kapłańskie, był kapłanem w Sencie, a potem w Samborzu. Owdowiawszy, wstąpił w r. 1882 do klasztoru na Fruszkiej górze, którego został opatem (archimandrytą), i bardzo szybko potem mianowany był przez synod biskupem w Temeszwarze. Na tein stanowisku brał udział w sprawach politycznych, obierany członkiem wszystkich sejmów od r. 1861 do 1882. Jako biskup temeszwarski oddał wielkie usługi byłemu królowi Milanowi, czyniąc tern zadość życzeniom ininiste-ryum Tiszy; wogóle cieszy się rozgłosem człowieka wielce wykształconego w teologii, a na swem stanowisku patryarchy usiłuje zawsze być w zgodzie

W r. 1456 przyczynił się despota do zwycięstwa białogrodzkiego, ale wkrótce potem, gdy wystąpił przeciw plądrującemu wojsku węgierskiemu, był napadnięty, ciężko poraniony i wzięty do niewoli.

Wprawdzie okupiwszy się, odzyskał wolność, ale niebawem z ran umarł.—3)Wuk Z maj (=Sinok)

B. syn Jerzego I-go, ogłoszony despotą serbskim, odpierał najazdy tureckie na Krainę, Styryę i Węgry z takiem męztwem, że zyskał przezwisko smoka.

W r. 1484 wkroczył na czele 70,000 serbów do Banatu i Śremu, chcąc podburzyć wszystek lud serbski do walki z turkami. Za te zasługi otrzymał od króla Macieja miasto Slan - Kamień, gdzie umarł bezźenny w r. 1497. — 4) B. Lazar, ożeniony z Heleną, córką Paleologa, był despotą Serbii od roku 1457 do 1459. — 5) B. Jerzy, syn Stefana i Angeliny, był despotą w r. 1498 i 1499, potem oddał się służbie Bożej. Przebyw-wszy trzy lata w klasztorze Krusadol, który sam założył, i gdzie przybrał imię Maksyma, wyemigrował na Wołoszczyznę. Za szczęśliwe przeprowadzenie misyi na dworze Bogdana otrzymał godność metropolity, lecz wkrótce zrzekł się tego tytułu.

Wróciwszy do Syrmii, był ponownie jakiś czas despotą. Na Wołoszczyźnie założył słynny klasztor Argis; zmarł w Krusedal 18 stycznia 1516 roku.

N.

Serbowie i rumuni czczą go jako świętego.—Życie z rządem węgierskim.

Brankowicz Konstanty (Kosta), jeden z przedniejszych uczonych w Serbii, (* 1814 w Nowym Sadzie — f 1865), uczeń Szafarzyka i Maga-raszowicza, kształcił się w Szegedynie i w Pradze. R. 1833 studyował teologię w Karłowicach, a po skończeniu kursu został profesorem w Szabcu w Serbii (1837 roku), stamtąd przeniesiony do Kru-szewca, a w r. 1854 do liceum białogrodzkiego na katedrę filozofii. W r. 1842 należał do grona pier *-szych założycieli „Serbskiego towarzystwa literackiego“, a w 1848 — 49 zajmował ważne stanowisko w serbskim komitecie narodowym. Wiele prac swych umieszczał po różnych czasopismach serbskich, a w r. 1856 sam jedno redagował. Z pism jego najcelniejsze są: „Zasady filozofii“ (1848 r.); „Logika“ (1849); „Fizyka“ (1850) i inne; w rękopisach zostawił: „Psychologię“ i „Pedagogikę“. *

Maksyma skreślili: Wukomanowicz w „Glasniku“

(1859, XI, 115 — 129) i M. Hajden (Arch. II, 65,

68).—6) B. Jowan był despotą od 1499 do 1503.

Szafarzyk „Geschichte der südslavischen Literatur“

Praga 1864—65, III, 122 in—8.—Tenże „Coluinna lui Trajan“ Bukareszt 1883; Mas Latrie „Les rois de Serbie“ Paryż 1888. — 7) Jerzy Jowanowicz B. (* 1640—48—f 1711), despota serbski. Otrzymawszy pod kierunkiem brata swego Sawy. biskupa janopolskiego, bardzo staranne wykształcenie,

■y r. 1663 został tłómaczem przy księciu Apaffim 1-ym. Odznaczał się wielką bystrością umysłu, energią i rzutkością, a myśl oswobodzenia Serbii z pod jarzma tureckiego nie opuszczała go ani na chwilę Gdy Austrya powzięła zamiar powołać wszystkich słowian bałkańskich do walki z Turcyą, zetknął się z dworem wiedeńskim i wszedł z nim w ściślejsze stosunki, jako poseł wołoskiego hospodara, księcia Kantakuzena Szczerbana, i w r. 1683 otrzymał ty Branie, nazwa ogólna dawnych tańców frau-tuł barona, a w r. 1688, gdy obiecał wzniecić między cuskich, w których rej wiódł jeden lub dwóch tan-serbami powstanie przeciw turkom, gdy nadto Lu cerzy, jak to ma miejsce w kotylionie i farandoli. dwikowi badeńskiemu posłał na pomoc 30,000 ocho Tancerze, trzymając się za ręce, zataczali koła, lub tników serbskich, obdarzony został tytułem hrabiów linie spiralne, podług rytmu żywego i prędkiego, skim. Sądząc, że już przyszedł czas utworzenio Tym tańcem rozpoczynano zwykle bale, jak dziś samodzielnego państwa serbskiego, począł zbierać polonezem. Odróżniano B. pojedyncze i podwójne, wojsko i nosić tytuł despoty i pana Iliryi, Serbii, w takcie dwójkowym i trójkowym. Oto jedna Śremu, Mezyi, i Bośnii. Ponieważ utworzenie sa- z B-i „podwójnych“, bardzo rozpowszechnionych modzielnego państwa nie było dworowi wiedeń- j w XVI wieku:

A. Pol.

And. S.

W. K. Z.

A. N. J.

dowla trufli, 2,381 m-ców.

Brantôme Piotr Bourdeilles de (• około r. 1540 w Périgord — + 1614), pisarz francuski, młode lata spędził na dworze Małgorzaty, królowej Nawarry, później był dworzaninem Karola IX i Henryka III, uczestniczył w wojnach z hugono-tami i innych wyprawach wojennych; ujmującem obejściem umiał sobie pozyskać przychylność wszystkich i, dzięki temu, dobrze się wtajemniczył w różne zakulisowe sprawy życia dworskiego. W roku

1589 usunął się do swych dóbr w Perygordzkiem j „Walka byków“; „Krowa napadnięta przez wilki“; i tu opracował swoje pamiętniki, do których posia- „Trzoda odpoczywająca“.

Takt B-i pojedynczych i podwójnych był jednakowy; cała różnica obu gatunków polegała na odmienności figur tanecznych. Stosownie do rodzaju tych figur, rozróżniano z B-i tańczonych w takcie dwójkowym: „de Bourgogne“, „du Haut Barrois“, „d’Ecosse“, „de la Torche“, „de Malte“ i t. d.; z B-i o takcie trójkowym: „branie gai“ i „branie de Poitou“. B. „wielką“ (magnum tripudium), tańczono zwykle w Marsylii w czasie uroczystości św. Eliasza i św. Łazarza.

Brańsk, Brjańsk, miasto nadetatowe w gu-bernii Grodzieńskiej, powiecie Bielskim, na prawym brzegu Nurca, 2,314 m-ców, od Grodna odległe 139 w. na południo-wschód. Przemysł i handel nieznaczny, ludność w połowie żydowska, a w połowie katolicka i prawosławna, parafia katolicka w miejscu należy do dekanatu bielskiego.

Brant v. Przysługa, herb polski. Na tarczy w polu srebr-nem (nie błękitnem, jak mylnie podają heraldycy), pochodnia płonąca na ukos w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra: błękitne, żółte i czerwone. Herb ten nadany był d. 12 lipca 15i2 r. trzem braciom: Oswaldowi, Michałowi i Achacemu B-m. Pieczętują się tym herbem Brandtowie vel Brantowie, mylnie używający na tarczy pola błękitnego. („Metr. kor.“ ks. 26 f. 131. Niesiecki, Borkowski; „Herb. rodź. szl. kr. Fig. 140. Brant (herbj.pols.“; Warszycki—A. Małecki;

„Studya herald.“, II, 141).

Brantford, miasto w Ameryce brytańskiej (Kanada), w prow. Ontario, na zachód od m. Hamilton, leży nad spławną rzeką Grand River i w ognisku kolei żelaznych, ma instytut ociemniałych, zakład wychowawczy dla dzieci biednych indyan i fabryki tkanin wełnianych, prowadzi ożywiony handel ze Stanami Zjednocz, i liczy do 10,000 m-ców.

Brantôme, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Dordogne, okręgu Périgueux, nad rz. Dronne, wspaniały kościół (dawne opactwo) z czasów Karola W-go, słynne wina czerwone, ho-

And. S.

dał bardzo bogaty, dla wielu innych nieznany, ma-teryał. Jego „Oeuvres“, 15 tomów, Haaga, 1740; Paryż, 1787 r. i t. d.), zawierają, oprócz pamiętników, „Vie des hommes illustres“; „Vie des dames illustres“; „Vie des dames galantes“; „Discours sur les duels“ i t. d. Ostatnio wydał je Lalaune (10 t., Paryż, 1865—81).

Bramer Leonard, malarz holenderski (* r. 1596 w Delft — f 1673 tamże), uległ wpływowi Rembrandta, zwiedził Prancyę, bawił w Rzymie, gdzie doznał wpływu krajobrazisty Elsheimera. Wykonał wiele obrazów w Mantui, Padwie, Wenecyi, Neapolu. W Turynie jest jego „Wskrzeszenie Łazarza“, w Dreźnie zaś „Chrystus Pan w cierniowej koronie”. W Delft ozdobił freskami gmach łuczników i akademię malarską. Drobniejsze obrazki na miedzi malował, jak np. sceny rabunku, pożary nocne, podziemia oświetlane pochodniami i t. p. Pracował szybko i swobodnie, zdobiąc postacie swe energią i wybitnym wyrazem. W sztuce holenderskiej należy mu się miejsce zaszczytne.

Braouézec j. E., podróżnik francuski (* 1828 r. w Morlaix—f 1870 r.). Służył w marynarce i, jako dowódzca okrętu, czas dość długi przepędził przy brzegach Afryki zachodniej. Korzystając z tej sposobności, zbadał rzekę Gabun i główne jej dopływy r. (1858—9), potem rzeki: Senegal, Futę i Damgę (r. 1860), jako też Bunun w Valo. Wreszcie, będąc konsulem francuskim w Sierra-Leone od roku 1863, odbył także wiele wycieczek eksploracyjnych. Wszystkie wyprawy swe opisał w sprawozdaniach, ogłoszonych po części w „Bulletin de la société de géographie“, po części w „Revue maritime et coloniale“, a były to: „Notes sur les peuplades riveraines de Gabon, des ses affluents et. du fleuve Ogo-we“ (1861 r.); „L’hydrographie du Sénégal et nos relations avec les populations riveraines“ (1881); „Notes sur uue exploration dans le Fouta et le Damga“ (1862); „Exploration du coursd’eau de Bou-noun, marigot du Sénégal“ (1862); „Note sur la rivière Manéah et les montagnes du Soum-bouyah“ (1867).

Brard Cypryan Prosper, mineralog francuski (* 21 listopada 1786 w Laigle, w dep. Orne — f 28 listopada 1838 w Lardin, dep. Dordogne). Jemu-to muzeum mineralogiczne w Paryżu zawdzięcza znaczną część swoich zbiorów, a piśmiennictwo naukowe dzieła następujące: „Manuel du minéralogiste“ (Paryż, 1803, 2 wyd., 1824); „Traité des pierres précieuses“ (Paryż, 1803, 2 t.); „Histoire des coquilles terrestres et fluviabiles qui vivent aux environs de Paris“ (Paryż. 1815); „Minéralogie appliquée aux arts“ (Strasburg i Paryż, 1 821, 2 tomy); „Minéralogie popalaire“ (Paryż, r. 1826) i inne.

Brascasat Jakób Rajmund, malarz francuski krajobrazów i zwierząt (* r. 1805 w Bordeaux — f w Paryżu). Wykształcił się w Rzymie, rozwinąwszy w sobie wyborny smak tak w rysunku, jak i w kolorycie. Prace jego odznaczają się zaletami o trwałej wartości. Najlepsze następujące: „Meleager“;

w. u.

S. D.

F-n.

Km. K.

rosach (Nowo-Aleksandrowsk).

Brassavola v. Brassavolus (Antoni Mus a), lekarz i przyrodnik włoski (* w Ferrarze 16 stycznia 1500 — f tamże 6 lipca 1555), z początku był profesorem logiki przez lat 8 i fizyki przez lat 9, w akademii w swojem rodzinnem mieście, Ferrarze, następnie zajmował się studyami medyczne-mi i praktyką lekarską. Był między innymi lekarzem papieża Leona X i Alfonsa d’Este, księcia Ferrary, w którym zaszczepił wielkie zamiłowanie do botaniki. Książę ten, w widokach dobra tej nauki, zlecił B-i założenie ogrodu botanicznego na jednym z półwyspów rzeki Po, do którego on zabrał się natychmiast i wkrótce zapełnił ogród najprzód roślinami krajowemi, zdobytemi podczas swoich botanicznych ekskursyj, a potem i sprowadzo-nemi z Grecyi. Ogród ten jednak dla publiczności otwartym niebył. Jako znakomity lekarz B. dostąpił wielkiej wziętości i powagi; wprowadził do medycyny użycie kilku roślin nowych, choć już przez starożytnych wspominanych, lecz później zaniedba-

Braschman Mikołaj, profesor matematyki w uniwersytecie w Moskwie, poprzednio adjunkt w Kazaniu (* 1796Morawii — f w Moskwie). Ogłosił po rossyjsku: „Geometryę analityczną“ (1836); „Statykę i Hydrostatykę“ (r. 1837); „O wahadle z uwzględnieniem obrotu ziemi“ (1851); „O oznaczeniu położeń równowagi ciał pływających“ (1855); „Analizę równin różniczkowych według Sturma“; „Ofunkcyach przestępnych Abelowych“; „O pewnej rozprawie Poissona, dotyczącej całek algebraicznych“; „O maximach i minimach“; jego lekcye mechaniki (1813—1814) są litografowane.

Brascy Jan Mikołaj Comte de Lyon, przebywając przez czas niejaki w Polsce, spisał rozmaite anegdoty z panowania Augusta II Sasa i wydał bezimiennie p. t. „Mémoires politiques, amusants et satiriques“ (Wenecya, 1716 r., 3 tomy i druga edycya w Amsterdamie, 1735). Dzieło to, mimo dwukrotnego wydania, jest dziś wielką rzadkością bibliograficzną.—(„Enc. S. Orgelbranda“). *

Brasdor Piotr, lekarz (* 19 grudnia 1721 — f 1797), w 1752 „agrégé“ w Collège de Chirurgie w Paryżu, potem profesor anatomii, chirurgii operacyjnej i terapeutyki chirurgicznej. Nazwisko jego związane jest z dziejami leczenia tętniaków czyli auewryzmów (ob.). Już na długi czas przed Hunterem radził on i wykonywał przy tętniakach podwiązanie tętnicy pomiędzy sercem a tętniakiem, lecz w innych razach przyznawał też potrzebę podwiązania poza tętniakiem, oraz bronił pożytku leczenia lodem. Wespół z Tronchinem i Borde-u e m (ob.), którzy żyli z nim w najbliższej przyjaźni, walczył on w obronie szczepienia ochronnego. Prace swe przedstawiał przeważnie w „Acad. royale de chirurgie“; główniejsze z nich mają za przedmiot złamania obojczyka, wyłuszczenie stawów, odwężanie polipów ligaturą, wściekliznę i epizoo-tye we Prancyi środkowej.

Brasidas, jeden z najznakomitszych wodzów spartańskich w wojnie peloponeskiej, odznaczał się zarówno wielkiem męstwem, jak sprawiedliwym i szlachetnym charakterem. Już w pierwszym roku tej wojny (431 r. przed Chr.) imię jego staje się gło-śnem wskutek śmiałej odsieczy, z jaką pośpieszył na pomoc oblężonemu przez ateńczyków miastu Metonie (w Messenii), za co też pierwszy ze spartan w tej wojnie otrzymał publiczną pochwałę. Pomimo jednak niepospolitych swych przymiotów, jako człowiek stojący w oppozycyi i przeciwko ówczesnej oligarchii, rządzącej krajem, zadawalniać się musiał przez pierwsze lata tej wojny drugorzędną tylko rolą. Ale i w tym charakterze podrzędnego dowódzcy składa wszędzie dowody swych wybitnych zdolności, jak w roku 429 przy napadzie na flotę ateńską, zgromadzoną w zatoce korynckiej i w niesłychanie śmiałej wyprawie na Pireus, zakończonej zabraniem 3 okrętów ateńskich i spustoszeniem Salaminy, wreszcie w niepomyślnych dla Sparty walkach przy Sfakteryi (425 r.), gdzie, zachęcając własnym przykładem ziomków, pierwszy szedł do ataku przeciwko ateńczykom i dopiero ranny ustąpił z pola bitwy. Przymusowa wskutek tych ran bezczynność jego dotkliwie dała się czuć

Spareie: w chwilach też klęski naród cały zwrócił uwagę na niego i powierzył mu po odzyskaniu zdrowia dowództwo w wyprawie na bogate kolonie ateńskie w Tracyi; wyprawa ta, w razie powodzenia, mogła odciągnąć siły wrogów od Peloponezu i w ten sposób uratować Spartę i jej sprzymierzeńców. B. wywiązał się dzielnie z powierzonego mu zadania. Wyruszywszy w r. 424 na czele nielicznych hufców lądem do Macedonii i Tracyi, obronił po drodze Meg.irę od napaści ateńczy ków, dotarł szczęśliwie do Macedonii, której król Perdykkas był sprzymierzeńcem spartan i w ciągu tegoż roku jeszcze większość miast w Macedonii i Tracyi pozyskał, a między niemi i bogate Arnfi-polis, przekładając, że nie będą Spareie opłacały żadnych podatków. Utrata w tak krótkim czasie tylu posiadłości skłoniła ateńczyków do zawarcia rocznego rozejmu w 423 r. Jednakże wprzód nim termin rozejmu upłynął, wojna zawrzała na nowo i świeże siły ateńskie wystąpiły przeciwka B owi pod dowództwem Kleona 422 r. Wkrótce też przyszło do walnej bitwy pod murami Amfipolisu; wprawdzie ateńczycy ponieśli tu sromotną klęskę i wódz ich śmierć znalazł, lecz i B. otrzymał śmiertelną ranę, wskutek której wkrótce umarł. Wyrazem powszechnej czci, jaką pozyskał B„ było uroczyste pogrzebanie ciała jego na rynku w Amfipolisie i wzniesienie kosztem publicznym pomnika nad jego grobem, oraz postanowienie, aby B. uznany był za twórcę tego miasta i jako półbóg czczony. Tu-cydides II, IV. E. Curtius „Grieeh. Gesell.“ ; Grote „Hist of Greece“.

Brasław (Bratysław), miasteczko nadetatowe obecnie w guberni Kowieńskiej, powiecie Nowo-ale-ksandryjskim, leży na północnym brzegu jeziora Dry wiaty i liczy około 2,000 m-ców. Kościół katolicki wzniesionyw r. 1500,—parafia należy do dekanatu nawoaleksandryjskiego. B. jest osadą wielce starożytną. Od roku 1801 do 1808 było stolicą powiatu gubernii Wileńskiej; następnie, aż do r. 1836, pozostała tylko nazwa powiatu B-skiego stolica zaś jego była w Widzach, potem w Jezio-

And. S.

J, A — F-n.

S. D.

E. D.

Dr J B-r.

nych (ciemierzyca) i pierwszy też zaczął w praktyce stosować gwajak. Komentował dzieła Galena i ogłosił bardzo obszerny z nich wyciąg Z pomiędzy dzieł jego zasługują na wymienienie: „Examen simplicium medicamentorum, quorum in pu-blicis disciplinis et officinis usus est“ (Rzym, 1536 pisane w postaci dyalogów) —„De radicis chinae U8U cum questionibus de ligno sancto“ (Wenecya, 1566). Hieronim I B., urodzony w Ferrarze w XVI wieku, autor dzieła: „De officinis medicis libellus“ (Ferrara, 1590)—H i e r o n i m II B. lekarz, w Rzymie na schyłku XVII wieku. Pisał kilka traktatów, z pomiędzy których jeden zajmujący się nader ciekawą, jak na owe czasy, kwestyą, azali można chorych odżywiać za pomocą lewatyw? i na pytanie to odpowiada twierdząco, wyprzedzając o całe lat dwieście z górą nowsze w tym kierunku badania.

Brasse, dawna miara francuska długości, odpowiadająca sążniowi, inaczej zwana „krokiem geometrycznym“ (pas géométrique) =5 stopom = 1.62 metra, czyli 2.81 łokcia warszawskiego. Innym sążniem był t o i s e=6 stopom.

Brasseur Jan Baptysta (* 1802 w Esch (Luksemburg)—f 1868), profesor fakultetu matematycznego w Louvain, a następnie w uniwersytecie w Liège. Ogłosił prace głównie w dziedzinie geo-inetryi i mechaniki.—„Programme du cours de géométrie descriptive“ (Liège, 1837, 2 wyd. 1850); „Lignes de courbure de quelques surfaces exprimées par des équations différentielles etc.“ (w Pamiętnikach Towarzystwa Naukowego w Liège, 1843); „Transformation du principe des moments en celui des vitesses virtuelles“ (tamże, 1846); „Sur quelques propriétés des surfaces gauches du second degré“ (Bu-letyny Akademii belgijskiej, 185 lroku)i t. d.

Brasseur de Bourbourg Karol Stefan (* 1814 -f 1874), archeolog i historyk francuski, początkowo uprawiał belletrystykę, później został księdzem (1845) i, udawszy się do Ameryki, pełnił tam różne obowiązki kapłańskie, a jednocześnie badał przeszłość tej części świata i języki ludów amery-rykańskich. Na podstawie rozległych studyów, dokonanych w Kanadzie (1845—46), Stanach Zjednoczonych (1848 —49), Meksyku (1850 — 51), Ameryce środkowej (1854 — 60) i znowu w Meksyku (1864), opracował: „Histoire du Canada“ (2 tomy, Par. 1851), „Histoire des nations civilisées du Mexique et de l’Amérique centrale“ (4 tomy, Paryż, 1857—59), „Manuscript Troano, études sur le système graphique et la langue des Mayas“ (2 tomy, Par., 1869—70); nadto ogłosił drukiem: „Collection des documents dans les langues indigènes pour servir à l’histoire et à la philologie de l’Amérique ancienne“ (3 tomy, Par., 1861—64) i „Bibliothèque Mexico-Guatémalienne“ (Par., 1871).

Brassey Tomasz przedsiębierca kolejowy angielski (* 7 listopada 1805 r. w Buerton Cheshire, —f 8 grudnia 1870 r.), syn obywatela ziemskiego, po ukończeniu szkół, wstąpił na naukę do geometry. W roku 1834 poznajomił się z Grzegorzem Stephensonem, który zachęcił go do przedsiębiorstw kolejowych. Jakoż w r. 1836 zaczął B. budować dziesięcio - milowy dystans kolei Birmingham - Liverpool, a wkrótce potem przedsięwziął budowę ko-lei„ Grand Junction“, „Londyn Southampton“, „Paisley Greenock“ i „Sheffield Manchester“. W r. 1841 wspólnie z inżynierem Locke (ob.), zaczął budować koleje we Francyi, a mianowicie: z Paryża do Rouen, kolej wschodnią, „Orléans Bordeaux“ i „Rouen Havre“. W r. 1846 B. we Francyi i w Anglii posiadał przeszło 900 mil angielskich przez siebie wybudowanych lub w budowie zostających. Imię B. znane jest również i w innych krajach Europy, Ameryki, Azy i i Australii. W r. 1850 budował koleje w Holandyi, Belgii i Włoszech, w r. 1851 w Norwegii, w r. 1852 w Niemczech i Ameryce Północnej, w r. 1853 w Rossyi, w r. 1858 w Hiszpanii i Szwajcaryi (Mont-Cenis), w r. 1869 w In-dyach Zachodnich i w Australii, w r. 1860 w Danii. Od r. 1864, ukończywszy budowę kolei w Argentynie, aż do 1870 przeważnie zajęty był budową kolei w Austryi i Rumunii, gdzie prowadził linie: ze Lwowa do Czerniowio, kolej Rudolfa z Czerniowic do Suczawy i inne. Do roku 1864 B. częścią samodzielnie, częścią przy udziale innych przedsiębiorców wybudował blizko 14,000 kilometrów kolei żelaznych, które kosztowały 280 milionów guldenów. Dzielny i wytrwały ten przedsiębiorca kolejowy znakomitym również był ekonomistą, a jako pracodawca wysokiej czci doznawał od swoich współpracowników.

Brassey Tomasz, lord, ekonomista i polityk angielski (* 1836 r. w Stafford), jako syn wielkiego przedsiębiorcy kolejowego, Tomasza B. (1805— 70), poświęcił się wielkim przedsiębiorstwom, szczególniej na polu konstrukcyi dróg żelaznych i okrętów. Zajęcie się swoje sprawami ekonomiczne-mi, a zwłaszcza morskiemi, zadokumentował B. wielu pracami naukowemi, z których na szczególną uwagę zasługują: „Work and wages practically illustrated“ (1872 i w wielu następnych wydaniach), „British seamen“ (1877), „Foreign work and english wages“ (1879), „The british navy“ (5 tomów, 1882—83), nadto zaś: „Lectures on the labour question“ (1878 i w kilku późniejszych wydaniach). Od roku 1866—86 B. reprezentował Hastings w izbie niższej jako liberał, którego zdanie w sprawach, dróg żelaznych i marynarki dotyczących uważane było za rozstrzygające. Przy uformowaniu ministeryum Gladstone’a w r. 1880, B. powołany został na lorda admiralicyi, a w r. 1886 przy ustąpieniu Gladstone’a mianowany został parem. Od r. 1886 wydaje on jedyny „Rocznik morski“ (The naval annual), uważany za autorytet w sprawach marynarki. W czasopiśmie tern, roku 1891 ogłosił najnowsze swoje poglądy o budowie okrętów wojennych, p. t.: „Future policy of warship building“.

Brassey Anna lady, z domu Alnut, żona poprzedniego, podróżniczka i autorka angielska (* 1840 —f 1887). Pierwsza jej praca, „A voyage in the Sunbeam“, w której opisała swoją podróż dokoła ziemi, miała tak wielkie powodzenie, że w krótkim czasie doczekała się aż 8-iu wydań. Zachęcona tern, autorka w podobnyż sposób opisała i inne swe

H.

A. Pol.

A. Pol.

matyczne w „Sprawozdaniach akademii paryskiej“,

S. D.

Ill

Ml

I Ifiüi 1

W. K. Z.

Fig. 141. Bratczyco (herb).

podróże, mianowicie p. t. „Sunshine aud storm in the East, or Cruises to Cyprus and Constantinople“ (1880 r.), wycieczkę na wyspę Cypr i pobyt swój w Stambule (od r. 1874—77), oraz p. t. „In the Tropics and the Roaring Forties, or fourteen Thousand Miles in the Sunbeam“ (1882) — podróż do Indyj zachodnich, odbytą w r. 1866, z której powracając, zmarła na wodach zatoki Algoa. * Brassier de Saint Simon-Vallade Mary a Józef Antoni, hrabia, von, dyplomata pruski (* 1798—f we Florencyi 1872 r.), potomek starego rodu, który podczas rewolucyi z Francyi przesiedlił się do Niemiec. Słuchał prawa w Berlinie i Heidelbergu, w 1829 r. wysłany jako sekretarz legacyi do Lizbony, a wkrótce potem do Konstantynopola, miał tam udział przy zawieraniu pokoju w Adryanopolu i pośredniczył przy powstrzymaniu działań wojennych pomiędzy wojskami tureckiemi i rossyjskiemi. Następnie przez 2 lata był sprawującym interesa w Konstantynopolu, w którym to czasie brał czynny udział w przeprowadzeniu reorganizacyi wojskowej tureckiej według systemu pruskiego. W 1833 r. mianowany sekretarzem przy pruskiem poselstwie w Paryżu, w 1837 r. ministrem rezydentem w Grecyi. doprowadził do skutku układ handlowy z tern państwem. Następnie był posłem pruskim w Sztokholmie, a od 1853 r. posłem pruskim w Turynie, gdzie wsz< dł w ścisłe stosunki z hrabią Cavourem W 1862 r. przeniesiony został jako poseł do Konstantynopola, gdzie sprawy rumuńska i kandyocka, również reformy administracyjne i prawne w Turcyi dawały mu wielokrotnie sposobność do energicznej działalności. W 1869 r. mianowany na miejsce hr. Usedom posłem związku północnych Niemiec we Florencyi, a gdy rząd włoski przeniósł swą rezyden-cyę do Rzymu, udał się tamże i w 1871 r. mianowany reprezentantem państwa niemieckiego przy dworze włoskim.

Brassin Ludwik (* 24 czerwca 1840 w Akwizgranie— f 17 maja 1884 r. w Petersburgu), pianista, uczeń Moschelesa w konserwatoryum lip-skiem. Był profesorem w berlińskiem konserwa toryum Sterna (1866), od 1869—79 w brukselskie m, odtąd zaś w petersburskiem. B. napisał bardzo dobre etudy fortepianowe.

Brassin Gerhard (* 10 czerwca 1844 w Akwizgranie), skrzypek i kompozytor, brat Ludwika pianisty. W r. 1863 był profesorem w szkole muzycznej w Bernie, potem koncertmistrzem w Go-teburgu (Szwecya), w 1874 profesorem w berlińskiem konserwatoryum Sterna, od 1875—80 dyrektorem towarzystwa muzycznego we Wrocławiu; odtąd mieszka w Petersburgu. Napisał kilka kom-pozycyj na skrzypce.

Brassinne Emil, matematyk francuski (* 1805 r.—f 1864 w Tuluzie), był profesorem szkoły ar-tyleryi i członkiem akademii nauk w tem mieście; zasłużył się jako wydawca dziełka: „Précis des ouevres mathématiques de P. Fermat et de l’Arithmétique de Diophante“ (Paryż, 1853); napisał podręcznik geometryi wykreślnej („Eléments de géométrie descriptive etc.“) i ogłosił rozprawy mate„Dzienniku Liouville’a“ i t. d.

Braszów, ob. Kronstadt.

Brat (po san8krycku bratri, po persku bera-der, po czesku bratr, po niemiecku bruder, po łacinie frater), tak się nazywa osoba płci męskiej względem drugiej osoby, mającej z nią wspólnych rodziców, czy to oboje, czy jedno z nich—ojca lub matkę. W pierwszym razie bracia się zwą rodz e-n i (po łacinie germ ani), w drugim przyrodni, mianowani także półbraćmi (Halbrüder, demi-frères); z tych ostatnich, pochodzący od jednego ojca a innych matek, po łacinie również germ ani, od jednej zaś matki a innych ojców—u ter i ni. Bracia, urodzeni z rodziców ślubnych, są prawni, z nieślubnych—naturalni; dziecko, przybrane do rodziny przez adoptacyą, jest bratem adoptowanym. Bracia zrodzeni jednocześnie nazywają się bliźniętami; syn brata matczynego, czyli wuja— to brat wujeczny, syn siostry matczynej, czyli ciotki—cioteczny, syn brata ojcowskiego, czyli stryja—stryjeczny. Związek małżeński brata z siostrą rodzoną jest najsurowiej przez prawo kanoniczne i cywilne wzbroniony, jako kazirodny; między zaś wujecznymi, ciotecznymi lub stryjecznymi zachodzi przeszkoda do małżeństwa, która tylko przez dyspensę usunięta być może.—Są jeszcze bracia mleczni, a za takich się uważają własny syn mamki i dziecko, jej piersią karmione.— Braćmi w głębszem, rozleglejszem pojęciu, są wszyscy ludzie, jako dzieci jednego ojca—Boga; braćmi w znaczeniu religijnem, czyli braćmi w Chrystusie, są wszyscy chrześcianie. Braćmi, lub familiarnie braciszkami, nazywają się zakonnicy nie wyświęceni; braćmi też tytułują się wzajem osoby równej dostojności lub stanu, jak np. monarchowie, biskupi,—tych ostatnich papież zwie także braćmi. Szlachta w dawnej Polsce, dla okazania równości obywatelskiej, nazywała się między sobą bracią, senatorów zaś, którzy jej tenże tytuł dawali, mieniła bracią starszą.

Bratczyce vel Bradacice. herb polski. Na tarczy w polu czerwonem dwa topory na krzyż, ostrzami na zewnątrz. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herb ten, pochodzący z Czech, przyniesiony został do Polski za Bolesława Krzywoustego przez Wer-szowców i zwanym jest także, choć mylnie: „Oksza“. Pieczętują się nim: Gosławscy z Bebel-na, Okszy ccy i Werszowce. (Niesiecki, Warszycki, Borkowski.— „Spis szl.kr. Pols.“).

Brater K a r o 1 (* w Anspach 1819—t 1869). Odl847 r. urzędował w bawarskiem mini-steryum sprawiedliwości, następnie był burmistrzem 'w Nordlin-gen. Założył „Zeitschrift für Gesetzgebung und Verwaltung“. Od 1858 r. był członkiem bawarskiej izby

künde“ (1868 r.).

Braterski kościół czeski, ob. E w a n g i e l i c k o-reformowany kościół.

Braterskie roty, Ob. Roty braterskie.

Bratiano Dymitr (* w Bukareszcie 1818 r.), ] rządy księcia Jerzego Bibesco (ob.) i w ustanowio-publicysta i współczesny polityk rumuński; skoń- ; nym rządzie tymczasowym objął urząd sekretarza, czywszy kolegium narodowe św. Sawy, uczęszczał w Paryżu na kursa prawne; w latach 1836 i 1848 brał czynny udział w ruchu politycznym i literackim Francyi, dostarczając licznych artykułów do czasopism „National“ i „Revue indépendante“, podpisywał się: Régnault. W r. 1848 bił się na barykadach wraz z bratem, Janem. Wróciwszy we dwa miesiące potem do kraju, został zamianowany członkiem komitetu rewolucyjnego i wysłany do Siedmiogrodu i na Węgry, dla zawarcia unii z tamecznymi rewolucyonistami; nic tam nie wskórawszy, wrócił do Bukaresztu i udał się niebawem do Konstantynopola, jako członek komisyi, wiozącej nową konstytueyę do aprobaty sułtańskiej.

Po upadku namiestnictwa książęcego i wtargnięciu wojsk rossyjskich na terytoryum księstw naddunaj-skich (wrzesień 1848), ratował się ucieczką do Francyi. W Anglii osiadł r. 1852. Podczas pobytu swojego w Londynie drukował mnóstwo artykułów i memorandów, tyczących się historyi czesny adwokat, Juliusz Favre. Zamknięty w domu i praw Rumunii, a w r. 1853, dzięki stosunkom, jakie zdołał zawiązać z nąjwpływowszymi mężami stanu Wielkiej Brytanii (lordami Palmerstonem i Du-dley-Stuartem, Layardem i t. d.), wprowadził kwestyę rumuńską na stół obrad parlamentu angielskiego.

Uzyskawszy w r. 1857 pozwolenie powrotu na Wołoszczyznę wraz z innymi wygnańcami z r. 1848, został obrany deputowanym do Rady (dywanu), mającej wyrzec swoje zdanie w kwestyi organizacyi księstw Naddunajskich, a wysłany następnie razem z Golesco do Paryża dla przedstawienia i poparcia na tamecznym kongresie przyjętych rezolucyj, zredagował w tej sprawie cenne bardzo memorandum. Od tej chwili brał już w wypadkach politycznych daleko mniejszy udział, niż brat, Jan, wszakże w r. 1867 — 68 należał do gabinetu, jako minister robót publicznych, a następnie oświecenia

deputowanych. Od 1856 r. wydawał razem z profesorem Bluntschlim znany „Deutsches Staatswörterbuch“ (w 11 tomach, ukończony w 1870 roku). W 1859 r. był jednym z założycieli znanego niemieckiego „National Vereinu“, który wywarł taki wpływ na zjednoczenie Niemiec i wskrzeszenie cesarstwa niemieckiego. Zorganizował też postępową partyę w Bawaryi, w której interesach wydawał od 1865 r. „Wochenschrift der Bayerischen Fortschrittspartei“. Prócz tego redagował „Blätter für administrative Praxis zunächst in Bayern“, a także wziął udział w wydawnictwie wielkiego zbiorowego dzieła „Die Gesetzgebung Bayerns mit Erläuterungen “ , prowadzonem przez Dollmanna. Oprócz artykułów w różnych pismach peryodycz-nych do ważniejszych jego prac należą: „Die Reform des Erbrechts zu Gunsten der Nothleidenden“ (1848); „Regierung und Volksvertretung in Bayern“ (1858); „Preussen und Bayern in der Sache der Herzogthuemer” (1864); „Bayerische Verfassungsur-

A. 0.

publicznego i wyznań. Gdy Jan wycofał się ze sfer rządzących, B. był ministrem pełnomocnym Rumunii w Konstantynopolu; otrzymawszy prezy-dyum rady, utrzymał się na tem stanowisku jedynie kilka tygodni, gdyż upadł, podobno skutkiem intryg brata. Antagonizm między braćmi zaostrzył się; Dymitr założył nawet dziennik „Natiunea“, w którym rospoczął walkę z Janem, uważając go za największego swego wroga. B. należał także do międzynarodowego komitetu rewolucyjnego, założonego w Londynie przez Mazziniego i popierał jego sprawy licznemi artykułami, które zamieszczał przeważnie w dziennikach francuskich, pisząc znakomicie w tym języku. — I. Monnier w „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a.    r‘

Bratiano Jan (* w Pitesti 1822) publicysta i współczesuy mąż stanu rumuński; brat poprzedniego. W roku 1838 wstąpił do wojska wołoskiego, a r. 1841 przybył do Paryża na dokończenie stu-dyów. Przed rewolucyą w r. 1848 należał do wszystkich manifestacyj studenckich, a następnie walczył na barykadach. Wróciwszy do Bukaresztu z drużyną młodych rumuńskich patryotów, między którymi byli bracia Golesco i Heliad Radulesco, obalił wywierając na kolegów wpływ potężny. Będąc wyznawcą krańcowych zasad w polityce, odrzucał jednocześnie protektorat rossyjski i zwierzchność Wysokiej Porty, żądając dla Rumunii rządu demokratycznego z zupełną niepodległością. Za namiestnictwa książęcego był ministrem policyi; po rewolucyi z d. 21 wrz. i848 r. został aresztowany wraz i innymi przywódzcami partyi rewolucyjnej i trzymany przez dwa tygodnie w łodzi na Dunaju. Wypuszczony na wolność, lecz skazany na wygnanie, schronił się do Paryża; tam wytoczono mu proces (1853) o przewodniczenie tajnemu stowarzyszeniu i utrzymywanie pokątnej drukarni. Uniewinniony przez sąd kryminalny, skazany został wyrokiem sądu poprawczego Sekwany (styczeń 1854) na trzy miesiące więzienia, 3,000 franków grzywien i pozbawienie praw obywatelskich przez lat pięć, wskutek spisku, przezwanego spiskiem Hippodromu i Opery Komicznej. Bronił go wymownie, ale bezskutecznie, słynny ów-zdrowia doktora Blanche, B. został wypuszczony na wolność w r. 1856; po powrocie do kraju z bratem wybrany został do Rady, gdzie odrazu zwrócił na siebie uwagę oratorską swadą. Podczas odsiadywania kary w Paryżu wydał kilka broszur i pism ulotnych, z których zasługują na wyróżnienie prace p. t.: „Mémoire sur la situation de la Moldo-Vala-cbie depuis le traité de Paris“ (1857); „Question réligieuse en Roumanie“ (1866), i „le Panslavisme, le prince Couza et la Russie“. Związany ściśle z Rosettim, B. stanął na czele krańcowego stronnictwa liberalnego i należał do oppozycyi sejmowej za rządów księcia Kuzy, a w r. 1866 agitował najsilniej za wyborem na tron rumuński księcia Karola Hohenzollerna, po którego jeździł do Berlina i któremu towarzyszył wśród przykrej przeprawy przez Austryę. W gabinecie Catargiego objął tekę mini-

fi

(ft

tują się Bratkowscy i Braunowie (Niesiecki; Warszycki; „Volum.

leg.“ 1674 r.; Borkowski „Spis. szlachty królestwa

w. K. z.

P. Chm.

steryum finansów. Zamianowany prezesem ministeryum po zwycięstwie partyi liberalnej na następnych wyborach, B. zaprowadził w Rumunii system decymalny i zreorganizował finanse. Dnia 16 listopada 1868 r. ulegając żądaniu mocarstw, zaniepokojonych powiększeniem liczebnem armii rumuńskiej i podejrzewających pierwszego ministra o chęć rozszerzenia granic rumuńskich kosztem Siedmiogrodu i Turcyi, książę Karol podpisał dymisyę B-a. Partya liberalna powstała przeciwko księciu i w latach 1870 i 1871 wybuchły w Rumunii groźne rozruchy antyrządowe. B-a uważano za głównego in-stygatora tego zaburzenia. W r. 1876 partya konserwatywna upadła na wyborach; B. objął na nowo prezydyum gabinetu z teką finansów, a na jesieni t. r. udał się do Liwadyi traktować z rządem rus-skim. Oświadczenie Wysokiej Porty, iż Rumunia należała do prowincyj tureckich, było wyzwaniem. B. postanowił wypowiedzieć wojnę i rospoczął ku temu przygotowania, ale powstrzymały go na razie brak pieniędzy i niedostateczna siła wojska. Między Rossyą a Rumunią stanęło przymierze, gwarantujące całość terytoryum księstwa; wojska rossyjskie weszły na terytoryum rumuńskie 16 kwietnia 1877 r. a 20 maja książę Karol wypowiedział Turcyi wojnę, ogłosił niepodległość księstwa, i sam stanął na czele swojej armii. Izby uchwaliły pośpiesznie żądane na wojnę kredyty. B. został nadal prezesem ministrów. Współudział w wojnie podniósł znakomicie ducha narodowego rumunów i dał krajowi poczucie własnej siły. Po otwarciu sesyi parlamentarnej w grudniu 1887 r., B. utworzył nowe mini steryum dla przeprowadzenia żądanej przez kongres berliński emancypacyi żydów. Tę ważną reformę Izby przyjęły. W grudniu r. 1880 niejaki Pietrar targnął się na życie B-a; 26 marca 1881 r. nastąpiło ogłoszenie Rumunii królestwem, poczem B. usunął się od władzy, ustępując miejsca bratu, Dymitrowi, lecz 21 czerwca stanął znów na czele rządu i zdołał uniknąć zerwania stosunków z Au-stryą przy regulowaniu praw nawigacyi na Dunaju. W r. 1884 B. zwołał do Bukaresztu zebranie prawodawcze, które nadało Rumunii nowe prawa wyborcze w szerszym i li ber alniejszym zakresie, zachowując wyborcom tajemnicę głosowania; we wrześniu t. r, zjechał się w Gasteinie z księciem Bismar-kiem, a w październiku rozwiązał obie Izby, otrzymawszy zaś znakomitą większość głosów na następujących wyborach, pozostał nadal u władzy. Wówczas wrogie mu stronnictwa rozpoczęły kampanię: zarzucono mu tyranizujące dyktatorstwo, bałamucenie mas ludowych celem jednania sobie większości, a nawet partya liberalna oskarżyła go w organie postępowców „l'Indépendance Roumaine“ o pogwałcenie prawa głosowania i obsadzanie wszystkich urzędów publicznych swojemi kreaturami. W r. 1886 oberżysta Stoïca Alexandresco dopuścił się drugiego zamachu na życie prezesa ministrów. W r. 1888 B., jakkolwiek uzyskał na nowych wyborach do Izby i Senatu poważną większość, podał się przecież do dymisyi; gdy jednak książę Ghika nie chciał się podjąć utworzenia nowego gabinetu, pozostał jeszcze raz u władzy, zamieniając tylko tekę sprawie-

dliwości na tekę ministeryum wojny. Wówczas omal nie przyszło do rewolucyi; na ulicach Bukaresztu poczęto wznosić barykady, a chłopi z okolic podnieśli bunt. B., widząc, że niepopularności swojej nie przezwycięży, mimo poparcia króla i pozostałej mu zawsze wiernej partyi, podał się do stanowczej dymisyi. Nowy gabinet utworzył Rosetti. Z punktu widzenia literackiego, B., jakkolwiek wydał kilka cennych rzeczy, np. „Mémoire adressé au prince Couza“ (Bukareszt, 1859); „Lettre sur l’instruction publique“; „Réflexions sur l’instruction“ (1856) i t. d. jest raczej mówcą, niźli pisarzem. Mowy swoje zawsze improwizował i pozostały one jedynie w notatkach stenograficznych i sprawozdaniach parlamentarnych.— J. Monnierw „Gr. Enc. fr.“ Lami-rault’a.    r-

Bratki, ob. Viola Tricolor.

Bratkowski, herb polski, na tarczy w polu czer-wonem żelazna podkowa, barkiem zwrócona ku górze, przeszyta strzałą od dołu w górę tak, że połowa strzały jest między ocylami, a połowa ponad barkiem podkowy; z lewej zaś ku prawej stronie podkowę i strzałę przeszywa miecz prosty, nakoniec z podkowy w górę wznoszą się dwie palmy zielone, końców ich jednak, tkwiących w podkowie, nie widać. Nad tarczą niema ani hełmu, ani Fig. 14‘2. Bratkowski też korony. Herbem tym pieczę-(herb).

Pols.“).

Bratkowski Stanisław (* J791 —f 1871), publicysta polski. Urodził się w województwie łę-czyckiem, kształcił się w Piotrkowie, jeden z najruchliwszych publicystów naszych pomiędzy rokiem 1802 a 1860. Rozpoczął od wierszy, jako to: „Elegia na zgon wiekopomnej pamięci Aleksandra I“ (Warsz., 1826), „Bielany“ (t-że, t. r.), „Piosnki i sielanki“ t-że, 1827), „Sonety i różne wiersze“, (t-że 1828), oraz od powieści: „Pan Władysław“ (t że, 1826), „Helena i Kazimierz“ (t-że 1828); przeszedł następnie na pole dramatyczne, pisząc komedyjkę ze śpiewkami p. t. „Ja i on“ (1830), a równocześnie wydał „Teoryę pisania listów dla młodych Polek“ (t. r., ponowione wydanie w r. 1871). Później, nie przestając tworzenia wierszy, jak np. „Dwie pieśni na chwałę bożą“ (1861) i t. p., wydawał dużo broszur najrozmaitszej treści w języku polskim i francuskim, np. „Rys ogólny jedaoroczuych dziejów“ (1833), „Grâce et joie, essai sur la charité“ (1857), „Littérature épistolaire des femmes eu Pologne au XIX siècle“ (1867), pisywał powiastki i dramata : „Le premier retour“, „La famile, pièce en 5 actes“ (1855) i bardzo wiele innych. Ożeniony z francuską, ostatnich lat dwadzieścia przeżył w ciężkiej niemocy i ubóstwie. Umarł w Paryżu w styczniu r. 1871 podczas oblężenia.—(„Rocznik towarzystwa hist. lit. w Paryżu“. Rok 1870—72,str. 584).

Bratranek F. T. (* 3 listop. 1815—f 1892 r.),

rodem z Morawii, przez czas pewien był nauczy- cut; odlewnie żelaza, fabryki machin, 5,880 miesz-cielem gimnazyalnym w Bernie, potem został pro- kańców.    And s-

Wr>

rj

mim

MM

SB

Fig. 143. Bratranek F. T„

//

W 8.

fesorem języka i literatury niemieckiej w uniwersy- /" Sratyan, niem. Brattian, Bretzen, Bret-tecie krakowskim. Działalność swoją literacką roz- eEeo, w powiecie lubawskim, obecnie folwark i osa-począł w r. 1841, napisawszy „Beiträge zur Ent- da, leży nad Drwęcą, niedaleko Nowego miasta, Wickelung des Schönheitsbegriffes’', zajmował się naprzeciwko sławnych Łąk N. Maryi Panny, razem estetyką, historyą cywilizacyi greckiej, dziejami ze wsią obejmuje 3,740 morgów roli, ludności ma 730 literatury niemieckiej („Handbuch der deutschen Lit- a w tej liczbie katolików 560, protest. 169 (z roku teraturgeschichte“ 1850, „Goethes Egmont und Schil- 1880). Dawniej był tu zamek krzyżacki, wzniesiony przez jakiegoś rycerza, Jana z Sandomierza, który potem został krzyżakiem i od ludu polskiego nazywany był Brat Jan, a stąd poszła i nazwa zamku. Ten Brat Jan żyje dotąd w pamięci ludu, a to z tego powodu, że jemu-to, według podania, miała się objawić N. P. Marya, i on też w Łąkach pierwszy kościół zbudował. Zamek Bratyański krzyżacy około r. 1340 odnowili, wzmocnili i osadzili w nim swych wójtów oraz mały konwent braci rycerzy, a wielki mistrz krzyżacki, Henryk Dusmer, obrał go był sobie na schyłku życia za mieszkanie i w nim też umarł. Po bitwie pod Grunwaldem zajęli ten zamek polacy; w r. 1456, skutkiem postępu, znów stracili, i dopiero po pokoju toruńskim 1466 r. napowrót odzyskali. Mieszkali tam za polskich rządów starostowie bratyańscy. Jako starostwo niegrodowe przed r. 1772 B., był w posiadaniu Działyńskich, potem Czapskich. Przy końcu w. XVIII upadł zupełnie. W r. 1865 grunta nabył od rządu Ploryan Różycki.—(„Słownik geogr.“). * Bratyańskie starostwo w b. województwie cheł-mińskiem. (Ob. Br at y au).

lers Wallenstein” 1862), ale już wcześnie zwrócił się i do literatury polskiej, którą polubił. W r. 1853 ogłosił: „Parallelen der deutschen und polnischen Poesie“, w 1855 „Vincenz Pol’s Mohort“, w 1865 „Die Institute der Krakauer Universität“, w 1867 „Vincenz Pol“, „Reminiscenzen von B. T. Krakau“; w 1870 przetłómaczył listy Odyńca o pobycie Mickiewicza w Weimarze u Goethego w r. 1829; w 1880 „Heimgebrachtes, Uebersetzungen aus dem Polnischen“; mieści się tu przekład dramatu Szujskiego „Władysław IV“, oraz tłómaczenie „Mo-horta“.    p-Chn1,

And. S.

Bratysz, rumuńskie B rati szu, jezioro pod Ga-laczem w Rumunii, między uściami Prutu i Seretu, jest pozostałością dawnych wód Dunaju, brzegi ma bagniste, odlewa się na wschód do Prutu. Między jeziorem a Dunajem przebiega droga żelazna z Galatzu do Bessarabii.

And. S.

Bratsberg, okrąg w prowincyi Norweskiej, Kristiansand, 15,189 km. □ powierzchni, 86,900 m-ców (1884), t. j. niespełna 6 na 1 km. □. Kraj całkowicie górzysty i lesisty, przerżnięty mnóstwem rzek, dążących do Skagerraku i usiany licz-nemi jeziorami górskiemi. Klimat na wyżynowych fjeldach ostry, śnieg leży na nich nieraz całe lato; w niższych zacisznych dolinach, do których sięga wpływ morza, o wiele łagodniejszy; grunt dla uprawy roli wogóle niezdatny, lecz na pastwiska odpowiedni. Mieszkańcy silni, słusznego wzrostu, do dawnych zwyczajów i obyczajów przywiązani, uczciwi, biedni; trudnią się przeważnie hodowlą bydła, rybołówstwem, a w niższych dolinach po-części i rolnictwem; stolicą jest Skien, w pobliżu

And. S.

Braubacłl, miasto w pruskiej prowincyi Hesko-Nassauskiej, regencyi Wiesbadeńskiej, w przeslicz nej okolicy, na prawym brzegu Renu położone, ma szmelcarnie ołowiu, miedzi i srebra, , źródła mineralne muryatyczno - alkalicznej szczawy żelezistej (Dinkholder Brunnen), winnice i 1,500 m-ców. W pobliżu na skale dawna warownia Marxburg.

Skagerraku.

A S.

Brania Nitzsch. (Wszolinka). Owad dwu-skrzydły (Diptera), do podrzędu poczwarko-rodnych (Pupipara) należący, który jest przedstawicielem rodziny Braulidae. Odznacza się głową dużą, poprzecznie jajowatą; rożki ma krótkie, 3-stawowe, osadzone w głębokich dołkach, końcowy staw kulisty i opatrzony piórkowatą szczecinką. Oczu brak. Tułów szeroki, krótszy od głowy; odwłok jajowato-zaokrąglony, z 5 pierścieni złożony, mocno porosły włoskami sztywnemi. Nogi krótkie, opatrzone na końcu grzebyczkowatemi pazurkami. Skrzydeł nie posiada.— B. Coeca Nitzsch. Wszolinka trutńiarka, jest jedynym przedstawicielem tego rodzaju, mieszka jako pasorzyt na pszczole zwyczajnej, mianowicie na królowej lub trutniach. Kolor ciała czerwono-bruuatny, rożki żółta-Brattleboro, najstarsza, bo 1724 r. założona we, szczecinki i włoski czarne. Długość ciała 1 — osada europejska wstanie Vermont, Unii północno- 1.2 mm. amerykańskiej, na prawym brzegu rzeki Connecti- f Braulion (Br a ul i u s) św., bis. Saragossy, według

cyą

św. Izydora z Sewilli był jednym z najznakomitszych książąt kościoła hiszpańskiego. Brał udział w synodach kościelnych r. 633, 636 i 638., f 650 r.; święto jego przypada 26 marca. B. napisał: żywot św. Emiliana, umieszczony w »Acta sanctorum* Masillona; w wieku zaś XVIII w Lyonie znaleziono 44 listy jego, z których się okazuje, że on-to pobudził Izydora do napisania znakomitego dzieła: „Origines, seu tractatus etimologieus“ w którem się mieści ogół wiedzy ówczesnej. Dzieło to wyszło roku 631, a święty Braulion opatrzył je przedmową.

Braun Dawid (* 13 kwietnia 1664 — f 5 maja 1737), bibliograf, numizmatyk i historyk pruski. Urodził się w Kraplewie (Kraplau) w Ostródzkim powiecie Prus Mazurskich. Studya średnie i uniwersyteckie odbył w Królewcu, skąd w celu dalszego kształcenia się udał się na uniwersytet we Frankfurcie nad Odrą. Przez dłuższy czas r. 1685 przebywał w Norwegii, jako wychowawca syna generała hr. Wedela; następnie, odbywszy podróż po Niemczech, osiedlił się 1687 r. w Warszawie. Jan III Sobieski zamianował go, jako doskonale ze sprawami polskiemi obzuajomionego, burgrabią Malbor-skim i komisarzem wojennym artyleryi koronnej. Na rozkaz króla Augusta, który szczególną protek-otaczał B-a, udał się do Kamieńca Podolskiego, by być obecnym przy zawieraniu pokoju z Tatarami, a następnie odprowadzić stamtąd arty-leryę koronną do Prus. Za spełnienie tego rozkazu i wyświadczenie innych jeszcze usług Augustowi, otrzymał B. na własność wioskę Herrnhagen koło Malborga. Nie długo jednak pozostawał na tern stanowisku; gdy bowiem 1704 roku szwedzi naszli Prusy i zabrali artylleryę koronną, musiał udać się z familią do Gdańska i wziąć uwolnienie ze służby Rzeczypospolitej. W tym czasie przebywał w Berlinie, gdzie król Fryderyk I nadał mu godność kon-syliarza nadwornego i zamianował intendentem tery-toryum Elbląskiego, zastawionego domowi Brandenburskiemu. Nowy ten urząd sprawował przez lat czternaście, „służąc—jak mówi biograf niemiecki— przede wszy stkiem Bogu, potem królowi, a wreszcie społeczeństwu, pisząc i publikując swoje użyteczne dzieła“. W roku 1720, złożywszy urząd publiczny, żył jako człowiek prywatny w swej wiosce Eich-wald koło Elbląga i dokonał tam życia. Działalność naukowa i literacka B-a była różnostronna. Z zapałem zajmował się on bibliografią, zbierał książki „laborosissimis investigationibus et impen-sis“, — gromadził pieniądze stare i medale, pisał dzieła bibliograficzno-krytyczne, numizmatyczne, historyczne, polityczne, teologiczne i moralne. Do najważniejszych dzieł jego należą: 1) „De Scriptorum Poloniae et Prussiae Historicorum, Politicorum et Ictorum typis impressorum ac manuscriptorum in Bibliotheca Brauniana collectorum, Virtutibus et vi-tiis, Catalogus et Judicium, Post evolutionem exac-tam, sine odio aut Studio limatissimum“. („Coloniae, 1723, 4°, s. 8 nl. i 325, — wydane po raz wtóry Gedani apud Knochium 1739* z przedrukowanym tylko tytułem i przedmową, zresztą niezmienione). W pracy tej podaje B. 385 dzieł, znajdujących się w jego bibiotece, a należących bądź do polskiej, bądź pruskiej literatury, — omawia z nich 241 pod względem treści i ocenia co do wartości naukowej, podając przytem charakterystykę i szczegóły biograficzne ich autorów. Celem, jaki miał na oku, pisząc tę książkę, było nasamprzód naprawienie „zepsutego sądu“, jaki o pisarzach polskich wyrobili poprzednicy jego: Warszewicki i Starowolski, „chwalcy osób, nie sędziowie rzeczy“,—a powtóre: „aby uczeni mężowie i młodzieńcy poznali, czego w jakiej książce szukać, a czego unikać należy, co wreszcie w książkach znaleźć mogą dla swego zbudowania i wykształcenia.“ O stanowisku swojem, jako sędziego i krytyka, mówi wprawdzie B. kilkakrotnie, że jest tylko „miłością prawdy“, której nie skrzywi nigdy „oszczerstwo, ani nienawiść osobista“, mimo to nie zawsze pozostaje mu zupełnie wiernym. Jak bowiem z jednej strony sąd jego prawie zawsze jest słuszny, choć ostry, ocena trafna, choć dla autorów przykra, charakterystyka osób nie przemilczająca nic: ani złego, ani dobrego; to z drugiej trudno nie przyznać, że, jako namiętnie przywiązany do protestantyzmu i niemieckości wogó-le, patrzy nieraz przez szkła tych przekonań na ludzi i ich dzieła. Zbytnia surowość jego sądów,— uienawiść ku fałszowi, gwałtowne wreszcie występowanie przeciw plagiatorom, a szczególnie przeciw pochlebcom i panegirystom polskim, którym pierwszy bez obawy i otwarcie powiedział „vae“, a dzieła ich nazwał „tenebrae“ i „indigna probis et sevens christianis“, zjednały mu przydomek „oszczercy“ i wielu nieprzyjaciół. Wskutek tego nie należy się dziwić, że uniżony i schlebiający Janocki polemizuje z nim na każdym kroku, rzadko mu przyznaje słuszność i nazywa go „zuchwałym i niesprawiedliwym sędzią, siepaczem polskich pisarzy“, a uwagi nad nimi „krytycznemi torturami“; — że Załuski pomawia go o „parcyalność i nieprzyjażń“; — że w końcu sami prusacy, z którymi nieraz gorzej się obchodził, niż z polakami, zowią go „noster Zoilus“ i „Aristarchus“. Mimo to wszystko, mimo wadę stronności co do treści, a braku wszelkiego systemu w układzie, pozostanie „Catalogus et Judicium“ B-a najlepszą pracą bibliograficzną z początku XVIII w. dla polaków,—podwaliną zaś historyi literatury obok dzieł M. Lilienthala dla prusaków. 2) „Ausführlich historischer Bericht vom Polnisch und Preussischeu Münzwesen etc. fleissig zusammengetragen und herausgegeben von...“ (Elbing, G. Bannehr, 1722, 4°, s. 6,200). Materyał do dzieła tego, do którego w 1726 r. wydał uzupełnienie pod tytułem: „Anhang zu dem erstmahls A. 1722 in Elbing herausgegebenen historischen Bericht vom Polnisch und Preus-sischen Münz wesen etc.“, zebrał B. mozolnie z dokumentów, aktów archiwalnych, uchwał sejmowych polskich i pruskich, ustaw monetarnych,—numizmaty zaś same miał albo we własnym zbiorze, albo dostarczały mu ich inne znakomite gabinety, szczególnie Lilienthala. Rozważa on w niem materyał, wartość, wagę i stosunek monet między sobą wo-góle, udziela wiadomości o monetach polskich od r. 1250 do początku XVII w., poucza, jak monety stawały się z biegiem czasu coraz gorszemi, jaką

W. Br.

Braun Z Braunn Maciej, rzeźbiarz czeski (* 1684 r. w Insbruku—f 1738 w Pradze czeskiej). Syn niezamożnego szlachcica, kształcił się we Włoszech. Dla hrabiego Sporka dużo rzeźb wykonał w Kuksie i w Lysie, z tych wiele uszkodzonych, albo zaginionych. W r. 1710 osiadł w Pradze, gdzie na moście Karolowym znajdują się: „sw. Ludgarda“ i „Sw. Iwo“, na Stefańskiej ulicy „Św. Trójca“ i w pałacu Clam-Gallasow posągi. Jakiś czas bawił w Dreźnie i Wiedniu. Następnie w Pradze znów zdobił kościół świętego Klemensa, portal pałacu Thunów i Czerniów na Hradczanach.

czasu.

niekorzyść miały wskutek tego państwa, a wreszcie podaje środki zaradzenia złemu w tym względzie. Praca ta B-a ma dla dzisiejszego numizmatyka znaczenie historyczno - bibliograficzne; dodatki i poprawki do niej pomieszczono jeszcze w „Erläutertes Preussen“ II s. 592—656. Oprócz tego drukował B. rozprawy historyczno-polityczne z zakresu państwowego prawa polskiego,—rozmyślania duchowne i modlitwy, rozprawy teologiczno-moralne i przekład Pisma świętego. Pierwsze z nich w liczbie 4 mianowicie: 1) „De Comitiis Regni Generalibus“; 2) „De Electionibus Regum“; 3) „De Juribus Maiestatis“;

4) „De paena homicidii non capitali“ zawarł w jednym zbiorze pod ogólnym tytułem: „De Jurium Regnandi fundamentalium in Regno Poloniae ratio-ne et praxi moderna“ i wydał w Kolonii u Bra-beia 1722 r. Drugie począł wydawać już wr 1680 zbiorem rozmyślań: 1) „Kern der kräftigsten Gebete, Dantzig, 1680“, poczem nastąpiły 2) „Meditationes selectae de scientia hominis“ Gedani, Stoli, 1704.

3)    „Meditationes de Deo, anima etc.“ Lipsiae, 1719.

4)    „Officia quotidiana Christianorum“, Coloniae, 1728 (wydane pod nazwiskiem „DesideriuB Bonagius“).

5)    Przekład Nowego Testamentu z języka greckiego na niemiecki, nad którym stracił wiele lat trudów, pracy i studyów, nie uzyskał nigdzie aprobaty protestantów i nie był nigdy drukowany w całości; wyjątek z niego, mianowicie pierwszy rozdział Listu św. Pawła do Rzymian, podały tylko, i to po śmierci tłómacza, „Preussische Zehenden“ 1740, s. 5655—579. Według listu Wintera z r. 1734 przedrukowanego w Załuskiego „Bibliotece“, a zawie rającego kilka ciekawych wiadomości do życiorysu i pism B-a, miał on jeszcze zostawić w rękopisie: „De privilegiis Prussiae cardinalibus“, — „Vita et res Johannis III“, „Spis najznakomitszych familii Pruskich", nie wydany za namową Bliwernitza, burmistrza Malborskiego, wroga szlachty, — „Psalmy Dawida“, niedrukowane dlatego, że się nie zgadzają z przekładem Lutra, — i w końcu „Wywód, że królowie polscy po śmierci swego poprzednika mają prawo złożenia z urzędu, lub potwierdzenia na nim urzędników w dobrach stołowych, tudzież, że poczty należą do dochodów królewskich“. Bibliotekę swoją chciał B., jak pisze Załuski w „Bibliotece“, sprzedać bratu jego, biskupowi krakowskiemu, gdy jednak „ad trutinam przyszło“ i okazało się, że wszystko, co posiadał B., znajdowało się w zbiorze Załuskich, kupił ją „Sułkowski, królewski faworyt, i z profitem ustąpił drezdeńskiej księgarni“ elektorów.

Ostatnia praca: posąg marmurowy Karola VI. Rzeźby B-a były rytowane przez Birchardta, Neuren-tera, Renza i Montalegra. Należał do kierunku ba-rokkowego. Rzeźby B-a pełne są życia, ruchu; usterki panującym smakiem i wymaganiami spowodowane; B. należał do odznaczających się swojego

W. G.

Braun Jan Wilhelm Józef (* 1801 — f

1864), teolog niemiecki kościoła katolickiego, od r. 1829 profesor dziejów kościelnych i egzegezy przy uniwersytecie w Bonn. B. należał do wybitniejszych zwolenników Hermesa (ob.) i w obronie jego poglądów jeździł (1837) do Rzymu, ale bezskutecznie; napisał też w tym duchu „Die Lehren des sog. Hermesianismus ueber das Verhaeltniss der Vernunft zur Offenbarung“ (Bonn, 1835) i wspólnie z Elvenichem „Meletemata theologica“ (t. 1837) i „Acta romana“ (Hannow. 1838). Z tej też przyczyny w r. 1843 został od wykładów usunięty. W r. 1848 był członkiem zgromadzenia narodowego, później (1850—62) zasiadał w sejmie pruskim i walczył w obronie zasad konstytucyonalizmu. W ostatnich latach życia oddawał się badaniom archeologii nadreńskiej.

Braun Aleksander, botanik niemiecki (* w Ra-tyzbonie 10 maja 1805 — f w Berlinie 29 marca 1877). Naukowo kształcił się w Monachium iw Paryżu, poczem w r. 1833? był mianowany profesorem botaniki i zoologii w szkole politechnicznej w Carls-ruhe, a w r. 1837 dyrektorem gabinetu historyi naturalnej wielkiego księstwa. W r. 1846 przeszedł do uniwersytetu fryburskiego z tytułem profesora botaniki, a w r. 1850 do gisseńskiego z tymże tytułem; nakoniec w r. 1851 do berlińskiego, jako profesor i dyrektor ogrodu botanicznego. Przez swoje tendencye filozoficzne w rzeczach tyczących się morfologii roślin, B. należał do starej szkoły filozofów natury, lecz idealizm jego jest więcej wyrafinowany. Swoje poglądy filozoficzne rozwinął on nadewszystko w dziele: „Bericht ueber die Erscheinung der Verjüngung der Natur“, etc. (Lipsk, r. 1850); z innych dzieł jego wypada przytoczyć: „Das Individuum der Pflanze in seinem Verhaeltniss zur Species“, etc., (Berlin, 1853); „Ueber einige neue oder weniger bekannte Krankheiten der Pflanzen, welche durch Pilze erzeugt werden“ (Berlin, 1855); „Algarum unicelullarium genera nova et minus cognita“ (Lipsk, 1855); „Ueber den schiefen Verlauf der Holzfaser und die dadurch bedingte Drehung der Stämme“ (Berlin, 1857); „Ueber Partenogenesis bei Pflanzen“ (Berlin, 1857); „Ueber Polyembryonie und Keimung von der Coelobogy ne“ (Berlin, r. 1860); nadto szereg monografii: rodziny Gharaceae; rodzajów: Chytridium, Isoetes, Se-laginella, Marsilea, Pilularia i t. p. Bardzo trafne poglądy B-a na przyrodzony układ roślin zamieszczone są w Achersona: „Flora der Prov. Brandeburg“ (Berlin, 1864).    A-

Braun Emil August, archeolog niemiecki (* 1809 w Gotha—f 1856 w Rzymie), kształcił się na uniwersytecie w Gettyndze pod Ottfrydem Mül-lerem, potem w Monachium pod Schellingiem, oraz Gerhardem. W r. 1837 udał się do Berlina, skąd

47

KncykIop«dy» Pow»x»chn« Uu*tr T. IX

towarzyszył Gerhardowi do Rzymu; tam w r. 1834 gebung und Statistik“. Z licznych prac B-a, pozostał bibliotekarzem niemieckiego instytutu archeo- j mieszczonych bądź w pismach peryodycznych, bądź gicznego, w którym od r. 1837 jako „segredario editoreu, zajmował się redakcyą „Roczników“ i „Bul-letynów“. Oprócz tego urządził tam zakład gal-wanoplastyczny, z którego wyszło wiele reprodukcyi artystycznych (np. tablice Archelaosa). Z prac jego, oprócz wielu rozpraw w „Rocznikach“, „ Bulle -tynach“, w „Rheinisches Museum“ i innych czasopismach, godne są zaznaczenia; „II giudizio di Pa-ride“ (Paryż, 1838); „Die KunstvorStellungen des geflügelten Dionysos“ (Monachium, 1839), „Tages

wydanych oddzielnie, można wymienić: „Die Zinswuchergesetze“ (1856); „Zur Gewerbefreiheit und Freizügigkeit durch ganz Deutschland“ (1860); „Für den deutschfranzösischen Handelsvertrag“ (1862); „Von Friedrich dem Grossen bis zum Fürsten Bismarck, fünf Bücher Parallelen zur Geschichte der Preussisch-Deutschen Wirtschaftspolitik“ (1882); „Der Staat und die Volkswirtschaft“ (1879); „Die Vagabundenfrage“ (1883); „Die kolonisationsbestrebun-gea der modernen europäischen Völker und Staa-

A. o.

Braun Karol (Ritter von Fernwald), lekarz i profesor ginekologii w uniwersytecie wiedeńskim, autor cenionych wielce podręczników medyczny, jeden z najdzielniejszych bojowników w sprawie antyseptyki (ob.) w położnictwie (* 22 marca 1822 r. pod Wiedniem, z ojca lekarza, Karola Augusta), uczył się medycyny w Wiedniu (1841—46), promowany na doktora tamże (1847). Zrazu sekundaryusz w szpitalu powszechnym, specyalnie pod kierunkiem S c h u h a, a potem asystent kliniki położniczej dla lekarzy prof. Kleina (1849—1853), habilitował się na docenta (1853), a wkrótce potem mianowany profesorem zwyczajnym położnictwa w Trydencie, tudzież wice-dyrektorem tyrolskiego domu rządowego położniczego i podrzutków. Powołany (1856) do Wiednia na prof, zwyczajnego kliniki dla lekarzy, był też dwukrotnie dziekanem wydziału (1867 i 1871), oraz rektorem wszechnicy (1868/9). W r. 1872 otrzymał szlachectwo austryackie z przydomkiem von Fernwald. Wzorowe urządzenie kliniki ginekologicznej i położniczej, zaprowadzenie w niej ściśle antyseptycznych urządzeń i zarządzeń, przyczem śmiertelność położnic spadła do l°/o, jest jedną z największych zasług B-a. Oprócz luźnych prac w czasopismach, wydał: „Klinik der Geburtshilfe und Ginäkologie“ (wydane wespół z Chiarim i Sp a et hem); „Lehrbuch der Geburtshilfe mit Berücksichtigung der Puerperalpro-cesse und der Operationstechnik“ (Wiedeń, 1857); „Lehrbuch der Ginaekologie“ (1881).

Braun Juliusz, niemiecki archeolog i historyk kultury (* 1825 w Karlsruhe—f 1869 w Monachium). Podróżował po Włoszech, Sycylii, Egipcie, Palestynie, Syryi, Azyi Mniejszej i Grecyi; potem studya odbywał w Paryżu i w Londynie. W r. 1883 habilitował się na profesora filologii i archeologii klasycznej w Heidelbergu, w r. 1860 został profesorem nadzwyczajnym w Tubindze, lecz 1861 katedrę tę opuścił i zamieszkał w Monachium, gdzie się wyłącznie pracy literackiej poświęcił. Odznaczał się rozległą wiedzą archeologiczną, opartą na studyach autoptycznych, a władał świetnym stylem opisowym; wszelakoż dzieła jego grzeszą błę-dnem założeniem, twierdzi on bowiem, że nie tylko grecka i rzymska mitologia i sztuka, lecz i cała kultura wschodnia i zachodnia wypłynęły z Egiptu, skąd przez Chaldeję przeniosły się do Indyi i Europy (do żydów, fenicyan, greków i italów). Dzieła B-a są następujące: „Studien und Skizzen aus

und des Hercules und der Minerva heilige Hoch- ten“ (1886); i wiele innych, zeit“ (tamże, 1839), „Ueber einen Spiegel mit Orestes und das Labyrinth des Porsenna“ (1840); „Die Schale des Kodros“ (Berlin, 1873), „Antike Marmorwerke zum erstenmale bekannt gemacht 1 u. 2 Decade“ (Lipsk, 1844), „Zwölf Bas-reliefs griech.

Erfindung aus Pal. Spada, dem capitol. Museum und Villa Albani“ (Rzym, 1845), „Griech. Götterlehre“ (Hamburg i Gotha, 1850—54), „Die Fico-ronische Ciste“ (Lipsk, 1850), „Vorschule der Kunst-mithologie“ (Gotha, 1854, angielski przekład Granta,

Londyn, 1856), „Die Ruinen und Museen Roms“

(Brunswik, 1854, również przetłómaczone na język angielski), („Aligem. deut. Biographie“ Tom III, str. 264—265).

Braun Karol (* 4 marca 1822 r. w Hadamar w Nassauskiem). W 1849 roku został adwokatem w Wiesbadenie, następnie w Lipsku i ostatecznie w Berlinie przy t. z. „ Kammergericht“. Należy do najgorliwszych stronników wolnego handlu. Za jego inicyatywą utworzono w 1858 r. kongres ekonomiczny, którego jest stałym prezesem od r. 1859.

W r. 1863 założył znane pismo peryodyczne, po-

F-u.

i.

ÏM

Jt ig. 144. Braun Karol.

święcone naukom politycznym i społecznym, pod tytułem: „Vierteljahrschrift für Volkswirtschaft und Kulturgeschichte“, które do dzisiaj pod jego redakcyą wychodzi. Wydaje również drugie pismo, tymże naukom ^poświęcone: „Archiv für Sociale Gesetz-

F-n.

W. G.

Ed. W.

J. E.

A. Pol.

And. S.

W. K. Z.

lig 145 Braunek (herb).

den Ländern der alten Cultur“ (Monachium, 1854); „Geschichte der Kunst in ihrem Entwickelungsgange durch alle Völker der alten Welt hindurch auf dem Boden der Ortskunde nachgewiesen“ (Wiesbaden, 1856 — 1858, drugie wydanie opracował Reber, 1873); „Naturgeschichte der Sage. Rückführung alter religiösen Ideen, Sagen, Systeme auf ihren gemeinsamen Stammbaum und ihre letzte Wurzel“ (Monachium, r. 1864 — 64); „Historische Landschaften“ (Stutgart, 1867) i ostatnie dzieło pośmiertne: „Gemälde der mahommedanischen Welt“ (Lipsk, 1870).—(„Allgemeine deut. Biographie“ III, str. 268—269).

Braun Gustaw (brat Kar o la), z przydomkiem „Ritter von Fernwald“ lekarz, profesor zwyczajny akuszeryi w uniwersytecie wiedeńskim (* 1829 r.), uczył się w Pradze i Wiedniu i w tem ostatniem mieście promowany na doktora (1853), profesorem został 1862 w akademii Józefa, a po jej zwinięciu takimże profesorem położnictwa dla akuszerek. W r. 1883/84 był dziekanem wydziału lekarskiego. Pisywał dużo, zwłaszcza w czasopismach specyalnych, a nadto wydał kilka podręczników, jako to: „Operative Ginäkologie und Geburtshilfe“ (1860), „Compendium der Geburtshilfe“ (1864), „Compendium der Frauenkrankheiten“ (1863), „Compendium der Kinderkrankheiten“ (1170).

Braun Kar. Ludwik, malarz niemiecki (* w r. 1836 w Halli). Pierwszą pracą jego odznaczającą się był szereg akwarelli z wojny o Szlezwig i Holsztyn i z bitew w r. 1866, jako też z 1870—71 dla księcia meklembursko-8zweryńskiego. Bardziej wszakże odznaczył się panoramami. Pierwszą z tego szeregu była bitwa pod Sedanem—we Franfurcie nad Menem wystawiona,—następnie zdobycie Weissen-burga—w Berlinie okazywane, w Dreźnie zaś zdobycie St. Privat; w Berlinie wystawiona była też panorama z kolonii niemieckich. Obrazy te B-a pełne są życia, wybornie rysowane i malowane, dają złudzenie prawdy rzeczywistej.

Braun Adam, inżynier (* 1844 r.). Ukończył gimnazyum realne w Warszawie w r. 1861, poczem wstąpił na kursa przygotowawcze byłej szkoły głównej. W r. 1862/3 wpisany w poczet studentów szkoły specyalnej przy uniwersytecie gandawskim w Belgii, gdzie w r. 1869 ukończył z dyplomem szkołę sztuk i rzemiósł. Następnie wzbogacał swoje wiadomości w Belgii i Wiedniu, poczem 1871 r. wstąpił do służby dr. żel. wscho-dnio-węgierskiej, później zaś 1871 na dr. żel. ar-cyksięcia Albrechta. Po powrocie do kraju w 1874 wstąpił na służbę kolei warszawsko-wiedeńskiej. Od założenia w Warszawie „Przeglądu technicznego“ był współpracownikiem tego pisma, w r. zaś 1883 objął jako redaktor główny kierunek wydawnictwa, zasilając pismo licznemi swojemi pracami. Z powodu nadwątlonego zbyteczną pracą zdrowia, zmuszony był w r. 1889 opuścić stanowisko redaktora, pozostając nadal na służbie kolei warsz wiedeńskiej.

Braun Maks, lekarz i naturalista współczesny aiemiecki (* w Mysłowicach 1850). W 1876 został asystentem przy instytucie zoologicznym w Wiirz-burgu; w tymże czasie wraz z Semperem odbył podróż, zwiedzając wyspy Balearskie. W roku następnym został prywat-docentem zoologii, wykładając ten przedmiot do r. 1879; poczem przeniósł się do Dorpatu i tutaj, zostawszy naprzód prosektorem przy katedrze anatomii porównawczej, w 1883 r. otrzymał katedrę zoologii. Atoli w krótkim czasie (1886) B. przeniósł się na takąż posadę do Rosto-cku. Prace B-a przeważnie wchodzą w zakres em-bryologii; dla ścisłych spostrzeżeń pozostaną one nader ważnym przyczynkiem do wyjaśnienia histo-ryi naturalnej pasorzytów. Z prac tych przedewszyst-kiem należy wymienić: „Zur Entwicklungsgeschichte des breiten Bandwurms“ (Botriocephalus latus), Würzburg, 1886, in-8; „Die thierischen Parasiten des Menschen“, Würzburg, in-8.

Braun August (f 28 listopada 1861 w Poznaniu), skrzypek i dyrektor orkiestry teatru lwowskiego, nauczyciel Samuela Kossowskiego, Iżyckiego i Roderyka Brauna. Ze Lwowa przeniósł się do Poznania, gdzie objął posadę dyrektora orkiestry miejskiej i katedralnej.

Braunau. 1) B. stolica okręgu w austryackiej prowincyi Austryi Wyższej, na prawym brzegu Innu, na samej granicy z Bawaryą i przy drodze żelaznej Wiedeń-Monachium, urząd celny, sąd okręgowy, starożytny kościół katolicki w stylu gotyckim, tartaki, browary, 3,000 m-ców. Do r. 1672 była to twierdza bawarska, od roku 1779 dostała się Austryi, w r. 1809 wróciła do Bawaryi, a w 1815 ponownie do Austryi. W r. 1806 z rozkazu marszałka Berthier, został tu rozstrzelany Jan Palm, księgarz norymberski, za wydanie broszury przeciw Napoleonowi I; pomnik bronzowy dłuta Knolla wzniesiono mu w r. 1866.    2) B. miasto czeskie,

ob. Br ou mów.

Braune Teodor Wilhelm (* 1850), germanista niemiecki, od r. 1888 profesor uniwersytetu heidelberskiego, opracował między innemi: „Gothi-sche Grammatik“ (Halla, 1880, 2-e wyd. 1882; przekład angielski w N.-Yorku 1883) i „Althochdeutsche Grammatik“ (t-że, 1886, 2-e wyd. 1891). Nadto od r. 1873 wydaje „Beitraege zur Geschichte der deutschen Sprache und Litteratur“.

Braunek, herb polski, na tarczy czterodzielnej w pierwszem górnem prawem czerwonem polu trzy srebrne róże, dwie u góry, a jedna u dołu, w drugiem lewem górnem i trzeciem prawem deinem złotem polu po dwie skośne czarne belki, w czwartem lewem dolnem błękitnem polu złoty półksiężyc rogami zwrócony w górę, a nad nim dwie złote sześciopromienne gwiazdy. W' koronie szlacheckiej nad hełmem klejnotu niema. Herb ten pochodzi ze Szląska i pieczętują się nim Braunekowie vel Braun-kowie. (Żychliński J. „Złota księga“ XIII, 16).

Braunerówna Zdeńka, malarka czeska (* r. 1862 w Pra-

w. o.

Pr A. P.

3»

K. J.

F-n.

dze czeskiej). Początki nauki otrzymała w zakładzie malarskim Chittusiego, następnie w Paryżu kształciła się u Courtois. Studyowała wielkich kra-jobrazistów: Rousseau, Daubigny, Milleta i Casin. W salonie 1890 r. wystawiła widok Pragi. Zdobyła w Paryżu umiejętność bezpośredniego odtwarzania prawdy przyrodnej, przedmioty obiera z motywów francuskich i czeskich z wybrzezów Wełtawy.

Braunfels, miasto w pruskiej prowincyi Nad-reńskiej, obwodzie regencyjnym Koblenckim, przy drodze żelaznej Frankfurt-Wetzlar, jest rezydencyą księcia Solms-Braunfels, którego zamek na skale bazaltowej mieści bogatą bibliotekę i zbiór starożytności; wyborne kąpiele igliwiowe.

Braunit H ai dinger (miner.). Minerał układu kwadratowego, kryształy drobne, ośmiościany kwadratowe, bardzo podobne do ośmiościanów foremnych, często w gruppy zrośnięte, wraz z ziar-nistemi skupieniami. C. wł. 4.73—4.9; tw. 6—6.5. Brunatno czarny, z blaskiem tłustym metalicznym, nieprzezroczysty. Jest dennikiem manganu, Mn₂0 z 6₉.6 manganu i 30.4 tlenu; są wszakże odmiany (Elgersburg) zawierające 2.26°/₀ barytu, a inne (St. Marcel w Piemoncie) od 7—15% krzemionki. Pod dmuchawką nietopliwy, z boraksem, solą fos-forną i sodą daje odczyn manganu, w kwasie solnym rozpuszcza się z wydzieleniem chloru. Hermann i G. Rose mają go za tlenek sprzężony: Mn0-fMn0₂. Znajduje się w Elgersburgu, Oehren-stocku, Ilfeldzie na Harcu, w Piemoncie i Norwegii.

Braunsberg, ob. B r u n s b e r g a. Braunschweig, ob. Bruuświk.

Braunschweig (inaczej Brunschwig) Hieronim, z rodu Saułów w Strassburgu, żył tam około końca XV i początku XVI w. jako chirurg, (zunftmässiger Wundarzt). Podług zdania Ma Iga i-gne’a („Histoire de la chirurgie), który sądzi, że B. żył lat 110, urodziłby się około 1424 r. Pisma jego świadczą o nim jako o sumiennym i nader doświadczonym chirurgu i potwierdzają jego stu-dya w Bolonii, Padwie i Paryżu. Najsłynniejszem z dzieł jego jest „Chirurgia“, którą napisał już w podeszłym wieku i ogłosił drukiem dopiero 1497 roku. Dzieło rzeczone uchodziło za najstarszą pracę niemiecką „o ranach postrzałowych“, dopóki w 1874 r. Fröhlich nie wykazał (deutsche mili-täraerztliche Zeitschrift), że już r. 1460 pisał o nich Pfolspeundt.

Braunstein (miner.). Nazwa pospolita i handl. piroluzytu (dwutlenku manganu), Braunstein jest dwutlenkiem manganu, Mn0₂ i w tym składzie znajduje się w przyrodzie, tworząc minerał samodzielny piroluzyt. Jest on bardzo rozpowszechniony i w wielu miejscach stanowi przedmiot eksploatacyi górniczej. Nawet najczystsze próbki piroluzytu naturalnego zawierają w sobie obce przymieszki i zanieczyszczenia, a przede-wszystkiem węglan wapnia, inne tlenki manganu, krzemionkę i t. p. Drogą chemiczną przygotowany B. stanowi beskształtny proszek bardzo ciemno-brunatnej barwy. Nie rospuszcza się w wodzie; z kwasami wchodzi w reakcyę złożoną, przy której tlen w części się wydziela i, zależnie od kwasu, uchodzi w stanie wolnym, albo działa chemicznie na sam kwas; z alkaliami stałemi, w wyższej temperaturze i w obecności tlenu, utlenia się wyżej, wydając sole kwasu mangannego. Powyższe własności zapewniają B-owi ważne stanowisko w szeregu ciał, z których technika chemiczna wyciąga różnorodne korzyści. Naczelnem zastosowaniem tego ciała jest fabrykacya chloru:

Mn 0₂ -j- 4HC1 = Mn Cl₂ -f 2H₂0 -f Cl₂.

Ponieważ, jak widzimy z równania powyższego, połowa chloru, zawartego w użytej ilości kwasu solnego, pozostaje w stanie chlorku manganu, starano się przeto lepiej zużytkować reakcyę, działając, B-em nie na gotowy kw. solny, ale na wydzielającą go mieszaninę kw. siarczanego z chlorkiem sodu;

Mn 0₂ + 2NaCl -f- 2HS0₄ = MnS0₄ Na₂S0₄ +-^2^2 “ł" Clj.

Obecnie jednak, po wprowadzeniu przed dwudziestu kilku laty, t. zw. Weldonowskiej metody regenera-cyi dwutlenku manganu z rostworu chlorku manganu w powszechnem użyciu jest metoda według pierwszego z równań powyższych. Sposób Weldoua regeneracyi dwutlenku manganu polega na strąceniu wodanu tlenku manganu razem z wodanem wapnia (MnH₂0₂) i na utlenieniu tej mieszaniny zapomocą strumienia powietrza. Jako produkt poboczny otrzymuje się tu chlorek wapnia, który może być zastosowany sam przez się, albo posłużyć do wydobycia zeń chloru. B. otrzymany sposobem Weldona jest w stanie bardzo znacznego rozdrobnienia i dlatego łatwo ulega działaniu kw. solnego, raz zaś pierwotnie wprowadzona do fabrykacyi ilość B-u nieustannie zostaje odzyskiwana.—Innem zastosowaniem B-u jest otrzymywanie z niego nadmanganianu potasu (MnK0₄). Powstaje on przez topienie dwutlenku manganu z potażem gryzącym i saletrą albo chloranem potasu, rospuszczenie otrzymanego ciemno-zielonego stopu manganianu potasu (MnK₂0₄) w wodzie i przepuszczanie przez rostwór dwutlenku węgla:

1) Mn0₂+2KH04-0=K₂Mn0₄+H₂0,

2) 3Mn0₄ K₂ -f 2C0₂=2KMn0₄ -f- Mn0₂+2K₂C0₃. Oprócz celów powyższych B. służy niekiedy do otrzymywania tlenu, a dalej do otrzymywania wszelkich związków manganowych, z których jednak mała tylko liczba ma zastosowanie praktyczne, i samego metalu, od niedawna wchodzącego w coraz ważniejsze użycie w postaci aliażów z różnemi in-nemi metalami. Nakoniec B. ma ważne znaczenie w szklarstwie, które zrozumieć łatwo na zasadzie uwag następujących: Materyały szklarskie są zawsze, niekiedy znacznie, zanieczyszczone związkami żelaza, które nadają masie szklistej barwę brudnozieloną, gdy znajdują się w niej w postaci związków tlenkowych, a brunatną—gdy w postaci związków tleunikowych (szkło butelkowe). B. domieszany do szkła stopionego w wysokiej temperaturze roskłada się z wydzieleniem tlenu, który całą ilość żelaza utlenia na związki tlennikowe, powstające zaś zabarwienie brunatne zostaje zneutralizowane przez tworzący się jednocześnie i rozpuszczający w szkle stopionem krzemian manganu, który swoją

Zn.

K. K.

And. S.

A. N. J.

And. S.

(1892).

K. J.

barwą fioletową dopełnia optycznie żelaziste zabarwianie szkła i ostatecznie wpływa na utworzenie się szkła bezbarwnego. W razie przesadzenia B-em powstaje szkło ze słabym fioletowym odcieniem, co często widzieć można na szkłach, które starano się uczynić bardzo białemi, ob. Piroluzyt.

Brauron, dziś Wrana, miasto w Attyce, na południo-wschód od Maratonu, założone przez Ce-kropsa i słynne świątynią Artemidy (Dyany), która stąd nosiła przydomek Braurońskiej (ob. Brau-ronia).    *

Brauronia. Dwie były w Atenach uroczystości tej nazwy: jedna, wyłącznie kobieca na cześć Artemidy Braurońskiej; druga wspólna, pomieszana z obrządkami orgiastycznemi i dyonizyackiemi. Obie odbywały się co 5 lat, na wiosnę, pod kierunkiem dziesięciu kapłanów, zwanych hieropo-joj (Pollux; VIII, 107).—Co do 1. Odbywała się ona w pobliżu osady Brauron, skąd nazwa Artemidy Braurońskiej, która tam miała swą świątynię najdawniejszą, z posągiem Artemidy Tauryckiej, przeniesionym, według podania, z Taurydy przez Orestesa i Ifigenię. Uroczystość polegała przeważnie na pochodzie dziewczątek od 5 do 10 lat, przystrojonych w odzież barwy szafranowej, które z kapłanką na czele szły z miasta do przybytku bogini, prowadzone przez matki, obowiązane do dostarczenia za każdą z córek po jednej kozie na ofiarę. Zapewne to przy jednym z takich pochodów nastąpiło w okolicy porwanie dziewczątek przez morskich rabusiów z Lemnos (Herod: VI, 138).—Co do 2. O braurońskiej uroczystości dyo-nizyjskiej tyle tylko wiemy, że była strasznie roz-pasaną: mężczyźni upijali się i dalejże porywać kobiety (Suidas: p. wyr. Bpaopwv). Hezychios (I, str. 761) powiada także, iż zazwyczaj w tym dniu rapsodyści odczytywali poezye Homera.

Brauweiler, osada w pruskiej prowincyi Nad-reńskiej, niedaleko od Kolonii, ze wspaniałym, przez pfalcgrafa Ezona w 1024 r. założonym, a w 1802 zniesionym klasztorem benedyktynów, w którego zabudowaniach mieści się dziś dom ubogich wraz z salami zarobkowemi dla prowincyi Nadreńskiej.

Brauwer, Brouwer albo Brouwere Adry-an, malarz niderlandzki (* 1606 w Audernade — f w 1638 w Antwerpii), uczeń Franciszka Halsa, rozwijał się bardzo szybko; z lat młodzieńczych pochodzą typy „Palacz tytoniu“ i „Pijak*. Nowsza krytyka odrzuca przywiązane do B-a legendy o jego życiu bezładnem: był tylko wesołym towarzyszem i niewybrednym w wyborze towarzystwa; cała działalność artystyczna B-a przekonywa o pracowitości, bystrości postrzegawczej i dowcipie. Przedmioty do obrazów obierał zawsze z najniższej warstwy ludowej: chłopów jedzących, kłócących «ię lub bijących. Typy to często odpychające i budzące wstręt. Malowanie jego śmiałe przy poprawnym rysunku i dobrym kolorycie. Najwięcej obrazów B-a znajduje się w pinakotece monachijskiej; był też zręcznym miedziorytnikiem akwaforcistą.

dzajna, 55 km. □, 8,156 m-ców; port główny Pur-na, wywóz oleju palmowego i kawy.

Bravais August, fizyk i matematyk (* 1811 w Annonay, dep. Ardèche — f 1863 w Wersalu). Znany jest zwłaszcza z prac swoich krystalograficznych (1849); wprowadził mianowicie do krystalografii teoryę siatek, która drogą czysto geometryczną tłómaezy powstawanie form pochodnych i ich związek ze ścianami głównemi. Ogłosił rozprawy o różnych zjawiskach optycznych atmosfery, jak o zmierzchu, o białej tęczy, o mirażach; oznaczył współczynnik załamania i rozszczepiania lodu; badał wpływ prądu kołowego, stanowiącego podstawę stożka, na igłę magnesową, umieszczoną w wierzchołku tegoż stożka; wraz z Martinsem oznaczał szybkość głosu. Rozprawy te mieszczą się w „Annales de phys. et chimie“; w „Comptes rendus de l’acad. des sc.“ i in. Rozprawy jego krystalograficzne „O wielościa-nach symetrycznych“, wyszła w przekładzie niemieckim w zbiorze Ostwalda klasyków nauk ścisłych

S. K.

Bravaisit E. Mallard (miner.). Minerał szczególny, występujący w łupku bitumicznym i wapieniu krzemionkowym, w Noyant, w depart. Allier, we Francyi, w postaci cienkich, łupkowych warstewek szaro-zielonawej barwy, złożonych z delikatnych równoległych włókienek. C. wł. 2-6; tw. 1 — 2 w stanie wilgotnym tłusty i lepki w dotknięciu. Zawiera 51.4 krzemionki, 18.9 glinki, 4.0 tlenniku żelaza, 2.0 wapna, 3.3 magnezyi, 6.5 potażu, 13,3 wody, co prowadzi do wzoru: R₂(Al₂)₂Si₉0₂₆. Ogrzewany wydziela wodę i stapia się łatwo w białą perłę; kwasy na niego działają, ale nie rozkładają go całkowicie.

Bravallahed (Br a w ai skie pole), tak się zowie step w Szwecyi południowej, na którym Harald Hiltedand, król duński, poniósł klęskę w boju z synowcem swym, królem szwedzkim, Sygurdem. Po stronie duńczyków walczyli podlegli im słowianie, którzy potem, skorzystawszy z osłabienia swych panów, wyzwolili się z pod ich władzy. Najobszerniejszą o tej bitwie wiadomość, uważaną przez czas długi za historyę bajeczną, podał Saxo Gramatyk, który powziął ją z pieśni starożytnych. Gdzie właściwie leży Bravallahed, różne co do tego są przypuszczenia: niektórzy ją mieszczą na Smalandzie, w pobliżu Wexiö. Na tymże stepie, według prastarego podania, szwedzkie kobiety odniosły świetne zwycięztwo nad duńczykami, gdy ci wtargnęli do ich kraju, korzystając z nieobecności mężów, znajdujących się na wyprawie wojennej. Za ten czyn bohaterski dostały one różne przywileje, głównie zaś równouprawnienie z mężczyznami w spadkobierstwie i prawo noszenia stroju wojskowego. Dotyczące tego ustawy, aż dotychczas mające wagę, wznowił w r. 1691 król Karol XI. („Ottuv słownik naućny“).    *

Bravard - Veyrières, Pierre Claude Jean Baptiste (* 3 lutego 1804 r. w Ariane—f 1861). Był profesorem prawa handlowego w Paryżu. Do

Brava, wyspa na oceanie Atlantyckim, należą- ważniejszych dzieł jego należą: „Manuel de droit ca do grupy wysp Przylądka Zielonego w Afryce, I Commercial”, 7 wyd. przez Demangeat, 1868 roku najbardziej na południe wysunięta, górzysta, uro-M „Traité du droit commercial, complété par De-

mangeat“ 1861 — 1868. Inne prace wskazuje ! w swym obozie liczne zastępy republikanów rady-„Revue critique de legislation*⁴ XXIII, strona 384, j kalnych, złożył urząd, podniósł rokosz, ale musiał

A. O.

562.

j się poddać. Darowano mu życie, dzięki wstawień-Braviken, zatoka na wschodniem wybrzeżu nictwu generała Guerrero, ale został skazany na

Szwecyi, wdzierająca się w ląd na 40 km., 3—8 km. szeroka; w jej głębi leży miasto Norrköping i ma uście rzeka Motała.

And 8

tego 1831). Za prezydentury Santa-Anny (1834) B. stanął na czele powstania prowincyi południowych, odniósł kilka zwycięstw, lecz ostatecznie broń złożył. Po założeniu rzeczypospolitej unitarnej postawił swoją kandydaturę do prezydyalnego krzesła, ale pobił go Bustamente dwoma głosami większości. Od tej chwili B. nie mieszał się już wcale do spraw publicznych, ciesząc się poważaniem rodaków, którzy pamiętali, iż był on jednym z twórców niepodległości narodowej.    r<

Bravo Murillo don Juan (* 1803 — f w Madrycie 11 stycznia 1873 r.), polityk hiszpański, odznaczył się za młodu w procesach politycznych i redagował, wraz z Pacheco, pismo madryckie „Bo-letin de jurisprudence“; zostawszy sekretarzem ministra sprawiedliwości w gabinecie Isturitz’a (1836), założył przegląd konserwatywny „El Porvenir“; w latach 1837 i 1839 wybierany był do korte-zów, ale po rewolucyi 1 września r. 1841 musiał uchodzić do Bayonny, skompromitowawszy się w spisku przeciwko regentowi Espartero. Po dwóch latach pobytu w Paryżu B. wrócił do Hiszpanii; obrany ponownie do kortezów, stanął w szeregu stronników polityki absolutycznej i zażądał oddania kościołowi skonfiskowanych a jeszcze nie sprzedanych dóbr rządowych. W r. 1846 rząd nie zdołał przeprowadzić jego kandydatury na prezesa kongresu. Od r. 1847 do 1850 B. był kolejno ministrem sprawiedliwości, handlu, oświaty i robót publicznych, nareszcie finansów; na tem ostatniem stanowisku zyskał wielką popularność przez zaprowadzenie gruntownych a pożytecznych reform w skarbowości państwowej, znajdującej się wówczas w opłakanym stanie; d. 29 listopada 1850 został obalony przez partyę wojskową, która się nie chciała zgodzić na redukcyę budżetu wojennego. D. 10 stycznia 1851 r. B. objął na nowo tekę finansów i prezydyum gabinetu i rozwiązał korte-zy, które nie chciały zawotować jego projektu do prawa w kwestyi uregulowania długu państwowego. Otrzymawszy zaś przy nowych wyborach znakomitą większość, przeprowadził swoje reformy i po-dźwignął kredyt Hiszpanii. Jemu również zawdzięcza kraj podpisanie konkordatu i rozwój robót publicznych. B., ufając w swe siły, oparł się jedynie na dworze, lekceważąc głos prasy, stronnictw i opi-

F-n.

sześć lat wygnania. Kiedy Guerrero, zrzucony z prezydyalnego krzesła (1830), usiłował utrzymać się u władzy z bronią w ręku, wice-prezydent Bu-Bravo Jan, lekarz hiszpański, z Piedrahita stamente postawił B-a na czele wojska rzą-w Kastylii; był profesorem w uniwersytecie w Sa- dowego. B. pobił oddziały powstańcze; Guerrero łamańce w końcu XVI w., komentator znany pism został podstępem schwytany i rozstrzelany (14 lu-Hippokrata i Galena, tudzież autor rozprawy (jednej z najdawniejszych) o wodowstręcie pod tytułem: „De hydrophobiae natura, causis, atque me-dela“ (Salamanca,

F-n.

Bravo-Chamizo Jan (* w Serpa), profesor anatomii, a później medycyny w Koimbrze (Portugalia) w XIV wieku, autor dzieła „De medendis corporis molis per manuałem operationem“.

Bravo de Sobramonte Ramires Gasparo, słynny lekarz i profesor medycyny klinicznej w Valladolid, w połowie XVII wieku, przyboczny lekarz hiszpańskiego króla Filipa IV i Karola II, oraz pierwszy lekarz inkwizycyi, autor przez czas jakiś rozgłośnego dzieła (niedokończonego, wyszedł tylko tom pierwszy): „Resolutionum medicarum circa universam philosophiae doctrinam Tomus primus“

F-n

(Valladolid, 1649).

Bravo Mikołaj (* około 1780—f w Meksyku 22 kwietnia 1864), generał i mąż stanu meksykański. Po niepomyślnej pierwszej wyprawie o niepodległość Meksyku i straceniu wodza powstańców, sławnego księdza Hidalgo (1811), następca tego ostatniego w pracy o wyzwolenie narodowe, ksiądz Morelos, ogłosił nowe powstanie; pod jego sztandar zaciągnęli się natychmiast gorący patryoci: Jan Leonardo B. i dwaj jego synowie: Miguel i Mikołaj. Leonardo, walcząc w przedniej straży, wpadł w ręce rojalistów i został skazany na śmierć; Mikołaj, odniósłszy zwycięstwo w pierwszej bitwie pod Palmar (1812), ofiarował, ale bezskutecznie, za życie ojca trzystu jeńców, których, mimo, że odrzucono propozycyę wymiany, kazał wypuścić na wolność. Potem w r. 1815 Miguel został wzięty do niewoli i rozstrzelany w Puebli. Upadek i rozstrzelanie księdza Morelosa (22 grudnia) zadały powstaniu cios nie do powetowania; B. trzymał się jeszcze pewien czas ze swoim oddziałem, lecz w końcu, ulegając liczbie, kapitulował. W r. 1823, po upadku uzurpatora Iturbide (ob.), B. stanął na czele władzy wykonawczej wraz z generałami republikańskimi Guadalupe Victoria i Negrette, a następnie objął sam rządy Meksyku. Jakkolwiek był stronnikiem rze-czypospolitej jednej i niepodzielnej, B., ulegając woli narodu, wprowadził rządy federacyjne i został obrany wice-prezydentem (1824). Przy następnych wyborach partya konserwatywna, tak zwa- i nii publicznej; będąc absolutystą i neo-katolikiem, na „Escoceees“ z powodu, iż jej członkowie nale- j chciał znieść system reprezentacyjny i d. 2 gru-źeli do loży wolnomularskiej rytuału szkockiego. ! dnia 1852 r. przedstawił projekt konstytucyi, wzo-wyniosła B-a na krzesło prezydyalne (1827). B. | rowany na konstytucyi Napoleona III. Podług jego poróżnił się z prezydentem Victoria, oskarżając go ' projektu grandowie hiszpańscy mieli dziedziczność o protegowanie jego przeciwników „Yorkinosów“, krzeseł senatorskich, a prawa wyborcze ulegały należących do loży Nowego Yorku, a liczących znacznemu ścieśnieniu (wybieralnym miał .być

A. Pol.

And. S. i Dr. A. P.

tylko płacący od trzech lat po 3,000 realów podatków W r. otrzymawszy zwolnienie od ślubów, oże-bezpośrednich, wyborcami zaś w każdej gminie tylko nił się i Wślpi? ' służby bawarskiej. Elektor najbogatsi właściciele w liczbie 150); nadto religią wysyłał go dó Łóńdyfiii i BeiVQa> wreszcie zamia-Hiszpanii miała być jedynie religia rzymsko-apo- nował go ministrom bawafskim ffiźy dwörze jjeterś-stolsko-katolicka. Prasa wystąpiła do walki; B. za- burskim (1806). Przyjęty bardzo łaskawie nad Newą,, mknął dzienniki i rozpędził zebrania przed wybór- przeprowadził w 1813 udział Bawaryi w trójprzymie-cze, ale d. 15 grudnia sam upadł. Następna re- rzu, za co otrzymał tytuł hrabiowski. Po 1820 został wolucya (1854) zmusiła go do opuszczenia kraju, przedstawicielem Bawaryi w Paryżu, gdzie, żyjąc na Przywołany r. 1856 przez Narvaëza, pełnił różne bardzo pańskiej stopie, przebył siedm lat; w 1831 usu-misye dyplomatyczne, lecz ofiarowanego sobie pre- j nął się od służby; między in emi dziełami wydał zydyum gabinetu przez królową Izabellę nie przy- | „Essai critique sur l’histore d la Livonie“ (Dorpat jął, gdyż nie chciał się w>rzec myśli przeprowa- 1817, 3 tomy), dzenia swoich reform konstytucyjnych. W styczniu 1858 r. został obrany prezesem kongresu. Do władzy już nie wrócił. — Hubrard „Histoire contemporaine de l’Espagne“, Paryż, 1883 roku, t. V i VI.

w. o.

Brayer A., lekarz francuski, który pierwszy zaznajomił europejski świat lekarski ze środkiem leczniczym Kusso v. Cusso, przywiezionym przez niego z Konstantynopola i podanym do wiadomości w „Notice sur la nouvelle plante de la familie des Rosacées, employée avec le plus grand succès en Abyssinie contre le Taenia“, zamieszczonej w „Bulletin de la Société Philomatique“, 1822 r.

Brayera — Tasiemecznik albo Kusso, rodzaj roślin, należący do rodziny Różowatych (Bo-saceae), plemienia Rzepiowych (Agrimonieae), utworzony przez Kuntha i nazwany na cześć Brayer’a. Cechy jego są następujące: Kwiaty foremne, roz-

Bravo, włos. wyr. muz. znaczy: doskonale! używane przez publiczność w teatrze i na koncertach dla okazania swego zadowolenia. Wyrażenie bravo, lub bravissimo, stosuje się do jednego tylko artysty, do wielu: brav i. Do jednej artystki: brava, bravissima, do kilku: brave. A' Po1-

Bravura (włos., fran. bravour), wyr. muz., znaczy: świetność, doskonałość, dzielność. Aria di bravura: arya świetna, przepełniona trudnościami technicznemi. To wyrażenie stosuje się też do kompozycyi muzycznych; np. Allegro di bravura, Valse de bravour i t. p.

Brawa, ob. B a r a w a.

Bray. 1) Vallée de B., dzielnica we Francyi, na wschodniej krawędzi Normandyi, częścią w departamencie Oise, a częścią w depart. Niższej Sekwany, pagórkowata, malownicza, przecięta liczne-mi rzekami, które poczęści mają tu początek; posiada bujne pastwiska, na których hoduje się wielka ilość bydła rogatego; stąd też produkcya słynnego z dobroci masła i sera stanowi główne zajęcie mieszkańców.—2) B. sur Seine, miasto główne kantonu w departam. francuskim Sekwany i Marny, okręgu Provins, na lewym brzegu Sekwany, starożytny most o 22 arkadach, kościół z XII stul., cukrownia, wyrób narzędzi chirurgicznych.—

3) B., kąpiele morskie i letnie, uzdrowisko klimatyczne w irlandzkiem hrabstwie Wicklow, na wybrzeżu m. Irlandzkiego, na południe od Dublina,— liczne wille, handel bydłem i wełną, okolice malownicze, 6,500 m-ców.

Bray Franciszek Gabryel, hrabia (* w Rouen 1795 — f w Bawaryi 1832), dyplomata francuski, a następnie bawarski; za młodu wstąpił do zakonu kawalerów Maltańskich i odbył kampanię algierską, poczem oddał się służbie dyplomatycznej; gdy wybuchła rewolucya, był „attaché“ legacyi francuskiej w Ratysbonie; porzuciwszy dyplomacyę, podróżował przez kilka lat; w r. 1797 zamianowany reprezentantem zakonu Maltańskiego przy rzeszy niemieckiej, był obecny na kongresie Rasztackiin. W Ra-tyzbonie poznał się z Montgelasem i ten polecił go elektorowi bawarskiemu. B. jednak nie rzucił jeszcze zakonu i udał się w jego imieniu z misyą do Petersburga w sprawie objęcia protektoratu nad kawalerami przez cesarza Pawła I (1799); dopiero

Bray Otton Kamil Hugo (* w Berlinie 1807), mąż stanu bawarski, syn poprzedniego; od r. 1846 do 1849 był ministrem spraw zagranicznych, a następnie ambasadorem w Petersburgu i Wiedniu. W ważnej epoce dziejowej dla Niemiec (r. 1870) objął prezydyum gabinetu z teką ministra spraw zagranicznych: w październiku podpisał traktat wersalski i wyrobił względną dla Bawaryi niezależność w składzie nowego cesarstwa niemieckiego. ; W roku 1871 zamiano wany ambasadorem w Wiedniu.    r-

Bray Anna Eliza (* około 1808 — f 1883), romansopisarka angielska, z domu Kempe, ogłosiła drukiem kilka dzieł podróżniczych — „Letters written during a tour through Normandy“ etc. (Londyn, 1820), „The mountains and lakes of Switzerland“ (1841) i t. d.—oraz liczne romanse historyczne, przeważnie na tle przeszłości zachodniej Anglii osnute, jak np. „The white hoodś“ (1828),'„The protestant“ (1829), „The Talbaof Portugal“ (1834), „Warleigh“ (1836), „Trelawny of Trelawne“ (1837) „Courtenay of Walreddon“ (1844) i t. d. Wszystkie one wyszły zbiorowo p. t. „Novels and romances“ (10 tomów, Lond., 1845 — 46 i ostatnio w 12 tomach, Londyn, 1884) i były tłómaczone na język niemiecki. — Jej autobiografię wydał J. A. Kempe (Londyn, 1884).

Bray lub Bry (de) Jan Dietrich, rytownik nadworny Rudolfa II (* 1561 w Lüttich — f 1623 we Frankfurcie nad Menem). Uczniem był swego ojca, rytownika i złotnika. Powołany na dwór Rudolfa II do Pragi, cieszył się przychylnością cesarza i pobierał stałą płacę. Założył na Małej stronie w Pradze, we własnym domu, szkołę rytowniczą; z której wyszedł Jakób Hufnagel. Następnie we Frankfurcie z bratem prowadził drukarnię od roku 1615. W zbiorach cesarskich w Wiedniu dużo jest jego rycin.

J. A

dzielno-płciowe, dwódomowe. Osadnik wklęsły w formie worka, z gardzielą zwężoną i otoczoną krążkiem błoniastym. W kwiatach męskich worek ten, niezbyt głęboki, zawiera zalążnię szczątkową. W kwiatach żeńskich, daleko głębszy, mieści w sobie za-rodnie płodne, których tylko szyjki wystają z otworu. Okwiat złożony z trzech okółków cztero - lub pięcio-liczebnych o listkach dachówkowatych, błoniastych, żyłkowanych. Listki okółka zewnętrznego są największe i tworzą przykieliszek. Listki okółka średniego, tej samej konsystencyi, lecz daleko krótsze, ku podstawie zwężone, formują kielich. Listki wewnętrznego okółka, których czasami całkiem brakuje, są płatkami korony; przedstawiają się one już-to w postaci krótkich i rówuowązkich langie-

rtf.

K&W-:

J. A.

W.s'

f,

Fig. 146. Brayera anthelmintica Kunth. Kwiatostan i kwiat.

tek opadających, już-to w postaci istotnych płat- stanu ków, w podstawie zwężonych, u góry zaokrąglonych. Pręciki w liczbie 20, osadzone na zewnętrznym kraju krążka, w kwiatach żeńskich składają się z krótkiej nitki i małego płonnego pylnika, w męskich zaś —z długiej nitki wystającej, w pąku nagiętej, i z pylnika dośrodkowego, otwierającego się w dwie podłużne szpary. Słupków dwa, rzadziej trzy o zalążni jednokomorowej, o szyjce wierzchołkowej i o znamieniu grubem formy łopatkowej, okrytem wielkiemi gruczołami. W kącie wewnętrznym zalążni znajduje się tylko jeden zalążek zstępujący, niezupełnie wsteczno - zwrotny, z otworkiem zwróconym w górę i ku zewnątrz.

Owoc i nasienie dotąd niezbadane. Znany jest tylko jeden gatunek Brayera anthelmintica Kunth (Bank-sia abyssinica Bruce, Hagenia abyssinica Lamk. — Tasiemecznik przeciwczerwiowy. Drzewo 20—60 stopowe, o gałęziach kutnerowato-kosma-tych, obrączkowanych bliznami po odpadłych liściach; o liściach gęstych, naprzemianległych, niepa-rzysto-pierzastych—w listki podługowate, piłkowa-ne, brzegiem i spodem na nerwach kosmate, z przy-listkami zrosłemi z ogonkami obęjmującemi łodygę swą podstawą rozszerzoną; o kwiatach blado-różo-wych, ułożonych w ogromne grona, złożone z wierzch-notek, wielokrotnie rozgałęzione, wyrastające z kątów liści i wierzchołków gałęzi. Osie wtórne kwiatostanu wychodzą z kątów przykwiatków naprzemianległych, które w dolnej części grona, mającego wygląd wiechy, stają się coraz po-dobniejszemi do liści. Każdy kwiat opatrzony w dwa lub trzy przykwiateczki, umieszczone przy podstawie ich osadnika. Drzewo to wo-góle ma zarys naszej jarzębiny. Rośnie ono w górzystych częściach Abissynii. Kwiaty jego, słynne ze swych dzielnych skutków przeciw tasiemcowi czyli soliterowi, znane pod nazwiskiem Kusso — Cusso. — Dla abissyńczy-ków zwłaszcza, u których tasiemiec niezmiernie jest upowszechniony, Kusso bywa nieocenionem dobrodziejstwem. Dla prezerwatywy zażywają go oni co miesiąc, a nawet udając się w drogę, z niem się nie rozstają.

Brazos, 1). B. jedna z największych rzek stanu Texas, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północ., powstaje z połączenia dwóch strumieni: Salt-Fork i Mountain-Fork, które mają początek na pustynnej wyżynie Liano Estaca-dos i w głębokich kanionach żłobią swe koryta, dopóki nie złączą się w pobliżu Kioway Peak. Odtąd rzeka pod nazwą B., w licznych zakrętach, ale w ogólnym kierunku południowo-wschodnim, dąży ku odnodze Meksykańskiej, której dosięga między nadbrzeżnemi przystaniami Velasco i Quentana.—Dopływy są liczne, ale w wodę niezasobne, choć długie; z tych najważniejsze z prawej: Clear Fork i Leon River, a z lewej Navasota. — Ogólna długość 1046 km. (prawie tyle, co Wisła); podczas pory dżdżystej parowce dochodzą do 400 km. w górę rzeki, podczas suchej zaledwie 50 km. — 2). B. Santiago, wysepka u wybrzeża Texas, w pobliżu uścia rzeki Rio Grande del Norte, na granicy Stanów Zjednoczonych z Meksykiem, leży u wejścia do wielkiej laguny del Mądre i do miasta Port Isabel, ma przystań bezpieczną, nawet dla większych statków, komorę celną i posterunek wojskowy.    And'h

Brazydas od. Brasidas.

Brazydeja.- Uroczystość obchodzona w Amfipo-lis na cześć wodza spartańskiego Brazydasa, który w pobliżu tego miasta zginął w bitwie z Atenczy-kami r. 422 przed Chr. (Tucyd. V; 6—11). K-K-Brazylia, portug. Brazil v. Brasil, franc. Brésil, ang. Brasil, niem. Brasilien, rzeczpospolita w Ameryce południowej, między 5°12' sz.

pn. i 33°48' sz. pd., oraz między 34°40' i 73°55' dł. zd. Gr.—/. Nazwa. Wybrzeża B-i odkrył pierwszy V. Y. Pinzon, hiszpan, 26 stycznia 1500 r. istnieją wszakże wskazówki, że już rokiem wprzód zwiedzali te okolice Hojeda, La Cosa i Vespucci, którzy nawet podróż po Amazonce odbywać mieli Portugalczyk Cabral d. 21 kwietnia 1500 r. dosięgną! bardziej południowych wybrzeży, w okolicy dzisiejszego Porto Seguro, i uważając kraj za wyspę, nazwał go wyspą „Prawdziwego Krzyża“,—11 h a da Vera Cruz,—od krzyża zatkniętego przez siebie na wierzchołku drzewa,—i mającego być symbolem „błogosławieństwa, jakie przez chrystyanizm spłynie na pogańską ziemię“. Z czasem nazwa ulegała skróceniom i zmianom: Ilha da Cruz, 11 ha da Santa Cruz, albo wprost Santa Cruz.—Skoro przekonano się następnie, że B. nie jest wyspą, lecz obszernym lądem, przydomek 11 h a zastąpiony został wyrazem Terra, i stąd powstała nazwa Terra da Santa Cruz.—Niekiedy spotykamy się także z nazwą: Pap ag a lii Terra=kraj papug, gdy tymczasem zajęte chwilowo przez siebie części brazylijskiego wybrzeża francuzi nazywali „la France antarctique“; a holendrzy „Nova Hollanda“.— Pomimo tej wielości nazw, wprowadzających częstokroć zamieszanie w ówczesnych pojęciach i opisach podróży, ustalić się zdołała jedynie nazwa dzisiej sza, pochodząca od gatunku drzewa farbiarskiego czerwonego, które krajowcy nazywali ibirapitanga. a Portugalczycy braza=żarzewie, żar,—Braza Terra=kraj żarzącego się drzewa, w skróceniu Brazil. Nazwa ta po raz pierwszy daną była w 1503 r. i musiała stać się odrazu powszechniejszą nad inne, skoro ją spotykamy nietylko u Portugalczyków, lecz u holendrów i niemców: P r e s i 1 g Landt. (1505).

//. Granice, ukształtowanie poziome, podział, rozległość i ludność.—B. tylko od strony wschodniej, t. j. od Atlantyku, posiada granice naturalne i stałe,—natomiast od strony północnej, zachodniej i południowej, gdzie B. dotyka obcych państw amerykańskich, granice te nie są dotąd w zupełności ściśle określone.—Jest to następstwo jednoczesnego posuwania się kolonizacyi od obwodu Ameryki ze wszystkich stron ku jej wnętrzu, skutkiem czego, wewnętrzne części mniej znane, a jeszcze mniej zaludnione, były dla kształtujących się dopiero organizmów państwowych obojętne; pretensye do pewnych obszarów ze strony państw poszczególnych wyłaniały się później dopiero, i dla tego też tworzyły się i tworzą dotąd z ramienia rządów liczne dla ustalenia granic komisye, które na miejscu układają się o sprostowanie granic spornych i przy tej sposobności oddają jednocześnie nauce geografii znaczne przysługi zbadaniem nieznanych dotąd krain. Tym sposobem komisya brazylijska załatwiła pomyślnie sprawę graniczną z Wenezuelą w 1884 r., a z Argentyną układem w Montevideo z d. 25 stycznia 1890 r. Wszakże rzeczpospolita Kolumbijska, a zwłaszcza Peru roszczą do B-i pretensye o znaczne obszary kraju—równie jak francuska kolonia Guyana. W obecnym stanie granice te są następujące: z Guyauą rzeka Oyapock, oraz wyżyna wo-

RacTkloDsdy» PowszMhaŁ Uluttr. T IX.

dodziałowa między zlewiskiem Amazonki i Atlantyku; z Wenezuelą taż sama wyżyna, aż do rz. Rio Negro pod Cucuhy, a następnie granica umówiona i rzeki Cuyari i Isana; z Kolumbią początkowo południk 69°15' dł. zd. Gr, a następnie linia ukośna poprowadzona w kierunku Amazonki pod Tabatinga; z Peruwią rz. Javary; z Boliwią linia prosta od źródeł Javary do rz. Madeiry pod Villa Bella, a następnie rzeki: Mamore, Guapore, Verde, wyniosłość S-ra Dourado i rz. Paragwaj; z Paragwajem rz. Apa (dopływ Paragwaju) wyżyna Amabaya i rz. Parana,—z Argentyną rzeki: Iguassu, S. Antonio i Peperi; wreszcie z Urugwajem granica nieregularna od uścia rz. Quaraim do Urugwaju, aż do laguny Arroyo Chuy nad Atlantykiem.—Granica oceaniczna ciągnie się linią jednostajną i słabo rozczłonkowaną, poczynając od uścia rz. Oyapock na północy aż do laguny Arroyo Chuy na południu, w ogólnej długości 6,800 km. Tworzy ona potężny wyskok, zwrócony ku wschodowi, który wraz z przeciwległym wyskokiem afrykańskiej Senegam-bii, wpływa na znaczne zwężenie Atlantyku. Jednakże, pomimo słabego rozwoju linii wybrzeża, B. posiada ogromną ilość drobnych, ale bezpiecznych i z przyrodzenia dogodnych na przystanie zatok; ilość ta zwiększy się jeszcze bardziej, jeśli weźmiemy pod uwagę równie obfite uścia rzeczne i nadbrzeżne laguny, które, o ile nie są zapiaszczone, tworzą także znakomite niekiedy przystanie. Wybrzeże tf-i poczyna się na północy przylądkiem Orange i zrazu przebiega w kierunku południowo-wschodnim, aż do przylądka Ponta Grossa: cała ta przestrzeń jest nizinna, miejscami bagnista i pustynna: z wysp ważniejsza Mar a ça. Od przylądka Ponta Grossa aż do wysepki Tijoca rozciąga się ogromne aestuarium Amazonki—Tocantins, na przestrzeni blizko 300 km. tworząc największy na ziemi systemat uścia rzecznego z labiryntem poplątanych ramion rzecznych, kanałów i wysp; z tych ostatnich najważniejsze są: Marajo, Caviana i Mixia-na,—z portów zaś Para v. Belem w głębi uścia rzeki Para v. Tocantins. Odtąd aż do przylądka S. Rocha (S. Roque), kierunek wybrzeża zwraca się ku pd. wd. wd.; towarzyszą mu początkowo drobne wysepki nadbrzeżne i ławice piaszczyste (Barra), później wysepki znikają, a ławice zastępują się skałami podwoduemi; z zatok najważniejsze są: Tu-ry-Assu z portem t. im. i z grupą wysepek S. Jana, bezpieczna zatoka San Marcos z portem Alcantara, zatoka S. José z wyspą urodzajną S. Luiz de Ma-ranhao, uście Parnahyby z leżącym w głębi portem t. im., oraz niewielkie porty Ceara v. Fortalezza i Aracaty. Od przylądka S. Roque brzeg zwraca się prawie ku południowi, dosięgając najbardziej wschodniego krańca w przylądku Branco, który jest zarazem i najbardziej wschodnim punktem B-i i całej Ameryki;—są tu dwa porty: Natal, przy uściu Rio-Grande-do-Norte i Parahyba przy uściu rz. t. im. Od przylądka Branco wybrzeże coraz wyraźniej biegnie w kierunku południowo-zachodnim aż do obszernej, głębokiej i bezpiecznej zatoki S. Salvador v. Bahia, zwanej także zatoką Wszystkich ' Świętych.—W tej części towarzyszy brzegowi ła-

48

■wica koralowa, której ślady już w okolicy Ceary są widoczne; ławica ta zbliża się i oddala od brzegu, i przerywa się dość często, ułatwiając większym okrętom dostęp do przystani, z których najważniejsze są: Pernambuco, Maceio, Aracajń i Bahia. Od zatoki Wszystkich Świętych aż do przylądka Frio wybrzeże ma kierunek południowy z nieznacznemi zboczeniami ku południo-zachodowi; z początku strome i wyniosłe, przechodzi następnie w płaską nizinę, a wreszcie staje się skalistem i górzystem wskutek blizkiego przysunięcia się do oceanu wewnętrznych wyniosłości; w środkowej części pojawiają się znowu skały koralowe i grupa drobnych wysepek św. Barbary. Na całem tern wybrzeżu ilość dobrych portów jest znaczna, żaden jednak nie doszedł do większego znaczenia; najgłówniejsze z nich są: Marahu, Carayella i Victoria. Od przylądka Frio górzysty stale brzeg, skręca nagle pod kątem prostym ku zachodowi aż do przylądka Joa-tinga i pośrodku tworzy jedną z najwspanialszych i najbezpieczniejszych dla przystani zatok Rio de Janeiro; wyspy większe pojawiają się w znaczniejszej liczbie (np. wyspa S. Sebastyana);—poczem wybrzeże zbacza ku południo-zachodowi aż do laguny i miasta Paranagua, dając miejsce jednemu tylko lepszemu portowi Santos. Od Paranaguy, brzeg ciągle górzysty biegnie prosto na południe z kilkoma niezłemi przystaniami, jak S. Francisco na wyspie t. im., lub Desterro na wyspie św. Katarzyny. Ostatnia część brazylijskiego wybrzeża ma kierunek południowo-zachodni, jest płaską, usianą wielu znacznemi lagunami, miejscami piaszczystą lub bagnistą. Laguny te, z których największą w całym kraju jest Dos Patos, są bezpieczne i łatwo dostępne; w ich-to głębi, a nie na brzegu Atlantyku leżą ważne porty B-i: Porto-Allegre i Rio-Grande-do-Sul.—W całości swej rozważane wybrzeże B-i jest jednem z najpodatniejszych do żeglugi, handlu i osadnictwa; wprawdzie tu i owdzie znajdują się odsepiska piaszczyste lub skały podwodne, wprawdzie i klimat jest w niektórych miejscowościach dla europejczyka zabójczy,—lecz o ile z jed-dnej strony ujemne te cechy nie są powszechne, o tyle z drugiej wy równy wuj ą się sowicie głębokością oceanu przy brzegu, spokojem jego fal, obfitością dobrych przystani, urodzajnością gleby i przy-rodzonem bogactwem leżących w głębi krain.— Zresztą wiele stron ujemnych da się nakładem pracy i kapitału, jeśli nie zatrzeć zupełnie, to przynajmniej złagodzić, jak tego dowodzą niektóre, (choć dotąd, co prawda, nieliczne) roboty, dokonane w celu pogłębienia portów, rozsadzenia skał nadbrzeżnych lub przekopania ławic piaszczystych. Oprócz wspomnianych już wysp nadbrzeżnych, należą do B-i dwie grupy wysepek oceanicznych, a mianowicie Fernando-Noronho pod 3°50' sz. pd. i 32°25' dł. zd. Gr., oraz Trinidad pod 20°28' sz. pd. i 29°25' dł. zd. Gr.; na pierwszej z nich jest kolonia karna. W określonych wyżej granicach zajmuje B. 8,337,218 km., jest więc co do wielkości piątem państwem na kuli ziemskiej po Wielkiej Brytanii, Rossyi, Chinach i Stanach Zjednoczonych. Największa długość z północy na południe od źródeł Cotingo (sy-stemat Amazonki, przez R. Negro i R. Branco) do uścia Arroyo Chuy na granicy Urugwaju wynosi 4,350 km.; nieco mniejszą, bo tylko 4,280 km jest odległość wschodnio-zachodnia między przylądkiem Branco, a rzeką Javary. Przeniesione na stosunki europejskie odległości te, równać się będą przestrzeni, jaka dzieli Gibraltar od Kazania lub Nordcap od uścia Nilu.—Takąż samą proporcyą zachowują pojedyńcze prowincye B-i: tak np. prowincya Amazonas przenosi trzykrotnie monarchię austryacką, prowincya Matto Grosso równa się Austryi, Szwecyi i Norwegii razem wziętym, a prowincya Para dosięga niemal czterokrotnej powierzchni Włoch. Lecz te obszerne przestrzenie nader słabo są zaludnione, gdyż w B-i mieszka dziś niespełna 15 mil. ludzi— to jest mniej niż połowa ludności Włoch, i gdyby B. dosięgnęła kiedykolwiek gęstości zaludnienia tego ostatniego państwa, posiadać-by winna przeszło 860 mil. ludzi—to jest dwa i pół razy więcej, niż liczy ich dziś cała Europa.—Cała B. dzieli się na dwadzieścia prowincyi, czyli stanów, oraz jeden okrąg związkowy, mieszczący w sobie stolicę Rio de Janeiro z okolicą najbliższą (Municipio neutro); rozległość ich i ludność, oraz gęstość zaludnienia na 1 km. □ podaje poniższa tablica, przyczem nadmienić wypada, że liczba ludności na 1888 r. wyprowadzoną została, nie ze spisu jednodniowego, lecz z dokonanego rachunku nad spisem jednodniowym z 1872 r. przez uwzględnienie naturalnego przyrostu i immigracyi.

Ludność według przybl. obi. w 188H r.

A. Stany nad Amazonką

13.    Espirito Santo .

14.    Rio de Janeiro

15.    Municipio Neutro

C.    Stany zwrotnikowe wewnętrzne

na 1 km. kw.

gló v

0.04

0.35

1.06

0.88

9.13

5.37

6 64

8.63

7.85

5.95

5.25

4,27

2.71

16.88

291.96

0.28

0,06

4.49

0.84

Rozległość w km. kw.

NAZWA STANU

1,897,020

1,149,712

80,654

407,350

488,443

266,933

952,625

459,884

301,797

104,250

308,852

496,618

1,110,831

459,371

232,640

3,018,807

1,821,089

121,562

1,164,438

406,958

57,485

74,731

128,395

58,491

39,090

574,855

426,427

44,839

68,982

1,394

747,311

1,379,651

211,721

79,750

1,306,272

187,548

290,876

221,319

cuchy stają się krótszeini, ury wanemi i przechodzą nawet w kierunek prostopadły do wybrzeża, jak np. w prow. Pernambuco. Poza pasmem nadbrzeżnem rozlegają się obszerne wyżyny, opadające tarasami ku zachodowi i znane pod nazwą Campos; są to stepowe, prawie bezdrzewae płaszczyzny, na których wznoszą się szeregi pagórków, lub nawet znaczniejszych łańcuchów górskich, w najrozmaitszych kierunkach. W prowincyi Minas Geraës podnoszą III. Ukształtowania pionowa i stosunki geologiczne, się z Camposów łańcuchy Serra do Espinhaęo (szczy-B. jest krajem przeważnie nizinnym, a jakkolwiek ty Boas 2,300 m., Itacolumi 1,750 m.) i Serra da dość znaczną część wypełniają wyniosłości, to je- Matta, na granicy między prowincyą Goyaz a Mi-dnak wyniosłości te nie zmieniają ogólnej charakte- J nas Geraës i Bahia ciągnie się długi łańcuch wy-rystyki, raz dla tego, że średnia ich wysokość rząd- niosłości pod rozlicznemi nazwami (Serra do Pako kiedy przenosi 1000 m. nad p. m., a powtóre ranan, da Tabatinga, do Duro); podobnie też le-dlatego, że B. leży ogromną większością swej prze- wemu dorzeczu S. Francisco towarzyszą łańcuchy strzeni w kraju zwrotnikowym, w którym z natury Serra do Piauhy i Serra dois Irmaos, gdy tymcza-rzeczy łagodzą się kontrasty z większego lub mniej- sem przez wnętrze prowineyj Goyaz, Piauhy i Ma-szego wzniesienia wynikające. Przyjąwszy jednak za podstawę klasyftkacyi zwykle używaną normę 200 m. wzniesienia nad p. m., podzielić można B-ę na dwie części: nizinną do 200 m. i wyżynową ponad tę liczbę.-N i z i n n a B. obejmuje cały obszar Amazonki i większą część biegu wszystkich jej dopływów, oraz zlewisko rzek Paragwaju w całym, a Parany w średnim biegu; jest to zatem cała północna i zachodnia część kraju, do której dołączyć należy nadbrzeżną równinę wschodnią, o ile góry wewnętrzne nie przysuwają się zbyt blizko do morza. Ogólne pochylenie wielkiej niziny jest na północy ku wschodowi, a na południu ku południowi, przyczem zauważyć należy, że prawe dopływy Amazonki biorą początek na grzbiecie wododziałowym od zlewiska Paragwaju-Parany, stanowiącym rodzaj ogniwa między wyżyną Brazylii wschodniej a systematem Andów. Z tego grzbietu nizina opuszcza się w obie strony tarasami a płynące po niej rzeki tworzą liczne prądominy i kaskady. B. wyżynową zajmuje wschodnią część kraju i składa się z szeregu wyniosłości i łańcuchów, przebiegających w ogólnym układzie z północo - wschodu na połuduio - zachód.

74,156    236,346!    3.18

20.    Santa Catharina

21.    Rio Grande do

236,553

Sul

643,527

2.72

E. Dzicy Indyanie w calem państwie

600,000

Razem okrągło .

8,337,218 14,600,0001    1.7

ranhäo przeciągają mało dotąd znane wyniosłości w kierunku wschodnio-zachodnim, jak np. Pireneje (które nie dosięgają bynajmniej 3,000 m., jak to dawniej sądzono), albo południowo-wschodnim, jak np. Serra das Mangabeiras, do Negro, Gurgueia i t. p. Prowincyą Matto Grosso przedstawia najobszerniejsze wyżyny tarasowe i jest źródliskiem wielu potężnych systematów rzecznych jak Guapore (jedna ze źródłowych rzek Madeiry), Tapajos, Xingu, Aragwaj i Paragwaj. Wogóle cała wyżyna Brazylijska zajmuje przestrzeń około 2ya mil. kil. □ i wykazuje wielką rozmaitość, zarówno co do geologicznych stosunków, jak i co do klimatu, flory i fauny. Pod względem geologicznym B. skupia w sobie wszystkie niemal formacye od najstarszych do najmłodszych. Archaiczne skały, złożone z łupków, granitów i gnejsów ciągną się z nieznaczne-mi przerwami wzdłuż południowo-wschodniego wybrzeża i w kierunku nadbrzeżnych łańcuchów, a we wnętrzu tworzą obszerne pokłady w prowincyi Goyaz i Ceara, towarzyszą także średniemu biegowi rzek: Tocantins, Aragwaj Xingu, Tapajos, Madeira. Skały te, nakryte w wielu miejscach utworami młod-szemi, obfitują w złoto i drogie kamienie. Znajdują się one i na północnem dorzeczu Amazonki, gdzie

ku wnętrzu. Ciągłość systematu przerywana jest wyłomami licznych rzek, które z wyniosłości środkowej dążą do Atlantyku; jest to część najbardziej malownicza i najwięcej ożywiona przez drogi żelazne, gościńce bite i gęste osady ludzkie. Idąc z południa ku północy, mamy tu następujące łańcuchy:

Serra Gérai w prowincyach Rio Grande do Sul i Santa Catharina, Serra do Mar w prow. Parana,

Serra do Paranapiacaba i Serra do Mar w prow.

S. Paulo, Serra da Mantiqueira z najwyższym szczytem Brazylii Itatiayaossu (2,712 m.) w prowincyi Rio Janeiro, Serra do Caymores w prow. Espirito Santo, Serra da Itaraca w prow. Bahia. Odtąd wyniosłości nadbrzeżne rozluźniają się i obniżają, łań- i zkich pasów w prowincyach najbardziej wschodnich.

Najlepiej zbadane i zarazem najwyższe są wyniosłości nadbrzeżne, które pod różnemi nazwiskami rozpoczynają się w prowincyi Rio Grande do Sul z wyniosłości Guyany granit schodzi daleko na ni-i towarzyszą w równoległych pasmach wybrzeżu, zinę. Formacya paleozoiczna występuje szerokiemi warunkując zarazem jego kierunek. Średnia wy- pasami w wielu miejscowościach, a mianowicie sokość łańcuchów tych dochodzi do l,100m., a szczy- wzdłuż prawego dorzecza Guapore, Madeiry i Ama-ty najwyższe rzadko przenoszą 2,500 m.; ku morzu żonki, wzdłuż lewego dorzecza Rio Negro i Ama-spadek jest wogóle gwałtowniejszy a łagodniejszy j żonki, po obu brzegach średniego biegu S. Francisco, gdzie okrywa skały archaiczne w prow. Goyaz i Minas Geraës, wreszcie wyspowo w prow. Maran-häo, Saö Paulo, Parana, Rio Grande do Sul i Bahia, gdzie klinem wrzyna się w granit. Piaskowce tryasowe i kredowe zajmują rozległe przestrzenie w dorzeczu Parany i Urugwaju, gdy tymczasem utwory mezozoiczne, najobszerniejsze ze wszystkich, wypełniają południowo zachodnią część prow. Amazonas, większą część prow. Matto Grosso, Para, Maranlihao i Piauhy, i są wszędzie niemal otoczone utworami paleozoicznemi; wciskają się także klinem między takież utwory w prow. Minas Geraës, a na wybrzeżu morskiem tworzą kilka oddzielnych wą-

Formacya trzeciorzędowa obiega wybrzeże, przerwana tam tylko, gdzie skały archaiczne lub me-zozoiczne bezpośrednio schodzą do morza; zajmuje ona także znaczne przestrzenie po obu stronach Amazonki, oddzielając dalsze paleozoiczne i archaiczne skały od bezpośrednich jej wybrzeży, które wraz z uściem i wyspą Marajo należą już do najnowszych czwartorzędowych utworów. Te ostatnie spotykają się także na równinach Paragwaju, oraz na wybrzeżu plaskiem prowincyi Rio Grande do Sul i przy uściach niektórych rzek nadbrzeżnych.

Parnahyba, Aearaęu, Jaguaribe, Assu, Parahyba, ogromny systemat rzeki S. Francisco, Itapicuru pd. Paraguassu, Rio de Contas, Pardo, Je-quitinhonha, Mucury, Doce, Parahyba, Ribeira, Itajahy i Jacuhy, wpadająca pod Porto-Allegre do laguny dos Patos. Systemat La Platy należy do Brazylii źródliskami najważniejszych składowych swoich części: Paragwaju, Parany i Urugwaju i odwadnia południowo-wschodnią część kraju; najważniejszą jest Parana, powstająca ze złączenia Rio Grande i Rio Paranahyba i przyjmująca mnóstwo znacznych dopływów, z których Tiete, Paranapa-nema i Yguassu z lewej strony są najgłówniejsze i w dalszej kolonizacyi stanów południowych będą miały ważne znaczenie. Wszystkie te rzeki, a zwłaszcza Amazonka, występują częstokroć w porze deszczów ze swego łożyska i szeroko zatapiają przyległą okolicę. Na niektórych znajdują się prądy i katarakty, dla obejścia których towary ze statków muszą być przeładowywane i przenoszone lądem; uścia rzek mniejszych są zamknięte ławicami piaszczystemi, utrudniającemi żeglugę. Właściwych jezior, prócz lagun nadbrzeżnych i obszernych kałuż nad Amazonką, B. nie posiada.

V. Klimat. Przy wielkiej rozciągłości południkowej, wynoszącej blizko 40 stopni geograficznych i przy znacznem oddaleniu wewnętrznych prowin-cyj od wpływów oceanicznych zachodzą w klimacie dość wybitne różnice, które dlatego tylko ostrzejszych nie tworzą kontrastów, że B. leży w pasie gorącym i podzwrotnikowym i nie jest nad. poziom morza zbytecznie wyniesioną. Pod względem temperatury można B-ę podzielić na trzy części: zwrotnikową, w której średnia roczna przenosi 25°, obejmuje ona całą północną część kraju, a mianowicie prowincye: Amazonas, Para, Maranhâo, Piauhy, Ceara, Pernambuco, Parahyba, Alagoas, oraz północne części prowincyj: Matto Grosso i Goyaz; podzwrotnikową, w której średnia roczna wynosi od 20—25°, obejmuje ona wszystkie prowincye aż mniej więcej do zwrotnika Koziorożca; wreszcie umiarkowaną ciepłą, ze średnią roczną 15°—20°; należą tu trzy najbardziej południowe prowincye: Rio Grande do Sul, Santa Catharina i Parana. Każdą z tych części można znowu podzielić na wschodnią nadbrzeżną i zachodnią wewnętrzną; wogóle jednak amplitudy roczne nie są wielkie, zwłaszcza na wybrzeżu i na nizinach Amazonki. Opady atmosferyczne są obfite i zawdzięczają się przeważnie pasatom. B. leży w strefie normalnych deszczów zwrotnikowych z względnie suchą porą w zimie i na wiosnę; pod tym względem rozróżnić można trzy obszary, a mianowicie: nizinę wschodnią Amazonki z jedną tylko porą dżdżystą w jesieni; nizinę zachodnią Amazonki, oraz całe niemal wybrzeże, z dwiema porami dżdżystemi, t. j. wczesnem latem i późną jesionią, wreszcie pozostałą wewnętrzną część kraju, nieco suchą, posiadającą jedną porę dżdżystą w środku i na końcu lata. Tylko nieznaczna, najbardziej wschodnia, część wybrzeża od 6° do 12° sz. pd. wyłamuje się z pod ogólnej reguły, ma bowiem

Wogóle skały wybuchowe i metamorficzne wchodzą w skład wyżyn i łańcuchów górskich: z pomiędzy pierwszych granity, syenity i czerwone porfiry przeważają w okolicach wschodnich i bliższych wybrzeża, doleryty zaś i bazalty w środkowych prowin-cyach. Ź pomiędzy łupków zasługuje na szczególną uwagę właściwy B-i Itakolumit; jest to uwarstwiony łupek talkowy z konglomeratami, stanowiący rozgałęzione pokłady w formacyi łupka gliniastego i tworzący najwyższe szczyty górskie.

IV. Hydrografia. B. posiada liczne i obszerne systemata rzeczne; nad wszystkiemi wszakże panuje największy na ziemi co do obszaru dorzecza i obfitości wód systemat Amazonki (ob.), która, opuszczając terrytoryum peruwiańskie, wchodzi do Brazylii pod Tabatinga, jako potężna, głęboka i szeroka rzeka. W obrębie państwa wpadają do niej z lewej strony: Ięa v. Putumayo, badana przez Cre-vaux w 1878—79 r., Yapura, Rio Negro (z lewym dopływem R. Branco), Urubu, Uatuma, Yamunda,

Trombetas, Gurupatuba, Paru, Jary, Paranapatuba, z prawej zaś: Javary y. Yacarana, Jutahy, Jurua,

Catua, Coary, Purus, Madeira, Tapajos i Xingu.

Wszystkie prawie te dopływy są zdatne do żeglugi na dłuższej lub krótszej przestrzeni i wszystkie także przy swem uściu rozdzielają się na mnóstwo ramion, które wraz z bocznemi kanałami i gałęziami rzeki głównej tworzą trudną do rozplątania i nie zupełnie dotąd poznaną siatkę wodną. W sąsiedztwie uścia Amazonki, a mianowicie na południe od wyspy Marajo, ma także uście Tocantins v. Para, która za pomocą ramion bocznych łączy się z Amazonką. Tocantins z potężnym swoim lewym dopływem Aragwajem uważany był za ostatni prawy dopływ Amazonki; w ostatnich jednak czasach coraz bardziej ustala się pogląd, że Tocantins jest samodzielnym systemem, ma bowiem własne swoje uście, a z bocznych ramion Amazonki otrzymuje nieznaczną tylko ilość wody w porównaniu z tą, jaką sam prowadzi. Że to połączenie było dawniej wyraźniej- ■ sze i silniejsze, tj. że Amazonka dawniej przelewała do Pary wielką ilość swych wód i mogła być względem niej rzeką główną, zdaje się nie ulegać wątpliwości; świadczą o tern pozostałości dawnych koryt, wypełnione dotąd wodą, odpływającą do To-cantinsu. Z rzek pobrzeżnych, bezpośrednio wpadających do Atlantyku, znaczna część składa się z krótkich, po większej części niespławnych strumieni, pozostałe jednak oddają już, lub mogą oddać w przyszłości, znaczne dla kraju przysługi: są to, idąc z północy na południe: Cachipour, Ara-guary, Gurupy, Tury-assu, Guajahu, Itapicuru pn., porę dżdżystą w zimie, a suchą w lecie. Roczna

ilość opadów atmosferycznych największą jest na pasmach nadbrzeżnych, oraz na dalekim zachodzie; w miejscowościach tych przenosi ona 200 cm.; pozostała część kraju, oraz część wybrzeża w okolicach R. de Janeiro zawiera się przecięciowo w granicach 130—200 cm., przyczem prowincya Matto Grosso 1 część Camposów, zasłonięte dla passatu przez wyżynę wschodnią, otrzymują najmniej deszczów z całej B-i. Co się tyczy ciśnienia powietrza to B. północna, odznacza się ciśnieniem nieco mniej szem niż południowa. W lecie (styczeń) maximum ciśnienia (766 mm.) znajduje się na obu przyległych oceanach, depresya zaś we wnętrzu B-i: następuje przeto napływ oceanicznego powietrza od wschodu na ląd stały i pora dżdżysta; zimą maximum zachodzi od południa aż na ląd stały, minimum przesuwa się na lewy brzeg Amazonki, następuje więc na południu pora względnie sucha, a na północy druga pora dżdżysta. Tym sposobem nizina Amazonki otrzymuje dwukrotnie stałe opady, a ta obfitość wilgoci, wsparta znaczną ilością ciepła, objaśnia bujną nad wyraz wege-tacyę leśną tej okolicy (selwasy). Dla człowieka, o ile zdołał przystosować się do warunków miejscowych, klimat B-i jest wogóle zdrowym; wprawdzie niektóre części wybrzeża i okolice niższe nad Amazonką i jej dopływami nawiedzane są przez żółtą febrę i złośliwe gorączki, jeśli mowa jednak o całości kraju, nazwać go można zupełnie dla osadnictwa odpowiednim, zwłaszcza w okolicach bardziej południowych, zbliżonych warunkami do klimatu Europy południowej i środkowej. Liczne wyprawy podróżników, przehiegających B-ą wzdłuż i wpoprzek, wracały, prócz nader nielicznych wyjątków, pomyślnie, a jeśli ucierpiały wiele w podróży, to raczej skutkiem braku pożywienia i bezdroża, aniżeli skutkiem klimatycznych właściwości.

VI. Bogactwa przyrodzone: a) Świat mineralny. Łupek metamorficzny, błyszczący i gliniasty, hornblenda i gnejs są skałami, w których głównie znajdują się metale i drogie kamienie. Itakolumit zawiera w sobie dyamenty, w prowin-cyach Minas Geräes, Goyaz i Matto Grosso, a zwłaszcza w tak zwanym okręgu dyamentowym (Arroyal Diamantino), otoczonym dokoła niedostępnemi skałami i zwiedzanym tylko za szczególnem pozwoleniem; większe jednak sztuki rzadko dziś są znajdywane. Złoto wyzyskiwane jest od r. 1740, głównie w prow. Saö Paulo, żelazo w znacznych ilościach znajduje się w każdej niemal prowincyi; miedź i platynę posiada prow. Minas Geräes, gdzie także znajdują się drogie kamienie, głównie zaś znane ze swej piękności topazy; węgiel kam. znajduje się w prow. S. Catharina i Rio Grande do Sul; natomiast brak jest soli, którą otrzymują tylko ze słonych jeziorek i słonych stepów przez parowanie; na stepach znajduje się ałun i saletra. Pomimo niezaprzeczonego bogactwa mineralnego, górnictwo stoi dotąd na bardzo nizkim poziomie i wiele jeszcze upłynie czasu, zanim wejdzie na racyonalną drogę, b) S w i a t z w i e r z ę c y ma licznych przedstawicieli (por. artykuł: Ameryka, tom I, str. 974 i nast.). Ze zwierząt ssących dzikich zasługują na uwagę: puma, jaguar, lis szakalowaty, jaźwiec, opossum, niedźwiedź - Cuati, tapir (największe miejscowe zwierzę ssące), leniwiec, dzik, jeżo świń i mnóstwo gatunków małp (przeszło 50). Z pomiędzy ptaków największym jest struś „nandu”; lasy pełne papug i kolibrów, wody—ryb, zarośla nadbrzeżne—płazów i gadów, żółwie w wielkiej obfitości. Zwierzęta domowe znajdują dla siebie wiele miejsc podatnych do hodowli w bogactwie pastwisk na camposach i stokach górskich. Wielkie trzody owiec, stada bydła i koni rozmnożyły się szybko z wprowadzonych tu z Europy gatunków i stanowią dziś jedno z ważniejszych źródeł dochodu dla mieszkańców stepu, dostarczając im na wywóz zagraniczny mięsa, rogów, łoju, skór i włosia, c) Świat roślinny i kolo ni żacy a. Przysłowiowa żyzność gleby brazylijskiej wywołała w niej nadzwyczajną bujność roślinności pod wpływem dwóch ważnych a przyjaznych czynników: ciepła i wilgoci. Jednakże różność warunków miejscowych w obrębie tak wielkiego państwa, różność, wynikająca z klimatu, natury gruntu, komunikacyi, bezpieczeństwa i t. p. musiała stać się powodem, że roślinność ta, czy to w stanie naturalnym, czy też w kulturze będąca, nie wszędzie występuje w jednakim charakterze i z jednaką siłą. Należy przytem mieć na uwadze, że flora, stanowiąca przyrodzoną właściwość danego obszaru, jest częstokroć odmienną od tej, która jest przedmiotem kultury kolonistów; ci bowiem tępią niekiedy roślinność, skądinąd nawet pożyteczną, jeśli chodzi o zrobienie miejsca roślinności zyskowniejszej. Najważniejszym produktem B-i jest kawa, której uprawą zajmują się wszystkie niemal prowincye nadbrzeżne i której produkcya roczna stanowi więcej niż połowę ogólnej produkcyi na całej kuli ziemskiej; ogniskiem plantacyj są prowincye: Espi-rito Santo, Rio de Janeiro i Saö Paulo. Drugie miejsce zajmuje cukier, wyrabiany z trzciny cukrowej, której plantacye znajdują się we wszystkich prowincyach nadbrzeżnych, od równika aż do 26° sz. pd. Dalej idzie bawełna, uprawiana w tychże samych okolicach, a następnie tytoń w prowincyach Bahia, Sergipe, Maranhäo, Piauhy i Rio de Janeiro. Produkcya kauczuku i gutaperki właściwą jest okolicom równikowym nad Amazonką, zwłaszcza w dorzeczu Xingu, a także w prow. Maranhäo, Piauby i Ceara; maté, czyli herbata paragwajska, właściwą jest prowincyom sąsiadującym z Paragwajem, t. j. Santa Catharina i Parana; kakao znajduje się we wszystkich gorętszych prowincyach i jego uprawa zwiększa się z każdym rokiem, wszakże po za 20° sz. pd. nie przechodzi. Drzewa budowlane, użytkowe i farbiarskie stanowią właściwość B-i i są dla niej ważnym artykułem wywozu i źródłem dochodu. Każda w nie obfituje prowincya, każdy posiada je las dziewiczy (matto virgem) i z każdej niemal wywożą się przystani. Prowincyom równikowym Amazonas i Para właściwe są rośliny lekarskie salsparilla i ipekakuana, a także kokosy, ananasy, banany, cedry amerykańskie i gatunek kasztana, zwany orzechem „Para“, albo amerykań-

skim (Bertkolletia excelsa); tu jest także ojczyzna nie są jednak przestrzegane w rozmieszczaniu osa-Victorii regii i całego świata najwspanialszych, modnych dziś, storczyków. Natomiast okolice po-zazwrotnikowe, z klimatem nie tak gorącym, okazały się wielce przyjaznemi dla kultury roślin europejskich: udają się tu dobrze zboża wszelkiego rodzaju, morwa, winna latorośl, pomarańcze, drzewa owocowe i wogóle wszelkie rośliny strefie Europy południowej i środkowej właściwe. Co się tyczy kolonizacyi B-i przez europejskich emigrantów, trudno jest dziś jeszcze zoryentowaó się należycie w tej sprawie; z jednej bowiem strony znaczne przestrzenie kraju znane są tylko przelotnie z opisu podróżników i gruntownie badane nie były, z drugiej zaś w wielu opisach okolic już poznanych zachodzą u autorów tak znaczne sprzeczności, że budzą pewną wątpliwość, co do istoty rzeczy.

dników; pomijając już wyzysk, jakiego ofiarą padają tysiące łatwowiernych i ciemnych mas wszelkich narodowości, główną przyczyną złego jest niedołężna organizacya wysyłki immigrantów na miejscu, brak ładu i porządku, brak czujnego nadzoru ze strony państwa nad czynnościami ageutów, niechęć miejscowej ludności i dawniejszych osadników ku nowym przybyszom, a nadewszystko nieodpowiedni, może nawet niesumienny wybór miejsca na nowe osady w okolicach bezdrożnych, odsuniętych od głównych traktów lądowych lub wodnych, i częstokroć niepoznanych należycie pod względem warunków gleby i klimatu. Z pomiędzy wszystkich kolonij, jakie dotąd powstały w B i, najlepiej przedstawiają się osady założone w prowincyach południowych: Rio Grande do Sul, Santa Catharina, Parana i Säo Paulo, — zwłaszcza zaś kolonie portugalskie i niemieckie. O tych ostatnich wszyscy niemal badacze miejscowych stosunków wyrażają się z uznaniem, zarówno swoi, jak i obcy. Angielka, Mistress M. G. Mulhall (1871), zachwyca się dobrobytem i porządkiem kolonistów niemieckich w Rio Grande do Sul; R. A. Hehl („Die deutsche Kolonisation in Süd-Brasilien“) daje także pochlebny, choć bezstronny i ob-jektywny, obraz kolonij niemieckich w B-i południowej; toż samo wykazuje praca Iheringa i Langhan-sa („Das südliche Koloniengebiet von Rio Grande do Sul“), gdzie szczegółowo, sumiennie i bezstronnie przedstawione są warunki kolonizacyi dla niemców i dotychczasowa ich działalność. Dotąd osadnictwo rozwija się tylko w prowincyach nadatlan-tyckich, a w tych trzyma się bardziej wybrzeża; wnętrze jest niemal zupełnie osad ludzkich pozbawione i bardzo mało znane. Jak dalece skąpe są wiadomości nasze o niektórych dzielnicach B-i, świadczy P. Ehrenreich, towarzysz podróży słynnego badacza Ameryki pd. von den Steinena; zwiedził on w 1888 r. Amazonkę i niektóre jej dopływy i stwierdza, że mniej są one znane cywilizowanemu światu, niż okolice środkowej Azyi lub Afryki; mówi on dalej, że dopływy Amazonki te są tylko poznane, po których chodzą parowce, wszelkie zaś inne wiadome są tylko przy uściach, zaznacza wreszcie, że całe obszary między rzekami zajęte są przez indyan, którzy są ich panami. Podobnież wyraża się dr-v. d. Steinen o prowincyi Matto Grosso, która słabo jest znana i zużytkowana dla braku sił roboczych i udogodnionych dróg komunikacyjnych. Lecz nietylko odległe prowincye wewnętrzne usuwają się dotąd naszej wiedzy, są bowiem i blizkie wybrzeża a bardzo bogate prowincye, które w znacznej części dotąd niezostały zbadane. Tak np. wspomniany Ehrenreich mówi o powincyi Minas Geraes, że jej niektóre okolice, choć leżą blizko Atlantyku i miast wielkich są wcale nieznane, co przypisać należy częścią wrogiej postawie dzikich Botokudów, częścią brakowi komunikacyi. Za to niektóre z pro-wincyj południowych, lub bezpośrednio do morza przylegających, są stosunkowo dobrze poznane, zaludnione i zagospodarowane, lecz właśnie z tej przyczyny nie są dla nowych kolonistów pożądane,— ziemia tu bowiem jest droższą, konkurencya większą

Tak np. kiedy Schmidt, konsul austryacki w B-i przestrzega ziomków przed emigracyą, orzekając, że warunki miejscowe są ciężkie, a wynarodowienie łatwe, to Henryk Lange w dziele swem „Süd Brasilien“ gorąco zachęca niemców do kolonizowania B-i południowej; podobnież kiedy I. Naeher („Land und Leute der brasilianischen Provinz Bahia“ Lipsk, 1876) dochodzi do przekonania, że europejczyk nie podoła uprawie trzciny cukrowej i radzi stworzyć wolną immigracyą murzynów z Afryki, to Hugo Zöller („Die Deutschen im brasilianischen Urwalde“) przedstawia B-ą w ponętnych barwach, choć gani głupi i niesumienny zwyczaj zakładania kolonij zdała od głównych dróg komunikacyjnych i nie tai, że brazylijczycy są niechętni dla cudzoziemców, i to zarówno dla niemców i Włochów, jak i, co dziwna, dla swych rodaków Portugalczyków. Równie odstręczającym jest sąd R.

Payera, który w r. 1883—4 badał okolice Amazonki i Orinoco; twierdzi on, że klimat w nich, z powodu panującej ospy i gorączki, jest zabójczy i dziwi się, że może kto na seryo myśleć o kolonizacyi tych okolic; tymczasem dawniejsze opisy przedstawiają owe krainy w świetle odmien-nem, nazywając je rajem ziemskim, czekającym tylko pracowitej dłoni człowieka, aby pół ludzkości obecnej wyżywić się zeń mogło.

Cokolwiekbądź, prawdą jest niezaprzeczoną, że o ile z jednej strony B. przedstawia wszędzie niemal warunki dla osadnictwa zupełnie odpowiednie, o tyle z drugiej w organizacyi tegoż osadnictwa i w stosunkach między państwem a immigracyą, istnieje cały szereg cech ujemnych, działających odstraszająco na chcących emigrować, a zniechęcająco na przybyłych. Profesor szkoły politechnicznej w Rio de Janeiro Andr. Rebouęas, w wydawnictwie Santa-Anna-Nery: „Le Brésil en 1889“ (Paryż, 1889), mówi nie bez słuszności, że każde przedsięwzięcie skierowane do zaludnienia B-i kolonistami europejskimi będzie świetnym uwieńczone skutkiem, jeśli immi-grantów uczyni się bezpośrednimi i natychmiastowymi posiadaczami gruntu, jeśli umieści się ich w zdrowych okolicach bardziej górzystych i jeśli wreszcie przeznaczy się dla nich miejscowości znane już z żyznej gleby i posiadające obfitość wody.—

Te proste i przez uczciwość podyktowane warunki i warunki bytu w nowem otoczeniu dla osadnika 1887 przybiło do Brazylijskich portów 7,856 okrętów, trudniejsze. Szczególnie godną jest uwagi prowin- o 4,711,495 tonn, w tej liczbie obcych statków cya Sao Paulo, jedna z najważniejszych w B i; o niej 4,273 o 3,277,911 tonn i brazylijskich statków 3,583 to mówi Henry Lange („Aus dem Staate Säo Paulo“), że żadna z prowincyj nie posiada tak gęstej sieci kolei żelaznych, żadna tak nie wyzyskała ziemi pod plantacye, żadna nie badała kraju swego tak poważnie i systematycznie, żadna wreszcie nie posiada tak wyczerpujących wiadomości o naturze gleby, klimacie, stosunkach ekonomicznych i t. p.

o 1,433,584 tonn; wypłynęło zaś z Brazylii 3,597 obcych statków o 3,340,389 tonn, oraz 3,414 statków brazylijskich o 1,473,289 tonn, razem statków 4,011, objętości 4,813,678 tonn. Z tego więc widać, jak dalece handel B-i pozostaje dotąd w obcych rękach,— co jest tern bardziej uderzające, że w powyższych liczbach ruch statków brazylijskich ściąga się prawie wyłącznie do żeglugi nadbrzeżnej, gdy tymczasem statki obce zajmują się głównie żeglugą oceaniczną, Żegluga nadbrzeżna odbywać się dawniej mogła tylko pod flagą brazylijską, wszakże od roku 1873 biorą w niej udział i statki obce, lecz tylko między portami, w których znajdują się urzędy celne. Handel wewnętrzny jest wielce utrudniony z powodu braku dogodnych dróg komunikacyjnych, i tam tylko doszedł do względnego rozwoju, gdzie ten niedostatek usunięto. Ważną pod tym względem usługę oddało zaprowadzenie żeglugi parowej na Amazonce i niektórych większych rzekach, oraz zbudowanie kolei żelaznych w prowincyach nadbrzeżnych.—Pierwsza droga żelazna między Rio de Janeiro a Petropolis otwartą została w 1854 r.; odtąd budowa kolei postępowała stale, ale powoli, tak że w dniu 31 grudnia 1887 roku było 8,486 km. w eksploatacyi i 1,398 km. w budowie, niezależnie od 3,597 km., co do których study a przedwstępne ukończone i zatwierdzone zostały—razem 13,481 km. Liczba to znaczna, ale bardzo daleka od zadośćuczynienia najpilniejszym potrzebom handlu wewnętrznego, tem bardziej, że dróg bitych nie ma prawie zupełnie, wszelkie zaś inne drogi znajdują się w stanie bardzo nieodpowiednim. W tymże roku 1887 liczono 170 stacyj telegraficznych, oraz 1,983 urzędów pocztowych.

Wogóle powiedzieć można, że kolonizacya samego wybrzeża dla mniej przyjaznych warunków klimatycznych, nie jest odpowiednia; również nie ma warunków powodzenia kolonizicya miejscowości do wybrzeża, przyległych, po większej części już zajętych i drogich; pozostają zatem tylko bardziej wewnętrzne okolice, lecz, ażeby tu kolonizacya wydała pomyślny skutek, potrzeba przedewszystkiem stworzyć dogodną komunikacyę wybrzeża z każdą grupą kolonij, następnie spełnić warunki, przez Rebou-ęasa zalecone (p. wyżej), wreszcie uporządkować stosunki między państwem, agentami pośredniczącymi w dziele immigracyjnem i kolonistami.

VII. Przemysł, handel, komunikacyę. Przemysł B-i zaledwie zasługuje na tę nazwę. Kraj czysto rolniczy, oparty na bogactwie przyrodzonem, młody, społecznie i politycznie nie ustalony, nie zdołał jeszcze rozwinąć swej energii wytwórczej we wszystkich gałęziach ekonomii narodowej, gdyż nawet produk-cya płodów surowych wiele pozostawia do życzenia.

VIII. Ludność. W naszych czasach ludy natury giuą nieubłaganie przed następującą na nie cywi-lizacyą, albo wsiąkają w nią i tracą właściwe sobie cechy. Stany Zjednoczone są wymownym tego dowodem; tam ludy pierwotne wyginęły prawie doszczętnie, lub zlały się z nowemi elementami na-pływowemi; w B-i sprawa ta nie doszła jeszcze do takiego stadium, lecz prędzej czy później zakończy się niewątpliwą zagładą tubylców. Zanim to nastąpi, jest B. tymczasem wielką skarbnicą dla etnografów i etnologów, gdyż dziewicze lasy Amazonki i jej dopływów, oraz nieprzejrzane równiny camposów kryją liczne plemiona indyan, ręką cy-wilizacyi jeszcze niedotkniętych, a częstokroć nie wiedzących nawet o istnieniu białego człowieka. Badania etnograficzne, w ostatnich latach dokonane, nie wyczerpały bogatego materyału, pozwoliły jednak zoryentować się w ogólnych rysach i zaprowadzić ściślejszą niż dawniej klasyfikacyę. Dr. P. Ehrenreich, na podstawie własnych i obcych badań oparty, streścił nagromadzone dane w gruntownej i sumiennej pracy: „Die Eintheilung und Verbreitung der Völker stamme Brasiliens“ (Peter manns Mittheilungen, r. 1891). Dzieli on indyan brazylijskich na kilka grup i zbija dawniejsze twierdze-

Stąd też B. zaspakaja swe potrzeby fabrykatami, dowożonemi z Europy lub Stanów Zjednoczonych, sama zaś ogranicza się do wyrobu cukru, spirytusu, przedmiotów złotych, biżuteryj, przedmiotów z piór kolorowych i t. p. Produkcya tkanin wełnianych i bawełnianych, zwłaszcza grubszych, rozwinęła się w prowincyach Matto Grosso i Goyaz, lecz nie wystarcza Dawet na miejscowe potrzeby; większe ma znaczenie garbarstwo i wyroby skórzane, a także młynarstwo i fabryki wyrobów żeLznycli, znajdujące się po większych miastach B-i. Przemysł domowy kwitnie w połudn. B-i u niemców, a w środkowej i północnej u Portugalczyków; nadto indyanie wyrabiają plecionki z rogoży i trudnią się garncarstwem.— Handel pozostaje w ręku Amerykanów północnych ze Stanów Zjednoczonych, a także anglików i francuzów,—choć niemey, holendrzy i Portugalczycy mają w nim także udział dość znaczny.

Handel zewnętrzny ogniskuje się w 19 głównych portach B-i, z których najważniejsze: Rio de Janeiro, Para v. Belem, Bahia, Pernambuco, Porto Allègre i Santos. Wartość towarów przywiezionych wynosiła w 1887 r. 523,515,000 fr.—a wywiezionych 658,877,000 fr. Główne artykuły wywozu są: kawa (467 mil.), cukier (40 mil.), bawełna (38 mil.), tytoń (16 mil.), skóry (13 mil.), kauczuk (13 mil.), maté (8V₂ mil.), kakao (4 mil.), piasek złoty (3 mil.) i dyamenty (iy₂ mil.); na przywóz zaś składają się głównie tkaniny wszelkiego rodzaju, wino, artykuły mody i zbytku, wyroby metalowe, szkło, ubiory gotowe i meble. W handlu przywozowym biorą głównie udział Anglia i Francya, w wywozowym zaś Stany Zjednoczone, Francya, Anglia i Niemcy. W r.

nia, jakoby pojedyncze plemiona, do różnych szcze- j uściu rzeki Jamary do Madeiry. Wszystkie te ple-pów należące, były z sobą pomieszane i przenikały | miona zamieszkują w oddzielnych i nielicznych hor-się wzajemnie; przeciwnie, sądzi on, że każdy szczep j dach, bez żadnej łączności z urządzeniami państwo-zajmuje pewne, mniej lub więcej ściśle ograniczo- j wemi, z wyjątkiem tylko indyan nadbrzeżnych. Ci ne, terytoryum, które zamieszkują tylko plemiona ostatni poddali się w części wymaganiom kultury tegoż samego szczepu. Podług Ehrenreieha, cały i noszą nazwę Indios mansos v. Caboclos, gdy po-wschód środkowy i południowy zajmuje szczep Ges zostali są to Indios bravos, t. j. niepodlegli. Mi-(plemiona: kayapo, kamakan, botokudy, kaingang sy on arze nie zdołali między nimi osiągnąć powa-v. karne i t. p.); szczep Kar a y a, mieszka na pra- źniejszych rezultatów swej pracy. Indyanie brązy-wym brzegu środkowego Xingu i w dorzeczu śród- lijscy są wogóle średniego wzrostu, smukli, mu-kowego Aragwaju; szczep Karaibów zajął lewy skulami, cerę mają żółto- lub czerwono-brunatną,

ma

Lii':-*

I-,

lip;:

ïmÀ

u’.

■9

I Mm

Ili Äi:-K

KI

ÉM.

mm

mm

ijjj

MM

Wmm

Fig. 147. Indyanie brazylijscy z nad Amazonki.

brzeg dolnej Amazonki, a prawy aż do uścia rz. Jurua (plemiona: Yuma, Arara, Apoto, Apalai, Rucuyenue i t. p.); szczep Maipure v. Nu-Aruak zamieszkuje w dorzeczu Purus, Rio-Negro, na lewym brzegu środkowej Amazonki, oraz w górnym biegu Guapore i Tapajos (plemiona: Ipurina, Paumary, Manao, Aruaki, Pareci i t. p.); Gwajkurowie mieszkają nad środkowym Paragwajem; szczep Tupi mieszka między środkową Madeirą a Xingu, skąd sięga aż na wybrzeże w okolice uścia rzeki Tocantins (plemiona: Muniuruku, Tembe, Yuruna i t. p.); wreszcie szczep Pa no zajmuje kraj przy

twarz płaską, bez zarostu, oczy małe i czarne, nos mały i wązko osadzony, włos czarny, gładki. Językiem porozumienia się z in-dyanami jest tak zw. „język powszechny brazylijski“ (lingoa geral brazileira), wytworzony przez misyonarzy jezuickich z rozlicznych dyalektów miejscowych. Ludność portugalskiego pochodzenia składa się z nielicznych stosunkowo portugalczyków czystej krwi i ze znacznej liczby mieszańców, powstałych ze skrzyżowania z indyanami (me-styce) i negrami (mulaci); jedni i drudzy nazywają się Caribocas, albo Cafuso, mają cerę ciemniejszą i stanowią główną część ludności wiejskiej. Murzyni w kraju zrodze-nilzowią się kreolami (crioulo). Prócz powyższych, ważną składową część ludności tworzą emigranci europejscy, wynaradawiający się wogóle dosyć szybko. Głównego kontyngensu dostarczają portugaiczycy, włosi i niemcy. O stopniowym wzroście immi-gracyi przekonywa porównawcze zestawienie dziewięcioletniego peryodu r. 1864—72 z czternastoletnim 1873—1886 w porcie Rio de Janeiro; gdy bowiem w pierwszym okre-się immigracya wyniosła wogóle 88,823 głów czyli 9,869 rocznie, to w drugim dosięgła liczby 304,796 czyli 21,771 rocznie; jeszcze wymowniejszym jest rok 1887, w którym do samego Rio przybyło 31,310, a do wszystkich portów, prowadzącyoh statystykę immigracyjną, 54,990 głów. Dla braku danych trudno jest dziś oznaczyć liczbę dla każdej narodowości, przybyłej z Europy na kolonizacyę B-i, można tylko w przybliżeniu określić, że pierwsze miejsce trzymają tu portugaiczycy i włosi, poczem idą niemcy, hiszpanie, francuzi i polacy. Emigracya kieruje się głównie do prowincyj i portów południowych, tak naprzykład w r. 1887 z ogólnej liczby 54,990 emigrantów wylądowało w Rio 31,310, w Santos 22,227, w Rio Grande do Sul 815, w Desterro (Santa Catharina) 430, w Bahii 199, w Paranie 9.

IX. Urządzenia społeczne i państwowe. Skutkiem rewolucyi, wybuchłej d. 15 listopada 1889 r. monarchia została zniesioną i zastąpioną przez federacyjną rzeczpospolitą. Nową ustawę zaprowadzono dekretem z d. 25 lutego 1891 r. i najważniejsze jej zasady stanowią, że każda z dawnych prowincyj tworzy odtąd stan sam w sobie, któremu pozostawioną jest wszelka swoboda łączenia się

•iA;'

Vs-

•'.»SW*:

W-

§§!?'

•i ;

\\

Fig. 119.

Siekiery kamienne plemienia komanów w Brazylii.

w całość z innym stanem, lub dzielenia na mniejsze części jako stany, przy zachowaniu jednak warunku, aby zmiany tego rodzaju potwierdzone były przez kongres narodowy. Samorząd każdego stanu zupełny, wolność sumienia zapewniona, równość w obliczu prawa wszystkich obywateli. Dawne mu-nicipium Rio de Janeiro tworzy oddzielny okrąg związkowy i jest stolicą całego państwa, dopóki inna nowa stolica założoną nie będzie. Ku temu celowi rzeczpospolita zachowuje dla siebie na własność obszar 14,400 km. □ (120 km. w kwadrat) na jednej ze środkowych wyżyn, i na nim zamierza założyć przyszłą stolicę, poczem dzisiejsza stolica Rio ukonstytuowałaby się w stan samodzielny. (W 1892 r. rząd rzeczypospolitej wydelegował już wyprawę do prowincyi Goyaz, która badała miejscowość w okolicach gór Pirenejskich). Dzisiejsza konstytucya wzorowała się na konstytucyi Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej; władza prawodawcza spoczywa w ręku kongresu, złożonego z izby deputowanych i senatu; wykonawczą dzierży prezydent, wybierany przez naród na lat cztery, oraz ministrowie - sekretarze stanu w liczbie siedmiu, jako to: spraw wewnętrznych (do których należą także sprawy oświaty i wyznań), sprawiedliwości, wojny, marynarki, skarbu, spraw zagranicznych, wreszcie rolnictwa i handlu. Każdy stan posiada zupełną autonomię, swój własny kongres, jako władzę prawodawczą, i swego własnego, wybieranego przez siebie, prezydenta-gubernatora, jako władzę wykonawczą. Kościół oddzielony od państwa, wszelkie wyznania są równouprawnione (za cesarstwa panującą religią była katolicka, inne wyznania były tolerowane); cudzoziemcy używają wszelkich praw na równi z obywatelami B i, prócz prawa udziału w wyborach i każdy cudzoziemiec, który przemieszkał dwa lata w B-i i skończył 21 lat wieku, może się na-turalizować. Cała ludność, z wyjątkiem dzikich in-dyan, wyznaje religię katolicką (niekatolików zaledwie 0.4°/₀). której sprawami zarządza arcybiskup Bahii i zarazem prymas B-i, oraz jedenastu biskupów: w Belem (Paraj, Cuyaba, Diamantina, Marianna Fortalezza, Goyaz, Oiinda, Porto-Allegre, Sao Luiz, Saö Paulo i Rio de Janeiro. — Oświata w B-i stoi najwyżej ze wszystkich państw Ameryki południowej i środkowej, wszakże daleką jest od tego poziomu, na jakim znajduje się w Europie lub Stanach Zjedn. Am. półn. Uniwersytetów, w na-szem pojęciu tego słowa, niema w B-i; zastępują je szkoły wyższe speeyalne, jako to: lekarskie w Rio i Bahii, prawne w S. Paulo i Pernambuco, politechnika w Rio, górnicza w Minas Geräes, handlowa, sztuk pięknych i muzyczna w Rio, rolnicze w Rio, Bahii, Pernambuco i Sergipe, dobre obser-watoryum astronomiczne w Rio, wzorowy instytut głuchoniemych i ociemniałych tamże, szkoła wojskowa tamże, szkoła artyleryi i marynarki tamże, instytut historyczny i geograficzny, założony w 1838 r., instytut farmaceutyczny, instytut przyrodniczy (so-cieta Vellosiana), założony w 1850 r. i t. p. Szkół średnich i niższych stosunkowo mała liczba (około 7,500), a nadto są one rozrzucone na znacznych przestrzeniach, skutkiem czego obowiązkowe posy-

Kncyklopedy» Powsztchaa Uluitr. T IX.

łanie dzieci do szkółek elementarnych wykonać się nie daje. Najlepiej stoją sprawy oświaty w południowych stanach, gdzie koloniści niemieccy założyli w znacznej ilości szkółki niższe i należycie je prowadzą. Zakłady dobroczynne liczne są w B-i i pozostają w ręku państwa; każde większe miasto posiada odpowiednią ilość szpitali, nierzadko wzo-

jim

mm

vjjgjjHBp

Fig. 148. Szałas indyan nad Amazonką.

rowo urządzonych. Co do miar i wag panuje w B-i system metryczny, choć dawne miary staro-portugalskie nie zupełnie ustąpiły; natomiast co się tyczy stosunków pieniężnych jednostką monetarną jest real, w 1. mn. reis, których tysiąc, czyli mil-reis równa się 2 markom i 2¹/₂ fenigom (około rubla), tysiąc milreisów, stanowi conto =. 2,292 marek (około 1,000 rubli); czterysta reisów = I fran kowi. W r. 1889 przychód państwa obliczano na blizko 350 mil. fr., rozchód na 345V₂ mil. fr., dług zewnętrzny wynosił 575 mil., wewnętrzny 1,101 mil. fr. —

Sprawy sądowe o-gniskują się w najwyższym trybunale w Rio (supremo tribunal de ju-sticia); podlega mu jedenaście sądów apelacyjnych, oraz sędziowie pokoju i gminni; sądom przysięgłych przewodniczy sędzia kryminalny; prawo karne wzorowało się na kodeksie Napoleona; cywilne, oparte na tradycyi i miejscowych zwyczajach, zamyka się w kodeksie B-skim, Codico Brazile-iro. — Armia na stopie pokoju wynosi 1,520 oficerów i 13,528 żołnierzy, na stopie wojennej liczba żołnierzy dosięga 32,000 i może być podniesioną nawet do liczby 80,000; nadto marynarka wojenna ma do 6,000 osady, żandarmerya do 7,000 ludzi; jest i gwardya narodowa,

49

do której należą wszyscy obywatele państwa, zdol- Handel nnd Wandel in Brasilien“ (Rio de Janeiro > ni do noszenia broni. Barwą narodową jest zielo- 1881); Sellin: „Das Kaiserreich Brasilien“ (Berlin, na ze złotą. Większe miasta: Rio de Janeiro, 1882); Carapebus: „Notices sur les ressources miné-500,000 m ców. Pernambuco (Recife) 190,000, Bahia (S. Salvador) 140,000, Belem (Para) 65,000,

raies du Brésil“ (Paryż, 1885); „Rijckevorsel: „Uit Brazilie“,(Rotterdam, 1886); von den Steinen: „Durch Central-Brasilien“, (Lipsk, 1886); C. v. Koseritz: „Bilder aus Brasilien“ Crevaux: „Fleuves de l’Amérique du Sud“; Dr. P. Ehrenreich: „Die Eintheilung und Verbreitung der Völkerstämme Brasiliens nach dem gegenwärtigen Stande unserer Kenntnisse“ wPetermanna „Mittheilungen“ 1891 i w. i. Od r. 1839 wychodzi w R. d. Janeiro kwartalnik: „Revista tri-mensal do Instituto historico, geographico e ethno-graphico do Brazil“. Z polskich dzieł ostatniej doby: Ks. Chełmicki: „W Brazylii“ (Warszawa, 1892); Sosnowski: „Brazylia“ (Warszawa, 1892 roku). Jednem z najnowszych, najobszerniejszych i naj-gruntowniejszych dzieł ostatniej epoki jest (nieco optymistyczne w wywodach, ekonomicznej natury

Porto Allegre 45,000, Parahyba 40,000, Maranhaö 38,000, Saö Paulo 35,000. Literatura dotycząca fizycznej, etnograficznej i ekonomicznej strony Bi jest bardzo obszerna i wzrasta z każdym rokiem.

Pomijając najdawniejsze opisy kraju i ludzi, mające dziś wartość materyału dla badań historycznych i porównawczych, wybieramy z mnóstwa dzieł wieku bieżącego następujące: Manoel Ayres de Cazal:

„Corografia Brazilica“ (Rio de Janeiro, 1817); M. de de Saint-Adolphe: „Diccionario geographico-historico de descripcion do imperio do Brazil“ (Paryż, 1845);

August de St. Hilaire.- „Voyages dans l'intérieur du Brésil“ (Paryż, 1830—51); Gottfr. Kerst: „Ueber brasilianische Zustände“ (Berlin, 1853); W. L. Hern-

"-.7* i.

sâÊÊÊÊÊÊrÈÈ0B

N'

7-Ssl

mm

mÉÈfiÉè'

US

.M

Ägg

gan

SS

Fig. 150. Rzeźbione naczynia indyan brazylijskich.

And. S.

don i Lardner-Gibbon: „Exploration of the valley of the Amazon“ (Waszyngton, 1853); Avé-Lallemant: „Reise in Nord-und Süd-Brasilien“ (Lipsk, 1859); Pereira de Silva: „Situation sociale, politique et économique de l’empire du Brésil“ (Rio de Janeiro,

1865); Tschudi: „Reisen in Süd-Amerika“, (Lipsk, 1866—69); v. Martius: „Die Physognomie des Pflanzenreichs in Brasilien“ (Monachium, 1842); Tenże: „Beiträge zur Etnographie und Sprachenkunde Amerikas, zumal Brasiliens“ (Lipsk, 1867); Mouchez: „L’empir du Brésil“ (R. d. Janeiro, 1867); Burton: „Exploration of the highlands of Brasil“ (Londyn, 1868); Hartt: „Scientific results of a journey in Brazil“ (Boston, 1870); Wappeus: „Das Kaiserreich Brasilien“ (Lipsk, 1871); Liais: „Climats, géologie, faune et géographie botanique du Brésil“ (Paryż, 1872); Macedo: „Geographische Beschreibung Brasiliens“ (Lipsk, 1873); „Das Kaiserreich Brasilien auf der Weltausstellung 1876 in Philadelphia“ (urzędowe sprawozdanie); Kidder und Fletcher: „Brazil and the Brazilians” (Filadelfia, 1879); F. Schmid: „Ueber dotyczących) wydawnictwo, podjęte przez syndykat franko-brazylijski i na wystawę paryską 1889 r. przeznaczone; nosi ono tytuł: „Le Brésil en 1889“, i powstało zbiorowemi siłami specyalistów pod kierunkiem F. J. de Santa-Anna-Nery.

Dzieje. Odkrycie B-i przypada na rok 1500, w którym uczestnik wypraw Kolumba, Wincenty Ya-nez Pinzon, pierwszy wylądował koło przylądka św. Augustyna; następnie w tym samym roku Portugalczyk Pedro Alvarez de Cabral, wypadkowo przybiwszy do brzegów południowej Ameryki, nieznaną ziemię poddał pod władzę króla portugalskiego, a nazwał ją „Terra da vera Cruz“; nazwa B-i powstała nieco później od wielkiej ilości znalezionego tam drzewa czerwonego farbiarskiego (Päo do Brazil). Nowa ta kolonia z polecenia króla Emanuela W-go była najpierw zbadana (w r. 1501—502) przez Amerigo Vespucci wzdłuż wybrzeża aż do rzeki La Platy. Król Jan III podzielił ją na 12 okręgów (zwanych kapitaniami) i nad każdym z nich zamianował osobnego rządzcę (kapitana), który miał łapać miejscowych indyaa dla sprzedawania ich na rynka Lizbony. Od tej pory poczyna się kolonizacya tej ziemi przez europejczyków (przeważnie skazanych na wygnanie złoczyńców lub awanturników), którzy atoli bynajmiej do rozszerzania oświaty i dobrobytu prowincyi się nie przyczynili, a natomiast przez nieustanne bójki i kłótnie z sobą lub z mieszkańcami pierwotnymi uczynili ją widownią strasznego nieładu; to było powodem, że król Jan utworzył z niej generalne gubernatorstwo i pierwszym gubernatorem zamianował Tomasza Sousa, który w r. 1549 założył miasto Bahię i przywrócił porządek w kraju. W r. 1555 w okolicy dzisiejszej stolicy Rio de Janeiro osiedli hugonoci francuscy, którzy jednak zostali przez gubernatora Men de Sa wygnani stamtąd już w r. 1560. Gdy w r. 1580 Portugalia przeszła pod berło króla hiszpańskiego, Filipa II, nieprzyjaciele jego: anglicy, francuzi i holen-drzy, zaczęli najeżdżać na B-ę; za Filipa IV holenderska kompania zachodnio-indyjska w r. 1624 opanowała Bahię, toczyła wojnę z Portugalczykami (ob. Arciszewski Krzysztof) i zagarnęła znaczną część kraju pod nazwą „Platsen by de Westindischen Compagnie in Brazil“; przez czas krótkich swych rządów niemałe położyła ona zasługi (zwłaszcza za namiestnictwa Maurycego Nassauskiego) około rozwoju dobrobytu tej ziemi. Jednakże w r. 1645 Fernandez Vieira, w interesie wyzwolonej już z pod hiszpańskiego berła Portugalii i przy pomocy anglików, wywołał rewolucyę, pobił holendrów w r. 1648 pod Guararabi i w r. następnym zdobył ostatnią ich posiadłość, Pernambuco; skutkiem tego Holan-dya w r. 1661 pokojem w Hadze zmuszona była zrzec się swojej kolonii na rzecz Portugalii za wypłatą 8,000,000 złotych holenderskich. Odkrycie bogatych pokładów złota i drogich kamieni uczyniło B-ę źródłem nowych i ogromnych dochodów, jednakże kraj pozostawał w ubóstwie i ciemnocie, przemysł, handel i rolnictwo nie mogły się rozwijać skutkiem fatalnej polityki ekonomicznej i licznych przepisów rządowych, mających na celu jeno wyzysk prowincyi. Tak np. nie wolno było w B i hodować tych roślin, lub wyrabiać tych przedmiotów, których jej dostarczali kupcy portugalscy; obszerne przestrzenie ziemi oddane były wyłącznie szlachcie portugalskiej, której we wszystkiem wo-góle dawano pierwszeństwo przed brazylijczykami. Taki stan rzeczy musiał wywołać z każdym dniem zwiększające się niezadowolenie, które, pod wpływem wojny północno - amerykańskiej, a następnie rewolucyi francuskiej, kilka razy doprowadzało do zbrojnego przeciw rządowi oporu, tłumionego jednakże zawczasu. Gdy w r. 1808 król Jan VI, uciekając przed Napoleonem, zamieszkał w B-i, ekonomiczne jej warunki polepszyły się o tyle przynajmniej, że przemysł i handel mogły od tego czasn swobodnie się rozwijać; jednakże wewnętrzne stosunki między ludnością miejscową i napływową, pomimo ogłoszenia w r. 1815 B-i częścią integralną Portugalii z tytułem królestwa, pozostały nadal w stanie opłakanym. Dawanie pierwszeństwa Portugalczykom przed brazylijczykami, ciągłe zwiększanie podatków i rozciąganie regaliów na złoto i drogie ka

mienie, w pojedyńczych okręgach kopane, wreszcie stronne ustawy w sądownictwie, wzmagały niechęć i zwiększały liczbę przeciwników połączenia B-i z Portugalią, a rewolucya w Ameryce południowej r. 1808 coraz więcej zdobywała sobie gruntu i w B-i. Pod naciskiem ogólnego żądania, obiecał wprawdzie król dać konstytucyę, na wzór hiszpańskiej opracowaną, ale przy pierwszych wyborach kazał posłów rozpędzić, skutkiem czego w r. 1821 wybuchły pierwsze rozruchy w Rio de Janeiro, a następnie w innych częściach kraju. Właśnie w tym czasie król Jan wrócił do Portugalii, zostawiwszy na swojem miejscu syna, Pedra, w charakterze namiestnika królewskiego; ten atoli, widząc z jednej strony dążenia kortezów portugalskich do zapewnienia istotnej władzy w B-i portugalczykom z krzywdą dla brazylijczyków, a z drugiej ogromne wzburzenie umysłu wśród pokrzywdzonej ludności, pomimo rozkazu powrotu do Lizbony, utworzył samodzielne ministeryum brazylijskie, z Józefem Bonifacym d’Andrada (ob.) na czele, i 7 września 1822 r. ogłosił niezależność B-i, poczem włożył na skronie koronę cesarską, ofiarowaną mu przez zgromadzenie prawodawcze. Wojsko portugalskie, które chciało orężem bronić dawnego stanu rzeczy, było przez admirała angielskiego, zostającego w służbie brazylijskiej, Cochrane’a, pobite i wyparte z kraju. Dnia 3 maja 1823 r. cesarz otworzył pierwsze kor-tezy, ale podczas obrad natychmiast wystąpiły przeciw sobie dwa stronnictwa: monarchiczne, czyli uni tarne, i republikańskie, czyli federacyjne; gdy rząd nie chciał zadośćuczynić licznym żądaniom republikanów (przedewszystkiem oparł się wygnaniu z kraju wszystkich Portugalczyków) i odrzucił podany przez nich nowy projekt ustawy, powstała tak wielka burza, że cesarz kortezy rozwiązał, a na nowym sejmie w r. 1824 podał stanom inny, bardzo demokratyczny projekt ustawy, tym razem zgodnie przyjęty. W r. 1825 samodzielność nowego cesarstwa uznaną była przez mocarstwa obce. Z ważniejszych faktów za panowania Pèdra I była walka z rzecząpospolitą Argentyńską o kraj, zwany Banda Oriental, któremu cesarz zmuszony był przyznać niezależność i pozwolić na utworzenie z niego rzeczypospolitej Urugwajskiej. Po śmierci króla Jana VI w r. 1826 Pedro I. zrzekł się praw swych do tronu portugalskiego na korzyść swej córki, Maryi da Gloria. Jednakże, gdy, zmuszony w r. 1828 bronić orężem praw jej przed roszczeniami dom Miguela, zażądał od kortezów pomocy, a one mu jej odmówiły; wówczas cesarz, nie widząc innego środka zapewnienia tronu córce, złożył w roku 1831 koronę brazylijską, zamianował swoim następcą sześcioletniego syna, Pedra Ii-go, dając mu za wychowawcę d’Andradę, i odpłynął do Europy. Po wyjeż-dzie Pedra I-go stosunki krajowe znacznie się pogorszyły: do spraw finansowych wkradł się nieporządek, a różne stronnictwa polityczne, opierając się na niekarnem wojsku, wzniecały nieustanne i często groźne zaburzenia, którym końca nie mogła położyć ani regencya, wobec małoletności cesarza utworzona w r. 1831, ani ogłoszenie dziedziczności tronu, ani skupienie rządów w jednych ręku

r-s

SS

m

il

I-!

m

-^F

■*

:

$

z

sa

$

v

¥

m

K

kl

-

«

i

m

i:

'■

V

à;

m

■&

m

Fig. 151. Włócznie v kołczan indyan brazylijskich

■ÏSgggg

^V^SSfe

9Ë

1H1

a

p

ËO

§

%

►SB—

WBSF

i-

isljltj

I^SgSteselle:?

r ^

v"“

"

ma

Ells

!5?&

». •-•

§5

Fig. 152 Trąba^wojenna indyan brazylijskich.

r ‘Fig- 153. Naczynia gliniane indyan'ibrazylijskicb.

^...

n' .

mp

ÎO

Ei-J

.... . .-

r.i-

«gfT>g

TiiOjaLc.

-

. r*r :af3« fil

igtfli

V«

IM

WR

fef =

Fig. 154. Maczugi i pałki drewniane indyan brazylijskich

Diego Antoniusza Feijo, który w r. 1835 mianowany był, zamiast regencyi, jedynym regentem, ani nakouiec ogłoszenie w r. 1841 pełnoletności cesarza. Zaburzenia te najczęściej się powtarzały w pro-wincyach: Sao Paulo, Minas Geräes i Rio Grande do Sul, a ledwie stłumione były przez generała Ca-xiasa ( 1842 — 45), powstawały nanowo, jak np. w r. 1846 w Pernambuco i w 1848 w Rio Grande do Sul. Do tego należy jeszcze dodać zatargi z Anglią, wynikłe skutkiem podniesienia przez kortezy cła na towary angielskie o trzecią część wyżej, niż na inne towary, i skutkiem nieprzyznawania Anglii prawa przeglądania statków brazylijskich, podejrzanych o handel niewolnikami. Ostatecznie nieporozumienia te skończyły się w r. 1850, gdy zawarto umowę, mocą której handel niewolnikami ogłoszono za korsarstwo. Pedro II-gi, objąwszy rządy, usiłował podnieść dobrobyt kraju i utrzymać spokój; najpierw jął się uporządkowania finansów, dał projekt założenia banku narodowego w r. 1853 z kapitałem 30,000,000 milreisów, budował koleje żelazne, podniósł żeglugę na rzece Amazonce i starał się o skolonizowanie osadnikami pustych przestrzeni kraju. Rząd brazylijski za jego panowania w polityce zewnętrznej był zawsze ostrożny, ale stanowczy; tak np. podczas zatargów Hiszpanii z Peruwią o wyspy Chinchas zachował się zupełnie neutralnie, a natomiast stanowczo i energicznie wystąpił przeciw dy-ktaktorowi argentyńskiemu, Rosasowi, który pragnął zagarnąć Urugwaj : pobił go w r. 1852 pod Monte Caceros. W r. 1864 zmusił rzeczpospolitą Argentyńską do łaskawego obchodzenia się z uciskanymi dotąd obywatelami brazylij czy kami i rozwinął wielką energię przeciw prezydentowi Paragwaju, Lopezowi, który w r. 1865 wtargnął do prowincyi Matto Grosso. Połączywszy się z Argentyną i Urugwajem, rozpoczął wojnę niszczącą i straszną w swych skutkach dla Paragwaju, zakończoną dopiero ze śmiercią Lo-peza w r. 1870. Po tej wojnie, która również ogromnie nadwerężyła finanse B-i, ale wzamian zapewniła jej pierwsze miejsce w Ameryce Południowej, zajęto się gorliwie sprawami wewnętrzemi kraju. Gdy w r. 1873 niektórzy biskupi, opierając się na breve papieskiem, wystąpili przeciw wolnomularstwu, rząd ogłosił, że żadne breve papieża bez potwierdzenia władzy świeckiej nie ma znaczenia w cesarstwie, i nieposłusznych biskupów, pernam-buckiego i paraskiego, wtrącił do więzienia, z którego uwolniono ich w r. 1875 za wstawieniem się cesarza. W wewnętrznym ustroju państwa poczyniono rozmaite zmiany, tak np. przyznano prawo głosowania wszystkim obywatelom brazylijskim, którzy umieją czytać i pisać i mają określone stałe roczne dochody. W r. 1871 wydano prawo o zniesieniu niewolnictwa, przyczem właściciele byłych niewolników mieli otrzymać wynagrodzenie pieniężne. Jednakże gdy ze względu na protesty plantatorów prawo) to miało być odwołane, partya liberalna, korzystając z wyjazdu w r. 1887 Pedra Ii-go do Europy, zmusiła księżnę Izabelę, sprawującą podczas nieobecności cesarza rządy kraju, do ogłoszenia 13 maja 1888 r. prawa o bezwarunkowem zniesieniu niewolnictwa, bez żadnego wynagrodzenia plantatorów. Prawo to, oczywiście, znacznie podkopało narazie interesa właścicieli niewolników, zwłaszcza bogatych plantatorów, którzy zwiększyli partyę republikańską i uczynili ją tak silną, iż mogła teraz pomyśleć o przewrocie w rządzie. Cesarz, wróciwszy z Europy, utworzył wprawdzie ministeryum liberalne, jednakże ono zapobiedz przewrotowi już nie zdołało. Rozkaz rządu zmiany garnizonu stolicy, pozyskanego dla sprawy republikańskiej, przyśpieszył ogłoszenie rzeczypospolitej brazylijskiej 15 listopada 1889 r. Cesarz zmuszony był z rodziną we dwa dni potem odpłynąć do Europy, gdzie umarł w r. 1892. Władzę tymczasową ujął w swe ręce marszałek Deodoro da Fonseca i na dzień 15 listopada 1890 r. zwołał nowe zgromadzenie prawodawcze dla wypracowania nowej ustawy państwowej.— Grant: „History of Brazil“ (Londyn, 1808), Southey: „History of Brazil“ (Londyn, 1810—16, 3 t.), Schaffer: „Brasilien als unabhängiges Reich‘‘ (Altona, 1824), Da Silva Lisboa: „Historya dos principaes succussos politicos do imperio de Brazil“ (Rio de Janeiro, 1826—30, 20tomów), Münch: „Geschichte von Brazilien (Drezno, 1829, 3 t.), Armitage: „The history of Brazil from 1808 to 1831“ (Londyn, 1836, 2 t.); Constancio: „Historia do Brazil“ (Paryż, 1839, 2 t.); Varnhagen: „Historia general do Brazil“ (Rio Janeiro, 1855); Handelman: „Geschichte von Brazilien“ (Berlin, 1860); Milliet de Saint-Adolphe: „Diccionario, geographico, historico e descriptive do Brazil“ (Paryż, 1863, 2 t.); Pereira da Silva: „Historia da fundaęao do imperio Brazileiro“ (Rio Janeiro, 1864 i następne, 6 t. ); Nowakowski i Flechner: „Brasilien unter Dom Pedro II“ (Wiedeń, 1877); Couty: „L’esclavage au Brésil“ (Paryż,

1881); Levasseur: „L’Abolition de l’esclavage au Brésil“ (Paryż, 1888); ks. Zygmunt Chełmicki: Podróż do Brazylii (Warszawa, 1892). Cenny mate-ryał do dziejów B-i zawiera: „Revista trimensal do Instituto historico e geographico do Brazil“, wydawany od r. 1839 przez brazylijski instytut historyczny i geograficzny.—„Ottuv Słownik Nauć.“. N-

Brazylia (roślina), ob. B r e z y 1 k a. Brazylijska konstytucya. D. 11 grud. 1823 r. cesarz Pedro I, po odłączeniu się Brazylii od Portugalii, zaprojektował konstytucyę, która była przez gminy przyjęta i przez niego zaprzysiężona 25 marca 1824 r. Konstytucya ta opierała się na zasadzie wszechwładztwa ludu (souveraineté du peuple), którego cesarz i ciało prawodawcze byli tylko przedstawicielami. Podług tej konstytucyi, władza prawodawcza należała do zgromadzenia, składającego się z dwóch izb, to jest: senatu i izby deputowanych. Członkowie obydwóch izb byli wybierani, do każdej jednak na podstawie innych zasad. Senatorowie byli wybierani na zgromadzeniach wyborczych, specyalnie w tym celu zwoływanych. Wybierały one tylko na każde miejsce trzech kandydatów, z których cesarz mianował jednego dożywotnio. Senator winien był mieć 40 lat wieku, być brazylij-czykiem z urodzenia lub naturalizowanym i posiadać czystego dochodu 1,600 milreisów. Senatorowie otrzymywali pensyi 9,000 milreisów za każdą kaden-cyę parlamentarną. Senat składał się z 60 człon-

A. O.

ków. Członkowie izby deputowanych byli wybierani za pomocą wyborów bezpośrednich na 4 lata. Na mocy prawa z d. 9 stycz. 1881, tak senatorowie, jak i deputowani, byli wybierani bezpośrednio przez wyborców, którzy powinni byli mieć 400 milreisów dochodu. Deputowani winni byli mieć dochodu 800 milreisów. Nie mogli być deputowanymi nieletni, zakonnicy, służący. Protestanci dopuszczeni zostali do wyboru. Deputowani otrzymywali wynagrodzenie w ilości 6,000 milreisów i koszta podróży. Izba deputowanych składała się ze 125 deputowanych, z których każdy przedstawiał jeden okrąg. Wyborców w ostatnich czasach było 220,000. Ciało prawodawcze winno było się zbierać corocznie 3 maja, na kadencyę, trwającą cztery miesiące. Każda izba mianowała swoich urzędników, marszałka i t. p Izba deputowanych miała ini-cyatywę we wszystkich kwestyach, dotyczących opodatkowania, wojska i marynarki. Senat miał wyłączny przywilej sądzenia spraw o przestępstwa, popełnione przez senatorów i deputowanych w czasie trwania ich mandatu. Miał także prawo zwołać ciało prawodawcze, jeżeliby naczelnik państwa zaniechał tego uczynić w ciągu dwóch miesięcy po terminie, oznaczonym przez prawo. Cesarz nawet miał tylko veto zawieszające, które traciło siłę, jeżeli projekt do prawa był przyjęty na trzech po sobie następujących kadencyach ciała prawodawczego. Władza wykonawcza, według konstytucyi, należała do cesarza i ministrów, których było 7, mianowicie: skarbu, spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, rolnictwa i robót publicznych, wojny, marynarki. Ministrowie byli odpowiedzialni za zdradę, przekupstwo, nadużycie władzy i wszystkie czyny, przeciwne konstytucyi lub naruszające wolność, bespieczeństwo i własność obywateli. Władza wykonawcza polegała na zwoływaniu ciała prawodawczego, mianowaniu biskupów, gubernatorów prowincyj i sędziów, wypowiadaniu pokoju i wojny, i wogóle na wykonywaniu środków uchwalonych przez ciało prawodawcze. Przy ministeryum istniała rada stanu, składająca się z 12 zwyczajnych i 12 nadzwyczajnych członków, mianowanych dożywotnio. Dawała ona opinię w kwestyach dotyczących administracyi wewnętrznej i stosunków międzynarodowych. Władza sądowa była niezależna, stosownie do zasady o troistym podziale władzy państwowej. Sędziowie mianowani byli dożywotnio. Mogli być przenoszeni tylko stosownie do przepisów prawa, a uwalniani tylko na mocy wyroku sądowego. W każdej prowincyi na czele zarządu miejscowego stał gubernator, mianowany przez rząd. Każda prowincya miała także swoje własne zgromadzenie prawodawcze, składające się z członków, wybieranych na 2 lata. Zgromadzenia te stanowiły względem kwestyj miejscowego znaczenia, w szczególności zaś wykształcenia elementarnego, budżetów miejskich, miejscowych podatków i innych, wyraźnie w konstytucyi wymienionych. Kon-stytucya wymienia też szczegółowo tak zw. zasadnicze prawa obywateli. Po złożeniu z tronu cesarza dom Pedra II i ogłoszeniu Brazylii Rzecząpo-pospolitą federacyjną, prawa konstytucyjne cesarza

przeszły na prezydenta, a d. 25 lutego r. 1891 za prowadzona została nowa konstytuoya, której główne zasady były już wspomniane powyżej (Brazylia —Urządzenia społeczne i państwowe).— »The Statesman’s Year Book for the Year 1890“.

Brazylij ska literatura zawdzięcza istnienie swo -je dopiero zdobywcom portugalskim. Krajowcy nie mieli nigdy kultury literackiej w ścisłem znaczeniu tego słowa; co najwyżej, dawali wyraz swoim instynktom poetyckim i muzykalnym w nieokreślonych quasi - poematach epicko-lirycznych, w hymnach religijnych lub wojowniczych i nakoniec w prostych melodyach, zespolonych z tańcem. Dopiero koloniści i ich następcy, pozostając w stosuukach z metropolią i posługując się jej językiem, zaczęli uprawiać literaturę, która ze wzrastającą niepodległością kraju rozwinęła się ostatecznie, dzięki bra-zylijczykom pochodzenia portugalskiego, tak, że po dwu wiekach zarówno charakter narodowy brazy-lijczyków, jak i ich literatura, odróżniła się rdzennie od literatury portugalskiej. B. 1. rozpada się na 5 okresów: Okres 1. Od odkrycia Brazylii aż do końca w. XVII oo. jezuici wprowadzają kulturę literacką europejską, koloniści portugalscy i ich potomkowie naśladują niewolniczo wzory portugalskie i hiszpańskie. Misyonarze zakładają pierwszą szkołę wyższą w Bahia (1543), drugą w Piratinin-ga (1544), gdzie uczą gramatyki łacińskiej i teologii. Stąd wyszli pierwsi humaniści brazylijscy i historycy, śród których odznaczyli się: franciszkanin Vincente de Salvador (* 1564), autor „Hi-storyi Brazylii“, i Manoel de Moraes, męczennik inkwizycyi, twórca cennych prac historycznych o Brazylii i Ameryce. Niemało też przyczyniły się do rozwoju literatury i przedstawienia teatralne, wprowadzone przez jezuitów, którzy także, zwłaszcza podczas długich walk z holendrami (1624—1662), uprawiali i krzewili sztukę oratorską. Antonio Vieira, słynny mówca (f 1697), zwany Las Casasem Brazylii, potęgą wymowy, której używał w celu złagodzenia losu indyan, i wiedzą niepospolitą przyczynił się wielce do rozszerzenia cy-wilizacyi w kraju, a świetne jego rozprawy i listy stworzyły w Brazylii szkołę mówców kościelnych. Bento Teixeira Pinto uchodzi za najdawniejszego poetę brazylijskiego i najpierwszego prozaika szerszej skali. Głównie na wzorach hiszpańskich kształcili się dwaj bracia M a 11 o s, z których jeden, Eusebio (f 1692), zasłynął jako niepospolity mówca kościelny, poeta, muzyk i rysownik, drugi, Gregorio (f 1696),—jako znakomity pisarz satyryczny. Naśladowcą Gongory (ob.) był Manoel Botelho de Oliveira (f 1711) pierwszy brazylij czyk, który sam ogłosił swoje utwory („Musica do Parnasso“), odznaczające się głębokiem uczuciem narodowem i barwą miejscową. Pisał także i komedye po hiszpańsku. — W okresie 2-m, obejmującym 1-ą połowę w. XVIII, potęga kolonii szybko wzrasta. Bahia, która ze stolicą Salvador, była już w w. XVII punktem środkowym cywili-zacyi brazylijskiej, staje się teraz, po wstąpieniu na tron portugalski Jana V, rezydencyą wice-króla i głównem ogniskiem literackiem. Wraz z dobrobytem rozwija się i piśmiennictwo, zwłaszcza pane-giryczne, popierane przez wielkorządzców, a w roku 1724 powstaje pierwsze towarzystwo literackie pod nazwą Academia brasilica dos Esque-c i d o s (Zapomnianych). Oto wybitniejsi pisarze tego okresu: Joäo Brito de Lima (1671 — 1742), panegirysta; Manoel de Santa Maria (f 1704), autor epopei ku czci św. Eustachego i opisu wyspy Staparica; Sebastiâo da Rocha Pitta(1660—1738), autor wybornej „Historyi Brazylii“ („Historia da America portuguesa“); Antonio José da Silva (1705 —1739), żyd brazylijski, spalony przez auto dafé, autor wybornych ośmiu komedyj, zwanych Operas do Jude u. W okresie 3-m (druga połowa XVIII w.), literatura wzmaga się, dzięki nadewszystko dobremu zarządowi Pom-bala. Jakkolwiek i teraz pisarze brazylijscy trzymają się niewolniczo wzorów literatury portugalskiej, która w owej epoce naśladowała tylko francuską i włoską; to jednakże, przejawia się już pewna dążność do niepodległości, do rozwinięcia literatury narodowej, oryginalnej. Przeniesienie rezydencyi wice-króla do Rio de Janeiro, które stało się no-wem ogniskiem kultury, eksploatacya kopalni złotych w Minas Geräes i podniesienie tej prowincyi, a wreszcie wzrastająca ważność Brazylii, którą Pombal zaczął traktować na równi z metropolią,—oto przyczyny, które wpłynęły na rozwój tego kraju i jego literatury. W r. 1736 powstała Academia dos Felices, która się zajęła botaniką, w r. 1752 utworzona została Academia dos Selectos (wybrańców), a w r. 1772 wice-król, markiz de La-vradio, wielki przyjaciel nauk, założył Socieda-de littoraria. Największy wszakże wpływ na literaturę miała Arcadia ultramarina, któ ra, założona przez wice-króla D. Luiz de Vascon-cellos e Souza, zjednoczyła szybko wszystkich wybitniejszych pisarzów brazylijskich. Prócz tego w prowincyi Minas Geräes powstało słynne w rocznikach politycznych i literackich kraju towarzystwo pod nazwą poetas mineiros. Z tej prowincyi właśnie wyszły pierwsze ruchy rewolucyjne, pierwsze próby zdobycia niepodległości, które Brazylia poetom swoim zawdzięcza. Spisek przeciwko rządowi portugalskiemu, zwany I n c o n f i -dencia das Minas, jakkolwiek odkryty i okupiony ofiarami, przyczynił się jednak do spotęgowania ducha niepodległości, który też coraz częściej znajduje swój wyraz w literaturze. Od tego wypadku piśmiennictwo brazylijskie, zrazu trwożliwe, zrywa coraz śmielej dawniejsze więzy, przyjmuje barwę miejscową i bierze za wątek, zwłaszcza do epopei, przedmioty nawskroś narodowe. Do słynniejszych epików tego okresu należą: José Basilio de Gama (1740 — 1795), autor epopei „Uruguay “, w której przedstawia walki hiszpanów i Portugalczyków z indyanami Paraguaju, podburzonymi przez jezuitów, oraz poematu „Quitubia“, który opiewa sprzymierzonego z Portugalczykami wodza afrykańskiego w walce z holendrami. Nie mniejszym patryotyzmem odznacza się José de Santa Rita Duräo (1737—1784), autor epopei „Caramu-ru“, opiewającej historyę bajeczną odkrycia i kolo-nizacyi Bahii. Obaj ci pisarze mają tę zasługę, że pierwsi przedstawili krajowców Ameryki, ich życie i obyczaje indyjskie. Do wybitniejszych liryków szkoły de Minas należą: Claudio Manoel da Costa (1729 — 1790), ofiara spisku, naśladowca Portugalczyków i włochów, uprawiał głównie poezyę pasterską, wówczas modną; Thomaz Antonio Gonzaga (1744 — 1809), autor zbioru poezyj lirycznych pod tytułem „Marilia de Direeu“, uchodzi za Petrarkę brazylijskiego; Manoel Ignacio da Silva Alva renga, zwany Alcindo Palmereno (1740 — 1814), autor zbioru pieśni, ochrzczonych imieniem kochanki „Glaura“, i znakomity profesor retoryki. Ignacio Jose de A 1-varenga Peixoto (1748 — 1793) męczennik idei narodowych, autor „Cartas Chillnas“ (Listy Chi-leńskie), wymierzonych przeciw rządowi. Domingos Caldas Barboza (1740 — 1800), autor zbioru pieśni „Cantigas“, poematu opisowego „Le-breida“ (polowanie na zająca), pięknych sonetów „Quintilhas“ i wielu utworów okolicznościowych; Francisco de Mello Franco (1757—1823), autor poematu heroiczno-komicznego: „Panowanie głupstwa“ (O reino da estupidez), w którym ośmieszył rutynę wy kładów&ńni wersy teckich. F i g n e i r o-do Aranha (1769—1811), prozaik i poeta, twórca rozpraw, alegoryj dramatycznych, ód i sonetów, wydanych p. t. „Obras litterarias“ należy, jak i poprzedni pisarze, do starofrancuskiej szkoły klasycznej. — Okres 4-y obejmuje dobę od początku w. XIX, a zwłaszcza od ogłoszenia niepodległości Brazylii (1822), do zupełnego oswobodzenia się jej tak politycznego, jak i literackiego, od wpływów metropolii oraz pseudo-klasycyzmu, wyrugowanego przez romantyzm (1840). B. 1. przybiera w tym okresie charakter coraz wyraźniej narodowy, pośród burz politycznych i śród wpływu bezpośredniego literatury francuskiej i angielskiej. Gdy regent D. Joäo, uciekając przed Napoleonem, przybył r. 1808 do Brazylii, która, upojona tem szczęściem, obwołała go cesarzem brąz.; gdy jednym z pierwszych czynów tego monarchy było otwarcie portów krajowych dla wszystkich ludów; gdy wreszcie w r. 1845 kolonia została równouprawniona z metropolią, — zupełne wyswobodzenie Brazylii było już tylko kwestyą krótkiego czasu. Jakoż następstwa tej rewo-lucyi politycznej uzewnętrzniły się żywo w literaturze. Rywalizacya a nawet oppozycya przeciw metropolii wybuchła szybko, idea niepodległości politycznej przeniknęła wszystkie utwory, a naród, gardząc już Portugalią, zwracał się ku Francyi i ku Anglii. Prasa rozrastała się szybko, a g ówny jej organ „Correio braziliense“, wydawany w Londynie przez Dacostę Pereira, odznaczał się duchem narodowym i barwą poważnie naukową. Zanim jednak powstał nowy ruch polityczny, dawny żywioł chrześciański, wyparty chwilowo przez humanistów i przez franc, szkołę klasyczną w. XVIII, odzyskał swą siłę, a zlawszy się z żywiołem narodowym, wytworzył romantyzm nowożytny. Głównymi wskrzesicielami tego ruchu byli dwaj słynni mówcy kościelni i poeci nawskroś chrześciańscy: Sousa

Caid as (1762 — 1814) i S. Carlos (1763 —

niezmiernie popularne w Brazylii „ Maximas, Pensa-mentos e Reflexôes“. Wreszcie wybitne miejsce w hi-storyi tego okresu zajmuje leksykograf Antonio de Morâes e Silva (1756—1819), autor wielkiego słownika p. t, „Diccionario da lingua portu-gueza“. — Okres 5-y, obejmujący ostatnie 50-le-cie, przedstawia literaturę narodową w ścisłem znaczeniu tego słowa. Potomkowie zdobywców i osadników utożsamiają się coraz więcej z ziemią, która już była ich macierzą, z naturą, która ich otaczała. Pokolenia coraz późniejsze, wzrastając pod słońcem zwrotnikowem,już to obdarzane hojnie przez przyrodę, dziwnie wybujałą, już też zmuszane do walki z nią, to w zapasach z synami pustyni, tubylcami, to w zbrataniu się z niemi, dają początek rasie nowej, o krwi gorącej, o przywiązaniu silnem do żyznej ziemi swojego kraju, o głębokiem poczuciu jej piękności. Rasa ta, świadoma zupełnie sił swoich, różna od przodków portugalskich, wyrobiła sobie z biegiem czasu poczucie odrębnych zupełnie interesów, odrębnych opinij politycznych, tak, że wreszcie wytworzył się naród o indywidualności mocno wyrazistej. To też poezya nowożytna Brazylii, podług słów Ribeira, jest córką natchnienia amerykańskiego, córą pustyni, wychowaną w starej Europie. Poczucie narodowe, nieśmiałe za czasów ko-lonizacyi, a mniej lub więcej rewolucyjne, gdy się ujawnić odważyło, dochodzi do swojej pełni wyrazistej dopiero po ogłoszeniu niepodległości. Nadanie konstytucyi nowemucesarstwu, wzmocnienie monarchii wskutek ogłoszenia pełnoletności Dom Pedra II i ustalenie dyuastyi narodowej, zabezpieczyły Brazylię od podziału na małe rzeczypospolite i dały mieszkańcom tego kraju poczucie jednego wielkiego narodu od Para do Rio Grande do Sul, od Alagoas do Matto grosso. Pojednawczość cesarza złagodziła nienawiści stronnictw; panowanie przemysłowości i plu-tokracyi przestało być wyłącznem i pochłaniać wszy • stkie interesy; potrzeba pokarmu umysłowego stawała się coraz wyraźniejszą, arystokracya ideału wchodzi teraz w swe prawa. Kiedy dawniej poczucie narodowe w literaturze przejawiało się w sposób symptomatyczny raczej i subjektywny, w tej dobie przeniknęło ją całkiem, stało się nawskroś przed miotowem i nadało literaturze rozwój zupełnie zgodny z duchem wieku. W rozwoju tym cesarz rolę odegrał pierwszorzędną. Zamiłowany w sztukach i naukach, Dom Pedro II gromadził artystów i uczonych na swoim dworze, otaczał ich swoją opieką, brał udział w posiedzeniach instytutu historyczno -geograficznego, tworzył liczne zakłady naukowe i stowarzyszenia literackie, popierał prasę poważną. Jakoż takie przeglądy, jak „Revista“, pełen gruntownych artykułów, „Nitheroy“ (1836), „Minerva Brasiliense“ (1843), „Iris“ (1847), „Guanabara (1849), „Revista brazileira“ (1857), stały się ogniskami sił pierwszorzędnych. Romantyzm europejski, zespolony silnie z „nativismem“ brazylijskim, oczekiwał tylko na „człowieka wieku“, aby wystąpić z całą potęgą w dziełach zupełnie narodowych. Takim człowiekiem był Domingos José Gon-

1829). Do tej szkoły należy również José Eloy Ottoni (1764—1851), tłómaez psalmów Dawida, przysłów Salomonowych, księgi Hioba i t. p., oraz natchniony piewca w sonetach gorąco patryotycz-nych. Na czele pisarzów tego okresu stoi José Bonifacio de Andrada e Silva (1763 —

1838), uczony, poeta i mąż stanu, którego życiorys stanowi historyę Brazylii tej epoki,i który wywierał wpływ najpotężniejszy na losy swojej ojczyzny. Nie wolny jeszcze od wpływu pseudo-klasycznego, pisał on erotyki, oraz ody patryotyczne, pełne tęsknoty za ojczyzną. Fran. Vi 1 e 11 a Barboaz, mark, de Parana g uâ (1780—1846), uczony matematyk i mąż stanu, pisał także poezye erotyczne, pasterskie i okolicznościowe. Do tej samej katego-ryi mężów stanu i poetów należą jeszcze: M a n o -e 1 Alves Branco hr. de Caravellas (1797—1855), autor ód patryotycznych, i D o m i n -gos Borges de Barros, vice-hr. da P e d r a Branca (1783 — 1855), utalentowany poeta niewiast („Poesias ofrecides as senhoras brazileiras“ i „Novas poesias“). Wszyscy poeci, tak wymienieni, jak i ci, których za chwilę wyszczególnimy, są przedewszystkiem patryotami, którzy brali żywy udział w przewrotach swojej ojczyzny. Polityka jest głównym ich bodźcem, a wszystkie opinie, od mo-uarchicznych do radykalnych, przejawiły się w ich utworach. José da Natividade Saldan-lia (* r. 1796), apostoł i męczennik idei republikańskiej, autor natchnionych duchem wolności „poematów, ofiarowanych kochankom Brazylii“. Luiz Paulino Pinto da Franca (1771 — 1824), dzielny wojak, marszałek, zagorzały rojalista, był lirykiem. Joaquim José Lisboa, także wojak w zapasach z Francyą i rojalista, unieśmiertelnia swą miłość ojczyzny w „Opisie ciekawym“ (De-scripęao curiosa). Januario da Cunha Bar-boża, kanonik (1750 —1846), apostoł i męczennik wolności, redaktor dziennika patryotycznego „O re-verbero constitutional fluminense“ historyograf, dyrektor biblioteki cesarskiej „egzaminator synodalny“, współpracownik kilku dzienników, twórca kon-serwatoryum dramatycznego w Rio de Janeiro, założyciel „Instytutu histor. i geogr. Brazylii“ i re daktor „Revista do Instituto“, stał się też głośnym i jako poeta przez metamorfozę p. t. „O Nicteroy“ oraz przez satyry i epigramaty. Za przykładem tego poszedł Silverio da Paraopeba, który w metamorfozie „Fabuła do Morro do Ramos“ daje interesujący opis obyczajów wnętrza kraju.

Ladislao dos Santos Titâra (* 1802) autor 8 tomów dzieł przeważnie politycznych, śród których celują także metamorfozy i duży poemat epi-czny „Paraguassu“, opiewający walkę patryotów Bahii z Portugalczykami. Nie mniej płodnym poetą był brat jego Ferreire dos Santos Reis (1787—1854). W wymowie, zwłaszcza kościelnej, mieli brazylijczycy szczególne upodobanie. Najznakomitszym jej przedstawicielem był Fr. do Monte Alverne de Carvalho (1784 —1858) którego mowy głębokie i natchnione wyszły p. t.: „Obras“. ¹ ęal ves de Magalhäes(f 1882), twórca szko-Mariano José Pereira (1773 — 1848) napisał ¹ ły nawskroś narodowej. Jego pierwsze „Poesias“

(2 tomy, Rio de J., 1888).

Brazylijski kasztan, ob. Bertholletia. Brazylijski prąd, gałąź ciepłego prądu równikowego południowego, na oceanie Atlantyckim, który o wschodni róg Brazylii rozbija się na dwie części: jedna z nich dąży na północo-zachód ku An-tyllom, druga zaś pod nazwą B-ego p-u na połu-dnio-zachód, wzdłuż wybrzeży Ameryki południowej. B. p. w okolicach 35° sz. pd. spotyka się z chłodnym prądem antarktycznym, oblewającym brzegi Argentyny i wraz z nim zwraca się ku wschodowi do wybrzeży zachodnich Afryki, gdzie łączy się z chłodnym prądem Bengueli, dąży do równika, nagrzewając się stopniowo, i przechodzi znowu w południowy prąd równikowy.    And-s-

Brazylijski szmaragd (miner.). Kamień ozdobny, barw zielonych, przybierający piękny blask przez polerowanie, a znany pod tą nazwą u jubilerów, jest właściwie, nie szmaragdem istotnym,

K. J.

według E.

7»

(1832) zwiastowały już talent pierwszorzędny z odcieniem filozoficznym. Pobyt we Francyi w epoce wybujałego romantyzmu oddziałał nań potężnie, a wpływ ten uwydatnił się w poematach elegijnych „Suspiros poeticos e Saudades“ (1836). Zbiór ten, świadczący, że autor wyzwolił się już najzupełniej z konwencyonalnego klasycyzmu, stanowi epokę w literaturze brazylijskiej, otwiera jej bowiem nowe drogi. Nie chcąc iść śladami muz helleńskich, poeta w wierszu „Invocaçâo ao Anjo da poesia“ wskazuje trzy jedyne źródła swego natchnienia: „Patria, natureza i Criador“ (Stwórca). W zbiorze następnym p. t. „Os mysteriös" (1858) poeta, skarżąc się na nędzę i nicość żywota, poczytuje za jedyną pociechę wiarę w nieśmiertelność i w chrze-ściaństwo. Oderwawszy się od filozofii, poeta opiewa gorąco miłość („Urania“—-1862) a wreszcie, napisawszy już przed tern kilka tragedyj, uwieńezył swą działalność przez „Confederaçâo dos Tamayos“, która zaćmiła nawet jego poezye liryczne i dramatyczne. Poeta opiewa tu w 10 pieśniach zapasy licznych pokoleń indyjskich, jeszcze wolnych, zwłaszcza Ta-mayów, którzy tym walkom przewodniczyli. Pisał także Magalhaes i dzieła naukowe, jak: „Faetos do Espiritu humano“, „Philosophia“, oraz wiele artykułów historycznych i etnograficznych, a wreszcie wydał jedną powieść p. t. „Amancia“. Nie mniejszą rolę w literaturze odegrał Manoel de Aranjo Porto Alegre (f 1879), inżynier, malarz, profesor akademii sztuk pięknych, poeta liryczny i dramatyczny. „Brasilianas” i „Colombo“, poemata na-wskroś narodowe, postawiły swojego twórcę w szeregu pierwszorzędnych poetów brazylijskich. Wielką popularność zdobył Antonio Gonçalves Dias (* 1823) przez swoje „Poesias americanas“. Joa-quim Manoel de Macedo (* 1820), zrazu liryk, wsławił się poematem opisowym „A nebulo-sa“. Do wybitniejszych poetów ostatniej doby należą jeszcze: Manoel Odorico Mendes, liryk i tłómacz „Eneidy“ Joaquim Norberto de Souza Silva (* 1820), śpiewak tradycyj, obyczajów i scen z życia indyjskiego, autor epopei „O Brasil“, poematu bohaterskiego „Os palmares“ cyklu „Cantos epicos“ i w. i. Był też i historykiem literatury. Antonio Gonçalves T e i -xeira e Souza (f 1861), autor liryk („Cantos lyricos“) utworów okolicznościowych, („Composięóes passageiras“), poematu legiendowego „Os très dias de um noivado“ i chybionej epopei „A independence do Brasil“. Joaquim José Texeira uprawiał specyalnie bajkę. Przedwcześnie zgasły Man. Ant. Alvares de Azevedo (1831 — 1852), zasłynął jako liryk („Poesias diversas“, „Lyras dos vinte annos“). Również młodo zmarły L. José Junqueira Freire (1832 — 1855) w swoich „Inspiraęoes do claustro“ i innych utworach przejawił talent wyższy oraz fanatyczne dążności republikańskie. An. Joaquim de Melo uprawia sielankę („Itaé“), Corróa de Almeida — satyrę („Satyras epigram mas e outras poesias“) 1858.—Brazylijski teatr narodowy datuje się właściwie od Magalhaesa, autora trag: „Antonio José ou o poeta e a Inquisiçâo“ „Olgiato“ i innych.

lM?U*r«4r» P*«BMhu UnrtT. T IX

Po nim znani nam poeci także próbowali sił w tym kierunku, a prócz tego na niwie dramatopisarskiej zasłynęli: Pinheiro Guimaräes, autor głośnego dramatu: „A historia de uma moęa rica“; Carlos Martins Penn a, twórca wybornych komedyj, przedstawiających typy narodowe, i kilku innych. Dopiero w 2-iej połowie tego wieku romanse i powieści oryginalne zaczęły się w Brazylii ukazywać. Najwybitniejsze miejsce na tem polu zajęli znani nam już poeci: Macedo („O Fora-steiro“, „Moreninha“, „O moęo louro“, „Os dous amores“, „Romance brasileiro“); Taxeira e Sou-z a („O filho de pescador“ „A providencia“ i in.) de Souza Silva („Romances e novellas“) i in., Z historyków najwybitniejszym był Fr. Adolpho de Yernhagen, autor cennej historyi Brazylii.— Źródła: de Souza Silva wydał w 1841 „Bos-quejo da historia da poesia brasileira“, jest-to w głównych zarysach dokładny obraz literacki Brazylii. Pereira da Silva w r. 1843 ogłosił 1-ą część swego parnasu brazyl. p. t. „Parnasso brasileiro ou Selecçâo de poesias dos melhores poetas brasileiros“; 2-a część, obejmująca pisarzów XIX wieku wyszła r. 1848, również w Rio de Janeiro. Tenże sam autor dał życiorysy obszerne wielkich bra-zylijczyków p. t. „Plutarco brasileiro“ (1847 r.). Varnhagen wydał w Lizbonie r. 1850 „Flori-legio da poesia brasileira“, praca źródłowa, kryty -tyczna, wielkiej wartości. Najważniejszem jednakże dotychczas źródłem jest „Histoire de la littérature brésilienne, suivie d'un choix de morceaux, tirés des meilleurs auteurs brésiliens“ przez Ferdynanda Wolfa, Berlin 1863; także: Ferd. Pinheiro „Re-sumen de historia litteraria“ (2 tomy, Rio de J., 1872) i Silv. Romero „Hist, da litteratura brazileira“

J. A. S.

ale zielonym turmalinem.

Brazylina. Barwnik drzewa brazylijskiego, czyli fernambuku. Wzór chemiczny nie dość dobrze określony: według Bolleya C₂₂H₂₀0 Koppa C₂₂H₁₈0r Otrzymuje się z osadu krystalicznego, który tworzy się w ekstrakcie fernambu-kowym, gdy ten długo pozostaje w spokoju. Osad taki przemywają wodą zimną, nieco kwasem solnym zaprawioną, i krystalizują z wody wrącej,

50

albo wprost krystalizują kilkakrotnie z alkoholu. B. czysta jest bezbarwna. Ogrzewana do 130° daje obficie rezorcynę. W postaci kryształów, a tem-bardziej w rostworze B-y, barwi się szybko w powietrzu na żółto, a następnie czerwono, światło przyśpiesza te zmiany barwy, a rostwór sczerwie-niały ma piękną złocistą fluorescencyę. Niezmieniony jeszcze rostwór przyjmuje piękne zabarwienie karminowe od śladów amoniaku lub alkaliów

Francyi. We Francy i zapoznał się z odkryciami Stanleya, zmierzającemi do tego, aby przez Kongo utorować drogę handlową dla wyrobów i płodów Afryki środkowej, i skutkiem tego postanowił wynaleźć inną drogę, równoległą ze Stanleyowską, ale od niej łatwiejszą, ku brzegom posiadłości francuskich, za pośrednictwem Alimy i Ogowe. Otrzymawszy na ten cel 100,000 franków od ministe-ryum spraw zagranicznych, B. r. 1879 zabrał się do nowej ekspedycyi. Zdawszy zajęcie się przygotowaniami do tej wyprawy na towarzysza swego, Ballaya, sam wyruszył dla upatrzenia miejsc dogodnych na stacye francuskie. Roku 1880 założył stacyę Francevilie nal górną Ogowe, a dalej się posunąwszy ku rzece Kongo, stacyę Brazzaville u laguny Stanley-Pool. Stamtąd powrócił do Ga-bunu (w drodze spotkał się ze Stanleyem), urządził komunikaeyę między Francevilie, a stacyą obraną na Alimie, odkrył źródła Ogowe, a następnie udał się na poszukiwanie najkrótszej drogi pomiędzy spławną górną Kongo, a oceanem Atlantyckim. Po rzece Niari dostał się pomyślnie do Landany, poczem r. 1882 powrócił do Paryża, gdzie go powitano z wielkim entuzyazmem. Wkrótce potem (1883) zamianowany kapitanem okrętu i komisarzem rzeczy pospolitej, znowu do Gabunu się udał. Zamiarem jego było ustalenie komunikacyi między morzem a Kongo za pomocą Ogowe i Alimy. Pozawierał więc z tubylcami układy, zapewniające ruch swobodny na całej drodze, i założył cały szereg stacyj francuskich, dzięki czemu w r. 1885 nowa kolonia mogła być już oddana w zawiadywanie ministeryum marynarki. W r. 1886, otrzymawszy order legii honorowej i nomiuacyę na komisarza generalnego Kongo i Gabunu, objął zarząd nad tą kolonią, mając pomocnika w Ballayu. Na urzędzie tym miewał częste nieporozumienia z ministeryum marynarki; w końcu jednakże jego zdanie przemogło i mógł rządzić według własnej myśli i woli; ale już w r. 1888. skutkiem rozstrojonego zdrowia, musiał wrócić do Francyi. Rzeczpospolita zawdzięcza mu około 5,400 km. □ ziemi pomiędzy Kongo a Gabunern. B. wpośród innych eksploratorów afrykańskich odznaczał się ludzkością i przyjaznem traktowaniem tubylców, i tem-to właśnie największe powodzenie sobie zapewuił.—Er. Gemin, „Les expéditions de M. de B.“ (1885), i „Conferences et lettres de P. Savorgnan de B. sur ses trois explorations dans l’Ouest africain de 1875 a 1886“

Zn.

stałych. Pyłek cynkowy bez przystępu powietrza odbarwia taki rostwór zupełnie, ale najmniejsza ilość tlenu wywołuje na nowo sczerwienienie. Z glinką B. daje piękną lakę karmazynową. Niegdyś bardzo ceniona, w farbierstwie współczesnem B. nie wytrzymuje współzawodnictwa z barwnikami sztucznemi, ani pod względem piękności swej barwy, ani też pod względem trwałości. Używa się w małych ilościach w farbowaniu wełny i bawełny.

Brazza, słów. Br acz, wyspa na Adryatyku przy wybrzeżu Dalmacyi, oddzielona kanałem della B. od lądu, kanałem Greco di Lésina od leżącej na południe wyspy Lesiny, a cieśniną Porte di Spala-to od leżącej na zachód wyspy Solta, ma 41 km. długości ze wschodu na zachód, 19 km. szerokości z północy na południe i 396 km. □. Wnętrze wyspy górzyste (St. Vito, 778 m.) należy do typu karstowego (Kras), jest wogóle suche, pobrzeże jednak słynie z urodzajności i wydaje oliwę, figi, migdały, szafran, wino i zboże; to ostatnie na potrzeby miejscowe nie wystarcza. Na zboczach górskich wyborne pastwiska sprzyjają hodowli owiec i kóz, w górach wydobywa się marmur. Ludność w liczbie 17,000 głów należy przeważnie do narodowości serbskiej, wyznania rzymsko-katolickiego, oprócz tego zamieszkują tu włosi i nieznaczna część niem-ców. Administracyjnie zalicza się wyspa do okręgu Spalato (Split); główne miasto S. Pietro (Supetar) na wybrzeżu północnem. W starożytności Br akia, zaludniona grekami i rzymianami, należała do cesarstwa Wschodnio Rzymskiego;'około X stul. osiedlają się Serbowie; węgrzy, wenecyanie i bizantyjskie państwo, stają się kolejnymi posiadaczami wy-spy, dopóki w r. 1420 Wenecya nie zajęła jej stale. Pod jej władzą pozostawała aż do roku 1797, w którym mieszkańcy zrzucili nienawistne jarzmo; tegoż roku wojska austryackie zajęły wyspę, a pokój w Campoformio nabytek ten zatwierdził. And- s-Brazza Piotr de Savorgnan, podróżnik francuski (* 1852 w Rzymie). Wstąpiwszy w r. 1868    (1886).

Brazzaville, miasto w Afryce równikowej, w posiadłościach Kongo Francuskiego (Congo Français), na prawym brzegu Kongo, w miejscu, gdzie rzeka ta rozlewa się na kształt jeziora i tworzy labirynt wysp (Stanley Pool); założone w październiku 1880 r. przez podróżnika francuskiego hr. Piotra Savorgnan de Brazza, (ob. Brazza P. de S.).

Brażyc Jozafat, ksiądz, bazylian, sławny

A. J.

Aud. S.

do marynarki francuskiej, gdy 1873 — 1874 zwiedził Gabun, powziął tam myśl odbycia podróży naa-kowej i, otrzymawszy od ministra marynarki sub-wencyę, udał się r. 1875 w towarzystwie natura-listy Marche’a, doktora Ballaya i Hamoua w głąb Afryki zachodniej. Marche nie mógł dotrzeć do celu, towarzysze zaś jego zapuścili się w górę rzeki Ogowe (1876 —77) i zbadali jej okolice od morza

Brda, niem. Brahe, lewy dopływ Wisły w pru-

aż do punktu, gdzie już się staje nieżeglowną. Tu egzorcysta wieku XVII. się spotkali z Lenzem i razem z nim dotarli do wodospadów Dume-Malongo; następnie B. eksplo- skiej prowincyi Prus Zachodnich, spływa z połu-rował bieg Alimy, oraz Likomy, wpadających do dniowej wyniosłości bałtyckiego pojezierza i należy Kongo, a wkrótce potem powrócił do Gabunu i do do typu rzek jeziornych. Źródła ma w niewielkiem

And. S

And. S.

jeziorku na Pomorzu, na północo-wschód od Rum-melsburga, przepływa szereg jezior, z których najważniejsze Deeper, i wchodzi następnie do Prus Zachodnich, kierując się ku południowi. W dalszym biegu rzeka przepływa znaczniejsze jeziora: Żytyń-skie (Ziethener), Muskendorfskie, Karszyńskie, Wy-toczno i Dońskie i wychodzi na równiny Tucholskie (Tucheier Heide). Odtąd bieg ma południowo-wschodni aż do Bydgoszczy, pod którą zwraca się ku wschodowi i wpada do Wisły powyżej Fordonia, w obrębie w. ks. Poznańskiego, ubiegłszy 195 km. Spławną jest od Tucholi, żeglowną od Bydgoszczy, gdzie wchodzi w skład systemu kanału Bydgoskiego, łączącego Wisłę z Odrą przez Noteć i Wartę. Z dopływów lewych ważniejsze: Lepcina, Choceń i Struga, a z prawych Kamionka i Sempolna. Żegluga odbywa się berlinkami i parowcami, najważniejszym jest spław drzewa; z ryb łososie i minogi.

Brdów, przedtem miasto, dziś osada w gubernii kaliskiej, powiecie kolskim, nad jeziorem Brdowskiem, które przez rz. Szyszynę odlewa się z prawej strony do Warty, należy do gminy Lubotyń, liczy do 2,000 m-ców, ma kościół parafialny murowany, sięgający erekcyą czasów Kazimierza Jagiellończyka, który w r. 1437 osadził tu Paulinów (zniesionych w 1819 r.). O założeniu miasta niema pewnych danych; Zygmunt August obdarza je prawem nie-mieckiem w 1562 r.

Brdy, Brda-Wald, wyniosłość w Czechach między Berounem a Wełtawą, ciągnąca się od Szu-mawy czeskiej (Böhmerwald), na długości 150 km., aż pod Pragę, i mająca od 15 -30 km. szerokości. Składa się z dwóch części: wschodniej, niższej (do 470 m.) i zachodniej, wyższej (Trzemszyn 822 m. To-cznik 853 m.), obie zaś powstają z licznych pasm, pokrytych gęstym lasem i przedstawiających wiele okolic malowniczych. B. są źródliskiem wielu rzek i strumieni, spływających do Berounu i Wełtawy. (Ob. także wyraz Ber do).

Bréal Michał Juliusz Alfred, filolog i archeolog francuski, profesor gramatyki porównawczej w kolegium francuskiem (Collège de France) (* 26 marca 1832 r. w Landawie w palatynacie bawarskim), kształcił się w Wissemburgu, w Me-tzu i w Paryżu w liceum Ludwika W., a od r. 1852 w szkole normalnej, następnie w Berlinie (1857) słuchał wykładów Boppa i Webera. Po powrocie do Francyi pracował w bibliotece ces. w Paryżu, w dziale rękopisów wschodnich. Gruntowne studya nad sanskrytem i zendem, znajomość języków klasycznych, oraz zapoznanie się z pracami mitologicznemi i Iingwistycznemi Adalberta Kuhna (założyciela „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung“ w r. 1851), pozwoliły mu zająć stanowisko pierwszorzędnego badacza w zakresie tych nauk. W r. 1862 za pracę o początku reli-gii Zoroastra p. n. „Sur l’Affinité de la religion zoroastrienne et des croyances védiques“ otrzymał nagrodę od akademii napisów. W r. 1864, gdy po śmierci Karola Hasego katedrę gramatyki porównawczej przeniesiono z Sorbony do kolegium francuskiego, powierzono ją B-owi. Z chwilą otwarcia w Paryżu szkoły praktycznej nauk wyższych

B. był w niej mianowany dyrektorem wydziału fi-lologiczno-historycznego. W r. 1875 powołany na członka akademii napisów i literatury, w r. 1879 został inspektorem generalnym nauczania w szkołach wyższych. Jako lingwista B. należy do szkoły Boppa, którego „gramatykę porównawczą“ przełożył na jęz. francuski (ob. „Wiel. Encykl. Ilustr.“ t. IX, 157) i wydał p. t. „Grammaire comparée des langues indo-européennes“, wraz z wykazem, sporządzonym przez Fr. Meuniera, poprzedziwszy dzieło wstępem historyczno - krytycznym (Paryż, 1866—1872, w 5-u tomach). Przekład ten miał dwa wydania. Inne prace lingwistyczne i mitologiczne B-a, ogłaszane pomiędzy r. 1862 i 1876, wyszły następnie razem w osobnej książce p. n. „Mélanges de mythologie et de linguistique“ (Paryż, 1877, w 8-ce str. 416), gdzie między innemi znajdują się rozprawy: „Hercule et Cacus“ (str. 1 —163), studyum porównawcze mitologiczne z r. 1863, w którem B., jako jeden z pierwszych we Francyi, wykazał, wbrew szkole symbolicznej, korzyści, jakie można osiągnąć z badań lingwistycznych dla wyjaśnienia mitów i wogóle dla mitologii porównawczej; „Le mythe d’Oedipe“ (z Revue ar-chéol. z r. 1863); z odczytów w koleg. francus. „Les progrès de la grammaire comparée“ (267—294); rozprawa „Quelle place doit tenir la grammaire comparée dans l’enseignement classique“ (z r. 1872), w której zastanawia się nad pożytkiem z wykładu tej części filologii w liceach, zakreślając jej właściwe dla tych szkół granice; „Les idées latentes du langage“ (1868); „Les racines indo-européennes“ (z „Journ. des Sav.“ 1876) i inne. B. zasłynął także swoją pracą nad „Tablicami eugubińskiemi“, a raczej nad napisami na 7-u tablicach miedzianych, wykopanych w r. 1444 w miasteczku Gubbio (staroż. Iguvium, albo Eugubium), z których dwie pisane są po łacinie, a pięć pismem etruskiem i zawierają przepisy ofiarnicze i formuły modlitewne z w. IV i III przed Chr. Dzieło B-a p. n. „Les Tables fîugubines. Texte, traduction et commentaire“, z atlasem, zawierającym podobizny tablic (Paryż, 1875), ma wartość pierwszorzędną pomiędzy pracami innych uczonych nad tymże przedmiotem. Miasto Gubbio, dumne z tych wykopalisk starożytnych, w dowód uznania zasług naukowych B-a, udzieliło mu godności swego obywatela honorowego. Wiele artykułów naukowych umieszczał B. w „Mémoires de la Société de linguistique“, którego-to towarzystwa jest sekretarzem od lat przeszło 20. Z prac jego godne są jeszcze uwagi: badania nad starożytnym tekstem pieśni braci arwal-skich „Le chant des Frères Arvales“ (ob. „W. Enc. ilustr.“ t. V, 117—118); „Les étymologies latines, une étude sur le déchiffrement des Inscriptions cypriotes“ (Journal des Savants, 1877); do poszukiwań nad starożytnem prawem XII tablic, odnosi się rozprawa „Sur l’origine des mots; fas, jus et lex“ (Mém. de l’Acad. des Inscriptions); nadto studyum o analogii „Sur l’Analogie“ (w t. XXXV Bibl. de l’Ec. des Hautes Etudes); rozpr. „Les lois intellectuelles du langage, fragment de sémantique“ (w Annuaire de l’Association des études grecques,

w 16-ce).

Brebisson Ludwik Alfons (de), botanik francuski, (* w Falaise we wrześniu 1798 — f w kwietniu 1872), był wysłany przez Dubourga d’Isigny, do zbadania flory Normandyi i poświęcił się głównie roślinom skrytopłciowym. Towarzystwo Linne-jowe Kalwadoskie rozdzieliło pomiędzy swych członków pracę opisania flory Normandyi, lecz z nich tylko Brebisson przedstawił manuskrypt: „Description succinte des Orchidées qui croissent en Normandie“ (Caen, 1824). Najważniejszem dziełem jego jest: „Flora de la Normandie“ (Caen 1835, in-8), której 5-te wydanie wyszło w 1885 r. Prócz tego ogłosił B. ; „Exsiccata des mousses de la Normandie“ (1826 — 1839); „Catalogue des hépatiques de la Normandie“ (1849), a nadto wiele monografij wodorostów „Desmidiaceae“ i „Diatomaceae“. Stu-dya nad temi drobnemi roślinami doprowadziły B-a do zdejmowania ich wizerunków mikroskopowych za pomocą fotografii.

Breccia, ob. B r e k c z y a.

Brecciowy marmur, Ob. Brekczyowy mar-

mur.

rzył.

And. S.

W- G.

kańców.

1883); „Comment les mots sont classés dans notre esprit“ (w Compte rendu de la séance annuelle de l’Institut, 1884). W celu uprzystępnienia swych badań lingwistycznych B. ułożył łącznie z Anatolem Baillym dziełko p. n. „Les mots latins groupés d’après le sens et l’étymologie“, kurs elementarny i kurs średni, a dla klas wyższych „Cours supérieur“ p. n. „Dictionnaire étymologique latin“ (Paryż, 1886, str. 464), bardzo pożyteczny słownik etymologiczny łaciński. Również z Baillym wydał podobny słownik grecki p. n. „Les mots grecs, à l’usage des classes de Grammaire et de Lettres“ (1886). Jest także autorem dobrej gramatyki łacińskiej. Prócz tego B. zwykł występować publicznie w sprawach, dotyczących oświecenia i pedagogii i artykuły odpowiednie umieszczał w „Revue des Deux Mondes“, jak np. o reformie bakalaureatu, o szkole Turgot’a, o reorganizacyi nauczania wyższego i in. Brał czynny udział w rosprawach nad reformą nauczania średniego i wyższego i myśli swoje co do tego przedmiotu ogłosił w piśmie p. n. „Quelques mots sur l'instruction publique en France“ (1872), oraz w „Excursions pédagogiques“ (1882). Liberalne poglądy tych pism nie pozostały bez wpływu na nową organizacyę nauki średniej i wyższej. W sprawie podnoszonej w ostatnich latach reformy pisowni francuskiej zajął stanowisko umiarkowane i poglądy swoje wyłożył w broszurze p. n. „La réforme de 1’Orthographe française“ (Paryż, 1890; odb. z Revue d. Deux Mondes, déc. 1889). Ogłosił też rosprawę o potrzebie uczenia języków nowożytnych: „De renseignement des langues vivantes “ ( Paryż, 1893

A. A. Kr.

J. A.

Brèche de Roland,=szczerba Rolanda, przełęcz w Pirenejach Zachodnich, wiodąca z doliny rzeki Gave de Pau na północy do doliny Broto na południu, u stóp olbrzymiego trzonu góry Perdu. Przełęcz wznosi się 2,804 m. nad p. m. w najwyż-szem miejscu; jest to potężny, pionowy wyłom w skałach, 100 m. długi, do 12 m. szeroki. Legenda głosi, że Roland, sławny siostrzeniec Karola W-go, spotkawszy podczas wyprawy przeciw arabom na swej drodze prostopadłą ścianę, rozciął ją mieczem Durandalem i wojsku przejście przez Pireneje otwo-

And. S.

Brechin, miasto w szkockiem hrabstwie Forfar w pobliżu uścia rzeki South Esk do morza Niemieckiego; siedlisko biskupa, piękna katedra z XII w., fabryki płótna i papieru, browary, 9,031 mieszkańców.

Brechler Wojciech, malarz czeski oraz ilustrator (* 1826 w Pradze Czeskiej). Wykształconie specyalne rospoczął pod kierunkiem Antoniego Ma-nesa, dyrektora ówczesnej szkoły malarskiej; Haus-hofferowi jednak zawdzięcza postępy na polu arty-stycznem. R. 1854 został profesorem szkoły realnej w Peszcie. Obrazy B-a zyskały uznanie w kołach najwyższych i w. r. 1871 zjednały mu tytuł malarza nadwornego. R. 1861 powołano B-a do Gory-cyi. Wróciwszy po niejakim czasie do Pragi, pracował głównie w zakresie ilustracyj. Piastując urząd profesora w gimnazyum wyższem niemieckiem, aż do r. 1885, otrzymał złoty krzyż po ustąpieniu ze służby. Liczne ilustracye B-a znajdujemy w „Své-tozorze“, w „Ottowych ćechach“, w „Zlaté Praze“, a także w pismach: „Z ceskóho jihu“, „Na skandi-navskem severu“ i w innych czasopismach. („Ottuv slovnik naućny“).

Breckenridge John Cabell (* w Lexington w Stanach Zjednoczonych 1821 — f 1875), mąż stanu amerykański; był adwokatem i członkiem izby prawodawczej w Kentucky, gdy go stronnictwo demokratyczne obrało do kongresu federalnego (1853); po trzech latach został wice-prezyden-tem Unii, a r. 1860 najliczniejsza frakcya stronnictwa demokratycznego postawiła jego kandydaturę do prezydentury przeciwko Lincolnowi, kandydatowi republikańskiemu. Obrany senatorem federalnym, oświadczył się za secesyą i wstąpił do armii skonfederowanej w stopniu generała-majora; brał udział w bitwach pod Murfreesboro, Chicka-manga i Winchester, a pod Newmarket pobił generała Sigela. Po skończonej wojnie podróżował po Europie, a wróciwszy do Kentucky w r. 1868, oddał się napowrót adwokaturze.    r-

Breckerfeld, przemysłowe miasto w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, okręgu Hagen; hamernie, młyny parowe, fabryki wyrobów stalowych, olejarnie, młyny prochowe, 3,758 miesz-

And. S.

Brecknock, hrabstwo wewnętrzne w południowej części angielskiego księstwa Walii, górzyste, nieurodzajne, pustynne, 1,863 km. □, 57,031 m-ców (31 na 1 km. □). Wyniosłości sięgają 750 m., zbocza gór pokryte niezłemi pastwiskami, stąd hodowla zwierząt domowych na pierwszym stoi planie, rolnictwo gra rolę podrzędną; natomiast górnictwo nie bez znaczenia (żelazo, ołów, węgiel kamienny, miedź), przemysł ogranicza się do wyrobu towarów bawełnianych i półwełnianych. Miastem głó-wnem jest B. (także Brecon, Breyheiniog) przy zbiegu rzek Usk i Honddu, połączone za pomocą kanału z odnogą Brystolską; początkiem swoim się-

And. S.

And. S.

W. G.

A. N. J.

And. S.

fiordy.

stanął na czele partyi „Hoecks’ow“

N.

F. J.

ga bardzo odległych czasów, posiada liczne zabytki z epoki panowania rzymian, ruiny starożytnego zamku (Ely Tower), fabryki sukaa i flaueli, 6,500 mieszkańców.

Breda, miasto w holenderskiej prowincyi Braban-cyi Północnej, przy zbiegu rzek Mark i Aa i drodze żelaznej do Tilburga, Dortrechtu i Antwerpii, 22,000 m-ców. Przedtem było silną fortecą, która przez możność zalania okolicy wodami rzeki Mark stawała się niedostępną i do zdobycia nader trudną; jednakże w r. 1870 mury twierdzy zniesiono, wały i fossy zrównano i odtąd miasto, niekrępowane w swoim rozwoju, wzrasta szybko i pomyślnie. Ulice czyste, dobrze utrzymane i zabudowane piękne-mi nieraz gmachami, z pośród których wyróżnia się ratusz i kościół protestancki z grobowcem En-gelberta II Nassauskiego (f 1504), przypisywanym Michałowi Aniołowi. Przemysł ożywiony streszcza się głównie w fabrykacyi machin parowych, odlewów żelaznych, dywanów, tkanin wełnianych, wyrobów dzierganych i piwa. B. jest rezydencyą arcybiskupa i posiada akademię wojskową z cenną biblioteką i zbrojownią. W środku miasta leży lesista wyniosłość Valkenberg z rozległym widokiem na okolicę. Początkiem swoim sięga B. odległych czasów; w r. 1252 otrzymuje prawo miejskie, a w r. 1531—1536 zostaje obwarowaną. Tu d. 16 lutego 1566 szlachta holenderska podpisała tak zwany Kompromis bredzki („związek żebraków“) a właściwie prośbę do Filipa II o zniesienie inkwi-zycyi i cofnięcie edyktów religijnych, wydanych przez króla w zastosowaniu się do uchwały soboru trydenckiego. Tu także w kwietniu 1660 r. Karol II król angielski podpisał deklaracyę, mocą której udzielił poddanym amnestyi, zapewnił wolność sumienia i t. d. Tu wreszcie 31 lipca 1667 r. podpisano pokój między Francyą, Anglią, Danią i Ho-landyą, mocą którego wojna, wywołana współzawodnictwem handloivera, ukończoną została. W Brodzie odbyły się nadto dwa kongresy, oba bezskutecznie, a mianowicie w 1575 r. między Hiszpanią i Niderlandami, gdyż rząd hiszpański nie zgodził się na zaprowadzenie reformacyi w Prowincyach Związkowych, oraz w r. 1746—7 między Francyą, Anglią i Holandyą w przedmiocie mającego się zawrzeć między niemi pokoju. B. przechodziła kilkakrotnie z rąk holenderskich do hiszpańskich w XVI i XVII w.; podczas rewolucyi francuskiej zajmuje ją na czas krótki Dumouriez, a następnie zdobywa Pichegru. W posiadaniu Francyi pozostaje B. aż do r. 1813, w którym mieszkańcy, korzystając z wycieczki, przedsięwziętej przez załogę francuską przeciwko sprzymierzonym, powstali jednomyślnie i powrotowi francuzów przeszkodzili. Odtąd miasto stale należy do Holandyi.

Breda J. P. va n, malarz holenderski, rodem z miasta Bredy, skąd go czeski mecenas sztuk, Franciszek Antoni Spork, do Czech wezwał w r. 1711, gdzie dużo pracował dla Sporka i wielu panów ze szlachty. Szczególnie ceniony jako portrecista, malował w 1721 r cesarzównę Elżbietę Krystynę w Pradze czeskiej, gdzie podówczas mieszkała, dla hrab. Jana Wald-steina wielkie polowania, urządzone w lasach Krzy-wokladzkich; wszystkie te obrazy rytowane przez Fischera i w r. 1721 wydane. W dobrach Sporka namalował B. kilka obrazów kościelnych.

Bredad Jan Franciszek, van, malarz flamandzki (* 1686 w Antwerpii —f 1750 tamże.) Uczeń ojca swego. Naśladownik Brueghela i Wou-wermansa, długo mieszkał w Anglii; miał wielkie powodzenie swojego czasu.

Bredasdorp, okrąg w angielskim kraju Przylądkowym w Afryce, zajmujący najbardziej południową jej część, z przylądkiem Agulhas, 4,084 km. □, 6,608 m-ców, w tej liczbie 3,271 białych, 3,306 hotentotów i 31 negrów Bantu (1891). Miasto główne B. wewnątrz kraju, 700 m-ców, trudniących się hodowlą strusi i owiec.

Bredefiord, Breidi Fjördr, obszerna zatoka na zachodniem wybrzeżu Islandyi, 120 km. długa, do 70 km. szeroka, pełna skał i drobnych wysepek; wybrzeża strome, górzyste, poszarpane przez liczne

And. S.

Brederode van, Franciszek (* około 1465— f 1490), przywódzca stronnictwa holenderskiego; mając

i zebrał flotyllę korsarską, z którą zuchwale ścigał statki handlowe. Wkrótce zdobył Rotterdam prawie bez rozlewu krwi. Zaatakowany przez wojska Maksymiliana austryackiego, bronił się nadzwyczaj mężnie, ale nie zdołał utrzymać się w mieście; wzięty do niewoli, umarł z ran. —E. H. Wa-geuaer „Vaderl. hist.“, Scheltema „Staatkund, Ne-derl.“, Arend „AUgem. Gesch. des Vaderl.“. r-

Brederode Henryk, hrabia, niderlandzki mąż stanu (* 1531—f 1568), najpierw był stronnikiem Filipa II hiszpańskiego, ale wkrótce stanął po stronie reformacyi przeciwko panowaniu hiszpańskiemu. W r. 1566 należał do członków kompromisu bredz-kiego, podpisanego przez 400 szlachty; później na czele deputacyi przed Małgorzatą w Brukselli wynurzył żądania narodu, aby była zniesiona inkwi-zycya; gdy minister Barlaimont nazwał deputowanych żebrakami (gueux), B. przyjął tę nazwę, jako zaszczytną dla całej partyi rewolucyjnej (Geuzowie), której jednał zwolenników; w r. 1567 usiłował podburzyć Amsterdam do zbrojnego oporu, za co w r. 1568 wygnany był przez księcia Albę z Niderlandów i pozbawiony majątku. Resztę swego życia przepędził B. w Niemczech w Recklinghausen; skonfiskowane dobra zarówno dopiero w r. 1576 jego córce Gertrudzie.

Brederode Piotr Kornelius, sławny prawoznawca i mąż stanu (* w r. 1558—f 1637), poseł stanów generalnych przy wielu niemieckich dworach. Napisał: „Novum specimen de verborum significatio-ne et de sententiis ac regulis juris“ Arras, 1588;— „Repertorium sententiarum et regularum itemque definitionum ex uni verso juris corpore collectarum“ Lyon, 1607 in fol.

Brederoo Gerbrand Adriaensen (* 1585 w Amsterdamie—f 1618 tamże), dramaturg holenderski. Oprócz kilku dramatów („Rodderik ende Alphonsus“ i t. d.), oraz komedyj— pomiędzy któ-remi zasługuje na wyróżnienie „Jerolimo, de spa-anche Brabander“ (Hieronim, Brabandczyk hisz-

Bîeenborgh Bartłomiej (czasem Brem-borg), malarz i rytownik holenderski (* r. 1600 w Deventer — f 1663 w Rzymie), młodość spędził i naukę odbył w Rzymie, pracował we Fran-cyi, znany jako Bartholomée. Luwr posiada część jego obrazów. W Dreźnie znajduje się „Józef podczas głodu w Egipcie“. W rysunku mało życia i ruchu, twarze bez wyrazu, w krajobrazach szczęśliwszy. Są też jego akwaforty.

Brefeld Oskar, współczesny botanik niemiecki, uczeń znanego profesora Antoniego de Bary, poszedłszy w ślady swego nauczyciela, poświęca się prawie wyłącznie mykologii, zajmując się badaniami rozwoju grzybów. Wszystkie jego prace na tern polu są nader cenne. Najpierwsza, pod tytułem: „Dyctiostelium mucoroides, ein neuer Organismus aus der Verwandtschaft der Myxomycelen“ zamieszczoną została w „Abhandlungen der Senckenbergi-sehen Gesellschaft“ i wydaną była we Frank-Bredow, znaczna wieś przemysłowa, w pruskiej furcie nad Menem 1869, 4, 24 str. 3, tab.; cały prowincyi Pomorskiej, na lewym brzegu Odry, o 3 zaś szereg innych prac w dziele p. t. „Untersuchun-km. na północ od Szczecina; wielkie fabryki ma- gen aus dem Gesammtgebiete der Mykologie“, wy-chin, warsztaty okrętowe do budowy pancerników, dawanem zeszytami in 4-o, z licznemi tablicami cukrownia, fabryki cementu, browary, 12,715 m-ców, j litografowanemi; ośm zeszytów ukazało się w Lip-w tej liczbie około 7,000 robotników. And- s- ' sku 1872 — 1888, 9-ty zaś w Münster 1891 roku.

Bredow Godfryd Gabryel (* 1773 w Berli- I Pierwsze cztery zeszyty mają specyalny tytuł: „Bonie — f 1814 we Wrocławiu), historyk niemiecki, | tanische Untersuchungen über Schimmelpilze“, pią-w r. 1804 został profesorem dziejów w Helmstedt, j ty zaś: „Botanische Untersuchungen über Hefen-skąd w 1809 przeszedł do Frankfurtu nad Odrą, pilze“.    J-A-

S. K.

P. Chm.

w. K. z.

A. N. J.

Dr. A. P.

pański), napisał wiele fars (po holendersku „klucht“), w których jest wiele prawdy i werwy; celniejsze z nich są: „Klucht van de koe“ (O krowie) i „Klucht van de molenaer“ (O młynarzu). Wszystkie jego „Kluchten“, do których treść czerpał z życia amsterdamskiego, wyszły z druku w Amsterdamie (1638); „Werken“ wydał Jan ten Brink (Amsterd., 1885).

Bredetzky Samuel, superintendent ewangie-licki lwowski (* 1772 w Jakobianach na Spiżu—f 1812 r.). On-to pierwszy skierował poszukiwania swoje ku zbadaniu Galicyi pod względem przemysłowym, rolniczym, statystycznym i geograficznym. Liczne rozprawy jego w tych przedmiotach drukowała „Gazeta Lwowska“, tłómacząc je z języka niemieckiego, w którym zwykle pisywał. Osobno wydał: „Statystykę Galicyi“; „Topografię Węgier“; „Reise in die Karpaten“ (1807); „Reisebemerkungen über Ungarn und Galizien“ (1809); „Die Deutschen in Galizien oder historisch-statistischer Beitrag zum Deutschen Kolonial-Wesen in Europa, mit 2 Plänen und 1 Karte“ (Brünn, 1811); oraz: „Zwei Gelegenheitspredigten, zu Podgórze und Krakau gehalten“ (1805)iinne.—(„Encykl. S. Orgelbranda“.) *

Bredichin T. Am znakomity astronom współczesny, zrazu był dyrektorem obserwatoryuin moskiewskiego, w r. 1890 przeniesiony do pulkowskiego. Jest teź członkiem akademii nauk w Petersburgu. Znany zwłaszcza z prac nad kometami, a teorya jego rozwijania się ogonów tych ciał niebieskich zyskała znaczne uznanie (ob. Komety); zajmował się również gwiazdami spadającemu Roczniki obser-watoryum moskiewskiego zawierają bardzo wiele jego dostrzeżeń i badań teoretycznych; najważniejsze jego prace są: „Sur l’origine des étoiles filantes“ (1881); „Sur l’origine des comètes périodiques“; „Sur quelques anomalies apparentes dans la structure des queues cometaires“; „Sur les oscillations des jets d’émission dans les comètes“. W „Astronomische Nachrichten“ i innych pismach astronomicznych znajduje się również znaczna ilość prac B-a.

Bredkrajcz Norbert (* 1818 — + 1858), podrzędny poeta i dramaturg, rodem z w. ks. Poznańskiego, dużo wierszy pomieszczał w czasopismach poznańskich około r. 1842; osobno ogłosił: „Matka bohaterka“, poemat (Wrocław, 1843); „Zbigniew Czarło“, dramat wierszem w 4 aktach (1847), Mieczysław I“, dramat w 5 aktach (1858). Testamentem zapisał 60,000 zł. na nagrody coroczne (procent 3,000) za najlepszy dramat polski. Dopiero w najnowszych czasach wolę tę spełniać zaczęto.

a stąd znów w 1811 do Wrocławia. Napisał kilka podręczników, które w swoim czasie cieszyły się wielką wziętością, a mianowicie: „Handbuch der alten Geschichte, Geographie und Chronologie* (Eutin, 1797; 7-e wyd. Altona, 1851); „Weltgeschichte in Tabellen“ (Altona, 1801; 9-te wyd. tamże, 1851); „Umstaendliche Erzaehlungen der merk-wuerdigsten Begebenheiten aus der allgem. Geschichte“ (Altona, 1810; 15-te wyd. 1866) i „Merk-wuerdige Begebenheiten aus der allg. Geschichte“ (t-że, 1810; 37-e wyd. 1888). Oprócz tego w roku 1808 zaczął wydawać „Chronik des XIX Jahrhunderts“ (Altona, 5 tomów, 1808—11), ale z powodu swej prawdomówności i patryotycznego sposobu myślenia musiał to wydawnictwo odstąpić Venturiniemu.

Bredpucłiowie, herb polski, opisu jego nie podaje żadna z „Zapisek sądowych“. (A. Małecki „Stud. heral.“ I, 171).

BréeMateusz Ignacy, van, malarz flamandzki (* 1773 w Antwerpii— f 1839 tamże). Kształcił się u Regemostera, później w Paryżu; za „Katona z Utyki“ posłany do Rzymu. W 1804 wrócił do Antwerpii, gdzie 1827 dyrektorem akademii. Jako profesor wywarł silny i dobroczynny wpływ na malarstwo krajowe; w 1821 r. wydał dotąd cenioną szkołę rysunków; nie zostawił ani jednego wybitniejszego dzieła. Był też rzeźbiarzem; jego popiersie, przedstawiające Ru-bensa, znajduje się w Antwerpii.

Breege, miasto w Prusach, na wyspie Rugii, w głębi rozgałęzionej zatoki i wśród iglastych lasów,—skromnie urządzone kąpiele morskie na morzu Bałty okiem. Codzienna komunikacya parowcem ze Stralsundem.

A. N. J.

Bregaglia, niein. Bergell, Bregell, dolina ; austryackiego, na południowo-wschodniem wybrzeżu w Alpach, łącząca się przez przełęcz Maloja z do- j jeziora Bodeńskiego, krańcowa stacya drogi żelaznej liną Engadyny górnej i wiodąca do Chiavenny i nad j Arlberskiej, główna stacya żeglugi parowej na je-jez. Como; leży częścią w szwajcarskim kantonie j ziorze, główny urząd celny, siedziba sejmu i wy-Graubiinden, a częścią w departamencie włoskim Sondrio, 30 km. długa, zroszona przez rzekę Merę v. Mairę.—Zbocza jej urwiste, dzikie i malownicze, należą do grupy Alp Retyckich Południowych; górny koniec doliny leży na wysokości 1,811 m. (przełęcz Maloja), dolny pod Chiavenną, 340 m., spadek 1:22. — Ludność w liczbie 2,700 głów należy do narodowości włoskiej; w Szwajcaryi jest protestancką, pracowitą i zamożną, we Włoszech katolicką, biedną.—W d. 4 września 1618 r. skutkiem oberwania się góry zostały zasypane dwie wsie włoskie Plurs i Schilano z 2,500 m-ców. Górny kraniec doliny ma klimat i roślinność alpejską, dolny—lom-

działu krajowego, stolica okręgu t. im. i sądu okręgowego, 4,800 m-ców.—Miasto leży w uroczej miejscowości u stóp góry Pfänder i składa się z dwóch części: górnego czyli starego miasta (Alt-B., Ober-B.) i dolnego czyli nowego: pierwsze, nieprawidłowym czworobokiem na wyniosłości zbudowane, jest to starorzymskie Castrum Brigantium v. Brigan-tia; drugie mieści w sobie łazienki, trzy katolickie i jeden protestancki kościół, muzeum starożytności i przyrodnicze, bibliotekę i t. p. Handel ożywiony (zbożem, drzewem i bydłem), równie jak i przemysł (towary jedwabne, koronki, biżuterye). W pobliżu: Pfänderberg i Gebhardsberg z pięknemi i rozle-głemi widokami na okolicę.—B. założone było jesz-Brege, jedna z dwóch źródłowych rzek Dunaju, | cze przed epoką rzymskiego panowania w tych stroma źródła na wschodnim stoku Czarnego Lasu | nach; podczas wędrówki narodów niszczyli je hunno-(Schwarzwald), u stóp gór Brend i Briglirain, doliną | wie i alamanowie; później władali niem hrabiowie B.

bardzką.

And. S

"... ■

illlip

:    I,

v.

U.

àmSsml

i;.V di:

■

—- -— * - — -.r^—    .. ~ " -    ... —' —— -i-—. - • • - ij    ■ •

ZZ--

big. 155. Bregenz nad jez Bodeńskiem.

roku.—W wojnie trzydziestoletniej szwedzki generał Wrangel zdobywa miasto i twierdzę nad przesmykiem Bregenekim wzniesioną (1646), zburzywszy tę ostatnią i wysadziwszy w powietrze zamek Hohen B. na Gebhard8bergu.—Od r. 1805 do 1814 należało miasto do Bawaryi.

Bréguet Abraham Ludwik, mechanik francuski (* 1747 w Neufchatel — f 1823 w Paryżu). Jako zegarmistrz osiadł w Paryżu, a wkrótce zasłynął tam swemi wyrobami, zalecającemi się zarówno dokładnością, jak i pomysłowością. Podczas rewolucyi przebywał czas jakiś w Paryżu, a po ustaniu teroryzmu wrócił do Paryża, został członkiem akademii nauk i biura długości. Wynalazkami swemi udoskonalił zegary i oddał ważne usługi fizyce i astronomii. Zbudował chronometr podwójny, termometr metaliczuy, ulepszył przyrządy telegraficzne, oprócz wielu innych.

And. S.

malowniczą, lesistą, kieruje się ku południo-wscho- | a po ich wygaśnięciu w XII w. hrabiowie Mont-dowi aż do Donaueschingen.—Do tegoż miasta dąży | fort. Hugo Montfort sprzedał B. Habsburgom w 1525 z północy drugi źródłowy strumień Duuaju — Bri-gach, wypływający z pod Kesselberga;—oba, wzmocnione po drodze licznemi dopływami górskiemi, łączą się poniżej Douaueschingen i przyjmują tamże odpływ źródła, na dziedzińcu zamkowym wyzyskującego a noszącego nazwę Oonauquelle.—Odtąd połączone rzeki zwą się Dunajem.    A,ld-s-

Bregencki Las, Bregenzer Wald, część Alp Algawskich, na południo-wschód od jeziora Bodeńskiego, po obu stronach rzeki Bregenzer-Ach, dosięga 2,300 m. wysokości,—posiada piękne lasy, łąki i pastwiska; ludność trudni się wyrobem sera, koronek i przedmiotów z drzewa; główne miasto Schwarzenberg, miejsce urodzenia malarki An-

geliki Kaufmann.

Bregenckie jezioro, ob. Bodeńskie jezioro.

Bregenz, stolica Yorarlbergu, koronuego kraju

And S.

S. K.

S. K.

And. S.

wer-

J. E.

llf'

W/'

pF

J. *.

Bréguet Ludwik Franciszek Klemens, wnuk poprzedniego, mechanik i fizyk (* 1804 w Paryżu — f 1883). Objął zakład mechaniczny swego dziadka i znakomicie go rozwinął. Znaczną zwłaszcza dokładnością zalecały się jego chronometry astronomiczne i żeglarskie. Przyrządów jego używał Fizeau do słynnych swych doświadczeń nad szybkością światła, a sam B. również prowadził doświadczenia nad szybkością światła i głosu, nad indukcyą elektryczną i telegrafami. W r. 1844 zbudował chronoskop do mierzenia drobnych bardzo czasów. Skazówkowy jego telegraf dotąd jest używany. Był członkiem akademii nauk, a prace jego mieszczą się w sprawozdaniach tejże akademii, oraz w „Annales de chimie et de physique“. Opis prac jego znajduje się w tomie 103 „Comptes rendus“.

Brégueta termometr, czyli termometr metaliczny, ob. Termometr.

Bréhat, wysepka francuska w kanale La Manche, przy wybrzeżu departamentu Côtes du Nord, skalista,—ma dwie latarnie morskie i przeszło 1,000 m-ców, którzy trudnią się rybołówstwem.

Brehm Chrystyan Ludwik, znany ornitolog niemiecki (* 1787 w Schönau pod Gotą — f 1864 w Rentendorfie pod Neustadtem (Neustadt an der Orla). Od 1807—1809 r. studyował teologię w Jenie i w 1813 otrzymał stanowisko pastora w Rentendorfie, gdzie pozostał aż do śmierci. Zamiłowany w przyrodoznawstwie, zwłaszcza w ornitologii, B. położył wielkie zasługi w tej dziedzinie zoologii, jako niepospolity znawca fauny ornitologicznej Europy, a nadto jako niestrudzony badacz na polu etyologii. B. zdołał zebrać kolekcyę ptaków, składającą się przeszło z 9,U00 egzemplarzy, uwzględniając, oprócz typowych okazów ras różnych gatunków, wszelkie inne odmiany, ze względu na miejscowość, wzrost, płeć i t. d. Wyniki swych badań B. ogłaszał w licznych luźnych artykułach, pomieszczanych w czasopismach: „Isis“, „Naumannia“, „Journal für Ornithologie“, Omis“ (3 zeszyty, Jena, 1824—27), które-to czasopismo sam wydawał, oraz w innych wydawnictwach peryodycznych. Oprócz tego ogłosił długi szereg prac specyalnych, z których należy wyszczególnić następujące: „Beiträge zur Vogelkunde“ (3 t., Neustadt, 1821—22); „Lehrbuch der Naturgeschichte aller deutscher Vögel“ (2 t., Jena, 1823—24); „Handbuch für Liebhaber der Stuben-,Haus-,und anderer der Zähmung then Vögel“ (Ilmenau, 1832); „Handbuch der Naturgeschichte aller Vögel Deutschlands“ (Ilmenau, 1831); „Monographie der Papageien“ (Jena, 1852 — 1855); „Wartung, Pflege und Fortpflanzung der Kanarienvögel, Sprosser, Nachtigallen u. s. w,“ (2-gie wyd., Weimar, 1863); „Naturgeschichte und Zucht der Tauben“ (Weimar, 1857).

Brehm Alfred Edmund, syn Chrystyana B-a (* 1829 r. w Rentendorfie — f 1884 r. w mieście rodzinnem). Starannie kształcony pod kierunkiem ojca, B. od lat młodzieńczych z zapałem oddał się studyom zoologicznym, a nabywszy dość dużo doświadczenia, jeszcze przed wstąpieniem na kursa uniwersyteckie przedsięwziął wyjazd do północno-wschodniej Afryki w celach podróżniczych, połączonych z badaniem fauny tamtejszej. Po pięcioletnim okresie podróży po Egipcie, Nubii i Sudanie wschodnim, wrócił do Europy i niebawem rozpoczął studya na uniwersytetach w Jenie i Wiedniu. Wkrótce potem B. przedsiębierze cały szereg wypraw w obce kraje, jako to: do Hiszpanii, Norwegii i Laponii, wreszcie w 1862 r. odbywa czwartą z rzędu podróż, tym razem po północnej Abissynii, towarzysząc księciu sasko-kobursko-gotajskiemu, Ernestowi. W r. 1863 zostaje dyrektorem ogrodu zoologicznego w Hamburgu, lecz po upływie pewnego czasu (1867 r.) przenosi się do Berlina, gdzie zakłada słynne akwaryum. W 1877 zwiedza wraz z hr. Waldburgiem zachodnią Syberyę i północno-zachodni Turkiestan; w rok później towarzyszy ar* cyksięciu Rudolfowi austryackiemu w podróży po krajach położonych w obrębie środkowego Dunaju; wreszcie w 1879 odbywa ostatnią podróż po Hisz-

US

WWwy

* . -

Fig. 156. Brehm^ Alfred Edmund

panii. — Oprócz nader zajmujących „Reiseskizzen aus Nord-Afrika“ (3 części, Jena, 1855), oraz licznych prac, po części ogłaszanych w specyalnych czasopismach, po części zaś wydanych osobno, B. jest autorem mnóstwa dzieł i pomniejszych broszur popularno-naukowych, odznaczających się, obok gruntownej wiedzy, nader żywym i zajmującym wykładem. Z większych prac nadewszystko cenionem jest dzieło; „Illustrirtes Thierleben, eine allgemeine Kunde des Thierreiches“ (6 t., Hildburghausen, 1864; 2-ie wyd., 10 t., Lipsk, 1868—78); dzieło to, ze wzglę-gu na piękne rysunki, jasny wykład, jako też grun-towność podanych wiadomości, głównie dotyczących trybu życia zwierząt, na długo pozostanie klasycznem; oprócz tego B. napisał: „Das Lehen der Vögel“ (Glogau, 1860 — 61); „Die Thiere de» Waldes“ (Lipsk, 1863); „Gefangene Vögel“ (2 t., Lipsk, 1870—75, dzieło napisane wespół z Balda-musem i Bodinusem).

Brehn, ob. Brebna.

Brehna, miasto w pruskiej prowincyi Saksonii, regencyi Merseburskiej, w powiecie Bitterfeldzkim, przy drodze żelaznej Halle-Wittenberg, cukrownia, browar, tartaki, prywatny szpital dla obłąkanych.

2061 m-ców. — Niegdyś było stolicą udzielnego państwa B., którego dziedzice wymarli w XIII w.

Hrabstwo B dostało się Saksonii w 1424 r., a Prusom w 1815 r.

Breil, miasto główne kantonu tegoż imienia, w departamencie francuskim Alp morskich, okręgu Nicejskim, na samej granicy z Włochami, niegdyś ważna i silna twierdza, kopalnie marmuru, uprawa oliwy i wina, 2565 m-ców.

Breinig, Wieś w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, regencyi i powiecie Akwizgrańskim, słynna z wykopalisk licznych starożytności z doby rzymskiej; kopalnie ołowiu, żelaza i galmauu.

Breisach 1) Alt-B., miasto w w. ks. Badeńskiem, na prawym brzegu Renu, stolica powiatu t. im.

(171 km. □, 19,840 m-ców), leży malowniczo u stóp bazaltowego pnia Kaiserstuhlu, w wysokości 227 m. nad p. m. piękna katedra z XIII w., wielki most na Renie, wieża Tulla, wzniesiona na cześć pułkownika Tulla, który uregulował koryto Renu,—uprawa wina, fabryki obić, handel bydłem, 3258 m-ców, przeważnie katolików. — W starożytności M o n s B r i s i a c u s rzymian, był warownią sekwanów; w średnich wiekach miasto zostawało czas jakiś w posiadaniu pfalcgrafa Eberharda, po którego śmierci Otton I zdobył je w 939 r. : w ciągu XII w. należało do biskupów bazylejskich, lecz Albrecht I przyłączył je do cesarstwa, pozostawiwszy biskupom niektóre prawa zwierzchnicze. Podczas wojny trzydziestoletniej B. zdobywają francuzi, którym wojska cesarskie i hiszpańskie napróżno usiłują go odebrać; pokój westfalski 1648 r. przyznaje miasto Francyi, ryświcki jednak przyłącza je w 1697 do oesarstwa.—W wojnie o sukcesyę hiszpańską ponownie zdobywają je francuzi w 1703 i dzierżą aż do pokoju rasztadzkiego w 1715 r. — Karol VI wzmacnia mury warowni i buduje nową cytadelę, tak, że B. uchodził za jedną z najsilniejszych twierdz państwa („Klucz Niemiec“, „filar oporny przez na turę zbudowany“, „poduszka, na której święte państwo niemieckie spokojnie może spoczywać“ ); jednakże w r. 1743 austryacy a potem francuzi zburzyli doszczętnie cytadelę i mury warowni wysadzili w powietrze. W r. 1793 r. francuzi z lewego brzegu zbombardowali miasto i obrócili w gruzy, lecz je w 1796 r. obwarowali ponownie. W r. 1805 B, dostaje się oadenowi, który fortyfikacye wszelkie zniósł ostatecznie.—Na lewym brzegu Renu, naprzeciwko Starego B-u, leży — 2). Neu-B. w Alzacyi, okręgu Kolmarskim, nad kanałem alzackim (Ren-Rodan); twierdza, którą Ludwik XIV polecił zbudować Vaubanowi; dziś stanowi warownię związkową, 2,153 m-ców.—W 1870 r. badeńczycy ostrzeliwali za Starego B-u fort Mortier i zmusili go Breitenfeld, wieś w królestwie Saskiem, na do kapitulacyi, d. 7 listopada.    And. s. północ od Lipska. Dnia 17 września 1631 r. sto-

Breisgau, Ob. Bryzgowia.    czoną tu została bitwa, w której 40-tysiączna ar-

Breisky August, lekarz (* w Klattau w Cze- mia cesarska pod wodzą Tillego została rozbitą chach r. 1832), uczył się w Pradze, głównie pod przez Gustawa Adolfa, mającego pod sobą 47,000

And. S.

And. S.

And. S.

Treitzem i Seyfertem, promowany (1855) na doktora medycyny, został profesorem położnictwa naprzód w Salzburgu (1866—67), później (1867— 74) w Bernie, wreszcie (1874) w Pradze. Z prac jego pomieszczanych w „Wien. med. Jahrbücher“; „Prager Vierteljahreschrift“, „Volkmanns Sammlung Klinischer Vortraege“, „Archiv für Schweizer Aerzte“, zasługują na szczególne wyróżnienie: „Ueber den Einfluss der Kyphose auf die Beckengestalt“ (r. 1865); „Die Krankheiten der Vagina“ (1879). F'n-

Breislakit (miner.) Minerał wyróżniony jako oddzielny gatunek amfibolu przez Brocchiego, występujący jako produkt sublimacyi w próżniach lawy z Capo di Bove pod Rzymem i z Resiny pod Neapolem, pod postacią bardzo cienkich włosistych i igiełkowatych kryształków, skupionych w drobne, do wełny podobne pęczki, żółto, lub czerwonawo-brunatnej barwy, przeświecających i silnie trójbarwnych (w trzech odmiennych kierunkach).

Breislak Scypio, geolog włoski, (* w Rzymie 1748 z rodziny niemieckiej), poświęciwszy się z początku matematyce i fizyce, był nauczycielem tych przedmiotów w Dubrowniku (Raguzie) i w kolegium Nazareńskiem w Rzymie, gdzie oddał się następnie mineralogii i geologii. W podróży swojej do Neapolu i Francyi wszedł w stosunki z Cuvierem, Four-croy i Chaptalera, a po powrocie przez długie lata pełnił obowiązki dyrektora fabryki ałunu w Neapolu. W okolicach tego miasta, a mianowicie w Puz-zuoli i Solfatarze, zajmował się współcześnie badaniami geologicznemi. Później został profesorem fizyki w szkole wojskowej w Neapolu, z kolei osiadł w Rzymie, a wypędzony stąd przez wypadki polityczne, zamieszkał w Paryżu do czasu, w którym Napoleon I mianował go inspektorem fabryk saletry i prochu w królestwie włoskiem. Umarł 1826 r. w Medyolanie. Główneini jego dziełami są: „Topografia fisica della Campania“ (Florencya, 1798), tłómaczenie francuskie własne (Paryż, 1801, 2 tomy); przekład niemiecki Reussa, (Lipsk, 1802, 2 tomy); „Viaggii nella Campania“, przekład francuski z rękopismu przez Pommereula (Paryż, 1801); „Id-troduzione alla geologia“ (Medyolan, 1811, 2 tomy); „Istituzioni geologiche“ (przekład francuski z rękopismu przez Campmasa, (Medyolan, 1818—19, 3 tomy)—przekład niemiecki przez Strombecka, (Brun-świk, 1819—21, 3 tomy); „Descrizione geologica della Lombardia“ (Medyolan, 1822); „Sopra i ter-reni tra il Lago rnaggiore e quello di Lugano“

K. J.

K J.

(Medyolan, 1838).

Breitenbach, miasto w księstwie Schwarzburg-Sondershausen, okręgu Gehren, w górzystej okolicy Lasu Turyngskiego, fabryka porcelany, 2,801 m-ców.    Aad-S-

Breitenbrnnn, wieś w król. Saskiem, okręgu Zwickau, na stoku Rudaw czeskich, wyrób koronek, szkoła koronkarska, stacya meteorolo-

And. S.

giczna.

Encrklopadya Powtztchna nuatr. T. IX.

And. S.

And. S

Ed. W.

szwedów i sasów. Tilly, ranny, stracił całą arty-leryę, wszystkie bagaże, 90 chorągwi i 12,000 żołnierzy. Dnia 2 listopada 1642 r. zaszła tu ponowna bitwa, równie dla cesarskich niepomyślna; szwedzki generał Torstenson pokonał arcyksięcia Leopolda i hr. Piccolominiego kosztem 4,000 ludzi; austryacy ponieśli ciężką klęskę, straciwszy 5,000 jeńców, 15,000 zabitych i rannych, 46 dział, 191 chorągwi i bagaże; armia ich cofnęła się do Czech w nieładzie, poczem szwedzi zajęli Lipsk. Pułk austryacki Madlo, który pierwszy uciekł z pola bitwy, został zwinięty, sztandary jego skruszone, oficerowie i żołnierze ogłoszeni za tchórzów i nędzników, a następnie dziesiątkowani. Nako-niec dnia 16 października 1813 r. B. był teatrem bitwy, stanowiącej jedno z ogniw wielkiej bitwy pod Lipskiem.

Breitenwang, wioska w Tyrolu Austryackim, okręgu Reutte, w pobliżu Lechu, pamiętna śmiercią Lotara II 1137 r. Dom, w którym umarł cesarz, ze stosowną tablicą pamiątkową przechowuje się dotąd.

Breithanpt Fryderyk Wilhelm, mechanik (* w Kassel 1780). Po pierwotnych study ach wstąpił do ojcowskiego zakładu mechanicznego, gdzie w 1810 udało mu się zbudować kompas górniczy, udoskonalić stoły miernicze, busole i przyrząd niwelacyjny, w 1836 skonstruował pierwsze teodolity górnicze, wyzyskał śrubę mikrometryczną przez zastosowanie śruby różniczkowej. Zrobił pierwszą maszynę wielką do podziału koła (1803—18). W r. 1827 założył czasopismo „Magazyn najnowszych instrumentów matematycznych“, którego w r. 1835 pojawił się zeszyt drugi, a w roku 1846 trzeci. W tym czasie dostał miejsce konserwatora w muzeum kasselskiem przy oddziale fizyko-astronomi-cznym, oddając cały zakład swojemu synowi.

Breithauptyt (miner.), ob. Antymonek niklu.

Breitinger Jan Jakób (* 1701 w Zurychu — f 1776 tamże), literat i uczony niemiecki, od roku 1731 wykładał hebrajszczyznę w gimnazyum rodzinnego miasta, a później obok niej — logikę, retorykę i greczyznę. Był też czynny, jako reformator szkół. Znany jest najwięcej, jako współpracownik J. J. Bodmera (ob.) w jego usiłowaniach, skierowanych ku podźwignięciu literatury ojczystej. Mniej pomysłowy i ruchliwy od niego, B. przewyższał go gruntownością wiedzy i umiał ściślej formułować poglądy „szkoły szwajcarskiej“. Główną jego pracą w tym kierunku jest „Kritische Dichtkunst“ (2 tomy, Zurych, 1740); ona to dała właściwy początek sporom z Gottschedem. Oprócz tego B. należał do współpracowników publikacyi „Thesaurus scriptorum historiae Helvetiae“.

Breitkopf, jedna z najsłynniejszych i najstarszych rodzin drukarzy i księgarzy całego świata. Założycielem firmy był Bernard Krzysztof B., (* w Klausthal w pobliżu Hildesheimu d. 2 marca 1695), który założył niepozorną drukarnię w Lipsku w r. 1719 i wkrótce rozwinął ją znacznie. Głównie jednak wsławił się na tern polu syn jego Jan Boguchwał Emanuel B. (* w Lipsku 23 listopada 1719 r.). Młody B., pomagając w interesach ojcu, nie zaniedbywał nauk i słuchał wykładów uniwersyteckich, poświęcając się wyłącznie matematyce. Słynne dzieło Albrechta Dürera („Unterweisung der Messung mit dem Zirkel“), w którem tenże podział wielkości czcionek na matematycznych oparł zasadach, wywarło na B-e niemałe wrażenie. Badając czcionkolejarstwo uszlachetnił on krój niezgrabnych liter niemieckich i stąd zowią go w Niemczech „odnowicielem fraktury“. Zasługą B-a są ważne wynalazki w dziedzinie drukarstwa, jak np. wynalazek czcionek nutowych w dzisiejszym ich składzie, dalej druk kart geograficznych ruchomemi czcionkami i t. p. Przy drukarni swojego ojca, obejmującej około 150 alfabetów w różnych językach, oraz lejnię czcionek o 12-u piecach, założył B. fabrykę kart do gry, oraz drukarnię obić, wreszcie drukarnię nut, księgarnię nakładową i skład muzykaliów. W onym czasie w zakładach B-a pracowało 150 osób. Oprócz rozwoju swych interesów poświęcał się B. badaniom historycznym drukarstwa. Na uwagę zasługuje głównie jego dzieło p. t. „Über die Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkuust“ (Lipsk, 1779), dalej traktat o druku kart geograficznych „Über den Druck der geographischen Karten“ (Lipsk, 1777), do którego dołączono plan Lipska i jego okolic, drukowany ruchomemi czcionkami, dalej wydał B. „Versuch, den Ursprung der Spielkarten, die Einführung des Leinenpapiers, und den Anfang der Holzschneidekunst in Europa zu erforschen“ (Lipsk, 1781), dalej „Exemplum typo-graphiae sinicae, figuris characterum e typis mobi-libus compositum“, jako objaśnienie do chińskich czcionek własnego wynalazku, zastępujących dotychczasowe płyty drewniane; dalej „Über Bibliographie und Bibliophilie“ (Lipsk, 1793), wreszcie wydawał od r. 1780—82 „Magazin für Kunst und Buchhandel“. B. nosił się z myślą wydania większego dzieła o drukarstwie wogóle i zbierał do niego materya-ły, kiedy zaskoczyła go śmierć w d. 28 stycz. 1794 r. Zasługi B-a dla drukarstwa są tak wielkie, iż prócz Didota niema żadnego drukarza, który mógłby mu dorównać. Syn Emanuela, Krzysztof Boguchwał, wstąpił we współkę z Gotfrydem Härt-lem również księgarzem lipskim (* 27 stycz. 176& w Schneenbergu) i odtąd zakłady jego otrzymały firmę „Breitkopf i Härtel“, do dziś istniejącą. Härtel znakomicie rozszerzył działalność firmy, założył fabrykę fortepianów i czasopismo muzyczne: „Allgemeine musikalische Zeitung“, oraz pierwszy zajął się zbiorowem wydaniem dzieł Haydna, Mozarta i w. i. Pomnikowe wydanie zbiorowe utworów Bacha, Beethovena, Mendelssohna i Mozarta jest dziełem jego synów: Hermana i Rajmunda. Od 1880, firma B. i H., przeszła na własność ieh siostrzeńców: W. Volkmanna i O. Hase, tytuł jej wszakże nie uległ zmianie. Posiada ona: księgarnię nakładową, drukarnię, lejnię czcionek, stereotypię, zakład galwano-plastyezny, litografię, rytownię i drukarnię nut, oraz skład muzykaliów. w- J* Skri-1 A- FoL Brekczya.—Okruchowiec(geolog.). Nazwę tę noszą masy mineralne, złożone z grubych kanciastych i ostrych okruchów jakiegoś minerału, lub

K. J.

K J.

A. u. J.

K. J.

J. K.

klimatyczne.

Brembo, lewy dopływ Addy we Włoszech północnych, ma źródła na północnym stoku Alp Ber-gameńskich, pod górą Diavolo, bieg wartki w kierunku południowym, długość 74 kra., uście pod Vaprio. Dolina górska, którą przepływa, nosi nazwę Val Brembaua; w dolnym biegu rzeka służy do spławu drzewa i do zasilania kanałów zrasza-

Aa d. S. .

skały, silnie z sobą pewnym zlepem związane. Według pochodzenia okruchowce te dzielą na o. napływowe, o. tarcia i o. wulkaniczne. Pierwsze powstały z okruchów skał przez wody naniesionych, a następnie związanych z sobą na drodze chemicznej lub mechanicznej. Jeśli krawędzie i kąty okruchów zostaną mniej lub więcej zaokrąglone przez unoszące je wody, to B. przechodzi w konglomerat albo zlepieniec. Tak okruchowce, jak i zlepieńce, różnią się między sobą wedle względnych petrograficznych właściwości okruchów, z jakich się składają, oraz wiążącego okruchy te zlepu. Bywają więc okruchowce bazaltowe, dy abazo we, dy or y to we.gnejso we, t rac hit o-we, wapienne i t. p. o zlepie gliniastym, krzemiennym, żelezistym i t. p. A nadto mogą być bądź proste, czyli złożone ze spojonych z sobą okruchów jednego tylko minerału lub jednej pewnej skały; bądź złożone, składające się z okruchów wielu skał lub minerałów. Do szczególnych okruchowców należą: tak zwana B. Tapanhoancanga, występująca obszernie w brazylijskiej prowincyi Minas Geräes, składająca się z wielkich (do jednej stopy) kanciastych okruchów magnetytu, błyszczu żelaznego i żeleziaka brunatnego, związanych zlepem również żelezistym; w której natrafia się złoto, dyamenty, tipazy i t. p.; B-e kostne, składające się z okruchów wapienia, muszli, a szczególniej kości i zębów zwierząt kręgowych, silniej lub słabiej związanych zlepem żelazistym, piaskowo-gli-niastym, lub piaskowo-wapiennym, jak: okruchowce z kości nosorożców, jeleni, koni, wypełniające szczeliny skał wapiennych na wybrzeżach morza Śródziemnego; okruchowce z kości przeważnie hyen i niedźwiedzi jaskiniowych, pokrywające dna licznych jaskiń w Muggendorff, Gailenreuth w Bawa-ryi, jaskiń Baumanna i Biela na Harcu, Adelsber-skiej w Krainie, naszych Ojcowskich, Wierzchowskich, Jerzinanowickiej i t. p.; wreszcie okruchowce z kości i zębów ryb, oraz gadów, stanowiące angielski tak zwauy pokład kostny. Bone bed (ob. ten wyraz.) na granicy ogniwa kajpru i lejasu w Anglii, Szwabii, Turyngii, Hanowerze it. p. — Okruchowce tarcia powstają wtedy, kiedy skutkiem ruchu ścian szczeliny skalnej odrywają się jej okruchy, a oderwawszy się następnie zlepiają się z sobą przez osady napływających wód mineralnych. Do takich należy okruch owiec kwarcytowy, bardzo pospolity w górach Kruszcowych (Erzgebirge), składający się z okruchów kwarcu i rogowca, mocno spojonych kwarcowym i żelezistym zlepem a wypełniony często kryształami kwarcu, ametystu, błyszczu żelaznego. Nakoniec okruchowce wulkaniczne (B-e kontaktu czyli zetknięcia), powstają z kanciastych okruchów skał, spojonych krystalicznym, wybuchowym zlepem. Okruchowce te powstają dwojako: albo wylewająca się lawa odrywa okruchy skał przyległych i zastygając więzi je w sobie, albo też strumienie zastygłej już lawy zostają skruszone przez nowe, płynne jej potoki i w nich zastygają, a wtedy, tak okruchy, jak i zlep są z jednego materyału i różnią się od siebie tylko wielkością kryształów.

Brekczyowy marmur (miner.), właściwie Brek-' ezya marmurowa, albo marmur okrucho-* wy, jest odmianą marmuru, utworzoną bądź z okru-! chów wapienia barwy rozmaitej, spojonych z sobą zlepem wapiennym, a więc istotnym okruchowcem (brekczyą); bądź zbitym i jednolitym wapieniem,' poprzerzynanym tylko odmiennie zabarwionemi żyłkami i wyglądającym pozornie tak, jakby był złożony1 z okruchów. Marmury okruchowe kamieniarze włoscy dzielą na brekczye ibrokatelłe; — pierwsze z grubych, drugie z drobnych okruchów. Odmian ich jest bardzo wiele, dzielą się zaś wedle barwy okruchów, lub zlepu i tła. Ze słynniejszych są: brek-czya z Alepo, violetta an tic a, o fioletowym zlepię i białych kanciastych okruchach; breccia dora ta, okruchy białe i czerwone, zlep żółty; mar-mo africano o tle czarnem z szaremi, czerwo-nemi i fioletowemi plamami; breccia pa von a z-’ za, o białem tle z czerwonemi plamami i t. p. Wiele marmurów okruchowych dostarczają: Hiszpania, Pireneje, Francy a, Sycylia. Dużo naszych marmurów chęcińskich do tej odmiany należy. Z takiego okruchowca była zrobiona dawniej kolumna Zy-: gmuntowska, stojąca przed zamkiem w Warszawie.' Z fioletowej brekczyi Alepo istnieje w Luwrze ośnr kolumn o średnicy 17y₂ cali, przeszło na 11 stóp wysokich, a przeniesionych z byłego kościoła au-gustyanów.

Brekelmkamp lub Breklinkam Qui ring, malarz holenderski (* 1620 —1625 w Swamerdam — f 1670), uczeń Gerarda Dowa, przejął jego koloryt, a malował śmielej. Pomysły jego ograniczają się do jednej lub dwóch osób spokojnych, pełnych życia, ale bez głębokiego wyrazu. Wnętrza kuchni, domowe sceny mieszczańskie, ożywiał bły-szczącem naczyniem miedzianem. W pałacu Łazienkowskim w Warszawie znajduje się „Pustelnik“ jego pendzla.

Breker Fryderyk Benjamin, notaryusz departamentu poznańskiego, po przejściu tej prowin-cyi pod panowanie pruskie wydał w Berlinie w r. 1797: „Beiträge zur Kenntnissdes polnischen Rechts“, wydał także w przekładzie niemieckim dzieło Teodora Ostrowskiego, pod tyt.: „Civilrecht der polnischen Nation“ etc. (Berlin, 1797—1802).

Breksta ma być, według Łasickiego (XVI w.), litewską boginią mroku. Narbutt i Trentowski popisali o niej różne bezzasadne rzeczy. „Brókszta” po litewsku znaczy „świta, dnieje“, i nic więcej. — Patrz „Rocznik Tow. Nauk. krak.“, XLI, 55.

Bremar, Braemar, miejscowość w szkockiem hrabstwie Aberdeen, w pobliżu rezydencyi królewskiej Balmoral, 300 metr. nad p. m., uzdrowisko

Dr A, P.

jących pola.

Bremen (po polsku Brema), jedna ze składo<-

mu-

wych części cesarstwa niemieckiego, „jako wolne miasto“ leży pod 53° 4' szer. płn. i 8° 40' dł. wd. Gr. i zajmuje obszar po obu stronach dolnej Wezery, na północy przedzielony od pruskiej prowincyi Hannowerskiej dopływem Wezery, Wümme. Znacznie dalej ku północy, o 42 km., przy uściu rzeczki Geesty do Wezery z prawej strony, leży oddzielnie port B-y Bremerhaven, zajmujący przestrzeń 178 hektarów. Całkowita powierzchnia ziem należących do miasta, zajmuje 25.556 km., z ludnością (w r. 1802) 180,309, co daje na gęstość zaludnienia 706 na 1 km. O. Kraj wogóle jest płaski, częścią piaszczysty, częścią przedstawia żyzne marsze; na jednej z największych wydm, przecinającej kraj od północo - zachodu ku południo-wschodowi, leży stare miasto B., na prawym brzegu Wezery, w miejscu, gdzie przypływ i odpływ daje się odczuwać w rzece. Z ogólnej powierzchni 25,556 ha — 13,555 przypada na łąki i pastwiska, 7,609 na ogrody warzywne i owocowe i pola orne, 229 na zagajniki, 56 na pustkowia, reszta zaś na budynki, podwórza, drogi, wody i t. d. Klimat łagodny, nieco wilgotny i dżdżysty; w B-e średnia roczna wynosi + 8.9, średnia lipca + 17.4, stycznia + 0.1. Z ogólnej liczby mieszkańców 180,443 na stolicę przypada 125,684, około 4,000 na miasto Vegesack, 15,000 na Bremerhaven, reszta, około 35,000, na ludność wiejską. Mieszkańcy w liczbie około 74°/o należą do szczepu dolno-saskiego i mówią narzeczem plattdeutsch, około 26°/₀ jest obcych, przeważnie hannowerczyków. Pod względem wyznaniowym 98% jest protestantów, około 8,000 katolików, należących do dyecezyi Osnabrück, kilkuset sekciarzy i żydów. Wobec prawa panuje zupełna równość wyznań. Dawniej całe państwo bremeń-skie tworzyło wolny port (Freihafengebiet); w roku 1856 przyłączono do niemieckiego związku celnego części obwodu, położone na prawym brzegu Wiimmy i na lewym Ochtumu, a w r. 1875 miasto Vegesack; wreszcie, poczynając od 1 października 1888. cały obwód, z wyjątkiem portu wolnego B-y i Bre-merhafenu, wszedł do ogólnego związku celnego. Wzamian za to, na pokrycie kosztów, połączonych z przystąpieniem do związku, państwo niemieckie zobowiązało się wnieść 12 mil. marek. Budżet z 1891 na 92 wykazuje dochodów 16,718,749 mr., rozchodów 22,493,778; deficyt 5,775,029 mr. Dług państwowy, który w 1828 wynosił około 3 mil. talarów, w dniu 1 stycznia 1892 r. dosięgną! wysokości 72,268,975 mr. Finanse państwa przez wcielenie B-y do związku celnego, a następnie przez upaństwowienie kolei bremeńskich, doznały srogiego ciosu. Co się tyczy stosunków wojskowych, to B. na mocy ugody 27 czerwca 1867 r. zrzekła się utrzymywania własnego kontyngensu; zdolni do wojska odtąd zaciągani są do hanzeatyckiego pułku pieszego nr. 75 armii pruskiej. Barwy krajowe są: biała i czerwona; herbem jest srebrny, klucz ukośnie leżący w polu czerwonem. Miasto B., główne ognisko politycznego i ekonomicznego życia wolnego państwa, leży na jednostajnej równinie po obu stronach Wezery i składa się z kilku części: na prawym brzegu leży stare miasto, na lewym no

we, dalej pomiędzy niemi, na języku między Wielką a Małą Wezerą, leży Werder i Teerhof, wreszcie po obu brzegach Wezery, po-za dawnemi szańcami, rozrzucone są obszerne przedmieścia. Stare i nowe miasto oddawna połączone są „Wielkim* mostem, oraz przedłużeniem jego „Małym“ mostem, przez Małą Wezerę. Oprócz tego pośrodku miasta istnieje na Wezerze od r. 1872—75 most „Cesarski“. W dolnej części starego miasta jest jeszcze most kolei Bremeńsko-Oldenburskiej, dostępny i dla pieszych. Stare miasto posiada przeważnie wązkie i kręte ulice z mnóstwem starożytnych domów, o stromych, kończatych dachach, piętrzących się jedne nad drugiemi; jest to główne siedlisko właściwego ruchu handlowego. Nowe miasto posiada ulice proste i szerokie; przeważają tu składy i fabryki. Przedmieścia zawierają głównie mieszkania prywatne: wschodnie zamieszkane są głównie przez ludność zamożną, na zacho-dniem skupia się ruch okrętowy, tu bowiem, skutkiem przystąpienia B y do związku celnego, założono port wolny. Wszystkie części miasta odznaczają się iście holenderską czystością. Publicznych placów B. posiada tylko 3, wszystkie położone w pobliżu historycznego środka miasta — są to: plac Targowy, Domshof i Domsheide przy katedrze. Z pomników zasługują na uwagę: słynny posąg Rolanda, 9.6 m. wysoki, wystawiony w r. 1404; krzyż Vasmera na miejscu, gdzie w r. 1430 ścięto burmistrza Jana Vasmera; dalej marmurowy posąg burmistrza Jana Smidta w górnej halli Ratusza, pomnik astronoma Olbersa na wale — oba roboty słynnego rzeźbiarza bremeńskiego K. Steinhausem; pomnik św. Ansga-rego przed kościołem; wspaniała statua Gustawa Adolfa na Domsheide, wyrzucona przez morze na Helgoland i stamtąd przywieziona. Z innych pomników zasługują jeszcze na uwagę: pomnik ogrodnika Altmanna, który zasłużył się miastu ozdobieniem dawnych szańców wspaniałemi ogrodami; pomnik Seumego, pomnik poety Teodora Körnera, statua apostoła Jakóba Starszego, znana w mieście jako Juxmajor i t. p. Z pomiędzy kościołów godną jest wzmianki katedra na starem mieście, obecnie kościół protestancki, oraz kościoły św. Marcina, św. Ansgare-go, św. Pawła, a na przedmieściu piękny, nowowybu-dowany, według planów budowniczego Henr. Müllera 1869—71, Kościół św. Remberta. Pięknością architektury odznacza się przedewszystkiem katedra, której budowa odnosi się do rozmaitych epok: najstarsze jej części pochodzą z XI w.; tu znajduje się podziemie, zwane Bleikeller, w którego suchem powietrzu zwłoki mumifikują się szybko. Na przeciwko katedry wznosi się wspaniały ratusz, wybudowany w 1494—7, z piwnicą, zasobną w stare bardzo wina; ratusz ten przebudował w stylu odrodzenia budowniczy Lüder v. Bentheim w 1609—1612 roku. Z innych gmachów: „Schütting“, dom zgromadzenia kupców (Gildehaus) z 1594 r., nowa giełda w stylu gotyckim, według planów H. Müllera, wybudowana

1861—64 r., dom pracy, wodociągi miejskie, nowa szkoła główna, szkoła realna, wspaniały gmach pocztowy, ukończony w 1878, gmach banku państwa, dom rzemiosł ( das Gewerbehaus ), gmach sztuk wyzwolonych z piękną salą koncertową,

zeum obrazów, sztychów i rzeźby, więzienie niedawno wybudowane, liczne szpitale, rzeźnia miejska, wykończona w 1882, wspaniałe dworce kolei i t. p.

wdzie obszerny projekt poprawienia dolnej Wezery, czas jednak urzeczywistnienia go jeszcze odległy, choć miasto rozpoczęło już prace, przebijając tak zwaną Langenbucht w 1883—85. Koleje żelazne łączą B-ę z Hannowerem, Bremerhavenem, Osna-brückiem, Hamburgiem i Oldenburgiem i ułatwiają wielce ruch handlowy. B. posiada liczne banki, pomiędzy któremi najważniejszy jest, powstały w 1856, Bank Bremeński, z kapitałem 5 mil. talarów w złocie i rocznym obrotem 1,000 mil. marek; towarzystwa handlowe i kasy oszczędności przyczyniają się do ożywienia ruchu pieniężnego; stowarzyszenia spożywcze dobrze się rozwijają. Oprócz tego w B-ie istnieje wiele towarzystw asekuracyjnych morskich, ubespieczających rocznie na sumę 380 mil. mr ; są też towarzystwa ubezpieczeń życiowych i ogniowych, towarzystwo ratowania tonących. Największe towarzystwo transportowo - handlowe, pół-

B. posiada mnóstwo szkół średnich i niższych, a mianowicie: gimnazyum, szkołę handlową (przy obu szkoła przygotowawcza), dwie szkoły miejskie, jedną realną, szkołę marynarki, 1 seminaryum nauczycielskie dla mężczyzn i 2 dla kobiet, liczne szkoły ludowe. Wyższych zakładów naukowych niema w B-ie. Biblioteka miejska liczy 120,000 tomów.

Wielkie znaczenie w duchowem życiu miasta mają stowarzyszenia, jako to: artystów (Künstlerverein), liczące przeszło 1,300 członków i urządzające częste wystawy obrazów, towarzystwa przyrodnicze, historyczne, geograficzne, rolnicze, żeglarskie, ogrodnicze, techniczne, śpiewackie i rzemieślnicze, wreszcie związek robotniczy, istniejący tu od r. 1848,

„ Vorwärts“. Z pism wychodzących w B-ie największe znaczenie ma „Weserzeitung“. Przemysł w B-ie | nocno-niemiecki Lloyd, istnieje od r. 1857; utrzy-

fsggasąjbgB

;r~- £ ■■

■V

pjliipPsllIlS

PU

eeh

SESTh

iiiij

il

u;

gis

'v<

Æ

- ...    ■ ■A;.».".'    irv¹

mM

RS

I IIBPI

Fig. 157. Widok ogólny Bremy.

jest wogóle mniejszego znaczenia: odlewnie żelaza, | muje ono prawidłową komunikacyę za pomocą kil-fabryki machin, cygar, browary, dystylarnie spiry- kudziesięciu wielkich parowców z Southhamptonem, tusu, cukrownie i młyny. Do niedawna kwitły tu Hawrem, New-Yorkiem, Baltimore, Nowym Orlea-fabryki cygar, jedna z nich dawała zajęcie 2,900 nem, Indyami Zachodniemi i Ameryką Południową, ludziom, jednakże od czasu przystąpienia B-y do Anglią, Antwerpią i Rotterdamem; oprócz tego utrzy-związku celnego, przemysł ten widocznie upadł; muje prawdziwą flotę małych statków, kursującą

wa- do Norderney, Helgolandu i innych wysp przybrze-

podobny upadek daje się zauważyć w tutejszych rzelniach cukru. Za to budowa okrętów stale się żnych, lub holującą okręty żaglowe i barki. Handel podnosi, dzięki działalności północno-niemieckiego B-y, odr. 1878 wzrasta nader szybko, jest on dzi-Lloyda, mającego tu swoje siedlisko. Pod wzglę- siaj głównym pośrednikiem między przemysłowemi dem handlu B. jest drugiem miastem niemieckiem, ogniskami wnętrza Niemiec a państwami Ameryki aczkolwiek niezbyt uposażonem od natury co do północnej i południowej; jednakże poważne stosunki położenia. Rzeka Wezera, pomimo licznych robót kupieckie łączą również B-ę z Rossyą, Skandy-podjętych w celu jej pogłębienia, jest przystępna nawią, Danią, Anglią, Francyą, krajem Przylądko-tyiko dla statków rzecznych i niewielkich morskich, wym i Indyami Wschodniemi. Całkowita flota han-Dlatego to B. w r. 1827 założyła nad dolną We- dlowa B-y liczyła w 1887 okrętów 344, o 324,918 zerą port morski Bremerhaven (ob.). Komisya ! tonnych objętości, w tej liczbie parowców 118 złożona z państw nadbrzeżnych wygotowała wpra- ! o 121,315 t. W r. 1887 z portów europejskich

przybyło do B-y razem 2,333 okręyt, objętości 519,334 t., z tego 357,146 t. przypada na parowce; z portów pozaeuropejskich 564 okręty o 925,349 t., z tego 372 parowce o 730,042 t. Wypłynęło w tymże roku okrętów europejskich 2,710 o 808,118 t.—w tern 793 parowce o 574,742 t. i okrętów pozaeuropejskich 329 o 610,730 t., w tej liczbie parowych 216 o 493,242 t. W handlu z Ameryką B. trzyma pierwsze miejsce pośród portów niemieckich i prowadzi stamtąd do Niemiec płody surowe: kawę, ryż, pszenicę, drzewa barwierskie, skóry, bawełnę; w Europie po Antwerpii jest B. głównym rynkiem nafty rafinowanej amerykańskiej. Dużą rolę odgrywa B. jako port emigracyjny. Od roku r. 1832 do 1884 włącznie wyjechało stąd 2,075,449 osób, w okresie 1832—63 wyjeżdżało przecięciowo 26,166 osób rocznie, w r. 1881 liczba ta wzrosła do 122,767. Emigranci pochodzą głównie z Prus,

francuskiego i miasto uczynił stolicą departamentu Uścia Wezery (Bouches du Weser). Po bitwie pod Lipskiem zajęta przez związkowych, B. znowu ogłoszona została wolnem miastem państwa niemieckiego w 1815 r. Od owej chwili zapanowały wewnętrzne niepokoje, spowodowane chęcią mieszczan pozbycia się rządów oligarchii arystokratycznej; od roku bowiem 1534 rządy spoczywały w ręku rady, która według własnego uznania powoływała do obrad ludzi najmożniejszych. W r. 1828 B. przyłączyła się do środkowo-niemieckiego związku handlowego, lecz już w 1831 z niego wystąpiła. W r. 1848 B., narówni z innemi większemi miastami Europy, była teatrem rozruchów, których następstwem była zmiana dotychczasowej konstytucyi z uwzględnieniem większego udziału mieszczan w rządach. Gdy jednak po r. 1849 w całych Niemczech wzięły górę prądy reakcyjne i tu więc pod dozorem han-nowerskiego generała Jakobiego zarządzono rewizyę konstytucyi; w lutym r. 1852 rospuszezono dotychczasową radę miejską i zwołano nową, w liczbie 150 członków. Nowa konstytucya mniej więcej w dzisiejszej swojej postaci weszła w życie 21 lutego 1854 r. — Źródła: Buchenau: „Die freie Hansestadt B.* (2 wyd., 1882); urzędowy „Staatsbuch der freien Hausastadt“, corocznie wychodzący i „Jahrbuch f. die amtliche Statistik des Bremer Staates“; Roller „Versuch einer Geschichte der Stadt B,“ (t. 4, 1799—1804); „Bremisches Jahrbuch historischen Inhalts“ (wydany przez artystów bremeń-skich, 12 t., 1864—82); „Denkmale der Geschichte u. Kunst der freien Hansastadt B.“ (3 t., 1864—72). st st-B. prócz wielu szpitali posiada rządowy zakład leczniczy dla umysłowo chorych i alkoholików pod kierunkiem Dr. Fr. Scholza, oraz prywatny zakład dla umysłowo i nerwowo chorych o 1¹/₂ godziny od B-y, w Roekwinkel. Zakład ten powstał 1764 r. z inicyatywy przybyłego z Iudyj lekarza holen-

Dr. A. P.

Bawaryi, Wirtembergii, Hessyi, Badenu i prowincyj polskich. B. posiadała dawniej własny systemat miar, oparty na stopie bremeńskiej = 0.28935 m., od 1 stycznia 1872 zaprowadzono system miar i wag metryczny. Monetą do końca czerwca 1872 był złoty talar, złożony z 72 grotów, każdy po 5 szwarów; 1 funt czystego złota zawierał 420 złotych talarów, jednakże talary te nie były wybijane, a zamiast nich krążyły pistole po 5 zł. talarów. Od 1 lipca 1872 jednostką monetarną jest marka niemiecka, licząca 100 fenigów.—Bliższe okolice miasta są jednostajne: stare szańce i wały zamieniono na miejsca spacerowe; od r. 1865 wielką łąkę, należącą do miasta, zadrzewiono i dzięki składkom publicznym obrócono na wspaniały park (Bürgerpark). O 7 km. na wschód od miasta leżą liczne wille, pośród pięknych gajów dębowych Oberneulan-du; inne leżą o 12 km. na północ od B-y na stromym brzegu rz. Wümme.

Dzieje. Pod uazwą Brem on lub Brema wspomina się to miasto po raz pierwszy w kronice derskiego.

Bremeńska konstytucya. Wolne miasto Brema rządzi się konstytucyą z 5 marca 1847 r., która uległa rewizyi 21 lutego 1854 r., 17 listopada 1875, 1 grud. 1878 i 27 maja 1879 r. Władzę państwową wykonywa Senat i pospólstwo (tfiirger-schaft). Władzę sądową wykonywają sądy niezależne od administracyi. Senat jest organem wykonawczym, pospólstwo organem prawodawczym.— Senat składa się z 18 członków, z których przy-

stanu kupieckiego. Członkowie Senatu wybierani są dożywotnio. Po wyjściu lub śmierci którego z członków na miejsce jego wybiera pospóls. nowego członka dość skomplikowanym sposobem. W tym celu t. z. pospólstwo dzieli się losem na pięć se-kcyj, z których każda wybiera jednego wyborcę i trzech kandydatów na opróżnione miejsce. Senat także z grona swego wybiera 5 wyborców. Wyborcy senatu i pospólstwa na wspólnem posiedzeniu wybierają z liczby podanych przez pospólstwo kandydatów, absolutną większością głosów, za pomocą tajemnego głosowania, trzech kandydatów, z których dopiero ostatecznie pospólstwo wybiera jedne-

788 z powodu ufundowania tu przez Karola W. biskupstwa. Do r. 967 zarządzane przez wójta królewskiego, potem miasto przeszło pod władzę arcybiskupią i otrzymało z biegiem czasu liczne swobody i przywileje. W 1276 r. przystępuje do związku Hanzeatyckiego i powoli wysuwa się zupełnie z pod władzy zwierzchniej. Urzędowo uchodziło za miasto biskupie i dopiero w 1646 od cesarza Ferdynanda III uzyskało urzędową nazwę wolnego miasta. W stosunkach na zewnątrz B. nie doznawała j najmniej 10 winno być ze stanu prawników i 5 ze żadnych przeszkód od biskupa, wchodziła w układy handlowe, nabywała przywileje, szczególnie w Norwegii i Anglii, i zakładała kolon e, naprzykład Rygę w Inflantach. Dla interesów Hanzy B. nie okazywała się zbyt żarliwą i skutkiem tego kilkakrotnie karana była przez wykluczenie ze związku.

Reforraacya znalazła tu gorliwych zwolenników; w 1522 miasto przystąpiło do związku Szmalkal-deńskiego i po bitwie pod Mühlbergiem, nie bacząc na cesarza i oblężenie, trzymało się sprawy protestantyzmu. W kilka lat potem fanatyzm duchownych luterskich, a głównie Timanna, tak zniechęcił mieszkańców, że urzędowo przyjęli u siebie kal-winizm. Napoleon I włączył B-ę do cesarstwa ( go senatora. Kto się stał niewypłacalnym, nie mo-

do sejmu związkowego.

Bremer Konrad, szwed, przez lat 27 zostawał na dworze Zygmunta III, przez którego był używany do najpoufalszych i tajemnych zleceń. Arendował u Rzeczypospolitej cło podwyższone, lecz gdy na sejmie r. 1611 wykazał, że straty na niem ponosił, za wpływem króla zwrócono mu je w su-

że być wybranym, dopóki wszystkich swoich dłużników w zupełności nie zaspokoił. Nie mogą też być wybranemi osoby, pozostające w pewnym stopniu pokrewieństwa z innymi senatorami. Senat wybiera z pośród siebie dwóch burmistrzów na cztery lata, w taki sposób, ażeby co dwa lata jeden z nich ustępował. Wychodzący nie może zaraz być bezpośrednio wybranym. Jeden z burmistrzów jest w ciągu roku prezesem Senatu, zarządzającym jego interesami; po upływie roku drugi burmistrz pełni te obowiązki. Pospólstwo składa się ze 150 członków, wybieranych przez obywateli. Z tej liczby 16 powinno być z liczby uczonych (Gelehr-tenstand), 48 z kupiectwa, 24 z rzemieślników i przemysłowców, 30 z pośród innych obywateli miasta, podzielonych, stosownie do wielkości opłacanych przez nich podatków, na trzy klasy. Prócz tego Bremerhaven wybiera 6 członków, Vegesack 6 i włościanie z okręgu Bremy 20. Wyborcami i wybieralnymi są wszyscy obywatele bremeńscy, którzy ukończyli 25 lat wieku i nie są senatorami. Ci, którzy prawo obywatelstwa zyskali przez nadanie lub kupno, mogą wykonywać prawo wyborcze czynne i bierne dopiero po trzech latach od chwili nabycia go. Członkowie pospólstwa są wybierani na lat sześć; połowa zgromadzenia odnawia się co trzy lata. Członkowie wychodzący mogą być ponownie wybrani. Członkowie pospólstwa pełnią swoje obowiązki bezpłatnie. Do ważności uchwał potrzebna jest obecność przynajmniej 50 członków. Pospólstwo wybiera stałą komisyę (Bürgeramt), składającą się z prezydującego i 18 innych członków pospólstwa. Komisya ta obowiązana jest czuwać nad zachowaniem nietykalnem konstytucyi i praw obowiązujących, zarządzać zebrania pospólstwa, układać dla nich porządek spraw, zawiadamiać senat o mającem nastąpić zebraniu i przyjętym dla niego porządku dziennym; wreszcie mu obowiązek przesyłać senatowi komunikacye wychodzące od pospólstwa, a temu znowu komunikacye wychodzące od senatu. Senat i pospólstwo wykonywają wspólnie władzę państwową, o ile inaczej nie postanowiła konstytucya. W każdym razie senat prowadzi nadzór nad wszystkiemi interesami państwo-wemi i sprawuje władzę wykonawczą. Do przedmiotów, ulegających wspólnej kompetencyi senatu i pospólstwa, należą: 1) zatwierdzanie układów z in-nemi państwami, 2) wydawnie dopełnień, zmian, lub uchylanie praw istniejących, z wyjątkiem rozporządzeń policyjnych, należących do kompetencyi senatu, 3) wydawanie zasad organizacyi gminnych, 4) wydawnie rozporządzeń, dotyczących przemysłu, cechów, korporacyi; udzielanie monopolów, przywilejów, albo patentów, 5) wydawnie rozporządzeń, dotyczących siły zbrojnej, 6) urządzanie szkolnictwa i instytucyi oświecenia publicznego, 7) ustanawianie, zmienianie lub uchylanie podatków wszelkiego rodzaju, 8) zarządzanie majątkiem państwa, nabywanie i pozbywanie się tegoż, kredyt państwowy, 9) wszelkie postanowienia dotyczące instytucyj, utrzymywanych kosztem państwa, oraz ich zarząd 10) zarząd zakładów dobroczynnych, zależnych od państwa, 11) wybór członków senatu, 12) wybór

niektórych członków sądów dożywotnich, 13) tworzenie nowych i znoszenie istniejących urzędów. Wspólne te sprawy są załatwiane w ten sposób, iż senat i pospólstwo winny wydać zgodne co do nich uchwały. Senat i pospólstwo mogą też postanowienie względem nich polecić deputacyom, składającym się z członków senatu i pospólstwa. W razie nieporozumień między senatem a pospólstwem, spór winien być rozstrzygnięty przez wyższy sąd apelacyjny wolnych miast niemieckich w Hamburgu, Deputacye są dwojakie: stałe i czasowe. Stałe są takie, których mandat trwa, dopóki nie będzie przez senat i pospólstwo odwołany; czasowe zaś takie, które były wyznaczone do załatwienia pewnej tylko sprawy lub czynności, i których mandat po spełnieniu ich ustaje. Senat może mianować członków deputacyi nie tylko ze swojego grona, ale i z liczby sędziów urzędujących, pospólstwo —tylko z liczby swoich członków. Ilość członków mianowanych przez senat nie powinna przewyższać połowy członków mianowanych przez pospólstwo, tych zaś ostatnich zwykle bywa 5—6. W deputaeyaeh prezyduje jeden z członków senatu. Między deputacyami konstytucya wylicza najpierw trzy wykonawcze (ausfuhreude), nie administrujące, mianowicie: deputacyę do kierowania wyborami, d. skarhową i d. sporną, przeznaczoną do rozstrzygania sporów przy poborze podatków, o ile te w ogóle są dopuszczone. Prócz tego jest jeszcze 12 innych stałych deputacyj (verwaltende), zarządzających pewnemi gałęziami służby publicznej. Jeżeli się do tego doda pewną ilość tymczasowych deputacyj, to stąd można dojść do wniosku, iż każdy członek senatu i pospólstwa musi być członkiem przynajmniej jednej, jeżeli nie kilku naraz. Instytucye te uważane też są za praktyczną szkołę przygotowania się do zarządu sprawami publicznemi, za pomocą których rozwija się duch republikański w obywatelach, a zarazem zdolność ich do zarządzania własnemi sprawami. Deputacye są: spraw zagranicznych, oświecenia publicznego i wyznań religijnych, sprawiedliwości, skarbu, policyi ogólnej, policyi zdrowia, spraw wojennych, handlu i żeglugi, dróg żelaznych i portów, robót publicznych, przemysłu^ dobroczynności publicznej. Na mocy traktatu z d. 16 sierpnia 1866 r. wolne miasto Brema przystąpiło do związku północno-niemieckiego. Uchwalona przez sejm tego związku konstytucya z 16 kwietnia 1867 r. oznaczyła stosunek państw związkowych, prawa króla pruskiego, jako naczelnika związku, tudzież udział tych państw w wykonywaniu praw, przynależnych związkowi. Po utworzeniu w 1871 r. cesarstwa niemieckiego Brema stała się częścią tegoż cesarstwa, na mocy zaś konstytucyi jego z 16 kwietnia 1871 r. ma prawo wysyłać jednego

członka do rady związkowej (Bundesrath) i jednego

a. o.

mie 19,000 złotych ówczesnych.—„Encykl. S. Orgelbranda“.    *

pnem dla największych okrętów morskich. Do basenu portowego, wybudowanego wr. 1827—30, przybył od tego czasu drugi w 1851—66, długości 845 m. i szerokości 130 m., zaś w 1874 trzeci basen, nazwany cesarskim, nieco od poprzedniego mniejszy i złączony z nim szluzami. Przez nabycie w 1871 roku 36 ha. nowej przestrzeni powiększono jeszcze bardziej zakłady portowe i wystawiono obszerne pomieszczenia dla składów nafty. Liczne doki (pomiędzy niemi dok północno-niemiec-kiego Lloyda), warsztaty okrętowe z 900 robotnikami, składy, magazyny, kran parowy do podnoszenia wielkich ciężarów. Przy szluzie środkowego portu wznosi się latarnia morska; inna latarnia, zbudowana 1850 r., znajduje się pomiędzy uściem Wezery a zatoką Jade; pomiędzy niemi jest jeszcze kilka latarni ułatwiających żeglugę po Wezerze. Poniżej B-u, na wydmie Langlütjensand i przy Brinkamashofie znajdują się forty, opatrzone rucho-merni wieżami pancernemi i działami portowemi najcięższego kalibru, a nadto przy brzegu założone są torpedy i miny podwodne. — B. posiada 2 kościoły ewangielickie i 1 katolicki, 1 gimnazyum z oddziałem realnym, szkołę techniczną, bibliotekę miejską, zbiory przyrodnicze, teatr, szpital, fabrykę chronometrów, przyrządów okrętowych, mierniczych, ratunkowych, gazownię, wodociągi i kana-lizacyę, opartą na przypływie i odpływie morza, wreszcie stacyę kwarantannową dla wszystkich portów Wezery. Tu się znajduje siedlisko sądu wraz z oddziałem do spraw handlowych. Ludności B. liczyło w roku 1880 — 13,745 (obacz Br e-m e n).

Bremer Fryderyka (* 1801 w Tuorla pod Abo w Finlandyi — f 1865 w Arste pod Stockholmern), głośna powieściopisarka szwedzka, córka właściciela kopalni w Finlandyi. W dzieciństwie jeszcze przewieziona do Szwecyi, otrzymała wykształcenie, już to w domu rodzicielskim, już też na pensyi w Sztokholmie, poczem przez czas długi pełniła obowiązki nauczycielki na tej samej pensyi, dopóki swoją działalnością pisarską nie zdobyła sobie niezależnego bytu materyalnego. Przygotowana do zawodu literackiego szerokiem oczytaniem się w piśmiennictwie an-gielskiem, francuskieminiemieckiem, B. zaczęła dość wcześnie doświadczać sił swoich w literaturze, ale pozyskała rozgłos dopiero w r. 1832 powieścią „Familien H.“ (Rodzina H.), po której ogłosiła: „Presi-dentens döttrar“ (Córki prezesa, 1834), „Nina“

(1835), „Grannarne“ (Sąsiedzi, 1837) i kilka innych.

st. st.

Bremervörde stolica powiatu w pruskiej pro? wincyi hanowerskiej, regeucyi Stade, o 55 km. na zachód od Hamburga, nad rzeką Oste, lewym dopływem Elby, i nad kanałem spławnym. Posiada piękny zamek, wzniesiony 1122 r.; służył on czas pewien za rezydencyę arcybiskupów bremeńskich; jest siedliskiem władz powiatowych, kilka fabryk, do 4,000 m-ców. Powiat B. ma 579 km. □ i 16,760 m-ców.

W zbiorowem wydaniu (7 tomów, Stockholm, 1835 —43), słusznie nazwała je autorka „Szkicami z życia codziennego“ (Teckningar ur Hvardagslifvet), gdyż istotnie rozsnuła w nich wdzięczne obrazki powszednich stosunków rodzinuych w pewnem idea-listycznem oświetleniu. W późniejszej seryi — „Nowych szkicach z życia codziennego” (Nya Teckningar etc.), na którą się złożyły między innemi: „Sys-konlif“ (Rodzeństwo, 1848), „Hertha“ (1855) i „Fader och dotter“ (Ojciec i córka, 1859).—B. wystąpiła jako zwolenniczka emancypacyi kobiet w duchu współczesnych prądów socyalnych, skutkiem czego artystyczna wartość jej powieści straciła wiele Za-powiednią tego zwrotu w twórczości autorki, pomijając tendencyjność, uwydatnioną już w „Ninie“, była religijna spowiedź jej w „Morgan-väkter“ (Czuwanie poranne, 1842). Duch liberalny malkontent-ki-reformatorki cechuje i inne prace pisarskie B-ej z tego okresu, zwłaszcza: „Hemmen i Nya-verlden“

And. S.

Bremgarten, miasto nad rzeką Reuss w szwajcarskim kantonie Aargowii, pamiętne dwuletnim pobytem (1793 — 95) księcia Chartres, późniejszego króla Ludwika Filipa, 1,700 m-ców.

Bremiker Karol, matematyk niemiecki (* w lutym r. 1804 w Hagen), wydał podręcznik logaryt-mów Vegi, (wiele wydań, z tych polskie d-ra D. Wierzbickiego, Berlin, 1880), oraz ogłosił kilkanaście rozpraw astronomicznych.

Bremond d’Ars Ludwik, wojownik francuski, (* w pierwszej połowie XVI wieku), odznaczył się w bitwie pod Fornouovo (1495), potem pod Cevi-grola (1503), następnie bronił z wysiłkiem Venu-sii przeciwko hiszpanoin i miał udział w bitwie pod Rawenną (1512).

Bren Henryk I i II, arcybiskupi gnieźnieńscy, ob. Henryk z B r e n u.

Brenchley Juliusz, podróżnik angielski (* 1817 w Maidstonie—f 1870). Roku 1849 udał się do Ameryki północnej, skąd wespół z Juliuszem Re-

(Ojczyzna w Nowym świecie, 1853) i „Lifvet i Ga-mla verlden“ (Życie w Starym świecie, I860—61), opracowane na podstawie spostrzeżeń, uzbieranych w podróży po Niemczech, Francyi, Anglii i Ameryce północnej (1850 — 51), a poniekąd i po Wschodzie (1853 — 56). — Jej „Samlede skrifter“ wyszły w Örebro (1869—72); w przekładzie niemieckim p.

Aud. S.

1 „Gesammelte Schriften“ (50 tomów. Lipsk, 1857 —65). W tłómaczeniu polskiem ukazały się: „Są-siedzi“ (Warszawa, 1852), „Córki prezesa“ (t., 1853),

S. D.

„Rodzina H.“ (t., 1854), „Nina“ (t., 1855), „W Da-lekarii“ (t., 1858), Kłótnia i zgoda“ (t., 1859) i „Ognisko domowe“ (t., 1860); „Podróż do Anglii i Szko-cyi“ przełożyła Pruszakowa w „Rozrywkach“ (1860 serya III). — Z papierów pośmiertnych autorki wydała jej siostra „Lebensschilderung, Briefe und nachgelassene Schriften“ (3 tomy, Lipsk, 1865), oraz to samo po szwedzku i po angielsku.

H.

Bremerlehe, ob. Lehe.

Bremerhaven, miasto portowe przy uściu Gee-sty do dolnej Wezery, naprzeciwko hannowerskie-go portu Geestemünde, należy do wolnego miasta Bremy i założone zostało w roku 1827 staraniem burmistrza bremeńskiego, Jana Smidta, na gruntach nabytych od Hannoweru, w miejscu dostę- ¹ mym zbadał archipelag Hawajski; od r. 1855 po-

F. J.

w. o.

A. Pol

pięknych.

Erenets (Les B.), wioska w szwajcarskim kantonie Neufchâtel, na samej granicy z Francyą, na prawym brzegu rz. Doubs, która, płynąc malowniczą doliną Jury, rozlewa się tu w jezioro B. i następnie tworzy wodospad 26 m. wysoki (Saut du Doubs). Mieszkańcy trudnią się wyrobem zegarków i instrumentów optycznych.

Brenham, miasto w stanie Texas, Unii Północ-no-amery kański ej, o 2 mile od prawego brzegu rz. Brazos, węzeł 4-ch kolei żelaznych, handel bawełną,

And. S.

dróżował z tymże towarzyszem po zachodnich krainach Stanów Zjednoczonych, po międzymorzu Pa-namskiem, Ekwadorze, gdzie wspinał się na góry Pichincho i Chimborazo, po Peru i Chile, a potem powrócił do Stanów Zjednoczonych i tam badał bieg rzeki Mississipi od źródeł aż do St. Louis. Po mniejszych wycieczkach do Hiszpanii, Afryki północnej i Sycylii przedsięwziął w r. 1858—59 wielką podróż—znowu z Remym, do Azyi; a gdy Remy w podróży po Indyach i Ceylonie zachorował, B. sam zwiedził Chiny, Mongolię i Japonię, następnie zaś udał się do Australii i do Nowej Ze-landyi i, na prośbę gubernatora Greya, zbadał okolice jeziora Taupa, zwiedził potem archipelag Samoa, Fidży, oraz Nowe Hebrydy, i przez Chiny, Syberyę i Rossyę do ojczyzny powrócił. Podróże swe opisał w dziełach następujących: „Journey to Great Salt Lake City“, opracowane wespół z Remym (Londyn, 1851) i „Jottings during the cruise of H. M. S. Curaçao among the South Sea islands“ (1873). Zbiory swe ofiarował w części Muzeum brytańskie-mu, w części zaś Maidstońskiemu.    *

Brencmann (in. Brenkmann) Henryk, prawnik (* w r. 1680 w Rotterdamie—f 1738 w Utrechcie). Zostawszy adwokatem, pracował niezmordowanie nad palingenezyą (ob.) rzymskich rękopisów prawniczych, ale dokonał jej jedynie wczęści, wydawszy pod tytuł.: „Pandectae juris civilis aucto-ribus suis et libris restitutae”, uporządkowane excerp-ta Alfena Varr-a (1709). Cały czas wolny poświęcał urzeczywistnieniu ulubionego swojego przedsięwzięcia, to jest krytycznego wydania pandektów. Udał się w tym celu do Włoch (Floremyi) i przepędził tam lata od 1709 — 1713. Owocem jego trudów była wydana w Utrechcie (1722) „Historia Pandectarum seu fatum exemplarii florentini“ w której bronił mianowicie opinii, że rękopism florencki jest źródłem wszelkich rękopismów pandektów, a popierał to jeszcze złośliwem pismem pod tyt. „Epistoła, qua examinantur praccipue capita epist. Grandi de Pandectis et Schwarzerianae arg. simil. dissertât. “(1735). Poprzednio wymieniona praca dotąd wysoko jest cenioną.—Por. Gebauera „Narra-tio de Henrico Brencmanuo“ (Getynga, 1764); Savigny „Hugo’s Civil. Magazin“; Mommsen „Pand.“—(Ottuv Slovnik Naucnÿ).

Brend’amour Franciszek RobertRyszard, drzeworytnik niemiecki (* 1831 w Cachach), założył w Dusseldorfie słynny pracownię drzeworytniczą z filiami w Berlinie, Lipsku, Sztutgardzie i Brun-świku. Zakład B-a jest jednym z najlepszych i najbardziej artystycznych w Europie. Do najsławniejszych wydań B-a należą „Bilderkatechismus“ (Paryż, Düsseldorf, 1860) „Der Oberhof“ z Immermanna; „Strzelec“ Walderseego, z rysunkami Beekmana; „Wyspa Capri“ podług rysunków Lindemanna „Wyspa Sycylia” z rysunkami Metzenesa.

Brendel Karol Franciszek (* 26 listopada 1811 w Stolbergu—f 25 listopada 1868 w Lipsku), historyk muzyczny. Studya teoryi muzycznej odbył pod kierunkiem Anackera, gry zaś na fortepianie u Fryderyka Więcka. Po ukończeniu fakultetu filozoficznego w uniwersytecie lipskim doktoryzował się

Encyklopedya Powszechna Ilust. T. IX.

w Berlinie i otrzymał tytuł doktora filozofii. Od 1843 r. B. poświęcił się wyłącznie muzyce. W r. 1884 objął redakcyę gazety: „Neue Zeitschrift für Musik“ (założonej przez Schumanna 1834), i prowadził ją w duchu szkoły „nowo-niemieckiej“, równie jak i swój własny miesięcznik „Anregungen für Kunst, Leben und Wissenschaft“ (1856—60). Oprócz licznych artykułów, zamieszczanych w czasopismach muzycznych, B. napisał „Grundzüge der Geschichte der Musik“ (1845, 5-te wydanie 1861) spolszczone przez W. T. p. t.: „Zarysy Historyi muzyki“ (Lipsk, 1866) i uzupełnione dodatkiem tłó-macza o muzyce polskiej; „Geschichte der Musik in Italien, Deutschland und Frankreich von den ersten Christlichen Zeiten an etc“ (1852, 2 t.; 6-te wyd. przez F. Stade 1879); „Die Musik der Gegenwart und die Gesammtkunst der.Zukunft“ (1854); „Franz Liszt als Symphoniker“ (1859)—w przekładzie polskim W. T. wyszło we Lwowie u Gubrynowicza i Schmidta (1870), wraz z broszurką L. L. Gozlana „F. Liszt i jego poemata symfoniczne“ spolszczoną również przez W. T.; „Geist und Technik im Klavierunterricht“ (1867).

Brendel Albert, malarz niemiecki (* r. 1827 w Berlinie), malował obrazy morskie i zwierzęta, uczył się w Paryżu u Contura i Palizzi. Podróżował po Niderlandach i Normandyi, zwiedził Włochy i Sycylię, osiadł w 1854 w Paryżu, gdzie prace jego były bardzo cenione i we wszystkich zbiorach środkowo-europejskich spotkać je można. Zwierzęta i krajobrazy wykonane są bardzo starannie i z wybitną charakterystyką. W 1869 przeniósł się do Berlina, a w r. 1875 do Weimaru, gdzie został profesorem, a następnie dyrektorem szkoły sztuk

w. o.

And. S.

5,000 m-ców.

Brenkenhóf Fryderyk Baltazar Schönberg (* 15 kwietnia 1723 r. w Reideburgu pod Hallą—f 21 maja 1780 r.). Skutkiem śmierci ojca w wojnie tureckiej wychowywał się jako paź na dworze Leopolda księcia Anhalt Dessau, którego został poufałym powiernikiem. W 1745 r. został tegoż księcia ober-koniuszym i na dostawach dla wojska w czasie wojny siedmioletniej dorobił się znacznego majątku. Zasłużywszy się w ten sposób Fryderykowi W. przed bitwą pod Torgau, przeszedł do służby pruskiej i od 1762—1780 r. był tajnym radzcą skarbowym w dyrekcyi generalnej. Na tym urzędzie odznaczył się staraniem o zaprowadzenie ulepszeń w rolnictwie, osuszenie bagien, nawodnienie, odbudowę spustoszonych w czasie wojny miast i t. d. Zanim Prusy zdołały przyłączyć okrąg Noteci, B. sporządził już był plan regu-

52

A. O.

And. S.

And. S.

Sili.

S.

Dr. A. P.

r.

lacyi tej rzeki, który uskutecznił od 1772—1775 r. Prace jego wyszły pod zbiorową nazwą: „Oeuvres posthumes“ tomów 5.

Brennabor, Br ani bor, starożytna nazwa pro-wincyi Brandenburskiej, ob. Brandenburg.

Brenne, lesista, bagnista i mnóstwem drobnych jezior usiana dzielnica Francyi środkowej w departamencie Indre, między rzekami Indre i Creuse. Piasek spoczywa tu w nieprzepuszczalnej warstwie gliny, stąd obfitość bagien i jezior, których osuszeniem zajęto się dopiero w ostatnich czasach. Dla podobieństwa z okolicą Sologne, na południe od Orleanu położoną, zowie się B. niekiedy Petite Sologne.—Ludność, rzadko obsiadła, trudni się głównie hodowlą pijawek i pasterstwem.

Brenner, szczyt w Alpach Tyrolskich, między grupą Alp Oetzthal i Zillerthal, 2,034 m. nad p. m. u jego stóp leży słynna przełęcz t. im., najniższa z wielkich przełęczy alpejskich, bo tylko 1,362 m. nad p. m. wzniesiona; wiedzie ona z wyżyny bawarskiej najkrótszą i najwygodniejszą drogą do Lombardyi, łącząc doliny Innu i jego dopływu Sili z doliną Adygi i jego dopływu Eisacku. Dzięki tej okoliczności, była ona od niepamiętnych lat używaną, zarówno za czasów starożytnych, jak i w średnich wiekach, kiedy cesarze niemieccy przebywali ją w swych podróżach do Włoch; stąd też cała ta droga, wpoprzek łuku alpejskiego wiodąca, zwała się powszechnie „Kaiserstrasse“. W r. 1867 otwartą została górska droga żelazna breunerska (Brennerbahn) z Inusbrucku do Bozen, długości 127 km. Przebiega ona pośród wspaniałych krajobrazów Tyrolu, wijąc się ustawicznie w ogromnych zakrętach; posiada 27 tuneli, z których najdłuższy Mühlthal (855 m.); mury oporne dla umocnienia toru dosięgają 26 m. wysokości i 6 m. grubości; największy spadek na stronie północnej, jak 1:40, na południu jak 1 : 44.—Plany drogi wygotował inżynier Etzel, budowę jej przeprowadził inż. Thommen. W pobliżu przełęczy na północnym jej stoku leży malowniczo rybne jezioro B., którego wody uprowadza

And. S.

Brenner Ryszard, podróżnik afrykański (* 1833—f 1874), z Saksonii pruskiej; z wykształceniem ginmazyalnem zaciągnął się w r. 1864 do drugiej z rzędu wyprawy barona von der Decke-na (ob.) na wybrzeża Afryki wschodniej. Z Zanzibaru w latach 1864 i 5 zwiedził porzecza Osi, Tula i Szamba, oraz rzekę Juba (Jub, Wumbu). Po rozbiciu się jednego z dwóch statków wyprawy już za Berderą, w d. 1 paźdz. 1865 opadnięty przez krajowców, pośpiesznej tylko ucieczce za-wdzięczył swe ocalenie; we dwa dni później von der Deckena w samej Berderze zamordowali so-malowie. Gdy w r. 1866 krewni barona zorganizowali wyprawę dla zasiągnięcia wiadomości o nim, B. stanął na jej czele i w zimie 1866/7 przebywał nad Oceanem In. w Barawa, skąd zwiedził rzeki Wobbi i Durnfried-river, a w lutym 1867 wyruszył z Zanzibaru na wyprawę naukową do południowego Galla. Zasługą B-a w nauce jest zdjęcie pierwszej mapy i opisanie tej krainy (1867). W 1868 powrócił B. do Europy; w 1870 kierował wyprawą kupiecką do Zatoki Perskiej i pobrzeźy zachodnio-północnych oc. Ind., zwiedził półn., nadmorską, część krainy Galla i zbadał rzekę Kinga-ni nawprost Zanzibaru. W 1872 był konsulem au-stryackim w Adenie; przeniesiony do Zanzibaru, f tamże 22 marca 1874.

Brennerbad, miejscowość lecznicza w Austryi, w Tyrolu, w pobliżu przełęczy Brenneru 1,326 m. nad p. m. Dobrze urządzony zakład zdrojowo-ką-pielowy, z dwoma źródłami obojętnej, ciepławej wody mineralnej, skutecznej w gośćcu i dnie. Pobyt tani; rocznie 1,500 osób.

Brenno (jezioro), ob. Blêmis.

Brennus, sławny wódz senonów Galii Cyzalpiń-skiej, który, obiegłszy Clusium (Chiusi) i pobiwszy rzymian nad rzeką Allią, złupił i spalił Rzym w r. 390. Mieszkańcy rozbiegli się; tylko tysiąc ludzi pod dowództwem Marka Manliusza schroniło się na Kapitolu; po siedmiomiesięcznem oblężeniu gallowie spróbowali dostać się nocą na mur, lecz gęsi, poświęcone Junonie, przeraźliwym gęganiem sprawiły alarm i oblężeni odparli atak. Wkrótce potem nadeszła wiadomość o najeździe wenetów na kraj bojów i o ich marszu na granicę senonów, więc B. przystał na układy. Warunki były dla zwyciężonych nader ciężkie; między innemi, musieli złożyć 1,000 funtów złota. W chwili, gdy pieniądze ważono, rzymianie podnieśli głośno skargę, że wagi są fałszywe; wówczas B. rzucił na szale swój miecz, wydając historyczny okrzyk: „Biada zwyciężonym!“ (Vae victis!). Nadbiegł jednak dyktator Furius Camillus z drużyną, w La-cyum zebraną, i zawołał, że nie złotem, lecz żelazem powinien być Rzym wyzwolony. Natychmiast zaczęła się walka, w której B. zginął, a wojsko jego zostało w pień wycięte. Wszystkie te opowiadania, pochlebiające pysze rzymian, są podejrzane. Historya krytyczna uznała je za bajkę. Prawdopodobnie gallowie całą zdobycz unieśli. To jednak jest pewnem, że, pomimo zwycięstw, nie umieli utrzymać pod swą władzą gęsto zaludnionej ziemi latyńskiej. Wyraz Brennus podobno nie był imieniem własnem wodza, lecz tytułem.

Brennus, wódz gallów, który r. 281 przed Chr. urządził trzy wyprawy na Macedonię i Grecyę: pierwszy oddział, prowadzony przez Cerethriusa, rzucił się na Tracyę; drugi pod wodzą samego B-a ujarzmił górali północnej Macedonii; trzóei, z Bol-giusem na czele, pobił falangę króla macedońskiego. Wówczas strateg macedoński, Sosthenes, wezwał do broni wszystkie ludy greckie i, wyparłszy najeźdźców ku północy, nie dopuścił oddziałów gallij-skich do połączenia się w środkowej Macedonii. Na wiosnę roku następnego B. zebrał olbrzymie wojsko, w części między gallami naddunajskimi, pe-bił na głowę Sosthenesa i zajął całą Macedonię i Tessalię, poczem (279) pokusił się o wtargnięcie do Grecyi, lecz ateńczycy zatrzymali go w Termo-pilach; nie mogąc zdobyć wąwozu, obszedł go, wtargnął do Focydy i oddał miasto Delfy na łup swoim żołnierzom; w chwili jednak gdy sam sięgał po skarby świątyni, wybuchła straszna burza z trzęsieniem ziemi; gallów ogarnęło przerażenie. Ko-

And. S.

Ni

& ty

i 6>

Fig. 159. Brensztain (herb).

W. K. Z.

Brenta, w starożytności Medoacus major, rzeka we Włoszech północnych, ma źródła w Alpach Trydenckich Wschodnich, na południo-wschód od Trydentu, między Alpami Lessyńskiemi i Dolo-mitowemi, gdzie dwa jeziora górskie Caldonazzo i Levico na wysokości 548 m. stanowią główny zbiornik wód rzeki; przepływa następnie piękną doliną Sugańską (Val Sugana), mijając liczne miasteczka i wioski; powyżej miasta Bassano opuszcza góry i występuje na żyzną nizinę Lombardzką. Tu wysyła dwa skanalizowane ramiona do sąsiedniej rzeki Bacchiglione, a następnie pod m. Dolo dzieli się na dwie odnogi i dosięga laguny Weneckiej pod S’usine kanałem B-y. Spławną jest od Padwy i sta nowiła dawniej dogodną komunikacyę między tem miastem a Wenecyą. Długość ogólna 180 km., z do pływów najważniejszy lewy, Cismone.—W ostatnie! czasach Wenecya, zagrożona zamuleniem lagun, skie rowała wody B-y za pomocą kanału ku Chiogi i dziś uście jej jest w samym Adryatyku pod Bron dolo a długość zwiększyła się do 208 km.—Przez systemat kanałów B. zostaje w bezpośredniej łącz ności z Adygą i Po (por. także Bacchiglio n e).

rzystając z chwilowej paniki, grecy uderzyli na barbarzyńców i wycięli ich w pień. B., nie chcąc przenieść tej sromoty, odebrał sobie życie. Legenda przypisuje ocalenie Grecyi Apollinowi, który wraz z Minerwą i Dyaną zleciał z Olympu, aby ukarać świętokradzkie hordy. Prawdopodobnie tetradrachma w „Annuaire numismatique“ (t. III, 1870, tablica

Kj

Fig. 158. Moneta Antygona Gonatasa; głowa Pana oznacza strach paniczuy, jaki ogarnął galiów Brennusa.

IV, nr. 28) była wybita na pamiątkę tego wypadku, i ta moneta, symbolizująca ucieczkę wojsk B-a, dała zapewne początek legendzie.—Zeuss „Celtische Grammatik“ (Lipsk, 1853, str. 101, 162, 1107). Holtzmann „Celteu und Germanen“ (Stutgart, 1855, str. 125); Am. Thierry „Histoire des Gaulois“ (1, 38—83); Th. Mommsen „Römische Geschichte“ (1, 214—215). r-

Breno, miasto okręgowe w departamencie włoskim Brescia, położone w rozkosznej dolinie rzeki Oglio (Val Camonica); ruchliwe pod względem handlowym i przemysłowym; w pobliżu groty stalaktytowe—3,410 m-ców.—Okrąg B. w r. 1886 liczył przeszło 60,000 m-ców.

Brensztain, herb polski z indygenatu. Na tarczy czterodzielnej w krzyż (repartie, ecartelé), w pierwszem górnem i czwartem dolnem srebrnem polu po dziesięć czerwonych płomyków, ułożonych w piramidę, w drugiem górnem czerwonem polu trzy krótkie srebrne belki (bandes raccourcies), w trzeciem dolnem czerwonem polu srebrna ośmio-promienna gwiazda. W koronie szlacheckiej nad hełmem pół czarnego orła z głową w prawo i rozłożyście rozpostartemi skrzydłami.

Herb ten, pochodzący ze Szwe-cyi, przyniósł za Augusta II do Polski jeden z Brenstei-nów, a osiedliwszy się na żmudzi, uzyskał 1716 r. in-dygenat. Herbem tym pieczętują się Brenszteiny, legitymowani w petersburskiej de -put. szlacheckiej. Nadmienić tu wypada, iż pierwsze i czwarte pole identycznie podobne są do polskiego herbu „Budy szyn“, o którym, określając go, wspomina jedna z sądowych zapisek; otóż herb ten przy indygenacie połączony został,z herbem rodowym Bren-steinów vel Brensztainów. — („Arch. Dep. Szl. Peters.“—Małecki t. I, str. 117).

And. S.

Brentano Klemens (* 1778 w Thal Ehren-breitstein — f 1842 w Aschaffenburgu), poeta niemiecki, jeden z krańcowych przedstawicieli szkoły romantycznej. W r. 1797 rospoczął studya uniwersyteckie w Jenie, ale tu wszedł w bliższe stosunki z romantykami i oddał się literaturze. Pod pseudonimem Maryi napisał chaotyczny romans „Godwi oder das steinerne Bild der Mutter“ (2 tomy, Brema, 1801), w którym za przykładem Fr. Schlegla (w „Lucyndzie“) zużytkował swoje przygody miłosne, oraz komedyę „Pouce de Leon“ (Getynga, 1804). W r. 1800 B. opuścił Jenę, po kilku latach tułactwa, podczas którego rozpoczął „Chronika eines fahrenden Schülers“ (fragment wydrukował dopiero w r 1818 F. Foerster w „Saengerfahrt“), osiadł (1806) w Heidelbergu i, zaprzyjaźniwszy się z J. Arnimem (ob.), wydał wspólnie z nim „Des Knaben Wunderhorn“. Gdy jeduak stracił żonę, / puścił się na nowe tułactwo. W tym czasie napisał fantastyczną opowieść „Geschichte vom braven Kasperl und dem schoenen Aunerl“ (druk. w Berl. dopiero 1838). W 1810 zawitał do Berlina i zaczął tu pisać „Romanzen vom Rosenkränze“, ale później pracy tej zaniechał. Podczas wojny o niepodległość Niemiec mieszkał w Pradze czeskiej i opracował dramat, a raczej poemat dramatyczny „Die Gruen-dung Prags“ (Peszt, 1815). W r. 1818 B. z ekscentrycznego światowca stał się religijnym ascetą i, osiadłszy w Duelmen pod Monasterem (1818), opracował „Leben der heiligen Jungfrau Maria“ (Monach., 1852), na podstawie ekstatycznych wizyj Anny Katarzyny Emmerich, zakonnicy miejscowego klasztoru. Po jej śmierci (1824) B. znowu często zmieniał miejsce pobytu. W Monachium przerobił dawniej napisaną fantastyczną baśń zwierzęcą „Go-ekel, Hinkel und Gackeleia“ (Frkf. n. M., 1838). W tych też czasach napisał wiele innych baśni, które ogłosił drukiem dopiero po śmierci B-a, G. Görres, p. t. „Maerchen“ (Stuttg., 1847). — B-a

we Wrocławiu, Strasburgu, Wiedniu i Lipsku. Do ważniejszych prac B-a, oprócz wyżej wymienionej, można zaliczyć: „Ueber I. H. v. Thiinens natur-gemässen Lohn und Zinsfuss im isolierten Staat“ (1867); „Das Industrial Partnerships system“ 1868, „Ueber Einigungsämter“ (1873); „Die Arbeiterversicherung gemäss dem heutigen Recht “ (1877); „Die Arbeiterversicherung gemäss der heutigen Wirtschaftsordnung“ (1879); „Der Arbeiterversicherungszwang, seine Voraussetzungen und seine Folgen“ (1881); „Die christlich sociale Bewegung in England“ (1883); „Ueber die Ursachen der heutigen sozialen Noth“ (1889); „Die Stellung der Gebildeten zur sozialen Frage“ (1890). Prócz tego pfcał wiele artykułów, pomieszczonych w pismach specyalnych, odnoszących się do kwestyi robotniczej, społecznej i t. p.

And. S.

„Gesammelte Schriften“ wyszły w 9 tomach (Frkf. n. M. 1852—54). Z pomiędzy nich, ©prócz baśni, największą wartość posiadają pieśni, w znacznej ilości wplecione w treść innych, większych utworów. Ostatnie, pomimo pięknych ustępów, grzeszą najczęściej zdziczałością wyobraźni, chaotycznością, albo brakiem równomiernego opracowania.

Brentano Wawrzyniec, mąż stanu badeński (* 1812 r.), był adwokatem w Mannheimie, w r. 1846 obrany posłem do sejmu badeńskiego, a w r. 1848 do parlamentu frankfurckiego, należał zawsze do lewicy; przechyliwszy się później na stronę re-wolucyi w Badenie, obrany był członkiem komisyi wykonawczej i władzy tymczasowej, jednakże przez sprzyjanie teroryzmowi swych współtowarzyszów naraził się partyi rewolucyonistow umiarkowanych, skutkiem czego zmuszony był coprodzej uciekać z ojczyzny; najpierw osiadł w Szwajcaryi, a stąd wygnany przez rząd szwajcarski, wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie zrazu trudnił się fermerstwem, a następnie adwokaturą, biorąc przytem udział w sprawach politycznych. Od roku 1872—76 był konsulem amerykańskim w Dreźnie, a po powrocie do Ameryki otrzymał mandat poselski do senatu związkowego od stanu Illinois. N-Brentano Franciszek, syn Chrystyana (ob.), współczesny pisarz filozoficzny niemiecki (* 1838 w prowincyi Nadreńskiej), studyował teologię i filozofię, odbył nowicyat u dominikanów w Hrad-eu, w r. 1864 wyświęcony na kapłana; w r. 1866 był prywat, docentem, później profesorem w Wiirzbur-gu; w r. 1873, nie chcąc uznać dogmatu nieomylności, wygłoszonego na soborze watykańskim 1870 r., porzucił profesurę, a w r. 1874 powołany na katedrę filozofii do Wiednia, zajmował ją tylko przez lat sześć; w r. 1880 przeszedł na protestantyzm, zrzekł się dobrowolnie katedry i naucza odtąd jako prywat, docent uniw. wied.—Pisma B-a: „Ueber die mannigfache Bedeutung des Seienden nach Aristoteles“ (Freiburg, 1862); „Psychologie des Arist.“ (Moguncya, 1867); T. I niedokończonego dzieła „Psychologie vom empirischen Standpunkt“ (Lipsk, 1874); „Nene Rätsel“ (Wiedeń,

1878); „Ueber des Aristoteles Kreatianismus“ (Wiedeń, 1882); „Offener Brief an professor E. Zeller“ (Lipsk, 1883); „Vom Ursprung sittlicher Erkenn-tniss“ (Lipsk, 1889).—W filozofii B-a przebijają się mniemania arystoteliczne o duszy, przetworzone pod wpływem nowej szkoły psychologii pozytywnej w Anglii i idealno - realistycznego systematu Lo-tzego. „Psychologie“ ma znaczenie wybitne. 8 Brentano Luj o (* 18 grud. 1840 r. w Aschaf-fenburgu), studya uniwersyteckie odbywał w Dublinie, Heidelbergu, Monachium, Wlirzburgu i Getyndze. W 1868 r. udał się z Englem w podróż naukową do Anglii, w czasie której miał sposobność gruntownie zbadać tamtejsze stosunki robotnicze, w szczególności zaś organizacyę i działalność związków robotniczych t. z. Trade Unions. Owocem tego było wyborne dzieło: „Die Arbeitergilden der Gegenwart“ 2 tomy, 1871—72. W 1871 r. został prywatnym docentem w uniwersytecie berlińskim, rj później zaś był profesorem uniwersytetu

a. o.

Brentford, starożytne i przemysłowe miasto angielskie, a zarazem stolica hrabstwa Middlessex na zachód od Londynu, na lewym brzegu Tamizy, składa się z jednej długiej, nieprawidłowo zabudowanej ulicy, ma fabryki ekstraktu słodowego, my-dlarnie i do 12,000 m-ców. W pobliżu Sion-House, wspaniała rezydeneya lorda Northumberland, oraz liczne ogrody, sady i parki. Pod B-em król Edmund Ironside zwyciężył duńskiego króla Kanuta w 1016 r., a książę Ruprecht z wojskami królewskimi—hrabiego Essexa w 1641 r.

Brentius (Brenz) Jan, reformator wirtember-ski (* 1499 w Weil w Szwabii—f 1570 w Sztut-gardzie). W trzynastym roku życia zaczął uczęszczać na uniwersytet w Heidelbergu, na wydział prawa, ale już w r. 1517 oddał się studyom teologicznym. W roku następnym, usłyszawszy dysputę Lutra na zgromadzeniu generalnem augu-styanów, został gorliwym jego zwolennikiem. Roku 1520 otrzymał kauonię kolegialną i przyjął święcenie kapłańskie, ale gdy za szerzenie nowych opinii religijnych doznał prześladowań od elektora Palatynatu, Ludwika, opuścił Heidelberg i przyjął obowiązek kaznodziei luterskiego w mieście Schwäbisch-Hall, gdzie zaprowadził r. 1529 swój porządek kościelny i swój katechizm. Przekonania swoje luterskie ujawnił najpierw w piśmie „Syngram-ma suevicum“ (1525), potem na „kollokwium przy-jacielskiem“ w Marburgu (1529) i na sejmie augsburskim (1530). R. 1536 książę Ulrych powołał B-a do Stutgartu dla wprowadzenia reformy w Wirtembergii. Po trzech leciech, powróciwszy do Halli, brał ß. udział w wielu dysputach religijnych, a w r. 1548 musiał ujść do Sztutgardu z powodu swojej oppozycyi przeciwko „Interim“ Karola V. Odtąd, jako zbieg ukrywał się po różnych miejscach pod nazwiskiem Huldericus Encaussius (Huldrich Emg-ster), aż do r. 1550, w którym go książę wirtem-berski przywołał do Stutgartu. Tam w r. 1551 z polecenia księcia opracował „Wyznanie wiary wirtemberskiej“ (Confessio virtembergica), które sam r. 1551 zawiózł na sobór do Trydentu. R. 1553 był pastorem w Stutgarcie i na tern Wysokiem stanowisku zaprowadził w kościele wirteinberskim urządzenia, które w części przetrwały aż dotychczas. Gorliwy krzewiciel reforinacyi w Prusiech,

12,000 m-ców.

And. S.

F-n.

And. S.

F-n.

książę Albrecht, zaszczycał go swemi względami i łożył na wydawanie pism jego; utrzymywany zaś przez tego księcia Eustachy Trepka (obacz), jeden z najżarliwszych propagatorów protestantyzmu w Polsce, który pobierał za to 200 grzywien pensyi rocznie, aby dzieła pro-protestanckie pisał po polsku, lub tłómaczył z obcych języków, przełożył i wydał w Królewcu roku 1556: „Catechismus, to jest zupełna nauka ehrze-ściańska przez Jana Breneyusza, z pisma prorockiego i apostolskiego zniesioRa, który możesz dobrze Biblią małą nazwać“. Z licznych pism B-a, których zbiór wyszedł w Tubindze w 1576 —1590 w ośmiu tomach, wspomnimy tu o „Libellus aureus inquoagitur de officio principum secularium in eccle-sia filii Dei“ (Regiomontani 1557), które głośnem stało się przez to, że wydawca jego, Vergerius, przypisując je Zygmuntowi Augustowi, starał się przez podsunięcie mu tej książki wpłynąć na jego przekonanie dla ustalenia protestantyzmu w Polsce; autor bowiem dowodził w niej, że monarchowie mają moc z woli Boga radzić i stanowić przez siebie samych o rzeczach wiary, nie bacząc na tradycye, do których Rzym się odwołuje; obok tego zaś uderzał na nuncyusza papieskiego, Lippomana, który wtedy bawił w Krakowie. Do rozgłosu zaś tego dzieła i to się jeszcze przyczyniło, że Hozyusz w swej „Confessio fidei“ przeciw niemu wystąpił. B. pisał bardzo wiele kazań, komentarzy Pisma św. i rozpraw polemicznych, bo częste miewał spory z różnowiercami, a szczególniej z kalwinistami, i musiał odpowiadać na ich ataki; wogóle był on bardzo czynnym propagandzistą, a po śmierci Lutra miał, obok Melanclitona, największą powagę między teologami wyznania augsburskiego; występował też na wielu kollokwiach teologicznych, jak np. w klasztorze Maulbronn 1564, w Wormacyi 1567, i na kon-ferencyi w Saverne w Alzacyi. — Adamus: „Vitae Germanorum theolog.“ (Norymberga, 1735); Cam-merer: „Joh. Brenz, der würtembergische Reformator“ (Sztutgard, 1840); Jul. Hartmann i K. Jäger: „J. Brenz nach gedruckten und ungedruckten Quellen“ (Hamburg, 1840, 2 tomy). — („Encyklop. kościelna“ i „Encyklop. S. Orgelbranda“).    *

Brentwood, miasto w angielskiem hrabstwie Essex, o 3 mile na północo-wschód od Londynu,

And. S.

Brenz, lewy dopływ Dunaju, źródła ma w Wirtembergii, na połuduiowem zboczu Jury Szwabskiej, między wyniosłościami Albuchu i Hartfeldu, uście poniżej Gundelfingen w Bawaryi, długość 56 km.

Brenz Jan, ob. Brent i u s.

Brequigny Ludwik Jerzy Oudart Fen-drix, historyk francuski (*1714—f 1794), oddawał się studyom historycznym, a zwłaszcza nad dziejami Francyi, do których poszukiwał źródeł w głównych archiwach kraju. R. 1764 wysłany był do Anglii, gdzie zebrał wiele ważnych dokumentów; r. 1766 przywiózł z sobą 7,000 odpisów. Był członkiem Akademii. Prace jego ważniejsze: „Diplomata chartae... ad res franciscas spect.“ (1791 i 1843, wydanie Pardessus); „Table chronologique des diplômes... jusqu’en 1179“ (Paryż, 1763—83, 3 to-my, ciąg dalszy: Pardessus 1850); „Recueil des or-dannauces du Louvre“, (tomy X—XIV); „Histoire des révolutions de Gênes“ (1750 — 52, 3 tomy); „Vies des anciens orateurs grecs“ (1751, 2 tomy); „Mémoires \sur la Chine des P. P. Amyot, Bourgeois etc.“ (1771 — 89) i wiele rozpraw historycznych w „Mein, de l’Acad. d. Inscrip.“.

Brera, palazzo di Brera, ob. Med y o lau.

Brero Valeriano Luigi, lekarz (* 1772 — f 1840), był profesor.em patologii ogólnej, medycyny sądowej i kliniki lekarskiej w uniwersytetach w Pawii, Bolon-ii, Padwie, powołany później do Wilna, a w końcu do Petersburga.

Brescello, miasteczko w departamencie włoskim Reggio (Emilia), na prawym brzegu rz. Po, przy uściu do niej Enzy, 5,000 m-ców. W starożytności Brixellum, w średnich wiekach Bresia. Tu odebrał sobie życie M. S. Otho, cesarz rzymski, po przegranej przeciw Witeliuszowi pod Kremoną, d. 16 kwietnia 69 r.; tu także weuecyanie pod dowództwem Bemba porazili medyolańczyków pod Fili-pemm Visconti w 1427 r.

Breschet Gilbert (* 1784), lekarz, od 1818 „chef des travaux anatomiques“ w Paryżu, promowany tamże (1812) za rozprawę: „Sur les hydro-pisies”, rozwijającą różne myśli Broussais’go (ob.) w sposób wielce oryginalny. Najsłynniejszą z jego prac dawniejszych stał się „Essai sur les veines du rachis“. Zostawszy (1836) profesorem anatomii na miejsce Cr u veil hi era, pracował szczególniej na polu anatomicznych badań ucha, skóry, tudzież nad rozwojem chorób dziecięcych. Wespółz Rousselem de Vouzème wydał „Nouvelles récherches sur la structure de la peau“ (1835), z Brierre de Boismont’em „Traité d’anatomie humaine“ (1834), tudzież „Traité des maladies des enfants“ (1833), oraz „Etudes anatomiques et physiol, sur l’organe de l’ouie“ (1834).

Brescia (łac. Brixia). 1) B. miasto główne departamentu włoskiego t. im., w Lombardyi, w niewielkiej odległości od rz. Melli, (dopł. Oglio) nad rz. Garza, pod 45°33’ sz. pn. i 10°17’ dł. wd. Gr., u podnóża Alp, 143 m. nad p. m. i o 99 km. na wschód od Medyolanu, przy dr. ż. Medyolan—We-necya (z odnogą do Iseo i do Kremony); po Medyolanie jedno z najważniejszych i najbogatszych miast Lombardyi właściwej. B. w ogólności jest dobrze i prawidłowo zabudowana, ma piękne, szerokie ulice, wiele placów, oraz fontan i studzien, do których przez akwedukt sprowadzają z poblizkiej wioski Mompiano wyborną wodę ze źródeł alpejskich. Dawne wały forteczne dziś zamieniono na miejsca spacerowe i tylko od strony północnej na wysokiej urwistej skale pozostał jeszcze zamek ufortyfikowany (Falcone di Lombardia), panujący nad miastem. B. jest siedliskiem prefekta, sądu apelacyjnego i biskupa. Mieszkaûcôv liczy 68,000, (1889); posiada kilka pięknych pomników architektonicznych, jako to: katedrę starożytną, zwaną La Rotonda, z VII wieku; jest to wspaniała okrągła budowla, przyozdobiona mnóstwem posągów i kopułą 83 nr wysoką—z kryptą; le Broletto z XII w. — pierwotnie ratusz, następnie pałac sprawiedliwości; pięk-

Austryi; podczas powstauia 1848 r. mieszkańcy brali w niem żywy udział i zmusili garnizon austryacki do kapitulacyi, żądając przyłączenia do Piemontu, lecz w r. 1849 B. została zbombardowaną przez austryaków pod wodzą Haynaua, który nadto nałożył kontrybucyę w ilości 6 mil. lirów. Okrucieństwa Haynaua zjednały mu przydomek „hyeny z B i“, będący parafrazą jego nazwiska. W wojnie włoskiej 1859 r. B. znowu stanęła po stronic Piemontu, do którego ostatecznie przeszła wraz z całą Lombardyą. 2) B. departament włoski w Lombardyi, w półn. części górzysty i malowniczy, w południowej płaski, ale nader urodzajny, 4,258 km. □, 488,135 m-ców, którzy zajmują się przeważnie rolnictwem, uprawą wina, oliwek, a także jedwabnic-twem.

f:

m”'"

Fig. 160. Breslauer Krystyna.

T. M.

ny ratusz Palazzo municipale z XVI wieku (1492—1574)—w stylu odrodzenia; naprzeciwko niego wieża zegarowa „1’orologio”, oraz pomnik poległym w r. 1849 bresciańczykom; nowa katedra (1604—1825) z marmuru białego, ze wspaniałą kopułą; liczne kościoły, ozdobione freskami i obrazami urodzonego tu Aleksandra Bonvicino, znanego pod imieniem d a B r esc i a; z innych kościołów godne są uwagi: kościoł pod wezwaniem Madonna dei Mi-racoli (z 1480 r.), z piękną fasadą; San Naza-ro e Celzo, z obrazami Tycyana; Madonna delle Grazzie, mały kościół San Ciem en te, z licznemi obrazami Moretta, kościół św. Jana Ewangielisty, św. Afry i t. p. Cmentarz Campo Santo, założony r. 1815, do którego prowadzi potrójna aleja cyprysowa, należy do piękniejszych we Włoszech i zawiera wiele prawdziwie artystycznych pomników; pałac biskupi z bogatą biblioteką (B. Quirinia-na), ufundowaną w r. 1750 z zapisu kardynała Quirini, pałace rodzin Martinengo (zbudowane przez Palladia), Gambara i in., obszerny i wytwornie zbudowany gmach teatralny, liceum, kilka gimnazyów, wiele instytucyj dobroczynnych, gabinety: przyrodniczo-historyczny i numizmatyczny, ogród botaniczny; Muzeo civic o, założone w odkopanej 1822 r. starożytnej świątyni pogańskiej, pochodzącej z 72 r. po Chr., zawierające prócz wielu cennych zabytków sztuki z czasów rzymskich słynną statuę bronzową „Victoria“, 2 m. wysoką.— Z zakładów naukowych, prócz wyżej wzmiankowanych, istnieje tu; Academia de Filarmonici, jedna z najstarożytniej-szych we Włoszech; towarzystwo agronomiczne, se-minaryum, królewska szkoła techniczna, Ateneum (cenne rękopismy w bibl.), wreszcie wielki szpital miejski (1447). B. słynie, jako „matka ubogich i miasto bohaterów“. Ludność wyróżnia się pracowitością, dzielnym przedsiębiorczym duchem i zamożnością. Z fabryk godne uwagi: wstążek, nici, czapek, płótna, wyrobów wełnianych i bawełnianych; wyrobów ze złota i srebra, farb, papieru; przedewszystkiem zaś B. słynie z wyrobów jedwabnych, żelaznych, stalowych, a zwłaszcza broni, (stąd pochodzi przydomek miasta B. m. „l’Armata“. Handel ożywiony, prowadzi się jedwabiem, tak surowym, jako i przędzonym, winem (znanem pod nazwą Vino-Santo), lnem, suknem, wyrobami żelaznemi i jedwabnemi. B. miasto starożytne Gallów (Brixia), była stolicą cenomanów. Mieszkańcy byli sprzymierzeńcami Rzymian podczas najścia Hannibala na Italię.—Wkrótce miasto zaludnia się kolonistami rzymskimi, którzy wiele przyczyniają się do jego wzrostu i rozkwitu. Zburzone przez hunnów, podczas wielkiej wędrówki narodów, odbudowało się wkrótce, ale przechodziło ciężkie koleje, jak większość miast lombardzkich. Longobardowie, Karol W. i frankowie, następnie niemcy w czasie wojny wel-fów i gibellinów naprzemian zdobywali B-ę, mimo to była ona aż do początków XV w. najznaczniej-szem po Medyolanie miastem Lombardyi. W 1428 r. przechodzi B. pod władzę Wenecyi, pod którą z ma-łemi przerwami zostaje aż do końca XVIII wieku. W r. 1796 zdobył B-ę Napoleon i zawarł w niej zawieszenie broni z Neapolem; 1815 r. przeszła do

M. R.

Breslau, niemiecka nazwa Wrocławia (ob.).

Breslauer Kryś ty an, krąjobrazista polski (* 1805 r. w Warszawie — f 1882 tamże), kształcił się w sztuce w akademiach berlińskiej i diissel-dorfskiej, tę ostatnią ukończył w roku 1836. Następnie wyjechał do Włoch, otrzymując jako sty-

pendyum rocznie po 200 dukatów, wreszcie w podróżach po Tyrolu, Francyi, Szwe-cyi, Norwegii i Finlandyi nazbierawszy wielką ilość cennych szkiców z natury, w roku 1848 wrócił do kraju, gdzie mianowany został profesorem szkoły sztuk pięknych w Warszawie, w zakresie krajobrazów. Nadmienić należy, że w r 1845 za krajobraz,

nadesłany z zagranicy, przyznano mu na wystawie ówczesnej w Warszawie medal złoty pierwszego stopnia, a w r. 1856, złożywszy egzamin w warszawskim komitecie egzaminacyjnym z rysunku krajobrazów, perspektywy i teoryi cieniów, tytuł starszego nauczyciela otrzymał. Prace tego artysty odznaczają się wielkiem poczuciem natury, dokła-dnem a szerokiem wykończeniem: widoczna w niem szkoła niemiecka; motywa czerpał ze szkiców, zbieranych przeważnie za granicą, lubo znane są jego widoki Trok i niektóre z Ojcowa.

Breslaur Emil (* 29 maja 1836 w Kottbus), pedagog i pisarz muzyczny. W 1863 r. przeniósł się do Berlina; tu, w konserwatoryum Sterna, stu-dyował grę fortepianową u Vogta i Ehrlicha, teo-ryę zaś kompozycyi u Kiela. Od 1868 — 79 był nauczycielem fortepianu i teoryi muzycznej w akademii Kullaka, od 1883—dyrektorem chóru synagogi, zarazem recenzentem gazet: „Spenersche Zeitung“ i „Fremdenblatt“. W 1879 B. założył towarzystwo nauczycieli muzyki w Berlinie, które następnie

be“ (1867).

Bressanone, włoska nazwa tyrolskiego miasta B r i x e n (ob.).

Bresse, bagnista, torfiasta i niezliczonemu jeziorkami usiana dzielnica Francyi w departamencie Ain, w widłach rzecznych między Sawoną i Rodanem (pays de Dombes); dzieli się na wyższą i niższą i zajmuje około 4,000 km. □. Jako Bri-xia, Bressia, stanowiła część prowineyi Lugdunen-sis prima, a następnie królestwa burgundzkiego, wreszcie dostała się Sabaudyi. Układem lugduń-skim z d. 27 'Stycznia 1601 r., Karol Emanuel Sabaudzki zamienił B. na margrabstwo Saluzzo i odtąd B. wraz z sąsiedniemu dzielnicami Gex i Bu-gey przyłączona została, do Burgundyi.

Bresse Jan Antoni Karol, inżynier i matematyk francuski (* w r. 1822), był repetytorem mechaniki w Szkole dróg i mostów, oraz geodezyi w Szkole politechnicznej. Pisał rozprawy o wytrzymałości materyałów i z dziedziny cynema-

s. w.

przerodziło się w szeroko dziś rozgałęzione towa- ( numenta Germaniae historica“ i prowadzi z pole-rzystwo: „Deutscher Musiklehrer Verband“. B. jest [ cenią jego „Neues Archiv für ältere deutsche Ge-także założycielem wybornego pisma pedagogiczno-muzycznego: „Der Klavierlehrer“ (1878). Z broszur jego najwięcej są cenione: „Zur methodischen Übung des Klavierspiels“, „Der entwickelnde Unterricht in der Harmonielehre“, „Über die schädlichen Folgen des unrichtigen Übens“, i „Methodik der Klavierunterrichts in Einzelaufsätzen“ (1880). Kompo-zycye B.: utwory fortepianowe, chóralne, pieśni i t. p. nie posiadają wielkiej wartości, lubo są staraunie

A. Pol.

And. S.

i umiejętnie opracowane.

Bresnier Ludwik Jakób, oryentalista francuski (* 1814 w Montargis — f 1869). Pracując w drukarni, zaczął uczęszczać na wykłady do szkoły języków wschodnich. Dzięki rzadkim zdolno ściom własnym i nauce znakomitego oryentalisty prof. Sylwestra de Sacy, wydoskonalił się w języku arabskim; wkrótce też, 1836 r., wskutek żale cenią tegoż profesora, był wysłany przez rząd franc, do Algieru dla prowadzenia tam nauki ję zyka arabskiego. Z powierzonego sobie zadania wywiązał się należycie: nie poprzestając na wykładach szkolnych, w Algierze przygotował dla swych uczniów kilka podręczników do nauki języka arabskiego: a mianowicie: „Cours pratique et théorique de langue arabe“ (Alger, 1855); „Anthologie arabe élémentaire“ (1852); „Eléments de calligraphie arabe“ (1855); „Chrestomathie arabe“ (1857), —drugie wydanie tej chrestomatyi wyszło 1866 z przekładem francuskim Dżarumii (Djarou-miya); „Principes élémentaires de la langue ara-

A. A. Kr.

And. S.

tyki.

Bresslau Harry, dziejopis niemiecki (* 1848 w Dannebergu w kr. Hannowerskiem), od r. 1869 był nauczycielem w szkole przemysłowej we Frankfurcie nad Menem, potem w Berlinie, gdzie r. 1872 habilitował się na docenta historyi przy tamtejszym uniwersytecie, a w 1877 został profesorem nadzwyczajnym. Będąc jednym z najcelniejszych badaczy w zakresie dyplomatyki, w r. 1888 zaczął wydawać w Lipsku podręczniki do tej nauki; zasiada w zarządzie centralnym wydawnictwa „Mo-

schichtskuude“. Z licznych pism jego zasługują na wymienienie: „Die Kanzlei Kaiser Konrads II“ (Berlin, 1869); „Diplomata centum“ (t-że, 1872); „Jahrbücher des deutschen Reichs unter Kaiser Konrad II“ (t-że, 1879 i 1884, 2 tomy); „Die Kassetbriefe der Köuigin Maria Stuart“ w zbiorze „Historisches Taschenbuch“ na rok 1882. Prócz tego opracował: „Urkunden der saliscben Kaiser“ do wydawnictwa Sybla i Siekła: „Kaiserurkunden in Abbildungen“.    *

Bresson Karol hrabia, dyplomata francuski (* 1798—f 1847). Sprawował misye dyplomatyczne do Kolumbii i Szwajcaryi; w roku zaś 1830, będąc sekretarzem poselstwa francuskiego w Londynie, wysłany był razem z sekretarzem ambasady angielskiej, Chartwrigtem, do Brukselli dla zawiadomienia tymczasowego rządu belgijskiego o wyniku konferencyj londyńskich. W r. 1833 zamianowany posłem w Berlinie, gdzie wśród najtrudniejszych okoliczności usiłował przywrócić stosunki przyjacielskie między Francyą a Prusami, głównie zaś nie dopuścić do zawarcia ściślejszego sojuszu tego państwa z Rossyą. Jakoż w r. 1837 za jego sprawą doprowadzony był do skutku związek małżeński pomiędzy ks. Orleańskim a księżniczką Meklemburską, Heleną, blizką krewną królewskiego domu pruskiego, za co go Ludwik Filip wyniósł do godności parowskiej i obdarzył tytułem hrabiego. W izbie parów B. był najgorliwszym obrońcą polityki rządowej, szczególniej zaś w r. 1841 odznaczył się swem przemówieniem za projektem ufortyfikowania Paryża. W kilka lat potem, będąc posłem w Madrycie, skojarzył tam podwójne małżeństwo: królowej Izabelli z infantem Franciszkiem z Assyżu, i siostry jego, Infantki Luizy, z Ludwikiem Filipem, synem Antoniego, ks. Montpensier (1846 r.). Tegoż roku odwołany, w lecie 1847 udał się jako poseł do Neapolu, gdzie d. 2 listopada samobójstwem życie zakończył.    *

Bressuire, miasto główne okręgu, w departamencie francuskim Deux Sèvres, na południo-wschód od Nantes, węzeł pięciu dróg żelaznych, dość ożywiony przemysł i handel (garbarnie, tkalnie płótna i wyrobów wełnianych, fabryki nawozów sztucznych), ruiny ogromnego zamku, mającego 670 m. obwodu, do 5,000 m-ców. Tu republikanie pod Westermanem pokonali rojalistów d. 11 października 1793 r.—O krąg B. ma 1,632 km. □ i 86,400 m-ców.

Brest, pierwszorzędny port wojenny Francyi, drugi co do znaczenia po Cherbourg’u, na północ-no-zachodniem wybrzeżu Atlavtyckiem, w departamencie Finistère. Leży w głębi obszernej i bezpiecznej, a nakształt fiordu rozgałęzionej • zatoki Rade de Brest, która ma wielkie podobieństwo do dalmackiej zatoki Cattaro, nie jest tylko tak wy-niosłemi otoczona górami. Wązkie wejście do zatoki, zwane Goulet, zagradza szereg skał podwodnych, między któremi, przez rozsadzenie na drodze leżących, utworzono kilka przejazdów, umożli wiających dostęp do portu. Właściwy bowiem por

And. S.

kli-

Dr A. P.

wojenny pomieścić może do 70 statków wojennych i, podobnie do szerburskiego, częścią jest wykuty w skale; głębokość jego wynosi od 10—13 m., okręty przeto największej objętości mogą bespiecz-nie do brzegu przybijać. Przystań handlowa mieści naraz do 500 statków; w obu portach pracuje dziennie do 8,000 robotników. Miasto, rozrzucone na pochyłości nadbrzeżnego wzgórza, jest niewi-dzialnem dla przybywającego od strony lądu; rzeczka Penfeld dzieli je na dwie części: Recouvrance na prawym i B. właściwy na lewym brzegu; obie łączy wspaniały most zwodzony, zbudowany na wysokości 20 m. nad p. m. kosztem 3 mil. fr. Ulice są wogóle strome, ciasne i ponure; wyższe części miasta łączą się niekiedy z niższemi za pomocą schodów; tylko nowa dzielnica z placem parady zabudowana jest przestronno i prawidłowo nowoży-tnemi gmachami. B. jest stolicą okręgu t. im. (1,412 km. □, 227,454 m-ców) i siedliskiem prefektury marynarki, posiada akademię medyko-chi-rurgiczuą i farmaceutyczną, akademię marynarki, szkołę żeglarstwa, obserwatoryum astronomiczne i meteorologiczne (to ostatnie pierwszorzędnego znaczenia), ogród botaniczny, zbiory przyrodnicze, kilka muzeów i bibliotek (miejska liczy 25,000 t ), wiele szkół średnich i niższych. Ludność bez przedmieścia Lambézellec wynosiła w r. 1886 blizko 71,000 głów. Przemysł miasta nie wyróżnia się osobliwie i skierowany jest głównie ku zaspakajaniu potrzeb marynarki i portu wojennego: są tu przeto fabryki płótna żaglowego, lin okrętowych, skór, a nadewszystko wielkie warsztaty okrętowe z arsenałem, najpierwsze i najzasobniejsze we Francyi. Cała przystań B-u mierzy 36 km. w obwodzie i jest dokoła silnemi fortami ubespieczona; właściwy port wojenny ma 2,850 ra. długości i mieści warsztaty, arsenał i magazyny; port handlowy ciągnie się w stronie południowej miasta na długości 2 km.; wszakże dotychczasowy stan nie zadawalnia francuzów i dlatego na przeciąg lat 1883—94 wyasygnowano 40 mil. fr. na rozszerzenie i udogodnienie portów, oraz na wzmocnienie fortyfikacyj. Handel miasta w obec handlu innych portów francuskich zajmuje podrzędniejsze stauowisko, gdyż B. zanadto jest oddalony od wielkich ognisk przemysłowych i od środka Francyi, i nadto leży w dzielnicy niebogatej pod względem skarbów naturalnych. Na większe ożywienie nie wpłynęły ani giełda, ani filia banku francuskiego, ani wreszcie kanałowe połączenie z handlowem miastem Nantes (Canal Blavet de Brest à Nantes). Ruch statków handlowych w roku 1887 wynosił zaledwie 255,215 tonn objętości. Handel prowadzi się głównie zbożem, winem, piwem, spirytusem i rybami. Od r. 1869 lina telegrafu podmorskiego łączy miasto z Ameryką północną. Pod względem klimatycznym B. odznacza się nader ła-godnemi warunkami i niewielką stosunkowo różnicą między temperaturą lata i zimy; ma więc klimat prawdziwie morski: średnia temperatura roczna wynosi 4-11.7° C., średnia najzimniejszego miesiąca 4-6.3°, średnia najcieplejszego 17.9°, amplituda roczna tylko 11.6°; opady atmosferyczne nie

dosięgają wprawdzie tej wysokości, co w Norwegii, lub Szkocyi zachodniej, należą jednak do najhojniejszych na całem wybrzeżu Francyi i wynoszą 1,100 moi. rocznie. B. posiada także dobrze urządzone kąpiele morskie.—W IX w. była to drobna osada rybacka, z niewielkim zamkiem obronnym w pobliżu, który wznosił się na murach dawnej twierdzy z czasów rzymskich (w starożytności Ge-so crib a te); kardynał Richelieu ocenił pierwszy ważność strategiczną miejsca i nakazał założyć tu arsenał morski, co jednak nie przyszło do skutku. Dopiero staraniem Colbert’a, B. został podniesiony do godności królewskiego portu wojennego, a słynny Vauban umocnił go fortami, dotąd jeszcze istnie-jącemi (1680—88). W 1694 anglicy z holendrami napróżno kusili się o zdobycie miasta, za to 1 czerwca 1794 flota angielska pod wodzą admirała Howe’a poraziła tu flotę francuską pod dowództwem Villaret’a Joyeuse. Słynne tutejsze galery więzienne zostały zniesione za Napoleona III.

Brestel Rudolf (* 1816 — f 1881), austryack mąż stanu, najpierw był asystentem przy obserwa toryum astronomicznem w Wiedniu, potem profeso rem fizyki na uniwersytecie w Ołomuńcu, nakoniec profesorem matematyki w Wiedniu. Obrany w r 1848 do sejmu wiedeńskiego, a następnie kromie rzyskiego, odznaczył się jako znakomity mówca partyi liberalnej. W czasach reakcyi pozbawiony katedry profesorskiej, poświęcił się publicystyce. Od r. 1861 brał czynny udział w polityce, jako poseł sejmu, następnie jako członek rady państwa; w r. 1868 powołany był do ministeryum w celu poprawienia opłakanego stanu finansów Austryi. Wskutek zbyt energicznej i nieopatrznej nieraz działalności na tern polu wywołał ogólne niezadowolenie, zwłaszcza, gdy sprzedał na wyrąb „las wiedeński”, co znacznie pogorszyło zdrowotne warunki stolicy; mimo to w r. 1870 wszedł do ministeryum Hasne-ra i wkrótce potem był mianowany radzcą tajnym. Od r. 1875 z powodu nadwerężonego zdrowia działalność jego publiczna staje się bardzo nieznaczną. N-Brestenberg, bardzo chętnie odwiedzany i dobrą sławą cieszący się zakład wodoleczniczy, w szwajcarskim kantonie Aargowii, na północnem wybrzeżu Halwilskiego (Hallwiler) jeziora. Okolica malownicza, wyniesienie 478 m. nad p. m. mat łagodny, urządzenie wzorowe, rozmaitość środków pomocniczych kuracyjnych; zakład otwarty rok cały, koszta pobytu 250 frank, miesięcznie. Stacye kolejowe w pobliżu,

Brestowata, Banja Bresto waczka, osada lecznicza w Serbii, obwodzie Zajeczarskim, w okolicy górzystej, 353 m. nad p. m., cieplice obojętne, o temperaturze 28°—36° R.    Dr A p-

Bretania, jest to północno • zachodni trójkątny półwysep Francyi, wyrastający na linii między ujściem Loary i zatoką St. Mißhel (Cancale), wkraczający między zachodnią część kanału La Manche i ocean Atlantycki, mniej więcej wzdłuż równoleżnika 487₃⁰. B. nosiła dawniej celtycką nazwę Armo-ryki (Aremoryki), to jest „krainy morza“, a to z zupełną słusznością, albowiem morzu zawdzięcza ona poszarpanie swych wybrzeży, swój klimat burzliwy,

znaczną część swych produktów, swój handel i prze- ; szczególniej w kącie między B-ą i Cotentin, gdzie inysł, żeglarski żywot swych mieszkańców i w czę- ! schodzą się dwie fale przypływowe: jedna od za-ści główne cechy ich charakteru. B. wraz z obszarami sąsiedniemi (półwysep Cotentin, zachodnia część Maine z Anjou i Wandea) stanowi obok wyżyny centralnej drugi krystaliczny obszar Francyi, resztkę tego pasa, który łączył niegdyś wyżyny centralnej Francyi z południowo-zachodnim półwyspom Anglii (Cornwallis), lecz następnie został od nich oddzielony przez zapadnięcia: jedno na po-łuduio-wschodzie, które oddzieliło wyniosłości Wan-dei od Owernii, drugie na północo-zachodzie, które oddzieliło B-ę od Kornwalii, tworząc zachodnią cześć kanału La Manche; na dnie tej części kanału zalega pas granitowy, stanowiący podwodne połączenie B-i z Kornwalią. Obszar B-i (wraz z sąsiedniemi) składa się z trzech pasów: północnego, starokrysta-licznego; środkowego, paleozoiczego, i południowego, również starokrystalicznego. Ku zachodowi dwa pasy skrajne zbliżają się do siebie tak, iż środkowy, pa-leozoiczny, cofaz bardziej się zwęża. Pas południowy jest dalszym ciągiem Wandei: wyżyny tej ostatniej ciągną się dalej za Loarą ku północo-zachodowi, naprzód pod nazwą Landes de Lan-vaux (rzadko nad 150 m.), a następnie pod nazwą Montagnes Noires (z powodu niegdyś pokrywających je wielkich lasów), które już w części leżą po za starokrystalicznym pasem granitów (szczyty do 290 m.).

chodu, druga od wschodu (po obejściu wysp Bry-tańskich), przypływy sięgają 12—15 m. Dalej istnieją tu silne prądy morskie do tego stopnia, iż sięgają aż do dna kanału i wymiotły je tak, iż odsłoniły próg granitowy, łączący B-ą z Kornwalią. Falowanie bywa tu nadzwyczaj silne z powodu częstości i wściekłości burz,—szczególniej zachodni kraniec półwyspu jest wystawiony na całą gwałtowność fal, uderzających tu bez przeszkody z bezmiernego przestworza oceanu. Wilgotny i zmienny klimat przysposobił tu drogę niszczącemu pochodowi morza, albowiem rozluźnia i rozkrusza skały; przy-czem, naturalnie, względna odporność skał, skład petrograficzny, ważny wpływ wywiera; skały twarde, archaiczne, tworzą zwykle ostre przylądki, a miększe skały paleozoiczne—zaokrąglona zatoki, mianowicie na zachodzie B-a miękie skały środkowego pasa paleozoicznego uległy znacznemu zburzeniu i stąd powstały zatoki Iroise (Brest) i Dou-amenez, zawarte między dwoma przylądkami, zakończeniami skrajnych pasów archaiczny ch, prawie jednakowo wybiegającemi w morze (Leon na północy iCornouaillena południe ). Przylądki te prze-dłużają się jeszcze dalej za pomocą wysp: pierwszy za pomocą wyspy Ouessant, drugi—Sein. U tego poszarpanego zachodniego krańca B-i (depart. Finistère) burze najbardziej szaleją, morze ryczy najwścieklej. W ryku tym dawni bretonowie słyszeli głos straszliwego bóstwa morskiego; dla ułagodzenia tego władzcy orkanów dziewięć dziewic druidzkich zamieszkiwało wyspę Sein, wystawioną na całą wściekłość fali i burz, poszarpaną, przysło-nioną prawie zawsze wilgotnym pyłem roztrącających się fal. Ta okolica wybrzeża jest niezmiernie niebespieczna dla żeglarzy, stąd przysłowie: „qui voit Ouessant, voit son sang“. Tu dawni bretoû-czycy ustawiali nieraz umyślnie fałs ywe sygnały, aby wywołać rozbicie okrętów i obłowić się zdobyczą. Lecz i inne wybrzeża, południowe i północne, są też dość poszarpane; na wybrzeżu południowem spotykamy szczególniej poszarpaną zatokę Morbihan z licznemi wysepkami: wyspę Belle Ile, niegdyś kość niezgody między francuzami i anglikami, którzy ją opanowali, oraz półwysep Quiberon, który właściwie jest wyspą, połączoną z lądem tylko za pomocą wązkiej smugi piaszczystej. Tu w r. 1795 emigranci parci od lądu przez republikanów, nie znajdując żaduego już wyjścia, rzucili się w morze, by znaleźć śmierć w falach, lub dopłynąć do statków angielskich. Wybrzeże północne uległo zniszczeniu szczególniej w swojej części wschodniej, gdzie wkracza morze, tworząc zatokę St. Michel: niektóre wyspy zostały oderwane już w czasach historycznych, tak np. Grand Bey (w pobliżu St. Mało), na której Chateaubriand polecił położyć skromny kamień pomnikowy, by pozostać samotnym po śmierci śród fal, jak, wswem mniemaniu był za życia samotnym śród ludzi. To burzenie wybrzeży zniszczyło lasy, które zostały pogrążone w morzu; wygrzebywanie tego drzewa z piasku w czasie odpływu stanowi przemysł mieszkańców

Pas północny, ciągnący się ku zachodowi, jest mniej jednolity, ale dosięga znaczniejszej wysokości, mianowicie w Montagne d’Arrée (do 390 m.). Oba te wyniosłe pasy granitowe, pokryte wrzosowiskami, rumowiskami i pomnikami megalitycznemi są rozdzielone przez zagłębienie paleozoiczne, w którem płyną po części rzeki: l’Aulne, Blavet, la Claie, rÓust. Zagłębienie to nie jest tak ciągłe, aby mogła niem przepływać jedna rzeka wzdłuż całego półwyspu; dla otrzymania więc takiej linii żeglownej, trzeba było te zbliżone do siebie rzeki połączyć kanałem, który idzie od jednej doliny rzecznej do drugiej, a z boku łączy się z morzem za pomocą rzeki Blavet, płynącej na południe. Ten kanał od Nantes do Brest w myśli jego twórców miał służyć za drogę żeglowną do zaopatrywania wielkiego portu wojennego w Brest, ale drogi morskie w czasie pokoju, a drogi żelazne (biegnące wzdłuż obu wybrzeży półwyspu i schodzące się w Brest) w czasie wojny, odejmują temu kanałowi znaczenie.

Wybrzeża Bi biegną zgoduie z dwoma wyżej wymienionemi pasami wyniosłości: północne ze wschodu na zachód, południowe—z południo-wseho-du na północo-zachód; na zachodzie nie zbliżają się, lecz są dość ostro ucięte poprzecznie z północy na południe. W szczegółach te trzy linie wybrzeży są nadzwyczaj poszarpane w liczne zatoki, przylądki i wysepki, i noszą fiordowy charakter, panujący w Norwegii; jest to wynikiem po części burzącego działania fal morskich, po części składu petrograficznego. Przedewszystkiem bowiem B. ma wraz z zatoką Brystolską Anglii najwyższe przypływy w Europie (ustępujące tylko amerykańskim w zatoce Fundy); na południowem wybrzeżu wysokość ich dochodzi 5 — 6 m., a na północnem,

53

E-norklopndv» Powszechna IllustT. T IX.

okolic St. Mało; drzewo to odznacza się wielką twardością i jest czarne jak heban. Wielkie zniszczenie wybrzeża przez fale w zatoce St. Michel jest zrozumiałe wobec tego, że tutaj przypływy dosięgają właśnie maksymalnej wysokości 12—15 m.

uy typ. Dotąd jeszcze pozostało u bretończyków wiele zwyczajów i pomników z czasów pogańskich: dolmeay są czczone jako mogiły łudzi potężnych; dokoła menhirów odbywają się tańce; potarcie głowy kamykiem ma uwalniać od bólu głowy. Bre-tończycy, jag dawniej, czczą skały dziwacznych kształtów i odbywają do nich pielgrzymki. Ażeby jednak pojąć czem był tutaj niegdyś kult skał, trzeba zwiedzić okolicę Morbihau lub Finistère, gdzie głazy ułożone przez człowieka gromadzą się najgęściej; badacz, stanąwszy śród tych szczątków, z daje się być przeuiesionym w inny wiek ludzkości. Na pustynnej wyżynie Lanvaux obszerne przestrzenie są pokryte menhirami, podobnemi do kolumn olbrzymiej świątyni. Belle Ile i Groix są też usiane megalitami. W Karnaku, niedaleko zatoki Quibe-ron, kolumny alei jeszcze stojące, są w ilości więcej niż 500, a jednak jest to tylko drobna resztka z dwunastu lub piętnastu tysięcy kolumn, których doliczano się tu w XVI stuleciu i które ciągnęły się nadługości 10 kilometrów. Ilość rycii pomnikóww B-i jest tak wielka,. iż stauowią one, jak wspomnieliśmy, wraz z na-turaluemi skałami, granitowemi wrzosowiskami i dębami część składową krajobrazu bretańskiego. Język celtycki, najczystszy, utrzymał się dotąd na wyspach (Batz, Ouessant), oraz na małych, wyskakujących w morze półwyspach, najbardziej zaś ustępuje francuszczyźnie na wschodzie B-i oraz w większych miastach, szczególniej portowych. Ilość bretończyków, którzy przynajmniej rozumieją po eel-tycku, wynosi obecnie około miliona. Ilość ta zmniejsza się przez wynarodowienie, ale zmniejsza powoli, albowiem bretończycy odznaczają się charakterem upartym, zamkniętym w sobie, zahartowanym w walce z burzliwym żywiołem morskim; zasłynęli oni niegdyś jako piraci, dali się we znaki w walkach morskich anglikom, byli odkrywcami dalekich krain (Kerguelen, Maluiuy, tak zwane od żeglarzy z St. Mało, Kanada); obecnie jeszcze przedsiębiorą dalekie wyprawy rybacke do Islandyi i New Found-

cusktej. B. pod względem politycznym stanowi prowincyę francuską, złożoną z następujących departamentów, na zachodzie: Ile et Vi 1 ai ne, oraz L o-ire Inférieure, (którego część leży już na południe Loary); we środku: Côtes du Nord i Morbihan, na zachodzie Finistère. Departamenty te (wybiegające zresztą na wschodzie nieco po za linię: uście Loary—Cancal) obejmują razem przeszło 34,000 km. i przeszło 3,160,000 m-ców (r. 1891). Gęstość więc zaludnienia B-i: 93 na 1 km. jest większa, niż średnia we Francyi (73). Ludność gromadzi się głównie na wybrzeżach, wnętrze jest słabo zaludnione. Źródła; E. Reclus „Geographie Universelle II, La France“; F. Hahn „Frankreich“

„Unser Wissen von der w. N.

Znaczne obszary nadbrzeżne zatoki St. Michel, suche w czasie odpływu, zamientają się w falujące morze w czasie przypływu; potężna skała St. Michel, dźwigająca kościół, więzienie i fortecę, zamienia się wtedy w wyspę. Niektórzy sądzą, iż zniszczenie wybrzeża w tern miejscu jest wynikiem nie-tylko erozyi fal, ale też i pozytywnej zmiany poziomu. Obok zniszczenia morze występuje tu też czasami, jako czynnik budowniczy. Przy znacznej różnicy między przypływem i odpływem powstały na niektórych wybrzeżach B i diuny piaszczyste; rzecz godna uwagi, iż piasek tutejszy zawiera węglan wapnia, mimo braku tego minerału w geologicznym składzie Bretanii; naniosły go tu prądy morskie (po części zaś pochodzi z muszli): muł kredowy z Normaudyi, niesiony przez prąd, dosięga uścia Loary. Nadbrzeżni mieszkańcy B-i umieją z tej wędrówki wyciągnąć korzyść, mianowicie ulepszają swe pola przez nawożenie osadów wapiennych (a także roślin morskich, zawierających wapno). W niektórych miejscach, wskutek osadzania piasku i mułu przez morze, wyspy nadbrzeżne zrosły się z lądem (up. wspomniana wyżej Quibe-ron), tak, iż morze niejako naprawia to, co poprzednio zepsuło. Na krajobrazowy charakter B-i składają się nagie obszary granitowe i potężne dęby, różowiejące wrzosowiska, spokojne strumyki, wijące się śród dolin, zatęchłe bagna nawpół ukryte śród cienia, stare ruiny oplecione bluszczem. Na wybrzeżach mórz piaski, z kolei zalewane i wynurzające się z fal, czarne rumowiska kamyków, które fala porusza i cofa z szumem podobnym no brzęku łańcuchów, samotne skały, opierające się falom, szalone burze, które z bezmiernego obszaru Atlantyku rzucają się z rykiem na strome i poszarpane wybrzeże Finistère Często nad krajobrazem B-i cięży landu, dostarczają najlepszych majtków flocie fi au niebo ciemne i nizkie i nadaje całej naturze fizyo-gnomię smutku i rozpaczy. Przyroda B-i wywiera silny wpływ na umysł jej mieszkańców, tak, iż zdała od ojczyzny umierają na nostalgię. Mieszkańcy B-i są po większej części bretonami celtyckiego pochodzenia i języka. Oddalenie kraju, wsuniętego klinem w morze, od głównej masy Francyi, położenie po - za głównemi jej drogami wodnemi, Sekwaną i Loarą, burzliwość i skalistość wybrzeży, wszystko to musiało wpłynąć na dłuższe utrzymanie dawnych zwyczajów, religii i języka, niż w reszcie Francyi celtyckiej. Armoryka była zawsze krainą celtycką par excellence, gdzie druidyzm był najsilniej zakorzeniony. Językowy wpływ Rzymian

Dzieje. Epoka przedhistoryczna. Mniej więcej na tysiąc lat przed erą chrześciańską Armoryka była w epoce kamieni; na kilka wieków przed przybyciem legionów rzymskich utrzymywała stosunki z ludami rasy śródziemnomorskiej, a za cza-

był tu daleko słabszy, niż w reszcie Francyi, tak, iż w wyd. Kirchhoffa; w V stuleciu Celtowie brytańscy, którzy, wyparci przez Erde“, anglo-sasów, schronili się do Armoryki, zastali tu dość jeszcze pokrewnej im ludności. Dotąd jeszcze różnice cielesne, dające się napotykać mię Izy bretonami, są prawdopodobnie wynikiem tego podwójue-go pochodzenia tutejszych celtów: na północy napotyka się wyższy, jasny, na południu niższy, ciem- sów wojen rzymskich dzieliła się na klany, połą-

mim

SSI

iii

Pig. 162. Denar Hoëla II, wybity w Rennes.

Legie rzymskie zrównały wszystko z ziemią i oddały kraj na pastwę intendentom cywilnym; była to wojna wytępienia. Z ludnej Armoryki pozostały stepy i puszcze. W epoce najścia barbarzyńców wspólna nienawiść do imienia rzymskiego zjednoczyła ludy zachodnie; żądne odwetu grody Armoryki posłały nawet posiłki frankom, gdyż Rzym był ich wspólnym wrogiem. W tym-to czasie nowi przybysze, bretoń-czycy, mający wspólne pochodzenie z pokoleniami Gallii, znaleźli gościnne przyjęcie na wybrzeżach Armoryki. - Emigracya i osiedlenie się bretończyków wyspiarzy w Armoryce. Dwie wersye przywiązane są do osiedlenia się bretończyków w Armoryce. Pierwsza jest nieprawdopodobna: jeden z wodzów wyspiarzy bretońskich, Conau Meriadec, miał około r. 383 wylądować z wojownikami swoimi w chwili, gdy Maksym zdobywał tron cesarski, a zagarnąwszy cały kraj, ogłosić się pod protektoratem Maksyma królem B-ii; ale i po upadku Maksyma, Konau umacniał swoją władzę, wojował nawet z rzymianami i zostawił tron spadkobiercom, których imiona podług tejże wersyi są następujące: Salomon lub Sa-laun, Gradlon, Audren, Erech, Euzebiusz, Budik, Hoël, Kauao, Judual i t. d. Taki jednak wykład nie wytrzymuje krytyki, ponieważ wyspiarze bretońscy nie najechali Armoryki jako zdobywcy, lecz schronili się tu przed pościgiem anglo-sasów. Ani św. Gildas, pisarz VI wieku, ani wielebny Beda (VIII wiek) nie wspominają o Konanie i jego bezpośrednich następcach; ich imiona pojawiają się dopiero w IX stuleciu w tradycyach niby ludowych i opowieściach apokryficznych, zebranych przez Nenniusza, a sparafrazowanych w VII wieku przez Geoffroi de Monmouth. Więcej wiary budzi podanie że pierw-szem pokoleniem bretończyków, które, uchodząc

''ÜI

•m' *

czone zapewne w jedną konfederacyę, na wzór grodów gallijskich. Co do religii, to niepodobna dociec ani jej podstaw, ani charakteru.—Erareltycka; epoka gal/o-rzymska. Epoka bronzu w Arraoryce pozostaje również ciemną, jak i epoka kamienia szlifowanego. Celtowie, którzy wówczas kraj zajmowali, grzebali swoich wodzów w „dolmenach“, który-to zwyczaj przejęli od pierwszych tej ziemi mieszkańców, i stąd niepodobna opatrzyć dokładną datą niektórych pomników megalitycznych, np. w Carnac, w Lokmariaker, groty rzeźbionej w Gavrinnis i t. d. Ludy rasy celtyckiej,

ill!,

lita«

stolicą Condate (Rennes). W IV wieku stolice owe zamieniły się w grody (cîvitates); Vorganium przemianowano na Civitas Osisraorum, lub krócej: na Osismor. Zdobywszy kraj, rzymianie pokryli go twierdzami i miastami, zostawiając jednak pośrodku nietkniętą puszczę leśną, jakby chcieli nią przedzielić pięć ludów Armoryki; Condate i Vorganium połączyli traktem strategicznym. Za Augusta powstały municypia z publicznemi szkołami, do których wprowadzono literaturę łacińską i grecką; za Klau-dyusza zostały urzędownie zniesione kolegia drui-dyczne. Przez całe dwa wieki Armoryka zażywała spokoju i dobrobytu, ale błogi ten stan skończył się wraz z Antoninami; potem, za czasów despotyzmu żołnierskiego, lud jęczał pod ciężarem podatków i ucisku wszelkiego: to też gdy w III wieku powstali bagaudowie, Armoryka chwyciła za broń.

Pig. 161. Kamienie z rzeźbami w Gavrinnis (Morbihan) podług de Caumont’a.

powstałe w epoce bronzu, nie wyrzekły się kamienia szlifowanego; wodzów gallijskich grzebano ciągle podług dawnego rytuału, mimo że składano w ich grobach metale. Na siedm czy ośm wieków przed naszą erą powstał, pod wpływem dokonywającego się przekształcenia w świecie starożytnym, wielki ruch religijny w pośród klanów celtyckich, i z tego ruchu zrodził się druidyzm, który następnie stał się narzędziem władzy i rządu. Jaką organizacyę przyniosła ludom Armoryki teokracya druidyzmu? uie-wiadomo, ale było już rzucone ziarno, z którego powstała siła religijna B-i. Mieszkańcy Armoryki byli bitni, chwytali wszaże za oręż jedynie w gwałtownej potrzebie; gdy weszli do przymierza zaczepno-odpornego grodów gallijskich podczas wojny o niepodległość, okazali największą waleczność w tej walce o byt i Cezar zmógł ich dopiero srogością używanych środków: cały senat wenetów poszedł pod miecz. Bitwa morska (r. 56), w której zniszczoną została flota wenetów, dowodzi, iż ludowi temu nie obcą była sztuka sterowania; nie używali oni wio-Beł, posługując się żaglem; wprawdzie owe żagle były bardzo pierwotne, bo składały się ze skór zszytych grubym ściegiem, ale jest już w tern dowód, że musieli odbywać dalsze podróże. Pięć ludów zajmowało półwysep Armoryki: l-o. Namneci, których stolicą było, zdaje się, Condevincum (Nantes);

2- 0. Wenetowie, z pierwotną prawdopodobną stolicą Lokmariaker, a późniejszą Dariorigum (Vannes);

3- 0. Osi sra o wie, ze stolicą Vorganium (Corhaix) i głównemi miastami Aquilonia i Gesocribata; 4-o,

Kuryozolitowie, ze stolicą Fanum Martis (Corseul) i głównemi miastami Koz-Jeoudet (Jeaudet, Guédot,

Civitas Vêtus) i Alethum (Aleth); 5-o R h e d o n i, ze i z Wielkiej Brytanii, wylądowało w Armoryce, było pokolenie Kornowii, osiadłe na terytoryum | drugiej bitwy, Morvana zamordował jeden z fran-Osismów około połowy V wieku. Po nich przy- ków. Po kilku latach wybuchło nowe powstanie był na początku VI wieku książę Withur ze swy- pod dowództwem Viomarcha, który zginął podobną mi ludźmi. Pociąg do życia religijnego pchnął większą część przybyszów w pustynie i bory. Nie zawsze szli oni pod wodzą księcia lub wojownika, daleko częściej prowadził ich kapłan, zawodząc la-mentacyjne psalmy. „Każdy mnich lub święty sprowadzał na brzegi Armory ki nowe zastępy“. Mi-syonarze potworzyli parafie, z których wkrótce powstało kilka biskupstw. Takim był początek biskupstwa Doi ze świętym Samsouem. W Doi rezydował pierwszy kapłan kościoła bretańskiego; istniały odtąd w Armoryce dwa kościoły: jeden czysto-rzymski, drugi celtycki; dzięki tolerancyi papieży nie przyszło do schizmy. Wskutek tego położenia Armoryka podzieliła się na dwie strefy: na Romanię, z mieszkańcami dawnej Armoryki i gallo-romanami, obejmującą terytoryum Rennes i wschodnią część terytoryum wenetów, tudzież na Bretanią, zajmującą resztę kraju po brzegi dwóch mórz. Organizacya polityczna armorykańskiej B-i odpowiadała orgauizacyi wyspiarzy bretońskich. Po hrabi lub „regulusie“ szedł „mactyern“, uosobiają-cy naczelnika klanu z czasów starożytnych, właściwy władca miejscowego pokolenia. Ten mactyern brany był często przez późniejszych historyków za jedno z tyernem (tyrannus), to jest naczelnikiem grodu; władza, przynajmniej moralna, takiego ty er-na przeszła od panów feudalnych do kasztelanów i władzców zamków i przetrwała aż do końca ostatniego stulecia. Nawet wielka rewolucya nie zdołała obalić skutecznie tych „principes plebis“. Hrabiowie z Vannes, Cornouaille, Leon i Domnonée, musieli częstokroć składać hołd lenny królom franków.

śmiercią. Wreszcie Ludwik Pobożny, nie widząc innego sposobu do utrzymania bretończyków w karbach, postanowił im dać naczelnika narodowego, wybieralnego, który-by trzymał na wodzy tyernów. Wybór jego padł na Noménoëgo.— Noménoë; Zjednoczenie B-i. Pochodzenie Noinéuoëgo, lub Neomena, jest niewiadome. Wódz ten odrazu okazał niepospolite zdolności: pozyskał zaufanie ziomków i frankom oświadczył, że każdy najeźdźca na terytoryum bre-tońskie będzie uważany za łamiącego prawa cesarskie. Pod nim B. zażywała spokoju i pomyślności, raz tylko Ludwik Pobożny, dawszy ucho fałszywym oskarżeniom swojego dworaka, zebrał wojsko i ruszył do Bretanii, ale nic nie dokazał. — Nomé-noë, po śmierci .Ludwika Pobożnego, gdy fran-kowie zaczęli na nowo zapuszczać zagony w ziemie bretońskie, wysłał deputacyę do Karola Łysego z zapytaniem: czy upoważnił on do tych napadów? Karol zgromił i odwołał wojowników swoich. Niebawem jednak przyszło do bitwy pod Fontenai, po której Noménoë zrzucił jarzmo i ogłosił niepodległość B-i. Karol Łysy przybiegł na czele wielkiego wojska i spotkał się z bretończykami na terytoryum miasteczka Bain (845). Bitwa trwała dwa dni; frankowie zostali na głowę pobici. Po roku Karol Łysy wkroczył powtórnie, ale, i tym razem nic nie wskórawszy, musiał uznać uroczyście niepodległość B i (846). Noménoë, korzystając ze zwycięstwa, zabrał hrabstwa Rennes i Nantes i ogłosił B-ię księstwem. Potem wtargnął do Andegawii i stał się panem wielu miast; nagle musiał się za trzymać w zwycięskim pochodzie, na wieść o zdradzie miast Nantes i Rennes. Noménoë wywarł na nich zemstę: zdobywszy szturmem, kazał zburzyć mury obronne. Najechał jeszcze terytoryum m. Chartres; nic się nie mogło oprzeć jego „furyi bre-tońskiej“, gdy nagle umarł (851). Zakonnicy z Redon pochowali ciało bohatera w klasztorze swoim’ Korzystając z chwili, cesarz postanowił wziąć odwet; zebrał więc znów potężne wojsko i wtargnął do B-i. Erispoë, syn i następca Noménoëgo, jakkolwiek posiadał o wiele mniejsze siły, pobił go i zmusił do zawarcia pokoju, którym granica B-i posuniętą została do rzeki Maine. Inny jeszcze nieprzyjaciel groził B-i. Piraci normandzcy jeszcze w r. 843 przybili na swych łodziach skórzanych pod Nantes podczas nabożeństwa i, wymordowawszy wiernych wraz z biskupem w kościele, uszli z łupami. Innym razem uderzyli w znacznej liczbie na miasto Vannes; Erispoë pobił ich i zmusił do ucieczki, lecz niedługo potem sam został zabity na stopniach ołtarza przez Salomona, który władzę po nim objął. Normandowie zdobyli Redon podstępem i zniszczyli klasztor Zbawiciela (868). Salomon musiał im dać okupu pięćset krów. W r. 873 zdobyli Angers i uczynili z tego miasta główną swoją twierdzę. Wobec niebespieczeństwa, grożącego całej Francyi, Karol Łysy wystosował odezwę do wszystkich swoich wasalów; Salomon stanął ze swo-jem wojskiem pod sztandarem królewskim. Pole-

Pierwszym, o którym wspominają legendy bretoń-skie i kroniki, był król Childebert. Terytoryum miast Rennes, Nantes i Vannes dostało się w posiadanie ostatniego z synów Klotaryusza. Bretoń-czycy wyparli na południe i wschód dawnych mieszkańców Armoryki i, nie dając się ujarzmić frankom, wspomagali nawet ich nieprzyjaciół orężem.

Klotaryusz był zmuszony osobiście walczyć ze sprzymierzeńcami swojego syna i wówczas-to część rf*i została zuiszczona ogniem i mieczem. Był to początek epoki ciągłych walk i zrywanych traktatów między dwiema rasami, z których jedna dążyła do supremacyi a druga nie uznawała nawet nominalnej nad sobą pretensyi. Zaledwie Klotaryusz umarł,

Waroch, wódz Niższego Vanuetais, zadał frankom klęskę; jednak, mimo tego zwycięstwa, nie ufając swoim siłom, ofiarował pokój, oddał miasto Vannes i zgodził się płacić lenny podatek; ale był to tylko wybieg wojenny, bo gdy franko wie wrócili do siebie, Waroch rozpoczął na nowo wojnę, która się ciągnęła przez długie lata. Pepin Krótki pobił bretończyków, a Karol Wielki dokończył dzieła podboju; był to przecież podbój fikcyjny: bretoń-czycy, obłożeni stałą roczną daniną, nie płacili jej nigdy dobrowolnie. Po śmierci Karola Wielkiego Jarnithin ogłosił w B-i powstanie, a po nim uczynił to samo Morvan: cesarz przybiegł sam do B-i z wojskiem, ale doznał porażki; przed rospoczęciem ci wszy wykopać kanał wzdłuż rzeki i odprowa- j panowanie hrabiego Andegawii. Reszta B-i, wsku dziwszy wodę z koryta, osadził łodzie piratów na mieliźnie. Atoli wyrzuty sumienia nie dawały mu spokoju: by okupić morderstwo Erispoëgo, obsypywał darami klasztory i kościoły, posłał papieżowi w darze statuę złotą, rozmiarów własnej osoby.

tek przymierza zawartego przez następcę Conana-Godfryda (Geoffroi) hrabiego z Rennes, z księciem Normandyi, poszła pod protektorat tego ostatniego, wszelako Geoffroi przybrał tytuł księcia B-i (992). Starał się on napróżno odebrać Nantes, a wraca-

I on zginął śmiercią gwałtowną, zamordowany przez Gurvanda, hrabiego z Rennes i Pascuétona hrabiego z Vannes, którzy podzielili się księstwem.

WIS

Fig. 163 Den^r Konana I, bity w Nantes.

jąc z pielgrzymki rzymskiej, zginął marnie. Syn jego Alain (1008 —1040) miał do przytłumienia bunt chłopski, poczem pokusił się o zrzucenie zależności od księcia Normandyi, Roberta, ale ujrzał się zmuszonym szukać z nim porozumienia. Gdy Robert Dyabeł odjeżdżał do Palestyny, Alain sprawował rządy w Normandyi i opiekę nad synem jego, Wilhelmem. Syn jego, Konan II, liczył trzy miesiące w chwili zgonu ojca; opiekę zagarnął nad nim wuj, hrabia Penthièvre, wśród wojny domowej, która zakończyła się dopiero w r. 1062. Konan miał flotę z trzech tysięcy statków i gotował się do wojny z Wilhelmem, księciem Normandyi, lecz umarł nagle otruty (1066). Zostawił syna naturalnego; na tronie bretońskim zasiadł wszakże szwagier jego, Hoël, hrabia na Cornouaille; jednocześnie Wilhelm Normandzki zdobył Anglię, a panom bretońskim. którzy mu w tej wyprawie dopomagali, nadał liczne dotacye. Wojował później z Hoëlem i obiegł Doi (1076), ale musiał ujść przed wojskiem króla francuskiego Filipa I-go. W B-i wybuchła znowu wojna domowa, podsycana przez wypędzonych z kraju kilku panów i biskupa z Doi. Z chwilą śmierci Hoëla (1084), spokój nie był jeszcze przywrócony. Kraj był tak wyniszczony, że następny książę, Alain - Fergen t, musiał, dla zaspokojenia pierwszych potrzeb państwowych, sprzedać jedną ze swoich posiadłości mnichom z Quimperlé za tysiąc soldów i jednego konia. Roku 1085 Wilhelm Zdobywca pojawił się znów pod murami Doi, ale, pobity przez młodego księcia, zawarł z nim pokój. Widząc już kraj zabespieczonyra, Alain-Fergent odbył podróż do Palestyny (1096) jako pielgrzym, a wróciwszy z Ziemi świętej po pięciu latach, oddał się całkowicie pracom administracyjnym; założył trybunały sądowe i uregulował wymiar sprawiedliwości. Po dwudziestu ośmiu latach panowania, zniechęcony do rządów, świata i wojen, ab-dykował na korzyść syna, Konana III (1112 r.) i osiadł w klasztorze w Radon. Komm III był opiekunem mieszczan i chłopów, bronił poddanych przed uciskiem panów; między innemi zniósł nieludzkie prawo brzegowe (r, 1127). Spór jego syna i córki o następstwo sprowadził wielkie zamieszanie (r. 1148). Miasto Nantes oddało się hrabiemu Andegawii z domu Plantagenetów. Po dziewięciu latach niepokoju ogłoszonym został księciem Bi Konan

B. poszła na pastwę wojny domowej. Karol Łysy zaraz wydał kapitularz, w którym poniżał księcia B-i, nazywał koronę jego obrączką, nie zważając na to, że była „zamkniętą“ na wzór koron królewskich; że książę składał hołd królowi francuskiemu nie z B-i, lecz z innych swoich posiadłości; że nie był obowiązany dostarczać królowi ani pieniędzy, ani wojska, a jeśli dawał mu pomoc, to jedynie z „poświęcenia“. Pozostała też B. niepodległą, lecz rozpadła się na oddzielne ziemie. Pas-cuéton przywołał normandów na pomoc; dzielny Gurrand pobił ich, lecz wkrótce umarł, Pascuétona zaś zamordowali sami normandowie. Wówczas wybuchła okropna wojna domowa. Bretończycy, opamiętawszy się, skupili się pod rozkazami Judicaë-la, wnuka Erispoëgo i Alaina hrabiego z Vannes; uderzywszy na normandów, zadali im straszną klęskę. Judicaël padł na placu, boju ale zwycięstwa dokończył A'ain (891). Na piętnaście tysięcy normandów zaledwie czterystu ocalało. Alain otrzymał przydomek „Wielkiego“ i „Ojca ojczyzny“ i ogłoszony został królem i księciem. Za jego panowania B. cieszyła się długim spokojem, lecz po jego śmierci (907) spadły na nią znowu wielkie nieszczęścia. Normandowie powrócili. Ani jeden książę nie stanął do boju; hrabiowie i „mactyer-n’owie“ schronili się do Francy i, a Karol Prostak miał nawet odstąpić normandom fikcyjnych swoich praw do B-i. Bretończycy musieli się wycofać z dyecezyj Doi, 'Saint-Malo, Saint-Brieuc i Vannes; nawet język narodowy na chwilę zaginął. Pisarze ówcześni zaznaczyli, że „B. została zniesioną“. —

Książęta z domu P/antagenetów i z domu Dreux:

Ten stan niedoli trwał blizko pół wieku. W roku 937 przyszła B-i niespodziewana pomoc. Wnuk Alaina Wielkiego, Alain, zwany Barbe Torte, powrócił z Anglii i, zawarłszy przymierze z hrabią z Rennes, wypędził normandów. Wilhelm Normandz-ki, następca Rollona, wypędził znów Alaina Barbe Torte, lecz w r. 938 Alain powrócił ponownie, wpadł niespodzianie na obóz normaudzki i zniósł go do szczętu, poczem pośpieszył przeciwko drugiej gromadzie, rozłożonej pod Saint-Brieuc i wyciął ją w pień.

Nie tracąc czasu, młody zwycięzca posunął się w głąb kraju i, zdobywszy miasto Nantes, przepędził normandów za morze. Dla zaludnienia spustoszonych miast Alain nadawał wolność osobistą każdemu chłopu, który się w mieście osiedlał. Po chwalebnem panowaniu umarł w roku 952, zostawiwszy trzech synów, którzy wszyscy zginęli śmiercią gwałtowną Konan, hrabia z Rennes, i Fulko, hrabia Andegawii, rościli obaj prawa do hrabstwa Nantes; przyszło między nimi do rozprawy orężnej, wśród której Konan zginął. Nantes przeszło pod

IV przy pomocy króla angielskiego Henryka II, bramy miasta Caen. Przez śmierć Artura dom Plan* któremu odstąpiono na własność miasto Nantes tagenetów utracił prawo do korony bretońskiej; Fi-z okolicą. Rywal Konana IV-go, Eudes, wtargnął lip-Augustogłosił księżną B-i Alixę, córkę Konstan-do B-i na czele wojsk, dostarczonych przez króla francuskiego, i opanował Vannes i Cornouaille; wywiązała się z tego zatargu wojna, ale książę Ko-nan, któremu pozostało już jedynie hrabstwo Rennes, nie czując się na siłach do prowadzenia dalszej walki, opuścił kraj i schronił się na dwór króla angielskiego; jednocześnie Henryk II ogłosił księciem B-i syna swojego Godfryda (Geoffroi) i, gdy przybył objąć księstwo w imieniu tegoż syna, jeszcze małoletniego, przyjęli go wszyscy panowie bre-tońscy i ukoronowali jako księcia Geoffroi PI anta gen eta w Rennes (1169). Zaprotestował jeden tylko baron z Fougères, stawiający wytrwale czoło cudzoziemcom Geoffroi umarł podczas turnieju, wydanego na jego cześć przez dwór króla francuskiego, Filipa-Augusta. Zaprowadził on w prawodawstwie bretońskiem znaczne zmiany; między in-nemi ustanowił w dziedzictwie dóbr rycerskich or- ' drogą spiskował dalej przeciwko Francyi i Blance, dynacyę. Po Geoffroi nastąpił jego syn pogrobowy; bretończycy nazwali go Arthurem (1187). Podczas małoletności tego księcia rządy sprawowała jego matka, księżna Koustancya, przez siedm lat.

cyi i Guya i wydał ją za mąż za francuskiego księcia krwi, Piotra de Dreux Mauclerc (1212), który złożył hołd królowi Francyi. Piotr I de Mauclerc miał liczne zatargi z biskupami; zwołał nawet stany i zorganizował koalicyę baronów przeciwko duchowieństwu. Biskupi wyklęli go. Niepokojony przez dom Penthièvr, który reprezentował młodszą linię rodziuy panującej, Piotr rzucił ziarno niezgody między książąt rywali i pobił ich pod Chateaubriant (1223). Zostawszy wdowcem z synem małoletnim, Piotr przestał być księciem prawowitym, zatrzymał więc rządy już tylko jako regent księstwa; po śmierci króla francuskiego, Ludwika VIII, zorganizował ligę przeciwko królowej Blance Kastylskiej (ob.), lecz gdy ta wzięła górę, podpisał traktat, przyznający parlamentowi królewskiemu supremacyę nad parlamentem bretońskim. Swoją

aż w końcu złożył hołd lenny Henrykowi III, królowi Anglii; Blanka tedy wypowiedziała Piotrowi wojnę i wojska francuskie spotkały się w B-i z wojskami angielskiemi. Wojna trwała cztery lata; anglicy, pobici i głodem trapieni, zdążyli zaledwie ujść na statkach, Piotr zaś musiał błagać przebaczenia u nóg Ludwika IX i abdykował na korzyść syna swego, Jana, poczem udał się na wyprawę krzyżową; umarł po powrocie z Palestyny w r. 1250, Panowanie Jana I-go, zwanego Rudym, trwało 36 lat, lecz nie odznaczyło się żadnemi wybitniej-szemi faktami. Był on, jak i ojciec, wyklęty przez biskupów, otrzymał z Rzymu rozgrzeszenie, brał wraz z żoną udział w drugiej wojnie krzyżowej Ludwika św., wreszcie wygnał żydów z B-i. Jan II (1286 —1305) uczestniczył w wojnie Filipa Pięknego z Edwardem I, a w r. 1297 wyjednał dla księstwa bretońskiego tytuł parowstwa, co wywołało u bretończyków wielkie niezadowolenie i obawy na przyszłość co do niepodległości; rzeczywiście od owego czasu moneta B-i musiała być wybijaną w mennicy króla francuskiego, a procesy o lichwę przeszły pod kompetencyę sędziów koronnych, mianowanych przez króla; dobra Templaryuszów, znajdujące się w granicach B-i, król skonfiskował.

Król angielski, Ryszard Lwie Serce, wróciwszy z wyprawy krzyżowej, patrzał krzywem okiem na wyemancypowanie się bretończyków z pod wpływów Anglii, zaprosił więc księżnę Konstancyę ua kon-ferencyę, zamknął ją w więzieniu i wtargnął z wojskiem do B-i, ale bretończycy 'pobili go w bitwie pod Carhaix; poprzednio jednak, chcąc zabezpieczyć młodego księcia Artura, powierzyli go opiece króla francuskiego. Księżna Konstancya wróciła z synem do kraju w 1198. Ryszard Lwie Serce, umierając bezpotomnie, ustanowił testamentem spadkobiercą swoim Artura, lecz Jan Bez Ziemi, nie zważając na ten testament, ukoronował się królem Anglii; przyszło stąd do wojny.

Artur, doznawszy pomocy od króla francuskiego,

Filipa Augusta, stanął później po jego stronie w wojnie francusko-angielskiej. Za to anglicy obiegli księcia w Mirebeau i porwali go zdradnie nocą z łóżka.

Gdy perswazye, groźby i obietnice nie zdołały skłonić Artura do zrzeczenia się księstwa bretońskiego,

Jan bez Ziemi kazał mu oczy wyłupić. Kat

Kig. 164. Denar Artura II, bity w Limoges.

f|ÉI§4i|i£

Am

--

jednak zlitował się nad młodocianym księciem i nie tknął go. Zamknięty w więzieniu w Rouen, znikł jednakże ze świata około 1203; o rodzaju jego śmierci dochodzą nas rozmaite podania. Guy de Thouars, wdowiec po księżnej Konstancyi, a ojczym Artura, udał się pod opiekę króla Filipa; ten skonfiskował wszystkie posiadłości Jana bez Ziemi we Francyi, a Gui napadł na Normandyę i posunął się aż pod

Fig. 165 Moneta miedziana (bilion) Artura III, bita w Rennes.

Za Jana II wyszło nowe prawo dla księstwa p. t. „Coutume écrite de Bretagne“, kasujące dawne poszczególne prawa prowincyj. Artur II (1305— 1312) zakończył w Rzymie zatargi z duchowieństwem, odstępując niektórych swoich przywilejów, i zwołał zgromadzenie stanów, na które dopuszczę-

fi

SD*

i wydał nowy kodeks p. t. „Anciennes coutumes“. — Wojna stuletnia; trzej konetablowie bre-tońscy. Jan III nie zostawił syna; książę Artur II miał jeszcze dwóch synów z dwóch żon: Guya de Penthièvre i Jana de Montfort. Guy umarł po kilku latach, ale córka jego, Joanna, przezwana „kulawą“, ogłosiła się spadkobierczynią tronu po ojcu; jednocześnie stryj jej, Jan de Montfort, udał się o pomoc do króla angielskiego, Joanna de Penthièvre — do króla francuskiego; mąż Joanny, Karol z Blois, był siostrzeńcem Filipa VI. Sąd parów francuskich odsądził Jam Montforta od tronu książęcego, w samej B-i atoli za nim i Edwardem, królem angielskim, stanęła większość miast; lecz za mężem Joanny, Karolem z Blois, stanęła szlachta. Tymczasem wybuchła stuletnia wojna między Francyą a Anglią. Zaraz na początku akcyi wojennej Jau Montfort, wzięty do niewoli, zawieziony został do Paryża i zamknięty w Luwrze, ale żona jego,

Joanna flamandzka, podniósłszy ducha swych stronników, poprowadziła walkę dalej. Wróciwszy z Anglii z posiłkami, zdobyła szturmem Vannes, które wszakże wkrótce utraciła. CałaB. stanęła w ogniu. Na interwencyę papieża królowie francuski i angielski podpisali zawieszenie broni na trzy lata (1343), ale w B-i obie strony dalej walczyły. Zaciętość ich wzmogła się skutkiem ścięcia Obviera de Clisson na rozkaz króla francuskiego. Pałając zemstą, wdowa po Clissonie zebrała hufiec rycerzy, uzbroiła wstali znów przeciwko Francyi. Otrzymawszy po-kilka statków, a syna swojego, siedmioletniego Oli- lecenie przytłumienia buutu, konetabl Duguesclin viera, późniejszego sławnego kouetabla, oddała pod nie chciał podnieść oręż przeciwko swoim współzioin-opiekę Joanny de Montfort. Jednocześnie Jan de kom. Wówczas opinia zwróciła się ku wygnanemu Montfort zbiegł z więzienia, ale wkrótce umarł, zo- księciu, i Jan IV, wezwany przez poddanych, wrócił stawiając małoletniego syna. Wojownicy Montforfa z Anglii przy okrzykach całej B-i. Zawarto pokój okrzyknęli to dziecko księciem B-i. Joanna de Pen- (1381); podpisali go książę Jan IV i Olivier de Clis-

ni zostali po raz pierwszy przedstawiciele trzeciego stanu obok szlachty i duchowieństwa. Jan III, przezwany Dobrym, miał zatargi z królem francuskim z powodu kwestyj monetarnych i, zwoławszy stany w r. 1315 do Rennes, wymógł na biskupach i kapitułach, iż jego tylko jednego uznano za pana B-i; wszelako, gdy wybuchła wojna z Flandryą (1338), pospieszył z pomocą królowi francuskiemu, ale już tylko w charakterze sprzymierzeńca, nie wasala, co zaznaczył sam Filip Walezyusz. Ranny w bitwie pod Cassel, Jan III odbył jeszcze jedną kampanię flamandzką, ale tym razem otrzymał niebespieczną ranę, z której umarł (1341 roku). Zaprowadził on w księstwie użyteczne reformy

ills

«iùMS

Fig. 166. Dukat zl>ty (royal d’or) naśladowany przez księcia Karola z Blois na wzór królewskich monet Jani Dobrego.

thièvre była godną współzawodniczką wdowy po Montforcie; od ich imion wojnę tę nazwano wojną dwóch Janin.—Za Joanną Kulawą stanęli wszyscy chłopi, przejęci nienawiścią do wszystkiego, co było angielskiem; anglicy bowiem dopuszczali się niesłychanych okrucieństw i kazali sobie płació za pozwolenie siewu i sprzętów. Pomiędzy rycerzami tej epoki zajaśniały świetnym blaskiem dwa imiona: Bertranda Duguesclin i Oliviera de Clisson. Śmierć ojca pchnęła młodego Clissona do stronnictwa Montforfa; Duguesclin walczył pod sztandarem Karola de Blois. Czyny Duguesclina godne są epopei. W bitwie pod Auray (1364) Karol z Blois poległ, a Duguesclin dostał się do niewoli. Traktat zawarty w Guérande (1365) przyznał tron książęcy Janowi de Montfort, a hrabstwo Penthièvre nadał wdowie po Karolu z Blois; jednocześnie odsunął kobiety od następstwa, w razie istnienia potomków męskich domu bretońskiego. Epoka powyższa była po panowaniu Noménoëgo najświetniejszą kartą historyi bretończyków: dokonali oni czynów heroicznych. Europa cała patrzała z uwielbieniem, jak ten mały naród, ściśnięty w kleszcze między dwóch potężnych nieprzyjaciół, mieniących się jego sprzymierzeńcami, wyszedł z najkrwawszych zapasów wolny i niepodległy. Większa część pomników religijnych, jakiemi się szczyci B., wystawioną była lub wykończoną w XIV wieku, między innemi katedry w Quirnper i Tréguier. Większe zwaliska portów i zamków pochodzą z tej samej epoki. Jan IV złożył hołd królowi francuskiemu, ale pomnąc, że zawdzięcza koronę przymierzu angielskiemu, solidaryzował się zawsze z Anglią i pozwolił wojskom angielskim przejść przez teryto-ryum bretońskie w pochodzie na Francyę. Król francuski za to ściągał na swój dwór wszystkich panów i wojowników bretońskich, niezadowolonych z księcia, i obdarzał ich swojemi łaskami. Jednym z pierwszych malkontentów był Olivier de Clisson, któremu Jan odmówił dotacyi. Gdy przejście księcia Jana na stronę Anglii było już zbyt widoczne, król francuski rozkazał Duguesclinowi wyprzeć anglików z B-i. Konetabl zdobył, jedno po drugiem, miasta Rennes, Vannes i Hennebont, a Clissou obiegł jednocześnie anglików w Brest. Książę Jan, opuszczony przez poddanych, schronił się do Anglii. Między Anglią a Francyą stanął pokój, podpisany w Brügge (1375), lecz w traktacie prawie że nie było wzmianki o księciu Janie, a imię jego zostało wygładzone z monet bretońskich. Król Karol V, u-ważając się już za pana B-i, ogłosił przez sąd parów wcielenie księstwa do Francy i (1378), a w odpowiedzi na protest Janiny de Penthièvre, która wystąpiła znów z prawami swojemi do korony, ustanowił w B-i podatek od soli, co nadawało księstwu charakter dominium królewskiego. Bretończycy po-son, zamianowany konetablem po śmierci Dugues-clina. Jan IV, by podnieść urok korony, utworzył order „Gronostaja“. Stosunki jego z poddanymi były zawsze naprężone a z duchowieństwem trwały rozterki; biskup z Quimper wyklął go. Podczas wojny flamandzkiej Jan stanął w szeregach francuskich, ale przy każdej sposobności popierał inte-resa angielskie. On-to unicestwił wyprawę Clisso-na na Anglię, a dowiedziawszy się, iż konetabl traktuje z Anglią o wykup z niewoli Jana de Penthièvre, syna Karola z Blois, po śmierci matki (1384) wezwał stany do Vannes, zwabił Clissona w zasadzkę i rozkazał go zamordować; rozkazu nie spełniono, ale konetabl musiał się okupić. Król francuski za to znieważenie konetabla chciał wypowiedzieć wojnę B i, powstrzymał go jednak od tego kroku tajny sprzymierzeniec Jana, książę Berry. Książę Jan stawił się przed radą królewską i otrzymał przebaczenie (1388). Clisson odrzucił zgodę i dopiero w r. 1392, w Tours, przystał na podpisanie z wrogim sobie księciem układu. W kilka miesięcy potem, gdy Clisson wychodził od króla, o północy, napadł na niego Piotr de Craon; emisaryusz Jana, i zadał mu ciężką ranę. Tym razem już wojna była nieunikniona. Król Karol VI wyruszył sam na czele wojska, ale dostał nagle pomieszania zmysłów (1392). Regenci francuscy, niechętni Clisso-nowi, odwołali wojsko królewskie. Konetabl wypowiedział sam Janowi wojnę i przez całe trzy lata pustoszył B-ę. Traktat, zawarty w Vannes (1395), położył kres nieszczęściom. Po śmierci Jana IV (1399) wstąpił na tron książęcy małoletni jego syn, Jan V, a wdowa po zmarłym wyszła powtórnie za mąż za króla angielskiego (1402). Wówczas regent Francyi, Filip książę burgundzki, ogłosił się opiekunem Jana V. Po roku wybuchła wojna z An-dzielny pokój z Anglią i pośredniczył w sprawach francuskich. W tym-to czasie odnowił się spór z domem Blois: hrabia de Penthièvre wciągnął księcia w zasadzkę w Chanteauceaux, kazał go pochwycić i zamknął w fortecy (1420). Księżna oswobodziła męża. Za Jana V odbył się głośny proces Gilles’a de Retz, oskarżonego o mordy, haniebne obyczaje i o czarnoksięstwo; został on żywcem spalony w Nantes (1440). Jan V otrzymał przydomek „Mądrego“. Po nim nastąpił syn jego, Franciszek I (1442); koronacya odbyła się w Rennes z niesłychanym przepychem. Z powodu sporu Franciszka z bratem, Gilles’em, który się udał o pomoc do Anglii, wybuchła wojna z anglikami, zakończona zwycięstwem bretończyków. Na rozkaz księcia, Gilles został porwany ze swojego zamku i uwięziony; probowano go otruć, wreszcie po czterech latach nieszczęśliwy został uduszony w więzieniu, na mocy piśmiennego rozkazu Ludwika de Roban (1450). Księcia namówił do tej zbrodni ulubieniec jego, Artur de Montauban. Franciszek I umarł w czterdzieści dni po bracie, który, konając, wezwał go na ten termin przed sąd Boga. Wypadek ten wstrząsuął głęboko całą B ą. Na mocy testamentu Franciszkal, odsuwającego córki od korony, objął tron książęcy brat zmarłego, Piotr II. Za tego panowania odbywały się liczne zjazdy stanów bretońskich, reprezentowanych prze* szlachtę, duchowieństwo i stan trzeci, czyli mieszczaństwo. Po Piotrze II nastąpił wuj jego, A r-thur III de Richemont (1457). Chociaż był poprzednio konetablem Francyi, odmówił jednak złożenia królowi francuskiemu przysięgi hołdowniczej (na hommege lige); umarł w r. 1458, mając 64 lata. Po nim księstwo przeszło na dom Etampes, którego reprezentant, Franciszek II, łączył w sobie prawa męskiej i żeńskiej linii bretońskiej. Franciszek II złożył królowi francuskiemu hołd „zwyczajny“, stając z mieczem u boku, bez pokłonu i przysięgi. Bretończycy, którym ten pierwszy akt niepodległości pochlebiał, przyjęli nowe panowanie z zapałem. Książę uzyskał od papieża pozwolenie na otwarcie uniwersytetu w Nantes, z przywilejami uniwersytetu paryskiego; na zgromadzeniu stanów (1459) postanowił, iż wysokość

Fig. 167. Moneta bilonowa Jana V, bita w Nantes.

m-Ę,

•A

1 m

m-i&l

oßl 1(2H\

glią. Clisson wyruszył z flotą bretońską, rozpędził okręty angielskie, zdobył wyspy Jersey i Guerne-sey, złupił je, a nadto, dostawszy się do portu Plymouth, spalił go doszczętnie. Za rzezie, jakich się dopuszczał na tradycyjnym nieprzyjacielu w tej kampanii, konetabl otrzymał przydomek „rzeźnika anglików“. Ostatnie dni wielkiego wojownika zostały zakłócone oskarżeniem o czarnoksięstwo; stary konetabl musiał się okupić na wagę złota. Była to robota Jana V, który odziedziczył po ojcu nienawiść do Clissona. Jan V dopuścił się następnie daleko cięższych przewinień: przystąpił on do par-tyi arm ani ak ów (ob.) przeciwko opiekunowi swojemu, księciu burgundzkiemu, a w bitwie pod Azin-court (1415) przybył um>ślnie za późno z wojskiem bretońskiem na plac boju. W r. 1417 zaw⁷arł od-

JJM

> °tiju

Fig. 168. Moneta bi onowa Franciszka II, księcia lire tonów.

podatków określana będzie przez stany corocznie^ zaprowadził użyteczne reformy w nauczaniu; obdarzył lud swobodami; popierając przemysł i handel, zawarł z sąsiadami traktaty i żądał z Rzymu pozwolenia na prowadzenie liandlu z turkami i nie__ wiernymi Wschodu. Franciszek II byłby uszczę śliwił B-ę, gdyby miał więcej stałości charakteru.

And. S.

Na nieszczęście, był chwiejnym, brak mu było wytrwałości i dawał się powodować dworakom. Największein wreszcie nieszczęściem tego księcia było to, iż żył za panowania we Francyi Ludwika XI. Ten gdy przybił do Nantes, lud bretoński, podejrzewając go o zamiar porwania wdowy po Piotrze II, zebrał się tłumnie i zamanifestował wrogo; Ludwik XI poparł zaraz pretensye biskupa do księcia; Franciszek II odwołał się do Rzymu i uzyskał przychylną dla swej władzy bullę papieską. Książęta B-i i Burgundyi zawiązali przeciwko królowi francuskiemu ligę, zwaną „ligą Dobra Publicznego“. Franciszek II dał u siebie schronienie bratu królewskiemu a nieprzejednanemu jego wrogowi, księciu Berry. W r. 1467 zawiązała się nowa lipa; wojsko bretońskie wkroczyło do Normaudyi i, zabrawszy kilka miast, wyparło oddziały królewskie. Wtedy Ludwik XI o iebrał bre-tończykom Nonnandyę i zmusił Franciszka II do podpisania pokoju w Ancenis (1458), przyczem zaznaczył swoje prawa do księstwa. W r. 1470 Ludwik XI ofiarował podstępnie księciu bretońskie-mu nowo kreowany order św. Michała; godności tej, która-by go była postawiła w rzędzie wasalów francuskich, Franciszek II nie przyjął. Z obu stron przygotowywano się do walki. W r. 1471 powstała nowa konfederacya książąt, do której przystąpił i król angielski. Uprzedzając grożące mu niebezpieczeństwo, Ludwik XI wpadł pierwszy do B-i i narzucił Franciszkowi jednoroczne zawieszenie broni. W r. 1475 doszedł do skutku formalny traktat, podpisany w Poitiers. Ludwik XI, mając ciągle oczy zwrócoue na B-ę. siał niezgodę między panami bretońskiini i podżegał do buntu przeciwko księciu; panów ujmował sobie hojnemi darami, do gwardyi zaś swojej zaciągnął 500 szlachty bretońskiej, a Franciszek II utrzymywał ciągłe stosunki z Anglią; Ludwik XI długo udawał, że o ni-czem nie wie, dopiero gdy śmierć uwolniła go od Karola Śmiałego, wybuchnął, zmusił księcia bre-tońskiego do podpisauia upokarzającego traktu tu, odebrał mu na mocy wyroku parlamentu paryskiego hrabstwo Etampes i odkupił od hrabiego Pen-thièvre jego prawa do księstwa. B. została poważnie zagrożoną; od niebezpieczeństwa uratowała ją śmierć Ludwika. Księstwo było-by wówczas zażyło spokoju, gdyby nie rywalizacye dworaków. B-ą rządził wtedy parweniusz, skarbnik Lan-dois. Prześladowania, jakiemi ten minister gnębił przeciwników swoich, oraz nadużycia, jakich się dopuszczał na korzyść c-.łonków swojej rodziny, oburzyły prawie cały kraj; panowie zawarli konfe-deracyę i podpisali w Moutargis (1484) traktat z królem francuskim, Karolem VIII. .leduocześnie Landois ofiarował gościnność księciu Orleańskiemu, pretendentowi do regencyi. Wysłaue przeciwko konfederatom wojsko książęce odmówiło posłuszeństwa, co spowodowało, iż Landois został stracony, a z Fraucyą nastąpiła zgoda. W r. 1486 książę wezwał stany i ustanowił parlament stały, mający się zbierać corocznie na posiedzenia w Vannes; przy tej sposobności ogłosił następczynią tronu córkę swoją, Annę. Wojska francuskie ruszyły

Encyklopndy» Pows-*stm» Uułtr. T, IX

na B-ę; przeciwko Francyi powstała nowa koali-cya, na czele której stanęli: książę Franciszek II, Maksymilian Austryacki i Ludwik Orleański. Trzy wojska królewskie wtargnęły do B-i (1487). Król angielski odmówił księciu pomocy, w samem zaś wojsku bretońskiem nastąpiło rozdwojenie, wywołane sporami pretendentów o rękę księżniczki Anny. Francuzi odnieśli walne zwycięstwo w bitwie pod Saint-Aubiu-du-Cormier (1488) i stali się panami B-i. Franciszek II podpisał traktat, oddający księstwo w zależność królom francuskim i w kilka dni umarł ze zmartwienia (wrzesień 1488).— Przyłączenia B-i do Francyi. Opiekunowie małoletniej księżny Anny udali się o pomoc do Maksymiliana Austryackiego i króla augielskiego. Maksymilian otrzymał rękę Anny i ślub odbył się pośpiesznie przez prokuracyę. Otrzymawszy tę wiadomość, król francuski, Karol VIII, wysłał na dwór angielski ambasadę z ostrzeżeniem, że małżeństwo Auuy zagraża niebezpieczeństwem tak Anglii, jak, i Francyi, i z propozycyą, aby uznać je za niebyłe, poczem wtargnął na czele licznego wojska. Oblężona w Rennes, księżniczka Auna musiała kapitulować (1491). Na mocy nowego traktatu, B. straciła całkiem swoją niepodległość; małżeństwo księżniczki z Maksymilianem zostało zerwane, a natomiast zaślubił ją Karol VIII. Nowa królowa poświęciła księstwo „unii i spokojowi obu krajów“ oddając B-ę na wieczną i nieodwołalną własność królom francuskim. W kontrakcie nie było nawet wzmianki o koronie bretońskiej dla dzieci mogących się narodzić z tego małżeństwa. W r. 1492 zawarty został pokój z Maksymilianem i Henrykiem VII. B. była jeszcze niepokojoną kilkakrotnie walkami; aż wreszcie król francuski, Henryk IV, przyniósł tej prowincyi błogi spokój i wzmocnił jej ostateczny związek z Francyą traktatem spisanym w Vervius. — Źródła główne: Alain Bouchard „Les Grandes Croniques de Bretaigne* (Caen, 1518); B. d’Argentré „l’Histoire de Bretagne“ (Paryż, 1586). Opracowania: A de Courson „Essai sur l’histoire, la langue et les institutions de la Bretagne armoricaine“ (Rouen, 1840); Aleksander Bertrand „Archéologie celtique et gauloise* (Paryż, 1876); Dupuy „Histoire de la réunion de la Bretagne à la France“ (Paryż, 1881, 2 tomy); d’Arbois de Jubainville „Les Celtes et les langues celtiques“ (Paryż, 1883); J. Loth „l’Emigration bretonne en Armorique du V au VII siècle de notre ère“ (Rennes, 1883); N. Quellien w „Gr. Enc. fr.* Lainirault’a.    r-

Breteuil, 1 ) B. s u r I t o n, stolica kantonu w departamencie francuskim Eure, okręgu Evreux, nad rz. Iton, gniazdo margrabskiej rodziny de B., niegdyś warowne; fabryki wyrobów żelaznych, huty żelazne, wielkie piece, 2,500 m-ców.—2) B. sur Noye, stolica kantonu w departamencie francuskim Oise, okręgu Clermont, nad rz. Noye (przypuszczalnie starożytne Bratus pan ti urn); fabryki: narzędzi gospodarskich, majoliki, papieru, skór, tkanin bawełnianych; 3,000 m ców.

Breteuil Ludwik, August le Tonnelier, baron de B. (* 1733 r. w Preuilly, w okolicach

5i

Tours — f w Paryżu 1807 r.). Od 1758 r. był kich wymagań, aż wzbił się, pomimo drobnych rozmia-ambasadorem przy dworach petersburskim, sztok- rów swych utworów, na wyżyny sztuki i piśmiennic-holmskim, wiedeńskim; 1783 roku zamianowany ministrem dworu królewskiego, zaprowadził niektóre ulepszenia w administracyi, mianowicie w zarządzie więzień. Jego wyniosłość, samowola, oddanie się polityce austryackiej, a zarazem i notoryczna niezdolność, uczyniły go bardzo niepopularnym. W znanej sprawie naszyjnika służył niezręcznie interesom królowej. W 1788 roku opuścił ministeryum, a jakkolwiek w 1789 roku na krótki czas do zarządu powrócił, wkrótce potem wyemigrował, opatrzony tajnemi pełnomocnictwami Ludwika XVI do układania się z dworami zagra-nicznemi. Po upadku stanowczym monarchii powrócił w 1802 r. do Francyi, otrzymał od Napoleona 12,000 fr. pensyi i stał się uniżonym dwo-

twa, gdyż nowele jego są artystycznie doskonałemu—W r. 1878 przybył do Europy jako konsul amerykański w Crefeld (Prusy nadreńskie), skąd we dwa lata przeniesiony do Glasgowa, a od 1885 roku zamieszkał w Londynie. Dziś przeszło dwudziesto - pięcio - letni jego pisarski zawód wzbogacił piśmiennictwo angielskie przeszło dwudziestu tomami, krótkich najczęściej, rzadko kiedy tom cały wypełniających nowel, nie licząc nie wydobytych jeszcze dotąd z licznych angielskich i amerykańskich czasopism. Prostota ich budowy i potoczy -stość świadczą o łatwości twórczej, którą lada wrażenie podnieca, której jednak B. nie nadużywa, treściwie i barwnie opisując, co widzi i słyszy, co pobudzić może myśl głębszą, uczucie żywsze, targnąć poetyczne, pod realizmem obserwacyi napięte struny. Najchętniej wraca do dziejów i przygód towarzyszy swej młodości, poszukiwaczy złota w Kalifornii, śmiałych i rzutkich przedsiębiorców, nieustraszonych osadników, placówek wysuniętych aż precz po za krańce świata, któryśmy cywilizowanym nazywać zwykli, awanturników, przerzuconych z szumowinami tejże cy-wilizacyi na grunt dziewiczy nowych lądów. Przytem opisy jego kalifornijskiej przyrody, gór o poszarpanych biodrach, splątanych lasów, wzburzonych strumieni, pastwisk i łanów meksykańskich, odznaczają się wielką wiernością obok nadzwyczajnej, jędrnej malowniczości. Nie sam wszelako jaskrawy ten, choć umiejętnie używany koloryt ratuje te, o powszednim nastroju, nowele od powszedniości. Dotknięcie talentu sprawia to tern skuteczniej, z im większą szczerością i prostotą B. traktuje upatrzony i umiłowany, z pyłu powszedniości podjęty temat; umie też łączyć liryzm czystej wody z dosadnością realistyczną, ma-lowniczość z wybitną plastyką, zamaszystość z rzadką wytwornością, a zespalając wierność obserwacyi z tęsknotą, całe jego przenikającą dzieło, na ciasnych ścieżkach dalekie umie odsłaniać perspektywy, pod małemi wzgórkami roztwierać głębie.— Lokalne—można - by mu nawet zarzucić nadużycie miejscowych szczegółów i gwary—utwory jego posiadają wszelako ten ogólno-ludzki podkład, co je uprzystępnia dla wszechświatowych czytelników, chroni od zastarzałości i stawia wysoko na szczeblach piśmiennictwa całego świata. Nie zawsze opisuje B. rzeczy budujące—nie ubiega się o to bynajmniej, lecz zawsze budzi uczucia podniosłe; w bohaterach

rakiem nowego rządu.

A. O.

Breteuil Gabryel Emil, ob. D u C h a t e-

let

■f?:.

■m

gfgK

Sgj

P'ig 169. Bret-Harte Franciszek.

Bret-Harte Franciszek, amerykański nowelista (* 1839 r. w stanie New-Yorku, w mieście Albany), gdzie ojciec jego był profesorem języka greckiego. Pod okiem ojca otrzymał wychowanie staranne i wykształcenie klasyczne; a od matki, pochodzącej ze staroszlacheckiej rodziny, nabrał wytwor-ności, nie startej przygodnem życiem w Kalifornii, wśród napływowej tamecznej ludności i która swe piętno wyryła na całem jego, skąd inąd śmiałej i zamaszystej, działalności. Kalifornia zresztą była żyłą złotą dla jego talentu; jej zawdzięcza B. najlepsze swe natchnienia. Już pierwsze jego nowele, rozrzucone po miejscowych czasopismach—sam był założycielem, wydawcą i redaktorem jednego z nich —zwróciły uwagę na talent śmiały, oryginalny i nad wszelki wyraz świeży. Nowele: „The Luck of Koaring Camp“, „Miggler“, „Mliss“, „Brown of Calevaror“, „The Man of no Account“, „High-Wa-ters Market“, „The Outcarts of Poker Flat“ iinne, zebrane (1872), w dwóch tomach lipskiego wydania Tauchnitza, p. t. „Prose and Poetry“, zjednały mu odrazu sławę, wraz z katedrą literatury nadobnej w uniwersytecie kalifornijskim. Wkrótce imię utalentowanego nowelisty rozbrzmiało w Anglii i z łamów „Przeglądu dwóch światów“ (Revue de Deux Mondes, 1879, 15 czerw.) wybiegło na wszechświatową widownię, z jedną z najpiękniejszych jego nowel: „Mliss“. Wojna domowa, obowiązki obywatelskiego zawodu, nie odrywały młodego pisarza od pióra: do wyżej wzmiankowanych dwóch tomów przybył trzeci, „Idyls of the Foothills“, poczem B. próbował sił w dwu-tomowej powieści „Gabriel Couroy“ i dramacie „Two Men of Sandy Bar“.

W powieści nie dopisała mu ścisłość kompozycyi, a piękność epizodów wskazywała uprawiany dotąd z powodzeniem rodzaj, jako najodpowiedniejszy, najlepiej dopasowany do właściwości jego pióra. Co do dramatu, nawet w dramatyczności i efektach scenicznych przewyższała go, na ten sam temat osnuta, nowela „Mr. Thompson Prodigal“. B. zrozumiał i wrócił stanowczo już odtąd do rodzaju, który zbudził z długoletniego uśpienia, odmłodził, przystosował do obecnych realistycznych i literac-

swych wykolejonych, upadłych, występnych, umie pochwycić to, co z wywołanem w sercu czytelnika współczuciem nawiązuje zawsze bądź co bądź węzły braterstwa, nie naruszając nietykalności wielkiej rodziny ludzkiej. Portrecista par excellence opojów, szulerów, ladacznic, oszustów, ludzi bez nazwisk, przyszłości i przeszłości, lub z przeszłością, o której oni sami zapomnieć pragną, umie jak mało kto oddać miękki wdzięk niewieści, uroki dziecięcego wieku staje nad kolebką nowonarodzonych niemowląt, charakteryzuje psa włóczęgę, kudłatego niedźwiedzia, płata figle wraz z łobuzem,w weneckich zwierciadłach i w szybie ruczaju przygląda się ładnym zalotnicom, skarby tkliwości umie pochwycić na dnie serca szulera, na dnie życia oszusta.

przebywał do r. 15S7; następnie w maju tego roku przeniesiony na proboszcza parafii litewskiej do Królewca, gdzie pozostawał do śmierci (1602 roku, w październiku). Dla piśmiennictwa litewskiego B. położył wielkie zasługi, ogłosił bowiem śpiewnik kościelny w języku litewskim, postylę obszerną i kilka dziełek drobniejszych, a w rękopisie pozostawił przekład litewski biblii starego i nowego testamentu. Nad przekładem tym pracował lat 10 z przerwami od roku 1579 do 1590. Tłómaczył z przekładu niemieckiego biblii Lutra, posiłkując się przy tern tekstami łacińskim i greckim; przekład dokonany jest jasny, język wszędzie staranny. Rękopis całkowitego przekładu składa się z 8-u tomów (pięciu pierwszych in folio i trzech in 4-o); wszystkie są oprawione w okładki drewniane, obciągnięte skórą świńską z jednakowym wyciskiem. Stanowi dziś własność biblioteki uniwersyteckiej w Królewcu (nr. rękopisów 1214 — 1221). Tytuł ogólny dzieła jest: „ Biblia tatai esti Wissas Schwen-tas Raschtas Lietuwischkai pergulditas per Jana Bretkuna Lietuwos Plebona Karaliaucziuie“. Na

każdym tomie czyli dziale (dalis), oprócz nagłówków, odpowiadających treści tekstu, tłimacz oznaczał rok dokonania przekładu, a na niektórych nawet szczegółowo dzień rospoczęcia i ukończenia pracy — z czego widoczna, że rospoczął przekład od Nowego testam. w r. 1579, poczem tłómaczył Psałterz (1580), a następnie inne części Starego testamentu. Tomy: 7-y (sekma dalis) i 8-y (asch-ma dalis) w 4-ce zawierają przekład Nowego testam. kart 297 i 239, z datami 1579 i 1580. Na końcu tomu 8-go znajduje się zapiska w języku łaciń., Alberta Stryżki („Ego Albertus Strischka....“), katechisty w Widzach (w powiecie bracławskim, w dobrach Stanisława Naruszewicza), któremu cały rękopis biblii przysłany był do ocenienia i zaaprobowania. W zapisce tej Stryżka wyraził aprobatę przekładu Nowego testam. i pożytek dla kościoła litewskiego (ecclesiae litbuanicae) z ogłoszenia drukiem tego rękopisu. Do druku jednak nie przyszło. W r. 1591 oddał B. cały przekład władzom urzędowym książęcym z życzeniem, ażeby rząd wyznaczył odpowiednego znawcę do przejrzenia tekstu, a następnie, ażeby wydał go swoim nakładem. W r. 1595 rząd wydał polecenie, aby rewizyę przyśpieszyć i rękopis nabyć na rzecz skarbu za cenę, jaką oznaczy sam B. Suma ta nie jest wiadoma. W r. 1599 (14 lutego) wyszło roz-

Malując dosadnie grube instynkta i obyczaje, nieokiełznane namiętności, znajduje barwy świetne na wspaniałomyślność i szlachetność, koloryt niezrównanej delikatności i przezroczystości na subtelne uczuć odcienie, i to właśnie nadaje jego utworom szcze golną, znamionującą je świeżość. W młodości pisał poezye „Prose and Poetry“ cenione w Ameryce,—patryotyczne i lokalne. Nowele jednak, czyli raczej, jak je sam mianuje: opowiadania, szkice,

„Stories“, „Tales“, „Sketches“ (nazwa noweli, „a novel“, stosuje się w języku i piśmiennictwie angiel-skiem do powieści), zjednały mu imię i wielu nie zawsze szczęśliwych naśladowców i naśladowczyń, omamionych pozorną prostotą i dostępnością rodzaju. Tłómaczony był B. na wszystkie języki.

U nas Leopold Móyet wwiódł go do piśmiennictwa przekładem „Wyrzutków z Poker-Flatu“

(Niwa 1874). „Biblioteka najcelniejszych utworów literatury europejskiej“ (1885), pomieściła wybór dwudziestu dwóch wyborowych nowel Bret-har-

te’a.

W. Z K.

cno pobudzającym klimatem.

Brétiège, zakład wodoleczniczy w Szwajcarskim kantonie Neufchatel, w górach Jura, z ostrym, moor A. P.

Bretigny, wieś w departamenoie franc. Eure et Loire, o 9 km. na południe od Chartres. Tu dnia 8 maja 1360 r. Prancya zawarła uciążliwy, lubo już od poprzedniego londyńskiego łagodniejszy pokój z królem angielskim, Edwardem III, na następnych warunkach: król Jan II po 4-letniej j niewoli odzyskał wolność, za co miał złożyć 3,000,000 florenów (t. j. złotych dukatów) okupu, w 6 ratach półrocznych i odstąpić na rzecz Anglii:

Guienny, Gaskonii, Poitou, Saintonge, Limousiu, oraz Calais i innych miast; król zaś angielski porządzenie, polecające profesorom: Artomedesowi zrzekł się pretensyi do tronu francuskiego, praw i Poucheniusowi wcielić nabyty przekład biblii lido Normandyi, Turonii (Touraine), Andegawii (Anjou) tewskiej do zbiorów książęcych. Chociaż przekład B-a i Maine, a także i zwierzchnictwa nad Bretanią nigdy nie był drukiem ogłoszony, służył jednak za i Flandryą. Pokój ten ratyfikowany był na zjeź- podstawę wszystkim późniejszym tłómaezom i wy-dzie obu królów w Calais d. 24 października. *    { dawcom pisma św. w języku litewskim. Korzysta-

w Kiejdanach; posiłkował się tymże przekładem Jan Jakób Quandt r. 1735, przy wydaniu biblii dla litwinów pruskich; podobnie Jan Rhesa, drukując 1625 r. całkowity psałterz w języku niemieckim i litewskim; korzystali z B-a wydawcy Nowego testam. r. 1701, pod kierunkiem Samuela Bythnera i inni

Bretkun Jan, po litewsku Br etkunas Janus, ino z niego przy tłómaczeniu biblii drukowanej zwany także Bretke, ßretcke, Brettchen, | w Londynie 1660 r. staraniem zboru kalwińskiego lub z łacińska Bretkius, znakomity tłómacz pisma św. na język litewski (* około r. 1535 we wsi Bammelnie pod Frydlandem w Prusach Wschodnich— f 1602 w Królewcu). Studya teologiczne odbył w Królewcu, poczein r. 1563 został kaznodzieją protestauckim litewskim w Łabiawie, gdzie

1701“ (Kraków, 1889).

Breton (Pertuis B.), cieśnina między lądem Prancyi a wyspą Ró, na Atlantyku; część jej, a mianowicie odnoga Anse d’Aiguillon, została za pomocą grobli oddzieloną od morza, osuszoną i kulturze oddaną.

Breton Paweł Emilian, inżynier i mechanik francuski, (* 2. kwietnia 1814 r. w Champ w departamencie Isère, — f 10 września 1855 r. w Paryżu). W r. 1834 wstąpił do szkoły politechnicznej, a w 1836 do szkoły dróg i mostów w Paryżu. W 1845 roku został inżynierem zwyczajnym, a w 1853 inżynierem naczelnym i pomocnikiem dyrektora kierującego robotami map niwelacyjnych Francyi w ministeryum robót publicznych. Wydał następujące dzieła: „Recherches nouvelles sur les porismes d’Euclide“ (Paryż, 1855), a w „Dodatku“ do tegoż (Supplément), wydanym w 1858 w Paryżu, rozebrał objaśnienie, dane przez Vincent’a, tekstów Pappusa i Pro kłusa, oduosząceych się do po-ryzmu (ob. Por y z m). Opracował także „Traité du

F. R.

obrazy B-a

(ob. „W. Enc. Ilustr.“ VIII, 710—712). —Śpi ewnik kościelny, wydany staraniem Baw Królewcu 1589 r. drukiem gotyckim, nosi tytuł: „Giesmes Duchau-nas, isch Wokischka ing Lietuwischka lieschuwi, per nekurius Plebonus Hercegistes Prusu, pergul-ditas. Ispaustas Karaliauczuie per Jurgi Osterber-gera“ (1589, w 12-ce str. 4 ni, 132 i 6 nl.). Śpiewnik ten powstał z pieśni, tłóinaczonych z kaucyo-nału wittenberskiego, oraz z pieśni (10-u), drukowanych poprzednio przez Moswidiusa 1547 r. w jego katechizmie i elementarzu litewskim. Wszystkich pieśni zawiera 76. Egzemplarz tej rzadkiej książki posiada biblioteka miejska w Królewcu (pod znak. Ca. 144). Po styl a B-a, czyli wykład ewan-gielii na niedziele całego roku, wydana była w r. 1591 w Królewcu, w 2 cli tomach, pod tytułem: „Postilla, tatai esti Trumpas ir Prastas Ischguldi-mas Euangeliu, sakamuiu Baszniczoie Krikschczio-nischkoie, nuog Aduento ik Waeliku. Per Jana Bret-kuna Lietuwos Plebona Karaliaucziuie PruBuosu.

Isspaude Karaliaucziuie Jurgis Osterbergeras. Mae-ta Pono 1591“, w 4-ce, str. 8 nl, 431 i 2 nl. Tom 2-gi ze zmianą w tytule: nuog Waeliku ik Aduento (od W. Nocy do adwentu), str 525 i 2 nl. Ewangielie opatrzone są stosownemi rycinami, podobnie jak i w innych ówczesnych postylach (np. w Postyli Wujka, 1584 r.). Druk gotycki z wyjątkiem przedmowy łacińskiej w t. 1-szym. Przypisanie w jęz. łacińskim Jerzemu Fryderykowi, margrabiemu brandenburskiemu (ob. „W. Encykl. ilustr.“ VIII, 712). W tymże roku, co i śpiewnik, t. j. 1589, wydał B. w Królewcu modlitewnik p. n. „Kollectas alba paspalitas Maldas, prastasu Nedeliasu ir didzosu Schwentesu, per wissus mae-tus Hercegisteie Prusu giedamas isch Wokischko lieszuwio ing Lietuwischka pergulditas Per Jana Bretkuna“ 1589 w 12-ce, str. 2 nl. i 30. (Kolekty albo modlitwy powszechne w zwykle niedziele i w większe święta przez cały rok w księstwie pruskiem śpiewane, z języka niemiec. na litewski przetłómaczone przez J. B-a).—Porów. Stankiewicz Maurycy, II. „Bibliografia litewska od 1547 do

A. A Kr.

And. S.

nivellement, théorie et pratique“ (Paryż, 1848 r. 3-e wydanie 1875 r.), „Tracé de la courbe d’intrados des voûtes de pont en anse de panier, d’après le procédé Perronnet“ (Paryż, 1856), „Courbes de raccordement“ (Annales des Ponts et Chaussées 1860, mémoires tom. 2), „Traité du lever des plans et d’arpentage“ (Paryż, 1864), i „Question des po-rismes“, (Paryż, od 1865 do 1873).

Breton Juliusz Adolf, sławny malarz francuski (* 1 maja 1827 r. w Courrières, departamencie Pas de Calais), uczeń malarzy Dévigne’a i Dr linga, należących do szczupłej liczby wyjątkowych artystów. którzy zdała od Paryża żyli na prowiucyi, rozwijając swą działalność twórczą. Treść do obrazów brał z sielanek swej okolicy, malował mieszczan i wieśniaków starej prowincyi Artois, uplastyczniając zatrudnienia i życie pełne swobody, a te proste motywa umiał ożywiać za pomocą uezucia i harmonijnego połączenia postaci, nadając krajobrazom wiele powabu. Koloryt jego jest pełen poe-zyi, chociaż ogólne tło wszystkich obrazów nie jest całkiem wolne od maniery. Uznania dostąpił po raz pierwszy w r. 1857, ukończywszy obraz „Błogosławieństwo pól“, znajdujący się obecnie w Luksemburgu; tam znajdują się też inne obrazy B-a, które powstały w latach późniejszych. Za arcydzieło uważanym bywa obraz (z r. 1865) „Żniwiarki“. W tym samym roku powstał: „Inwalida z córką czytającą“. Na wystawie powszechnej w r. 1876

znajdowało się mnóstwo dawniejszych i 2 nowe

w. G.

Breton de los Herreros Don Manuel, jeden z najznakomitszych komedyopisarzów hiszpańskich, (* w Quel, prowincyi Logrońo 19 grudnia r. i796, f w Madrycie 9 listopada r. 1873). Z ławy szkolnej w Madrycie wstąpił, jako ochotnik, do wojska i walczył w ostatnim okresie wojny o niepodległość. W czasie tej wyprawy stracił lewe oko. Po wyjściu z wojska czas jakiś służył w administracyi, następnie oddał się literaturze. Był dyrektorem dziennika „Gaceta“, dyrektorem biblioteki narodowej wreszcie sekretarzem dożywotnim królewskiej akademii hiszpańskiej. Zaczął od liryki, której zbiór wydał jeszcze w r. 1831. Są tu ody, ana-kreontyki i „letrylle“, odznaczające się więcej formą niż treścią. Pisał także satyry: „Contra el furor filarmónico“, „contra los hombres en defensa de las mujeres“ („W obronie kobiet“), „Contra la mania de viajar“ („Przeciw podróźomanii“) i najlepszą, premiowaną przez Liceum madryckie, „Contra los costumbres del Siglo XIX“ („Przeciw obyczajom wieku“). W jedynym większym poemacie p. t.: „La desverguenza („Bezwstyd“) wykazał tylko niezmierną łatwość wierszowania, zwaną odtąd „bretoniana“. Właściwem polem talentu B-a była komedya. Pod wpływem utworów Moratina, którego był zwolennikiem bałwochwalczym („el su-persticioso admirador“), B. już w r. 1824 wystawił swą pierwszą komedyę prozą p. t. „A la vejez viruelas“ „Na starość krosty“ (Wyrażenie figuryczne dla ośmieszenia człowieka wieku podeszłego, który pozuje na młodzieńca). Po tej pierwszej próbie poeta przez czas jak ś, z powodów materyalnych, tłómaczy lub

j. a. s.

F-n.

przerabia sztuki francuskie i hiszpańskie, tak, że przez lat 4 napisał tylko 2 komedye oryginalne: „Los dos sobrinos“ (Dwaj synowcy) i „A Madrid me vuelvo“ („Wracam do Madrytu“), obie na modlę Moratina. Następne komedye Ba d. 1. H., jak: „El rival de simismo“ (Rywal samego siebie), „El in-genuo“ (Naiwny), „El terapio de Himeneo“, „La falsa ilustracion“, „La Sorpresa“ (Niespodzianka) i „El En-sayo“ (Próba), jakkolwiek nie pozbawione zalet, nie stoją jeszcze na tej wyżynie, na jaką wstąpił poeta w późniejszej komedyi „Marcela ô à cuàl de los très“ (Marcela czyli któremu z trzech?). Jest to obraz obyczajowy, w którym, nie treść, bardzo prosta, nie tendencya, której tam niema, lecz charaktery, nawskroś swojskie, wydarte z życia, przykuwają do siebie uwagę widza. Publiczność, przesycona już widokiem na scenie, wedle modły dawniejszej: opiekunów zazdrosnych, kochanków płaczliwych, wujów indyjskich i dziewczyn uwiedzionych, oklaskiwała z zapałem „Marcelę“, która była zupełnie czemś nowem, przedstawicielką nowej szkoły (,el genero bretouiano“). Tą samą drogą szedł już autor i w następnych utworach, jak: „Tercero en discordia“ (Pośrednik), „Uu novio para la nińa“ (Narzeczony), „Todo es farsa en este mundo“ (Wszystko jest farsą na świecie), „El amigo martir“ (Przyjaciel męczennik), „Muerete y veras“ (Umrzyj a zobaczysz), ta ostatnia, jedna z najlepszych, „Una vi-eja“ (Staruszka), „Pruebas de amor conyugal“ (Do wody miłości małżeńskiej), „La Batelera dePasajes“, wyborny obraz z życia żołnierskiego, „Quien es ella“ (Kto jest ona), „La escuela del mutriomonio” (Szkoła małżeńska), podług Molinsa, najlepsza z ko-medyj B-a, „Ella esel“, „El pro y ei contra“, „Misecre-tario yo“ i inne. Pisał też B. komedye o treści po litycznej, jak „Flaquezas miuisteriales“ (Słabości ministeryalne), „El hombre pacifico“ (Człowiek spokojny), „El editor responsable'¹ (Wydawca odpowiedzialny). Wkraczał również na pole dramatu filo zofioznego i socyalnego w utworach: „El enemigo oculto“ (Wróg skryty), „La hipocresia del vicio“ (Hipokryzya występku), „Que hombre tan amable“ (Co za miły człowiek), „El abogado de pobres“ (Obrońca biedaków) i inne. Ostatnią komedyę na pisał B. w r. 1867 p. t.: „Los sentidos corporales“ (Zmysły cielesne). B. napisał 103 komedye oryginalne większe i mniejsze, wierszem, przetłómaczył 62 a 10 przerobił. W r. 1850 wydał sam swe dzieła p. t. „Obras“, zupełna jednak edycya prac tego pisarza wyszła w Madrycie 1883 —84. Zawiera ona Teatro completo w 4 tomach oraz Poe-sias i Opusculos en prosa. Komedye B-a odznaczają się przedewszystkiem niezmiernie gładką i harmonijną formą wierszowania, która słuchaczów czarowała, zmuszając ich niejednokrotnie do zapominania o usterkach. Prócz tego B. celował humorem, wyborną charakterystyką typów miejscowych i obyczajów hiszpańskich, wielką swobodą dyalogu i dowcipem, który bardzo często zdaniom jędrnym a zwartym nadawał znaczenie przysłów. Treść koraedyj B-a, zazwyczaj prosta, niezmiernie mało skomplikowana i powtarzająca się często w różnych waryantach, tak, że już znako

mity Larra zauważył iż, „w trzech komedyach kolejnych B a dał trzy dzieła różne, powtarzając samego siebie (repitiendose à si mismo)“. Bądź ca bądź, B. wyzwolił komedyę z jej dawnej formy szablonowej i przez pół wieku bawił Hiszpanię, „serdecznie oklaskiwany przez trzy tysiące wieczorów“. W pomnikowem dziele „Autores dramaticos con-temporaneos“ w t. II (147 — 215) obok pięknego portretu B-a znajdujemy jego życiorys, napisany przez markiza de Molins, i w całości komedyę *Mue-rete y veras“ ,którą autor nazywał „najlepszą swą córką" (La mej or de sus hijas). Tenże Molins napisał później wyczerpujące dzieło o B-e p. t, „Breton de los Herreros, recuerdos de su vida y de-sus obras“ Madryt, 1883, stronic 560, wydane kosztem akademii.

Bretonnayau René, lekarz francuski w Loches, w XVI wieku praktykujący, a urodzony w Ver-nautes. Jest on autorem nawpół poetycznego, na-wpół medycznego dzieła: „La génération de Fhom-me et le temple de Fame avec autres oeuvres poétiques tirées d’Esculape“ (Paryż, 1583).

Bretońska literatura w najdawniejszej swej dobie należy właściwie z całym swym dorobkiem do literatury walijskiej, albo kymryjskiej, gdyż zarówno jedna, jak druga, była tylko dalszym ciągiem twórczości poetyckiej dawnych brytów, z tą jedynie różnicą, że gdy Walijczycy pozostali na poprze-duich, acz uszczuplonych siedzibach, bretończycy, znalazłszy schronienie za morzem, w Armoryce, mogli utrzymać z nimi jedność duchową tylko do czasu. Jakoż liczne pieśni b a r d ó w (oh.) powstały w Bretanii (Gweznou, Taliesin, Sulio), a podania o królu Arturze (ob.) rozwinęły się tutaj o wiele bogaciej, aniżeli z tamtej strony kanału. Z tem wszystkiem odmienne warunki miejscowe skierowały z czasem literaturę bretońską na inne tory. Chociaż Bretania do końca wieków średnich, zostając tylko w lenniczej zależności od Francji, zachowała samoistność narodową, jednakże już od w. XII wyższe warstwy społeczeństwa, ulegając wpływowi francuskiemu, wyzbywały się powoli narodowych upodobań, tradycyj, obyczajów, a nawet języka; po wcieleniu zaś Bretanii do Francyi (1515) ten proces wynaradawiania się postępował o wiele szybcej. W ten sposób narodowa poezya bardów traciła stopniowo opiekunów na wyżynach społecznych, aż wreszcie, wyrugowana z nich zupełnie, musiała poprzestać na skromnej roli poezyi ludowej; sami zaś bardowie, usunięci od obcowania z inteligentniejszą warstwą ludności, wyrodzili się z czasem w ciemnych, żebrzących dziadów wędrownych i włóczęgów jarmarcznych. Twórczość ich przecież, jakkolwiek osłabła, nie zamilkła jednak bynajmniej, gdyż lud bretoński zachował aż do ostatnich czasów wielkie zamiłowanie do poezyi. Jeszcze przed kilkudziesięciu laty można było wśród niego krzewić pożyteczne wiadomości tylko pod postacią pieśni, a twórcami pieśni są nie tylko dziady, ale rzemieślnicy, kupczyki, nauczyciele wiejscy, klerycy. Domyślić się łatwo, że artystyczna wartość tych pieśni jest bardzo skromna; lada jakie wierszowanie już wystarcza i zapewnia pieśni więk-

E. O.

szą lub mniejszą popularność. Przy tak nieprzyjaznych warunkach literatura B., poczynając od w. XII, nie mogła rozwijać się bogato: kilka poematów religijnych, spora ilość misteryów, między któ-remi kilka posiada wybitne zalety (np. „o Wilhelmie hr. Poitiers“, „o św. Tryflnie)—oto prawie wszystko, co stanowi jej bogactwo do w. XVI włącznie. Następne dwa stulecia były jeszcze uboższe; jedynie poezya religijna była uprawiana przez księży: Michała Le Nobletz de Kerodern (* 1577—f 1651), Juliana Maunoir (* 1606—f 1683), Lanuiona i kilku innych, mniej głośnych. Oni też, a głównie Maunoir, dali impuls do naukowego trakto wania języka ojczystego. Wszakże dopiero w początkach bieżącego stulecia usiłowania patryotów bretońskich odniosły pewien skutek i wpłynęły na niejakie ożywienie życia literackiego. Główną w tym kierunku zasługę położył Le Gonidec (f 1838), swojemi pracami nad gramatyką i słownikiem bre-tońskim, oraz przekładem Starego i Nowego Testamentu (1832). On-to właściwie podźwignął upośledzoną mowę ojczystą na stanowisko języka literackiego i obudził zamiłowanie do literackiej spuścizny po przodkach. Za jego przykładem poszli: Hersard de la Villemarqué, Souvestre, a w ostatnich czasach Luzel, Quellien i inni, jako gorliwi badacze przeszłości narodowej. Do uprawy literatury ojczystej zwrócili się: Brizeux, Goësbrand, Laouémon, Ricou, Clech, Prosper Proux i inni. Z pod ich pióra wychodzą różue skromne utwory poetyckie, już - to osobno, już-to w almanachach i t. p. wydawnictwach zbiorowych, a ogniskami ruchu wydawniczego są: Quimper, Morlaix, Brest, Rennes, Saint-Brieuc i Nantes. W tern ostatniem mieście

istnieje nawet Towarzystwo bibliofilów bretońskich (Société des bibliophiles bretons et de l’histoire de Bretagne), które wydaje różne źródła dziejowe i zabytki literackie.—Porówn. La Ville, „Notices des principaux manuscrits des anciens Bretons“ (Par., 1851), oraz publikacye Hersarta de la Ville -marqué; „Barzaz-Breiz“ (2 tomy, Par. 1839);, „Contes populaires des anciens Bretons“ (Par. 1842); „Les bardes bretons“ (Par., 1860); „Poèmes bretons au moyen-âge“ (Par., 1879), nadto: Luzel „So-niou Breiz-Izel. Chansons populaires de la Basse-Bretague“ (2 tomy, Par., 1890), Quellien, „Chansons et danses des Bretons“ (Par., 1889); Leroux, „La poésie bretonne“ (Nantes, 1889), „Tiercelin et Ropartz“, „Le parnasse breton contemporain“ (Rennes, 1889), wreszcie „Revue celtique“ Gaidoza, czasopismo, poświęcone wyświetleniu kwestyj językowych, mitologicznych, archeologicznych i literackich, nietylko bretończyków, ale i innych narodów celtyckich. Skromną wiązankę bretońskich pieśni ludowych podał w przekładzie L. Sieinieński w I zeszycie swojego „Pioseunika ludów“ (Poznań, 1842).

Bretoński język, którym mówi ludność północno-zachodniej Francyi, zwanej Bretanią, za czasów Cezara Armoryką, noszący nazwę miejscową „brei-zounec“, należy do rodziny języków celtyckich i razem z językiem kornijskim stanowi odnogę jej cy-meryjską. Ludność bretońska (breiziz), mówiąca dodziś po celtycku, pochodzi od bretonów cymeryj-skicli, czyli celtów brytańskich, którzy, przymuszeni do wychodztwa, począwszy od r. 383 po Chr. osiedlali się w Arinoryce i w V-ym w. stali się jej władzcami. W dziejach języka bretońskiego rozróżniają 3 wybitne okresy: 1) starobretoński, od w. V do XI, z którego przechowały się pojedyncze glosy, zapiski i pieśni ludowe; 2) średniobretoński, od XI do XVII, do którego już należą obszerne zabytki literackie, jak np. żywot św. Nonny „Buhez santés Nonn“; wielkie misteryum z w. XVI o Jezusie Chrystusie i w. in.: 3) nowobretoński, rozpoczynający się w w. XVII pracami P. Maunoira (f 1683) i ciągnący się do w. XIX, zawiera literaturę nabożną, opowieści i pieśni ludowe. Aż do najścia normandów mowa bretońska była panująca w całej Bretanii, z wyjątkiem biskupstwa rennejskiego (Rennes), nantejskiego (Nantes) i części okolicy wan-nejskiej (Vaones). Owładnąwszy krajem, normando-wie w w. X odsunęli bretonów znacznie ku zachodowi; w wieku następnym język bretoński przestał być językiem dworu i szlachty i pozostał w ustach ludności wiejskiej, t. j. rolników i rybaków, i to w granicach zacieśnionych do dyecezyi tregierskiej (Trćguier), leońskiej i kornwalijskiej, które i nadal zmianom prawie nie uległy, tak, że dziś po bretoń-sku mówi połowa ludności departamentu Côtes-du-Nord, tyleż prawie depart. Morbihan, cały depart. Finistère, oraz okolice Batz’u (dep. Niższej Loary). Ludność ta liczebnie dochodzi do 1,200,000 i nosi nazwę „Bretons bretonants“, w różnicy od tych mieszkańców górnej Bretanii, którzy mówią językiem francuskim. Charakterystyczną różnicą pomiędzy językiem bretońskim (armoryckim) a narzeczami w Brytanii dotąd żyjącemi, jest silne zatracenie w nim końcówek i zupełne zniknięcie odmian de-kliuacyjnych, nadto pewne zmiany spółgłosek na początku wyrazów. Już w w. VI zakończenia flek-syjne w deklinacyi pozostały tylko dla odróżnienia form liczby pojedyńczej od mnogiej, przymiotnik nie miał rodzajów; brak było form biernych, a sło-wozbiór, odpowiedni zakresowi myślenia ludowego, nie odznaczał się zbytniem bogactwem wyrazów. Jak każdy język żyjący tylko w ustach ludu, tak i bretoński posiada liczne różnice gwarowe. Zwykle dzielą go na 4 wybitniejsze gwary, a m.: tre-gierską, leońską, kornwalijską i wannejską, różniące się między sobą odmiennym akcentem i pewne-mi właściwościami fonetycznemi. Z tych trzy pierwsze więcej są do siebie zbliżone, tak, że ludność niemi mówiąca wzajemnie rozumieć się może. Dya-lekt leoński uważa się za najbardziej do starożytnego bretońskiego zbliżony, w nim bowiem wyrazy mniejszym uległy skróceniom i dawną swą postać mniej zmieniły, aniżeli w gwarach pozostałych. Tak np. aotrou (pan) w gwarze leońskiej, otrou w kornwalijskiej, otro w tregierskiej, w wannej-skiej zaś eutrou. Naukowo najdokładniej zbadany jest dyalekt leoński; badacze też celtyści uważają go za dyalekt klasyczny i w celach naukowych nim się posługują; więcej trudności w wyjaśnieniu zjawisk przedstawia gwara wannejska; tu bowiem pewne zmiany fonetyczne dokonały się na

S. D.

zasadach odmiennych, aniżeli w gwarach pozostałych. Tak np. w wokalizacyi wannejskiej wybitna jest skłonność do używania dźwięku i lub samogłosek do i zbliżonych: pozostaje to w zależności od spółgłoski następującej; np. mouarenn (dojrzały) po leońsku, mouiarenn po wannejsku; louzaouen (roślina lekarska) po leoń., louzouen po treg., lezeuenn po wannejsku; b r u z u n a (kruszyć) po leoń., brec’honein po wannejsku. W ilo-czasie zgłosek także gwara wannejska przedstawia znaczne różnice od innych; np. wyraz Doue (Bóg) jest dwuzgłoskowy (dou-é) w mowie kornwalijskiej, leońskiej i tregierskiej; w wannejskiej zaś jest je-dnozgłoskowym (doué); podobnie douar (ziemia) wymawia się tam dwuzgłośkowo, a w wymawianiu wannejskim jednozgłoskowo do ar it. p.—Bibliografia: Lambery „Dictionnaire français-breton ou français-celtique de Vannes“ (1744); J. Zeus s „Grammatica celtica“ (dyalekt starobretoński czyli armorycki, wyd. 2-e przygot. przez Ebla, Berlin, 1871); Hin gant „Eléments de la grammaire bre-tone“ (Tréguier, 1869): Le Men „Abrégé du Ca-tholicon“ (Quimper, 1867); Trou de „Nouveau dictionnaire pratique français et breton du dialecte de Léon“ (Brest, 1869); D’Arbois de Jubain-ville „Etude phonétique sur le dialecte breton de Vannes“ (Revue celtique, 1870 — 72. t. I, 85—108 i 211 — 221), „Recherches sur l’histoire de l’article dans le breton-armoricain“ (Revue celtique, 1873 — 75, t. II); Loth „Vocabulaire vieux-breton“ (1884). Zbiory pieśni ludowych: H. de la Villemarqué „Barzaz-Breiz”; F. M. Luzel „Guverziou Breiz-Izel“ i „Bepred-Breizad“; N. Quellien „Chansons et danses des Bretons“ (Paryż, 1889); Le Maou „La bibliothèque bretonne“ (St. Brieuc, 1881). A- A- Kr-Bretschneider Henryk Gotfryd (* 1739 — f 1810) satyryk niem., za młodu służył w wojsku pru-skiem i był wzięty przez francuzów do niewoli. W czas jakiś po odzyskaniu wolności (1763) został urzędnikiem w Wiedniu i pozyskał względy Józefa II; później (1784) otrzymał katedrę w nowo-zało-żonym uniwersytecie lwowskim; w r. 1809, zniechęcony prześladowaniami jezuitów, usunął się do życia prywatnego. W pismach swoich wierszem i prozą B. śmiało wyszydzał różne ówczesne przesądy i chorobliwe objawy życia; ważniejsze z nich są: „Eine entsetzliche Mordgeschichte von dem jungen Werther“ (Frkf. n. M., 1774), skierowane przeciw gorączce werteryzmu; „Almanach der Heiligen auf das Jahr 1788“ przeciw przesądom, napisane z podniety (a może i przy współudziale) Józefa II, i „Wallers Leben und Sitten“ (Beri., 1793) przeciw biurokracyi wiedeńskiej, oraz kilka wcześniejszych poematów komicznych: „Graf Esau“ (1768), „Papil-loten“ (1769) i t. d.

Bretsohneider Karol Gottlieb (* 1776 — f 1848), teolog niemiecki kościoła luterańskiogo, wyznawca racyoualistycznego supernaturalizmu, od r. 1816 generalny superintendent w Gotha. Z licznych pism jego ważniejsze są: „Handbuch der Dogmatik der evang.-lutherischen Kirche (2 t, Lipsk, 1814—18; 4-te wyd., 1838) i „Systematische Entwickelung aller in der Dogmatik vorkommenden

Begriffe nach den symbolischen Schriften der evang. luth, und reformirten Kirche“ (Lipsk, 1805; 4 wyd. 1841). Opracował nadto „Lexicon manuale grae-co-latinum in libros Novi Testamenti“ (2 t., Lipsk, 1824; 3-cie wyd., 1840) i wydał „Ph. Melanchtho-nis opera“ (15 tom., Halla, 1834—48).

Bretschneider Karol Antoni, matematyk i pedagog niemiecki (* 27 marca 1808 w Schneeberg w Saksonii — f 6 listopada 1878 w Gotha), był docentem prywatnym prawa niemieckiego i historyi prawa rzymskiego na uniwersytecie lipskim (od 1830—1832), a następnie, od roku 1836, profesorem matematyki i geografii gimnazyum w Gotha. Umysł wszechstronny i żywy, pedagog poważny. Ogłosił wiele cennych prac, głównie z dziedziny matematyki, a w ostatnim dziesiątku lat swego życia z wielkiem powodzeniem uprawiał historyę nauk matematycznych. Z prac jego wymienimy następujące: „Lehrgebäude der niederen Geometrie“ (Jena 1844), która jest próbą wykładu geometryi elementarnej bez zwykłego podziału na planimetry^ i stereometryę; „System der Arithmetik und Analysis“ (Jena 1856 i 1857); „Beiträge zur spbaerischen Trigonometrie“ (Journal Crelle’a XIII, 1835); „Die Geometrie und die Geometer vor Euklides“ (Lipsk 1870), ważna rosprawa historyczna o geometryi greckiej. Wydał także tablicę iloczynów liczb od 1 100,000, podręcznik geografii, historyczną tablicę ścienną. W programach w gimnazyum w Gotha ogłosił interesujące rosprawy matematyczne z try-gonometryi sferycznej, rachunku całkowego i geometryi. Wiele rospraw jego mieści się w dziennikach matematycznych Crelle’a, Schlömilcha i Gru-nerta; oprócz podanych wyżej, wymienimy jeszcze: „O zadaniu Pothenota“ (Archiv Grunerta, II); „O obliczeniu zasady logarytmów naturalnych“ (tamże III), „Tablice rozkładu liczb na bikwadraty od 1 da 4100“ (Journal Crelle’a XLVI); „Tablice funkcyj całkowych i logarytmów całkowych hyperbolicznych i cyklicznych“ (Zeitschrift Schlömilche, V); „O pry-zmatodzie Wittsteina“ (Archiv Grunerta, XXXVI), ogłoszone w przekładzie polskim w „Dzienniku politechnicznym“. (Warszawa, 1861), i t. d.

Bretschneider Emil, botanik i sinolog, był lekarzem przy poselstwie russkiem w Persyi. potem w Pekinie. Zajmując się studyami sinologicznemi, prace swoje z zakresu botaniki, geografii, zwłaszcza średniowiecznej, dziejów, archeologii i historyi kultury chińskiej, z uwzględnieniem szczególnem narodów Azyi środkowej i zachodniej w w. XIII — XV, ogłaszał już to w czasopismach, już w wydaniach książkowych. Wymieniamy ważniejsze: „On the study and value of Chinese botanical works with notes on the history of plants“ (Szan-gai, 1870); „Early european researches into the Flora of China“ (t-że, 1881); „On Chinese silkworms trees“ (t-że, .1881); „Botanicon sinicum, notes on Chinese botany from natives and western sources“ (Londyn, 1882); „Madiaeval researches from eastern asiatic sources“ (t-że, 1882, 2 tomy); „Archaeological and historical researches on Peking and its environs“ (Szangai, 1876); „Die Pekinger Ebene und das benachbarte Gebirgsland“

(w Petermanna „Mitth. “1867). Obecnie mieszka ja- ków dał Breithaupt nazwy mezytynu i piko emeryt w Petersburgu. — Cordier „Bibliotheca stomezytu (ob. te wyrazy).

K. J.

sinica“.

Breuscłl, franc. Bruche, lewy dopływ rzeki Bretten, miasto powiatowe w w. ks. Badeń- i11 w Alzacyi, ma źródła na wschodnim stoku Woskiem, okręgu Karlsruhe, na skrzyżowaniu dróg gezów, na samej granicy z Francyą, płynie piękną żelaznych, leży w pagórkowatej, malowniczej i ży- doliną międzygórską Steinthal, pod Molsheim wy-znej okolicy: jest miejscem urodzenia Melanchtona dobywa się na żyzną równinę i wpada do Illu (16 lut. 1497), którego pomnik stoi przed domem w pobliżu Strasburga, ubiegłszy 71 km. Pod Sulz-jego; fabryki blachy białej i machin, 4,000 m-ców., badem przyjmuje z lewej strony Mossig i wraz B. wspominane już w VIII w., jako Bredaheim z nim zasila kanał B., idący równolegle z rzeką należało do Palatynatu, a od 1803 r. do Badenu; i ważny dla transportów drzewa oraz produktów w 1689 francuzi zniszczyli je doszczętnie. And S- leśnych z Wogezów.

Brettner Antoni, (* 1799 r. w Miccłiowicach , Breve, pismo papieskie, różniące się tein od pod Bytomiem), był nauczycielem matematyki i flay- bulli (ob.), ze wydalane bywa w przedmiotach ki gimnazyum w Gliwicach na Szląsku, a następnie    ważnych, mianowicie w takich które me

dyrektorem gimnazjum w Poznaniu. Napisał pod- "y“a8W naradzenia się i decyzyl kardynałów, ręczniki szkolne do Szyki, arytmetyki, geografii mato- lecz zaraZBIn rozm »« °d llst°w Prywatnych pa-matycznej, algebry i geometry). Niektóre z nich Pieza te“' sl« ⁸Porz!»dza w formie aktów pan-byty tlómaczone na język polski.    & ■> stwowych. Nazwę otrzymały one, me ze względu

,    . , .    na krotką swoją osnowę, lecz ze względu na czas

Brettschneider Jan z przezwiskom Płaco to- krótki, w którym nastąpiło ich wydanie. Właści-mus. (Umaił w 1574 r.), lekarz, syn Jakóba, apte- w.,ńei ich formalne są takie: Nagłówek wyme-karza gdańskiego. Stopień doktora medycyny uzy- Bj# |ml tyMlł> liozbę, ap.: „Le0 papa XIII*. W s'tę p: skał w Wittenbeigu (1543), byl profesorem w uni- Diłeeto filii salutem et apostolicam benedictionein*. wersytecie królewieckim (od 1544 do 1549) osiadł po- Zako4czenie: «Tibi apostolicam benedictionem tem w Gdańsku (1549) i w tamecznem gimnazjum permaneutei impartirons“. Prócz tego B., zamiast wykładał medycynę. Z prac jego przytoczyć wy- d j nü8i na 8obie tak zw kon8yglla,ure i pie-

pada: „Oratio de rat,one discendi et praecipne me-    é z wyobrażeniem Piotra, jako rybaka, wyciśnię-

F. J.

dicinam“ (Lipsk, Holi); .De destillatiombiis et cliy-    aa czerwunym wosku.

micis“; .De causa conjunct» et temperamentu san- 3reT9 mortuorum prośba piśmienna mnichów

talorum etOamphorae*; .Pevenaesect'one m omm jednego klasztoru do mnichów drugiego klasztoru pleuritide“. De odonbus*. (Frankfurt nad Odrą, „ ,nodły , m8ze za zmarleg0.

1553); - .Pharmacopoeia in compendium redact«, , Breve testatum (wyr. prawny), krótkie poswiad-(Antwerpm, 1560); - Polybi de diaeta salabri sive ozeQie pat6at na ieuuo.

de victu privatorum libellas* (Antwerpia, 1561),- Bre7et krótki ljss w j ku dwor8kim fran.

Breu (Brew) Grze g o r z, malarz i rysowuik niemiecki (f r. 1563 w Augsburgu). Obrazy jego

Hippocratis aphorismi in Iocos communes digesti“, üuskim zwaao tak oznaimjen,a królewskich wzglę-(Antwerpia, 1562); „Commentant in hbelium Hessl dów.któreini przyznawano otrzymującemu taki list, ja-Eobam de tuenda valetudme. Accesserunt ejusdem kąko|wiek, niekiedy bardzo nieznaczną, łaskę, przy wi-Placotomi: opusculuin de natura et vmbus cerevi- Iej( tytu[_ lub iMe odznaczenie. Tak nazywano du c s siarum et niulsarum, De causis praeservatlone et à brev6t, takich, kllirzy otrzymali sam tylko ty-curatione ebne atis, De causa conjuueta et aha tu, bez k8ię8twa dalej brevetB de joyeus aliorum opuscula (Frankfurt nad Odrą 1568- avenement aibo de serment de fidelité, Bazylea 16,1, oraz pod zmienionym tytułem o82 ,- fakje B kt6re zap0wuiaty nncbownemu otrzyma-„Llbellus de scholus latmis (Gdansk, 1864), D;e pjerwazej wakującej prebeudy. Itabits à br., J„ta^c*lca 10 Symuasio dantiscano (brauMirt, wymy8iiii także królowie, ażeby zaspokoić próżność '■    dworaków i z niej wyrosłe wściekłe pożądanie

wstęg i orderów, które Ludwik XIV do szaleństwa podnieść i z niego, jako obłędu, korzystać umiał, odznaczają się żywym kolorytem i piękną, malowui- Dworakowi wręczano podpisane własnoręezuie przez ozą perspektywą. Zachowały się do naszych cza- króla pozwolenie do noszenia uprzywilejowanej dwor-sów następujące: „Zwycięstwo Scypiona nad Hanni- ₈kjej szaty—j ust-a u-corps, niebieskiej ze zło-balem, pod Zamą“, „Madonna“ i „Pokłon trzech tym galonem    F-³'

Breviarium Alaricianum, s. An i ani. Zbiór Breuberg, ruiny starożytnego zamku rzymskie- postanowień prawa rzymskiego, który król Alaryk go, a następnie zamku rodziny B., w w. ks. He- II sporządzić kazał dla rzymian zamieszkałych w je-sko-Darmsztadzkiem, prowiucyi Starkeuberskiej, okrę- go królestwie wizygockiem. Dzieło to sporządzone

zostało w Airel w Gaskouii. w r. 506, przez kolegium rzymskich prawozuawców. Z konstytm.-yj ce-Breuneryt (miner.). Nazwę tę noszą wogóle sarskich i pism prawników wyjęto następujące źró-jednokształtne romboedryczne mieszaniny węclanu dla prawa i zgromadzono, każde jako oddzielną ca* magnezu z węglanem żelaza, spotykane w łonie łość: 1) 16 ksiąg kodeksu teodozyańskiego; 2) no-ziemi, a pośrednie między magnezytem i sydery- wele cesarzy Teodozyusza, Walentyniana, Marcya-tem. Niektórym z nich o stałym stosunku składui- na, Majoryana i Sewera; 3) instytucye Gaja w dwóch

króli“.    Wü-

And. S.

gu Neustadt.

Breughel, ob. Bruegel.

rze w

przez

Codex Utinensis, lombardz, kaprzeróbka Br. Al. a około roku 900 dokonana, a w roku 1789 wydana przez Concianiego „In Legib. Barbarorum“ t. IV; „Lex .Romana“; kilka przeróbek rękopiśmiennych, np. w „Wolfenbuettel“ (fragment), wyciąg, który sporządził Guilielmus Malmesburiensis i t. d.. Por. Savignyego Historyę prawa rzymskiego w średnich wiekach (Heidelberg, 1846), 4 t., 1, 13; Er. Ma-ckeldeya Podręcznik prawa rzymskiego, 11 wyd., I § 59 i t. d.    F-J-

Breviarium Aniani, Ob. Breviarium a 1 a-

nom w niem, na nale.

F. J.

księgach; 4) Receptae Sententiae Paulusa w 5-ciu księgach; 5) kodeks Gregoryański w 13-tu tytułach; 6) kodeks Etermogeniański w 2 tytułach i 7) ustęp z Papiniana liber 1 Responsorum. Zbiór ten sprawdziło i zatwierdziło zgromadzenie dostojników duchownych i świeckich, poczem król polecił kanclerzowi swojemu (comes palatinus), Gojarichowi, przesłać każdemu z grafów kopię tego zbioru, poświadczoną za zgodność i publiczną wiarę przez referendaryusza Anianusa. Ważna ta księga praw, która zachowała moc obowiązującą pomiędzy frankami pod merowingami, w Hiszpanii pomiędzy wizygotami, aż po środek VII-go wieku, otrzymała nazwę B. A. dopiero w wieku XVI; poprzednio zwała się: liber legum, lex Romana, lex Theodosiana, lex mundana. Rękopis ogłosił drukiem in folio w roku 1578 Johann Sichard w Bazylei pod tyt.: „Codicis Theodosiani libri XVI i t. d.“. Z wielu obrobień, jakim uległ ten zbiór, niektóre przerodziły się w pewnej mie-inne zupełnie dzieła. Takiemi są: „Summae sive argumenta legum diversorum imperatorum“, Piotra Aegidiusa w Antwerpii r. 1517, in fol.;

r i c i a n u m.

Breviarinm extravagant i um Ber nard i, ob. Col lectio nés.

Brevi mann, (przez skrócenie b r. m.), odręcznie, natychmiast. Decyzye władzy lub urzędnika, tak dawniej oznaczane, nie były wydawane stro-odpisach, lecz zwracano je wraz z poda-którem były zamieszczane ,w orygi-

Brevicyt (miner.). Minerał z Brevig w Norwegii, jest prawdopodobnie odmianą tylko natrolitu (wodnego krzemianu glinu i sodu).    K* J-

Brevik, miasto portowe w Norwegii południowej, okręgu Bratsberg, nad fjordowatą zatoką Skagerrak, dobra przystań, handel żelazem i drzewem, do 2,500 m-ców.    Aml s‘

Brevis, wyr. muz., jest dawną nazwą gatunku nuty, posiadającej wartość dwóch całych nut dzisiejszych, obecnie rzadko już używana. W nowszych wydaniach utworów dawnych kompozytorów B. oznacza się przez nutę całą, ujętą jakby w znak nawiasu z prawej i lewej strony kreskami pro-stemi.    A' Pol‘

Brewiarz, po łacinie Breviarium (od wyrazu brevis = krótki); „Breve Horarium“, t. j. krótki zbiór modlitw, jest to księga, zawierająca w sobie psalmy, lekcye z Pisma św., nauki i zdania ojców kościoła, krótkie żywoty świętych, pieśni i modlitwy, ułożone porządkiem dni roku, do których od-

mawiania lub śpiewania obowiązane są osoby duchowne. Początek B-a spisanego odnieść wypada do czasów papieża Damazego, który, na żądanie cesarza Teodozego, polecił św. Hieronimowi rozłożyć psalmy na dzienne i nocne godziny. Następni papieże modły te różnemi dodatkami dopełniali i porządkowali, aż je nareszcie Grzegorz VI do formy brewiarzowej doprowadził, a współczesny temu papieżowi, Micrologus, opisując te pacierze kapłańskie, nazwał je brewiarzem. Następnie w różnych czasach, z polecenia i pod zatwierdzeniem papieży, brewiarz poprawiano albo skracano. Skrócony z rozkazu Klemensa VII przez Quignoniusa i zatwierdzony przez papieża Pawła III, wydany był raz pierwszy w Rzymie r. 1536, sobór jednak trydencki postanowił nową korektę zrobić, ale, dla braku czasu, zdał ją na papieża Pawła IV, którego dopiero następca, Pius V, sprawę tę doprowadził do końca, rozkazawszy wydać poprawny B. rzymski, obowiązujący wszystkich duchownych po całym święcie. Lecz i ten wkrótce został skażony przez niedbalstwo drukarzy albo samowolę wydawców; papież więc Klemens VIII polecił kardynałom Bel-larminowi i Baroniuszowi, rubrycyście Gawantemu i innym zrobić nową korektę i wydać ją w drukarni watykańskiej. Wszelakoż Urban VIII i z tej poprawy nie był jeszcze zadowolony, ustanowił przeto komisyę, w której między innymi miał być wrzekomo czynnym i nasz Maciej Sarbiewski, i polecił jej opracować nowe, doskonalsze wydanie. Wyszło ono p. t.: „Breviariura Romanum ex décréta Sacrosaucti Concilii tridentini restitutum, S. Pii V. Pont. Max. jussu editum, dementis VIII et Urbani VIII auctoritate recognitum“, i do dziś dnia obowiązuje. B. ten zawiera w sobie: kalendarz, czyli święta, części, czyli pacierze i rubryki, a te części są: „Psalterium“, „Proprium de tempore“, „Proprium Sanctorum“ i „Commune Sanctorum“, z dodatkiem: „Officium de Beata“, „Officium de-fuuctorum“, „Psalmi graduales“, „Poenitentiales“ i inne modlitwy. Modlitwy dzielą się na tak zwane godziny kanoniczne (Horae canonicae), dla tego, że je kanony w pewnych dnia porach odmawiać nakazują, a zowią się one: Jutrznia (Matuti-na), Prima, Tertia, Sexta, Nona, Nieszpory i Compléta. — W dawnej Polsce z obrządkiem rzymskim i B. rzymski przyjęty został; gdy jednak każdy kościół ma szczególnych swoich patronów i niektóre wyłączne swe zwyczaje, więc i brewiarze, używane przez duchowieństwo polskie, mieszczą pewne, wyłącznie sobie właściwe odmiany. Po bibliotekach i u bibliografów znajdujemy jedynie brewiarze, dru kowane dla kościołów: gnieźnieńskiego, krakowskiego, płockiego, poznańskiego i włocławskiego. Inne, zapewne unikając wydatku na koszta druku, używały B-a kościoła metropolitalnego, a własne swe officya posiadały przepisane na pergaminie, o czem świadczą przechowujące się dotąd po wszystkich niemal bibliotekach kapitulnych takie rękopisy. Brewiarza gnieźnieńskiego Jocher wymienia jedno tylko wydanie: „Breviarium seu Viaticum Eccl. Gnesnen. impensis Judoci Lud. Decii, Lug-duni, per Jac. Socco 1519“. Krakowskiego było

55

Encyklopedya Poirtiechn» lluitr. T. IX.

a od r. 1824 do 1832 był współwydawcą pisma „London and Edinburgh Philosophical Magazine“. Przez zwołanie zjazdu naukowego do Yorku dał podnietę do założenia towarzystwa „British Association for the advancement of science“, które odbywa posiedzenie swe co krok to w innem mieście Wielkiej Brytanii. Był sekretarzem „Royal Society“, a za prace naukowe otrzymał tytuł baroneta. Pierwszy rozgłos zjednał mu wynalazek w 1816 kalejdoskopu (ob.), ale zasługi jego dla nauki polegają przedewszystkiem na badaniach nad polaryza-oyą światła. W dziele „New philosophical instruments“ (1813) opisał barwne pierścienie polaryzacyjne, przecięte czarnym krzyżem, jakie okazują kryształy jednoosiowe, przecięte prostopadle do osi, a w roku następnym odkrył podobneż figury w kryształach dwuosiowych, przyczem zwrócił uwagę, że figury te dają możność odróżnienia kryształów jednoosiowych od dwuosiowych. W r. 1832 wykazał, że czarne linie Fraunhofera wywołać można i w świetle sztucznem, a w widmie światła, które przeszło przez gaz kwasu azotowego, dostrzegł przeszło 2,000 takich czarnych linij, linie zaś Fraunhofera, których w widmie słonecznem naliczył również przeszło 2,000, tłómaczył jako smugi, powstające przez pochłanianie światła w atmosferze, bądź ziemskiej, bądź też w słonecznej. W późniejszej nawet pracy z r. 1850 o tymże przedmiocie przytacza, że niektóre jasne linie, powstające przy paleniu pewnych substancyj, schodzą się z liniami czarnemi widma słonecznego. Pomimo tych odkryć, był B. zaciętym przeciwnikiem teoryi undulacyjnej, nie chcąc „klękać przed tym nowym ołtarzem i opuszczać upadającej świątyni (teoryi emauacyjnej), która była warsztatem Newtona“. B. ulepszył w r. 1849 stereoskop, wynaleziony przez Wheatstone’a, wprowadziwszy soczewki zamiast zwierciadeł; w roku 1833 odkrył fiuorescencyę chlorofilu, w roku 1838 fluspatu, tłómaczył jednak te zjawiska rozszczepianiem się światła we wnętrzu tych substancyj. Już w r. 1826 zbudował elektromagnes, prowadził badania nad granicą tonów, dających się słyszeć, nad temperaturą średnią i in. Z dzieł jego najwa-żniejszem jest „Treatise on optics“ (1832); prace naukowe Newtona przedstawił dokładnie w „Life of Sir Isaac Newton“ (2 t., 1832). Oprócz tego ogłosił: „Treatise on microscope“ (1837); „The stereoscope (1856); „The kaleidoscope“ (2 wyd., 1857), „The martyrs of science or the lifes of Galileo Galilei, Tycho de Brahe and Kepler (1841); „Letters of the natural magic“ (1832) i in., prócz wielu rospraw w pismach naukowych. W r. 1851 prezydował kongresowi pokoju, który się zebrał w Londynie, a jak wielu jego rodaków, szkotów, zachował umysł Brewster, sir Dawid, słynny fizyk angielski religijny, a nawet mistyczny. Teoryi undulacyjnej (* 1781 w Jedburgh w Szkocyi — f 1868 we wła- światła dla tego głównie nie przyjmował, że nie snym majątku Allerley pod Melrose). Pierwotnie mógł sobie wyobrazić, by Stwórca użył tak proste-oddawał się aptekarstwu, w r. 1801 zajął się fizy- go sposobu, jak wypełniania światła eterem, do wyką, zwłaszcza zaś badaniami optycznemi. Został wołania zjawisk światła; przyjmując zaś, że i inne następnie profesorem fizyki w uniwersytecie edyn- światy, krom ziemi, mogą być zamieszkane, starał burskim, a ostatnio był „pryncypałem“ tego uni- się różnemi hypotezami wyjaśnić zbawienie i innych

wydań najwięcej i, jakkolwiek dzieła tego rodzaju wersytetu. Od r. 1819 do 1824 wydawał wraz są nader rzadkie, można go napotkać jeszcze z Jamesonem „Edinburgh philosophical Journal“, w znakomitszych bibliotekach. Najdawniejszy wyszedł w Norymberdze 1494 r„ pod tyt.: „Diurnale secundum usum ecclesie Cracoviensis“, znajdujący się dziś w Sieniawie. Pod tymże tytułem drukował go Haller w Krakowie 1514. Biblioteka Ossolińskich we Lwowie posiada B., wydany również u Hallera 1507, pod tyt.: „Breviarium secundum usum insignis ecclesie Cracov.“; a jagiellońska i sie-niawska: „Liber horarum canonicarum sedm (secundum) veram rubricam sive rotulam ecclesie Cra-cov.“ (w Krakowie, 1508), wydany z woli biskupa Jana Konarskiego, równie jak i poprzedni. Inny B. dla tegoż kościoła drukowany u Hallera 1510, p. t.: „Viaticum“ i w końcu 1538, p. t.: „Breviarium“ w Wenecyi, kosztem trzech drukarzy krakowskich. — Dyecezya płocka miała B., wydany r.

1519 w Wenecyi, oraz inny z r. 1528 w Krakowie u Hallera, niesłychanie dziś rzadki. B. (Viaticum) poznański wydany był bardzo ozdobnie, również przez Hallera, w Lugdunie r. 1513. Jeszcze przedtem, r. 1494, trzy dyecezye wspólny dla siebie B. drukowały: „Breviarium Tripartitum Cracoviense,

Gnesnen., et Posnaniense“. O B u katedry włocławskiej żaden z bibliografów nie wspomina i, o ile wiadomo, bogate nawet księgozbiory wcale go nie posiadają; wyszedł on p. t.: „Breviarium wladisla-vien. ecclie studio et cura Rmi dni Luce Gorcani epi. eiusdem ecclie nuper defuncti (t. j. 1542), ca-stigatum, eiusdemque impendio editum“. — (Szczegóły o układzie tych B-y i o różnicy, zachodzącej pomiędzy niemi, znaleźć można w „Encykl. kościelnej“). — Jak w Polsce, tak też i w innych krajach, różne dyecezye miewały swoje B-e odrębne, po ostatniej wszakże korekcie obowiązującym dla wszystkich stał się B. Urbana VIII, a nowe wydawanie dawniejszych zostało zakazanem przez Stolicę apostolską. To też biskupi polscy, na synodzie prowincyonalnym piotrkowskim 1577 B. pomienio-ny przyjęli. Odtąd więc u nas w ścisłem znaczeniu B. rzymski jest używany, z dodatkiem patronów naszych w ogólności i tych, jakich mają kościoły oraz dyecezye szczególne. Dawne tylko zakony: benedyktyński, dominikański, karmelicki, tak u nas, jak też i gdzieindziej, dotąd, za aprobatą stolicy apostolskiej, używają własnych swych B-y. — W nowszych czasach niejednokrotnie objawiano żądanie nowej poprawy B a; zabierał się do niej Klemens XII, a Pius IX w 1856 był już nawet komisyę na to wyznaczył; dotychczas wszakże zamiar ten do skutku nie przyszedł. — Najszczegółowiej rzecz o B-u podaje Bouvry w swojem dziele „Expositio Rubricorum Breviarii etc.“.—(Według „Encykl. kościelnej“).    *

K. J.

A. N. J.

F-n.

W. K. Z.

Fig 170.

Breza (herb). J

W. S.

(Lwów, 1883, str. 426).

Breza E u geniusz (* 1802—f ok. 1860 w Warszawie), syn Stanisława, uczył się w Poznaniu i uniwersytecie lipskim, pisał dużo broszur po polsku (pod pseudonimem Pauliny Dziubińskiej), po francusku i po niemiecku, jako to: „Błędy, których się wystrzegać należy, mówiąc po francusku, wraz z ich sprostowaniem, dla wygody panienek wielkopolskich“ (1841), „Babie lato panny Dziubińskiej, nie babom poświęcone“ (t. r.), „Medytacye panny Dziubińskiej zawsze i jedynie wygodzie panienek wielkopolskich poświęcone“ (t. r.), „Bazar, komelya

brył światowych. Hypotezy te przytacza Flammarion w swej „Wielości światów zamieszkanych“. s- K-

Brewsteryt Brooke (miner.). Minerał układu jednoskośno-osiowego; zwykle drobne jego kryszałki, pionowo prążkowane i w grupy połączone, są kom-binacyą wielu słupów pionowych, klinopinakoidu i bardzo tępej, prawie poziomej, klinodomy. C. wł. 2.4; tw. 5—5.5. Żółtawo- lub szarawo-biały. Blask perłowy na płaszczyznach wierzchołkowych klino-diagonalnych, na innych szklisty, przezroczysty lub przeświecający. Wzór chemiczny: H₄ RA1₂ Si₆ 0₁₈-f-3H₂0, gdzie R=7, Sr ²/, Ba-j-¹/, Ca; zawiera 54.31 krzemionki, 15.40 glinki, 8.91 stroncyanny, 6.60 baryty, 1 21 wapna i 13.57 wody. Pod dmuchawką topi się wzdymając i pieniąc; w kwasie solnym rozpuszcza się z wydzieleniem krzemionki. Znajduje się w Strontian w Szkocyi, w grobli Olbrzymów w Irlandyi, na Col de Bonhomme, pod Freiburgiem w Bryzgowii.

Breydel Karol, malarz flamandzki (* 1677 r. w Antwerpii—f 1744 w Gandawie), uczeń P. Ykensa, podróżował po Niemczech i Holandyi, osiadł czasowo w Antwerpii, potem w Gandawie. Naśladował Jana Griffiera, krajobrazistę, i Jana Breughla, następnie, wzorując się na van der Meulenie, zasłynął jako batalista. Typy jego konwencyonalne, koloryt mdły i przyćmiony, układ grup dobry, konie poprawne. W Brukselskiem muz. „Utarczka kawaleryi“.

Breyn (Breyne) Jakób, lekarz i botanik (* 14 stycz. 1637—f 25 stycznia 1697), pochodził z rodziny brabanckiej. Uczył się w Leydzie, gdzie proponowanej katedry botaniki nie przyjął; zajmował się wszakże przeważnie botaniką. W Gdańsku założył wspaniały ogród botaniczny. Zachęcał Gottwal-dów i IzraelaKonradego do zawiązania w Gdańsku towarzystwa, którego celem byłoby uprawianie nauk przyrodniczych. Towarzystwo to, pod nazwą „Naturforschende Gesellschaft“, założone zostało dopiero po jego śmierci, bo w r. 1743. Dzieł lekarskich nie pozostawił, natomiast kilka botanicznych (drukowanych we własnej drukarni w Gdańsku), a mianowicie: „Plautarum exoticarum, aliarumque minus cognitarum centuria I“ (Gdańsk, 1678 — tablice do tego wspaniałego dzieła rysował Stech, a rytował Saal); „Prodromus fasciculi plantarum rariorum primus: plantarum anno 1679 in horto Beverningkii observatarum“ (Gdańsk, 1680). Tegoż samego „Fasciculus secundus“ (Gdańsk, 1689). — Porównaj: Bandtkie, „Hist. drukarń“, Łukaszewicza „Hist. szkół“.

Breyn Jan Filip syn Jako ba (ob.) lekarz (* w Gdańsku 1680—f 1764), stopień doktora medycyny uzyskał w Leydzie (1700). Za przykładem ojca zajmował się naukami przyrodniczemi. Zbiory po nim pozostałe zakupiła cesarzowa Katarzyna II (1766). Ogłosił drukiem: „De radice Ginsing seu Nisi et Chrysanthemo bidente zeylanico Acmella dieto“ (Leyda 1700, Dissert, inaug.); „Dissertatio de fungis officinalibus“ (Leyda, 1702); „Dissert, de se-cretione lactea“ (Leyda, 1699); „De Alegonio mirae et elegantis structurae epistoła ad Loehnerum“ (Gdańsk, 1711); „De melonibus petrefactis montis Carmel“ (Lipsk, 1722); „Dissert, sur T agneau végétal de Tartarie appelle vulgairement Borametz“ (Gdańsk, 1726); „Schediasma de echinis“; „Historia naturalis cocci radicum tinctorii, quod Polonicum vulgo audit, praemissis quibusdam, coccum in gene-re et in specie, coccum ex dice quod grana Kermes, et alterum americanorum, quod cochinilla Hispanis dicitur, spectantibus“ (Gdańsk, 1731). F'n-Breza, herb polski, na tarczy mieszczą się trzy pola klinowate, z tych pierwsze prawe górne czerwone, drugie górne lewe błękitne, trzecie środkowe dolne zachodzące klinem do połowy tarczy—-srebrne. Nad tarczą korona szlachecka bez hełmu i klejnotu. Herb ten pochodzi z Francyi i pieczętują się nim Brezowie z Goraj, przybyli do Polski r. 1591.

—(Niesiecki, Warszycki, Borkowski,

„Herb. rod. szl. kr. Pol.”),

Breza Wojciech Konstanty (f 1698), wojewoda kaliski, ostatecznie poznański. Posłował do Szwecyi za króla Michała Korybuta, zasiadał z województwa poznańskiego na wielu sejmach, oprócz tego najrozmaitsze spełniał posługi obywatelskie. W nagrodę zasług otrzymał starostwo nowodworskie, w 1680 kasztelanię poznańską, 6 czerwca 1687 został wojewodą kaliskim, w 1692 r. poznańskim.

Breza Stanisław (* 10 sierpnia 1752—f 7 lutego 1847), minister sekretarz stanu księstwa warszawskiego. Urodził się we wsi Chorostku, na Wołyniu, z Michała, stolnika lubaczewskiego, i Ewy z Żórawskich. Uczył się w szkołach Międzyrzeckich i w Collegium nobilium w Warszawie; dopełnił wykształcenia przez podróże po Europie w towarzystwie księcia Stanisława Jabłonowskiego, kasztelana krakowskiego. Obrany w r. 1790 posłem na sejm wielki z województwa gnieźnieńskiego, po upadku Rzeczypospolitej osiadł na wsi i dopiero podczas wkroczenia wojsk francuskich w r. 1806 postawiony został na czele administracyi w Poznaniu. Powołany do Warszawy, zasiada w rządzie tymczasowym, naprzód jako dyrektor skarbu, później spraw wewnętrznych, po utworzeniu zaś księstwa warszawskiego mianowany ministrem sekretarzem stanu, na tern stanowisku dotrwał aż do upadku Napoleona. Po upadku księstwa usunął się do majętności swojej w księstwie poznańskiem, Świątkowa, i tam umarł.—Wójcicki w „Enc. Org.“ IV, 334; Borkowski: „Rocznik szlachty polskiej“

w. s.

P. Chm.

P, Chm.

F. .1.

w I akcie“ (1842), „Zdań religijnych na zasadzie doktorów kościoła bożego opartych 366“ (1842), „Organizacya pracy“ (1848), „Projekt finansowy“ (1849), „Lettre sur le célibat des prêtres“ (1841), „Monsieur le marquis de Custine en 1844“ (1845), „Brief aus dem Jenseits“ (1851), „Die Monarchie nach den Ansichten des Grafen J. de Maistre“ (t. r.). Wydawał czasopismo „Przyjaciel chłopów“ w Szczecinie, 1850. Jego też podobno jest praca p. t. „Jakie są zdolności Niemców i Polaków“ (1852).

Breza Adam (* 1850), pseudonim Adam Goraj, literat, rodem z w. ks. Poznańskiego, ukończywszy tu szkoły gimnazyalne, uczęszczał na wydział prawny uniwersytotu lipskiego, następnie około r. 1880 przeniósł się do Warszawy i był spół-pracownikiem „Kuryera Warszawskiego“; tu pomieścił swoją fantazyę krytyczną, wymierzoną przeciwko postępowcom, wydaną potem oddzielnie p. n. „Tendencyjność i krytyka“ (Warsz. 1881). Następnie był sprawozdawcą teatralnym w „Kuryerze Codziennym“ i ogłosił w wydawnictwie podręczników naukowych Gebethnera i Wolffa książkę p. n. „Literatura polska“ (t-że 1892), w której przedstawił dzieje piśmiennictwa naszego do czasów romantyzmu.

Brezanoczy Adam, prawnik i autor (* w r. 1751—f 1832 w Peszcie). Był dziekanem wydziału prawnego w uniwersytecie praskim, a pisał dzieła łacińskie z dziedziny prawa cywilnego i kościelnego. Odznacza się z pomiędzy nich: „Jus ecclesiast. ad Huugariain et Austriam“ (2 tomy Peszt, 1814 r.).

Brezcze, ob. Rann.

Brézé. Dawny ród francuski, osiadły w Ande-gawii od XIII wieku; znaczniejszymi członkami jego byli: Piotr I de B. (f przed r. 1427), radca i szambelan królewski; Piotr II (* około 1410 — f 1465), sławny wojownik i mąż stanu, syn poprzedniego, odznaczył się zą młodu, służąc królom sycylijskim, Ludwikowi III i Renatowi Andegaweńskiemu, oraz ich matce, Yolandzie Aragońskiej; tej ostatniej i jej młodemu synowi, Karolowi Andegaweńskiemu, dopomógł do obalenia w r. 1433 La Trémoille’a, wszechpotężnego ministra Karola VII. Ta pałacowa rewolucya była dla B-go źródłem przyszłej jego karyery. W r. 1434 udał się z ko-uetablem de Richemont i Karolem Andegaweńskim na pomoc Ambrożemu de Lore, którego obiegli au-glicy w twierdzy Saint-Céneri i wziął wówczas udział w demonstracyi wojennej, przezwanej „Journée de Sillé“ (marzec, 1434); roku 1436 wszedł do rady królewskiej; roku 1437 walczył pod murami Montereau w obecności Karola VII, poczem został zamianowany seneszalem Andegawii i kapitanem zamku Angers. Podczas rokoszu zwanego „Prague-rie“ (1440) B. oddał królowi wielkie usługi, walcząc ze zbuntowanymi panami i młodym delfinem, który stanął na ich czele; r. 1441 w kampanii angielskiej odznaczył się przy oblężeniu Pontoise i zdobyciu Evreux, za co otrzymał hrabstwo Ev-reux; r. 1442 brał udział, pod bokiem króla i ko-uetabla, w rosprawio zwanej „Journeó de Tartas“; odbył wyprawę do Gwienny; następnie, wraz ze sławnym Dunois zmusił anglików do opuszczenia

Gallardonu i Courville. Po śmierci królowej Yo-landy (listopad, 1442) B., poparty przez Agnieszkę Sorel, używał wielkich wpływów w rządzie, szczegól-uie od 1444 do 1450; on-to doprowadził do skutku ro-zejm między Francyą a Anglią, zawarty w Tours, skojarzył małżeństwo Henryka VI z Małgorzatą Andegaweńską, córką króla Renata, towarzyszył Karolowi VII i konetablowi przy oblężeniu Metzu i ukończył tę kampanię pokojem, który też jemu osobiście przyniósł wielkie korzyści; on również przy- • czynił się wiele do zreformowania armii, a 1446 doprowadził do zawarcia traktatu między delfinem Francyi i księciem sabaudzkim, Amadeuszem VIII, za co otrzymał od tego ostatniego hrabstwo Mau-lévrier w Normandyi. Ale nieubłagany wróg jego, delfin Ludwik, wystąpił przeciwko niemu z oskarżeniami; zamieszany do spisku Wilhelma Mariette (1448), B. zażądał sądu; oczyszczony z zarzutów, powrócił natychmiast do władzy; podczas następnej wojny z Anglią (r. 1449) dawał dowody wielkiego męstwa i roztropności, zwłaszcza w bitwie pod For-migny i przy oblężeniu Caen. Po śmierci Agnieszki Sorel (9 lutego 1450) B. przesiadywał najczęściej w Normandyi, gdzie pomagał Richeraontowi i Dunois. W r. 1457 wylądował z bratem swoim Janem w mieście augielskiem Sandwich i złupił je. Odkrywszy zmowę księcia Alençon z anglikami, świadczył przeciwko niemu w procesie (r. 1458). Wstąpienie na tron Ludwika XI (1461) było dla B-go grożnem. Król ten uwięził go w zamku Loches, lecz niebawem uwolnił, zwrócił mu wszystkie posiadłości i niektóre urzędy i wydał naturalną siostrę swoją, Karolinę (córkę Karola VII go z Agnieszki Sorel), za mąż za najstarszego jego syna, Jakóba (1462). Otrzymawszy 2,000 żołnierza, B. poprowadził do Szkocyi i Anglii Małgorzatę Andegaweńską, ale po krwawej porażce pod Hexham (1463) powrócił do Flandryi; w r. 1464 król przywrócił mu urząd wielkiego seneszala i zamianował go gubernatorem Normandyi. Podczasligi „Dóbr. publicznego“ B. porozumiewał się naprzód z baronami, ale ostatecznie pozostał wiernym Ludwikowi XI; dowodząc przednią strażą wojsk królewskich w bitwie pod Moutlhćry, zginął jeden z pierwszych. W katedrze w Rouen znajduje się jego pomnik, obok wspaniałego mauzoleum jego wnuka, Ludwika.— Jan de B. hrabia Maulévrier (f 23 lipca 1531), był pierwszym szambelanem królewskim, seneszalem Normandyi i wielkim łowczym; ożenił się z Dianą de Poitiers, z którą miał dwie córki. Pomuik, który mu żona wystawiła w katedrze w Rouen, należy do rzędu najpiękniejszych dzieł renesansu francuskiego, i jest podobno dłóta Jana Goujon i Jana Cousin. Ziemia B, przeszła do rąk domu Maillé (ob.) w XVII w., a nabył ją następnie Tomasz Dreux, radca parlamentu paryskiego (ob. Dreux-Brézé).— Du Fresne de Beaucourt „Histoire de Charles VII“;

E. Oosneau „Le Connétable de Richemont“. r-Brézé Urban de Maillé margrabia, zwany marszałkiem de B. (* 1597 — f 1650), wojownik i dyplomata francuski. R. 1626 otrzymał gubernatorstwo w Saumur; r. 1627 wystawił swoim kosztem pułk piechoty własnego imienia, brał udział

vil

przy oblężeniu Rochelli; roku 1629 był czynnym listków nierównych, w pąku przykrywających się w spo-w bitwach „pas de Suze“ i przy oblężeniu Privas sób rozmaity. Korona o pięciu płatkach wolnych, i Alais; został radzcą stanu; r. 1630 zamianowany ! nierównych i dachówkowatych. Pręcików dziesięć oboźnym, odbył kampanię włoską i stoczył słynny kołozalążniowych, o nitkach wolnych, w nasadzie bój na moście Carignan; r. 1632 wysłany był jako gruczołkowatych lub włochatych, o pylnikach dwu-nadzwyczajny ambasador na dwór króla szwedz- woreczkowych, dośrodkowych, otwierających się kiego, Gustawa Adolfa, w sprawie katolickich ksią- w dwie szpary. Słupek nieco ekscentryczny, wol-żąt niemieckich i pod koniec t. r. otrzymał guber- ny, utwierdzony na dnie osadnika, złożony z zalą-natorstwo Calais z tytułem marszałka Prancyi. Za żni prawie beztrzonkowej, niewielo-zalążkowej, i szyj -jąwszy lewy brzeg wyższego Renu, B. i La Force ki, której wierzchołek znamieniowy przedstawia zmusili nieprzyjaciela do odstąpienia od oblężenia formy rozmaite, stosownie do gatunków. Strąk Heidelberga i zdobyli Spirę. B. objął następnie pod względem formy i konsystencyi bardzo uro-z marszałkiem Chatillon dowództwo armii północ- zmaicony. Nasiona bezbielmowe.—B-i są to drzewa, nej. Dwaj marszałkowie, połączywszy się w Belgii krzewy, czasami podkrzewy lub rośliny zielne, opa-ze sprzymierzonem wojskiem holeuderskiem, pobili trzone w gruczoły lub kolce, albo też bez nich. hiszpanów pod Avein (1635) i wtargnęli z oddzia- Liście z przylistkami dwukrotnie pierzaste, lub połami księcia Oranii do Brabantu. B. pozostał w Ho- jedyńczo-pierzaste; kwiaty ułożone w grona wierz-landyi jako ambasador; r. 1636 otrzymał dowódz- chołkowe lub kątowe, pojedyńcze albo rozgałęzio-two armii w Pikardyi pod hrabią de Soissons, a na- ne. Znanych jest około 60 gatunków, żyjących stępnie dowództwo armii holenderskiej, wspólnie w strefie gorącej i umiarkowanej, rozdzielonych z Chatillonem, oraz generalne gubernatorstwo An- przez H. Baillona na 15 następujących sokcyj: degawii z zamkiem i miastem Augers. Roku 1641 l. Sappania; 2. Caesalpinia; 3. Libidi-dowodził kolejno wraz z Kondeuszem, Chatillonem bia; 4. G u ill a u di na; 5. Nu g aria; 6. Pelto-i la Meilleraye armiami w Roussilloą, Szampanii phorum; 7. Ci nclidocarpus; 8. Coulteria; i Pikardyi; podczas tych kampanij zdobył Lens 9. Bal sam o carp on; 10. Ery throstemon; i Bapaume. Zamianowany r. 1642 wice-królem Ka- 11. Lomuria; 12. Hoffmanseggia; 13. Ma-talonii, brał udział w bitwach pod Collioure i Per- lano Stic a; 14. Par i pin nar i a; 15. Cenosti-pignan i przyczynił się głównie do zdobycia na g ma. Trzynaście pierwszych sekcyj mają liście hiszpanach Sainte Marie. Zachorowawszy tegoż sa- podwójuie-pierzaste; dwie zaś ostatnie—pojed.' ńczo-mego roku, zrzekł się wice-królestwa. Po śmierci pierzaste.— Do najużyteczniejszych gatunków B-i Ludwika XIII B. złożył wszystkie swoje urzędy należą: B. najeżona (C. echinata Lam. Guilmdina i wycofał się zupełnie z życia publicznego. Oże- echinata Spr.), drzewo wyniosłe z Brazylii, o strą-niony był z siostrą kardynała Richelieu. — Pinard kach najeżonych, którego drewno daje tak zwany „Chronologie historique militaire“; „Lettres de Ri- fernambuk, czyli drzewo brezylkowe zaclio-chelieu“, ed. Avenel; L. Farges w „Gr. Eue. fr.“ dnio-indyj skie, zawierające farbnik czerwony, Lamirault’a.    r- używany w farbierstwie do barwienia na kolor

Brezno, węg. Breznobànya, niem. Bries, miasto w komitacie węgierskim Sohl (Zwoleń), z tytułem m. królewskiego, w górzystej okolicy, na południowym stoku Niższych Tatrów i po obu brzegach Hronu (Gran), 3,732 m-ców, przeważnie Słowaków i katolików, którzy trudnią się głównie hodowlą owiec i bydła, oraz wyrobem sera i bryndzy, stanowiących ważny dla miasta artykuł handlu. — Bogate niegdyś kopalnie żelaza w zupełnym dziś

And. S

upadku.

Brezowa, miasto w węgierskim komitacie Ni-trzańskim ( Neutra ), między Małemi Karpatami a Białemi Górami, nad rz. Mijawą, liczy 6,000 m., przeważnie protestantów; szeroko rozwinięte garbarstwo, handel skórami i bydłem. — Powstanie Słowaków przeciw węgrom w 1848 r. stąd się głównie rozpoczęło.

Brezylka (Caesalpinia Plum.). Rodzaj roślin, typ podrodziny Brezylkowych (Gaesalpinieae) w rodzinie Strąkowych (Leguminosae). Rodzaj ten, z którym przez H. Baillona („Hist, des pl.“ II, 170) zostało połączonych wiele innych rodzajów, ma dziś według niego cechy następujące; Kwiaty obupłeio-we, mniej więcej nieforemne. Osadnik równo, lub nierówno miseczkowaty, wysłany wewnątrz krążkiem gruczołkowatym, zewnątrz którego osadzone są: kielich, korona i pręciki. Kielich złożony z pięciu

And. S.

czerwony i fiołkowy; B. brazylijska (G. brasi-liensis L.), drzewo rosnące na Jamaice, St. Domingo i w Brazylii, z którego wiórków otrzymuje się farbę ciemną i czerwoną; B. indyjska, czyli sap panów a (G. Sappan L), drzewo wschodnio indyjskie, z którego wiórków dekokt daje farbę z początku ciemną, za dodaniem zaś ałunu—przyjemnie czerwoną; B. bahamańska (G. bahamen-sis L.), małe drzewo cierniste, rosnące na wyspie Bahama, dostarcza drzewa barwierskiego żółtego; B. garbarska (G. coriaria Wild.), krzew, 15' dorastający w Indyacli zachodnich i w Ameryce południowej, wydaje strąki mocno ściągające i bardzo cierpkie, znaue pod nazwą bobu albo strąków Libidibi v. Fabae v. Siliquae Libidibi, które mają wielką wziętość jako lek w odpowiednich ich działaniu chorobach, a jeszcze większą

w garbarstwie.

Brezylkowe (Gaesalpinieae), podrodzina strąkowych (Leguminosae), której cechy, według H. Baillona („Hist, des pl.“ II, 21) są następujące: Kwiaty o koronie dachówkowatej; płatek odpowiadający żaglowi roślin motylkowatych, przykryty na obu brzegach (rzadziej zaś na jednym z dwóch) dwoma sąsieduiemi płatkami. Osadnik wklęsły; okwiat i pręciki przytwierdzone pod zalążnią; rzadziej osadnik wypukły, a przytwierdzenie okwiatu

J. A.

oraz pręcików mniej więcej koło-zalążniowe. Za- ny tego miasta oraz wschodniej granicy Rumunii, rodek o korzonku prostym, rzadziej nieco skośnym, i za to, że się tam udał bez pozwolenia władzy Podrodzina ta, według Baiilona, rozdziela się na przełożonej, wykreślony był z listy oficerów belgijskich, ośm seryj, czyli plemion: Cadieae, Bucaesal- Atoli w roku 1884 nie tylko że go przywrócono do pinieae, Sclerolobeae, Amherstieae, Bau- służby, ale i pozostawiono na niej, pomimo to, iż hinieae, Cassieae, Copaifereae i Dimor- w r. 1885, z powodu podeszłego wieku, powinien phandreae.    7 A- był spaść z etatu. B., prócz pełnienia swych wa-

w tym ostatnim zakresie był wykonany w roku 1855 plan obozu ufortyfikowanego pod Antwerpią, w którego narysie przyjął za podstawę system ba-styonowy, uważał go bowiem podówczas za najodpowiedniejszy dla obszernych obozów umocnionych. Zmienił atoli później swe zdanie i, gdy wskutek uchwały sejmu belgijskiego polecono mu ostateczne wykończenie planu obrony Antwerpii, oparł się na systemie poligonalnym. Po wypadkach 1870 roku, gdy Francya i Niemcy wskutek wrogich sto sunków zaczęły wykazywać swe widoki na Belgię, rząd belgijski, uznając obóz dla skupienia wojska pod Antwerpią za nieodpowiadający celowi, zaprojektował urządzenie obrony Mozy, i wykonanie mających stanąć nad tą rzeką fortyfikacyj polecił także B-i. Roboty te pod jego kierunkiem nie zostały jeszcze (1893) ukończone. Oprócz tego B., jak o tern wspomnieliśmy już wyżej, nakreślił plan obozu ufortyfikowanego pod Bukaresztem, oraz obrony wschodnich granic Rumunii. Wielkie też zasługi położył na polu piśmiennictwa wojennego, szczególnie zaś w przedmiocie fortyfikacyj. Do celniejszych prac jego w tym zakresie należą: „La fortification improvisée“ (1870) i „La fortification du champs de bataile“ (1878). Pierwsze z nich jest kompletnym podręcznikiem fortyfikacyi polowej; w drugiem zaś opisuje B. urządzenie pozycyj ufortyfikowanych. Znajdujemy tu kilku nowych typów fortyfikacyi polowej, między inuemi przekopy-schroniska [tranchées abris) oraz opis sposobow budowania bateryj i redut, używanych podczas ostatniej wojny w Bul-garyi, a szczególniej pod Plewną. Tamże podaje B. kilka sposobów fortyfikowania pozycyj. Szczególniejszą czynność rozwinął B. od czasu emulacyi pomiędzy artyleryą i fortyfikacyą i w ogłoszonem przez siebie dziele: „La fortification du temps present“ podał opisanie i narys kilku typów fortyfikacyi stałej, które jego zdaniem mogą czynić zadość nietylko wymaganiom obecnym, ale i przyszłym. Nowe zasady, na których radzi oprzeć obronę fortec, zawierają się w następujących prawidłach: Artyleryę ciężką ukrywać w kazamatach lub też wieżach opancerzonych, z kopułą wirującą; nie dopuszczać strzelania ze strzelnic, a postawiwszy działa na wysokich łożach, strzelać ponad wałem i powiększyć liczbę bateryj, złożonych z dział średniego kalibru, w przedziałach pomiędzy odosobnionemi fortami; nadać większą tym działom ruchliwość, urządziwszy kolej żelazną z tyłu za bateryami; osłonić szkarpę od strzałów przeskokowych przez podniesienie przeciw-szkarpy; forty odosobnione urządzić w ten

Breżanie albo Briżanie, szczep lutycki, o któ- żnych obowiązków służbowych, oddawał się studyom rym wzmiankuje Helmold, mieszkał w sąsiedz- i pracom nad fortyfikacyą, a to w dwóch kierun-twie ze stoderanami, na prawym brzegu Łaby, przy kach: na polu piśmiennictwa, ogłaszając znakomite uściu Haweli. Lelewel w „Narodach na ziemiach dzieła w przedmiocie fortyfikacyi i kreśląc plany słowiańskich”, VIII. 21, uważa ich za prysanów dla obrony różnych miast i krajów. Pierwszą z prac geografa bawarskiego, Szafarzyk zaś przeczy temu, dowodząc, że prysanowie to samo, co prużanowie („Staroż. słowian.“, 151, 604). Ponieważ kronikarze wzmiankują o innych ludach (heletykach, semczycach, lekaszycach i moraczanach), mieszkających w ziemi B ów, przeto Hilferding wnioskuje, że nazwa ta była ogólną dla tych wszystkich 4-ch szczepów lutyckich.

Gdy później ziemie B-ów były zdobyte przez niem-ców, nazwa B. zamieuioną była na Priegnitz. —

W. Bogusławski: „Dzieje słowiańszczyzny“ i Per-wolf: „ repMaHH3an,ia öajmäcKHXb cjiaBHHt”. N-Breże, ob. Friesach.

Brial Michał Jan Józef, historyk francuski (* w Perpignan 1743 —- f w Paryżu 1828), benedyktyn ze sławnej kongregacyi św. Maura, w 28 roku życia wysłany z Tuluzy do kolegium dwunastu uczonych, utrzymywanego przez kongregacyę.

Tu wspólnie z benedyktynem bratem Klemensem opracował XII i XIII t. zbioru „Recueil des histo riens de France“, a w r. 1782 wszedł do komitetu „des Chartes“. Zatopiony w archiwach i kronikach, temu zawdzięcza zupełny spokój podczas najsroż-szego teroryzmu. Za dyrektoryatu, w 1796, lusty -tut Francuski powierzył mu dalsze prowadzenie zbioru, a w r. 1805 obrał go swym członkiem. W ciągu szesnastu lat, od 1806 — 1822, wydał B. pięć tomów dalszych (XIV—-XVIII) „Recueil’u“ i zebrał zasoby do XIX, wyszłego już w r. 1833. Jednocześnie uczestniczył w „Histoire littéraire de la France“, gdzie prace jego znajdują się w tomach XIII — XVI. Wiele rozpraw i wiadomości naukowych B-a zamieściły „Mémoires de l’académie des inscriptions”, oraz „Notices et extraits de la bibliothèque du roi“. W prywatnym zbiorze swoim miał B. niejeden drogocenny a niewydany jeszcze do jego czasów manuskrypt; po śmierci wszystkie ważniejsze nabyła biblioteka narodowa w Paryżu. s-

Brialmont Henryk Aleksy, oficer inżynieryi, a zarazem znakomity pisarz wojenny (* w Wenloo 25 maja 1821 r). Po ukończeniu szkół, wojskowej i aplikacyjnej, został zaliczony do korpusu inżynierów i jako porucznik przyjmował udział w ufortyfikowaniu Diestu. W roku 1855 przeniesiono go do sztabu głównego, gdzie od roku 1864, będąc już majorem, zajmował stanowisko dyrektora w wydziale operacyj wojennych. Od roku 1874, w randze generała-maj ora, pełnił obowiązki dyrektora inżynieryi 1-go okręgu, a zarazem inspektora twierdz, oraz korpusu inżynieryi. W roku 1877, już jako generał-lejtenant, został powołany przez rząd Rumunii do Bukaresztu, dla wypracowania planu obro-

Brian — Brictius Jan.

439

sposób, ażeby utrudnić ich zdobycie i ułatwić odebranie. Prace piśmiennicze B-a nie ograniczyły się fortyfikacyą: poświęcił on także kilka dzieł wykładowi ogólnej sztuki wojennej, jak: „Précis d’art militaire“, „Etudes sur l’organisation des armées“, „Etude sur la formation de combat de l’infanterie“ i inne. Napisał także biografie Wellingtona i Tod-lebena. Najnowszem jego, kapitalnem dziełem jest wydane w r. 1888: „Influence du tir plongeant et des obus torpilles sur la fortification“; pociski te są dziś najstraszniejszemi narzędziami burzenia for-

K. o.

tec.

Brian v. Brion, ob. Obrien.

Brian Houghton-Hodgson (* około 1800), oryentalista angielski, znany głównie jako zapalony zwolennik buddyzmu, którym się przejął, studyując życie i literaturę hindów podcz s swojego pobytu u władzcy Nepalu, gdzie sprawował misyę posła angielskiego. Ważniejsze jego prace są: „Essays on the languages, literature and religion of Nepal and Tibet“ (Londyn, 1874) i „Miscellaneous essays relating indian subjects“ (t., 1880).

Brianchon Karol Juliusz, matematyk francuski (* 1785 w Sèvres), wychowaniec szkoły politechnicznej, oficer artyleryi. Napisał: „Application de la théorie des transversales (Paryż, 1818); „Mémoires sur les ligues du second ordre“; w „Dzienniku szkoły politechnicznej“. Dowiódł ciekawej własności krzywych stopnia drugiego, noszącej nazwę twierdzenia Brianchona (ob.).

Brianchona twierdzenie brzmi: „W każdym sześcio boku opisanym na stożkowej, proste, łączące wierzchołki przeciwległe, przecinają się w jednym punkcie“. Twierdzenie to odpowiada twierdzeniu Pascala o sześciokącie wpisanym w stożkową.

Briançon, miasto główne okręgu w departamencie francuskim Alp Wyższych, nad górną Durance i przy uściu rz. Guisane, 1,326 m. nad p. m., pośród dzikiej i romantycznej doliny, otoczonej dokoła olbrzymiemi pniami Alp Kottyjskich i Pel-voux; pierwszorzędna twierdza francuska, uzbrojona dziewięcioma fortami, klucz Piemontu i strażnica przełęczy Genèvre, siedlisko sądu wyższego, władz okręgowych, oraz głównego sztabu inżynieryi i artyleryi górskiej, kolegium, szpital wojskowy, stary most na rzece Durance o jednym łuku (40 m. w świetle), 5,777 m ców. — Ulice wązkie, strome, niektóre do jazdy niemożliwe, gmachów wybitnych niema; natomiast przemysł kwitnący: fabryki tkanin jedwabnych, pończoch, towarów dzierganych, sukna; garbarnie, dystylarnie; ożywiony handel z Włochami; w okolicy kopalnie węgla kam. Jest to starożytna B rig a n tia; od r. 1349 należy do Francyi.—W r. 1709 francuzi porazili tu na głowę austryaków.

Briansońska kreda (miner.). Nazwę B. albo iszpańskiej kredy dano we Francyi pewnej odmianie talku ( ob. ) mleczno-białej barwy, nieco łupkowej, o warstewkach niewyraźnych, często falistych, z łuszczkowym odłamem, z blaskiem perłowym, bardzo delikatnej w dotknięciu, podobnej do mydła. Zowią ją jeszcze steatytem, a w Niemczech słonińcem (Speckstein). Minerału tego

S. D.

S. D.

And. S.

krawcy używają do kreślenia na tkaninach wełnianych rysunków swych przed krajaniem.

Brianza, nader urodzajna, zdrowa i malownicza dzielnica we Włoszech północnych, leżąca na południe od jez. Como, między rzekami Addą i Lambro, częścią w departamencie Como, a częścią w Medyo-lańskim, zajmuje 440 km. □ i liczy do 200,000 m-ców.—uw „ogród Lombardyi“, jak nazywają B-ę, zgromadza letnią porą zamożniejsze rodziny medyo-lańskie, których liczne i wspaniałe nieraz wille rozrzucone są głównie na stokach górskich i nad brzegami rzek.

Briardilia ( paleont ). Rodzaj kopalnej morszczyny, dotąd jeszcze nieopisanej szczegółowo, bliskiej według Munier-Chał masa żyjącemu dziś w morzu Sródziemnem rodzajowi Acetabula-ria Lmx.

Briare, starożytne Brivodurum, miasto w departamencie fraucuskim Loiret, na prawym brzegu Loary, stolica kantonu, handel winem, węglem i drzewem, wyrób fajansu i porcelany, do 6,000 m ców — Tu poczyna się kanał B - ski, ukończony 1642 r.; wychodzi on z Loary, dosięga pod Rogny rzeki Loing (dopływ Sekwany), biegnie wzdłuż lewego jej brzegu i pod Montargis łączy się z kanałem Orleańskim, również w Loarze swój początek mającym, —poczem zjednoczone kanały pod nazwą „kanału rz. Loing“ dosięgają Sekwany pod Fontainebleau.—Szluz ku Sekwanie 31, ku Loarze 12— ich szerokość 5x/2 m., długość 33 m., głębokość kanału 1.3 m. — B-ski kanał ważnym jest dla Paryża, dowozi mu bowiem węgiel i żelazo z dzielnic Berry i Bourbonnais.

Briareus, zwany t-że E g e o n Arpuwv, olbrzym, jeden ze sturękich; według Homera (Iliada I, 403) Egeo-nem zwany u ludzi, u bogów B-em. Legenda też o nim podwójna jest, jak imię: Opierająca się na Homerze, czyni go synem Ziemi i Morza; wypływająca z kosmogonicznych rodowodów Hezyoda (Teog. 147), zali cza go między dzieci Ziemi i Nieba, i za tą ostatnią idzie Apollodor. Odmienne też obie legendy przeznaczają mu role. Homeryczna przedstawia go jako przyjaciela Zeusa, udzielającego mu pomocy przeciw bogom, chcącym go spętać, nawet przeciw samemu Pozejdonowi. Hezyod stawia go między obrońcami bogów olimpijskich w walce przeciw Tytanom. Inni poeci, jak: Antymach, Kallimach, Wergiliusz, przeciwnie, mieszczą go pośród olbrzymów, bogom nieprzyjaznych, których Zeus pozabijał piorunem i w głębię Etny strącił. Indziej znowu, w legendzie podanej przez Pauzaniasza (II, 1, 6; 4, 6), widzimy B-a rozjemcą w sporze Morza i Słońca o międzymorze Korynckie, które B. przysądził Morzu (Pozejdonowi), a Akrokorynt Słońcu. Trądycye ludowe czyniły go też olbrzymem morskim, wrogiem Pozejdona, władzcą bajecznej Egei, położonej w Eubei, skąd zmuszony był uciekać aż do Frygii. Słynął też jako wynalazca okrętów wojennych, a na Eubei odbierał cześć boską. Słowem: legendy późniejsze, tworzone na własną rękę poetów, ogromnie odbiegły od pierwotnego, prostego typu Homera.

Brictius Jan (f 1710), z Prus rodem, jezuita,

K. J.

And. S.

K. J.

And. S.

K. K.

P. Chm.

S. D.

And. S.

And. S.

Bridge of Allan, miejscowość lecznicza w szkoc-kiem hrabstwie Stirling, nad rz. Allan,. wśród gór, zupełnie od wiatrów zabezpieczona; słone zdroje, uzdrowisko klimatyczne, klimat mocno krzepiący i pobudzający.

And. S.

And. S.

26,000 m-ców.

Bridgewater, miasto w angielskiem hrabstwie na południo-zachód od Brystolu, niedaleko uścia rzeki Parret, w miejscu, do którego sięga przypływ morza, zrządzający swoją gwałtownością wielkie nieraz szkody; port handlowy bardzo ożywiony, piękna katedra gotycka, wspaniały most żelazny, wyrób specyalnej cegły (Bath bricks) z piasku i szlamu rzecznego, 12,000 m-ców. B. jest osadą normandz-ką; w 1685 r. książę Monmouth ogłosił się tu królem, lecz wkrótce przegrał walną bitwę w pobliżu

And. S.

profesor teologii i prawa kościelnego w Warszawie, Brunsberdze i Wilnie. Prócz dzieł dotyczących praktyk religijnych, jak: „Filii Mariae eorumqe obligatio“ (Wilno, 1697), „Servus peccati in Christo... repraesentatus“ (Brunsb., 1710) i t. p.; jest autorem życiorysu biskupa Ujejskiego: „Vita V. P. Thomae de Rupuiew Ujejski, primum Episcopi.... dein reli-giosi S. J.“ (Brunsb., 1706). Jemu też przypisują autorstwo dziełka, które kilkakrotnie było przedrukowywane w I-ej połowie XVIII wieku, p. t. „Arcanum perfidiae judaicae revelatum de excessibus Judaeorum in Polonia“ (1727).

Bridge Bewick (* 1766 — f 1833), profesor matematyki w kolegium kompanii wschodnio-indyj-skiej w Haileybury w Hertfordshire. Ogłosił dwa tomy: „Mathematical Lectures“ o przecięciach stoż kowych (r. 1810 — 11); „An introduction to the study of the mathematical principles of natural philosophy (1813); traktat mechaniki (1814) i inne podręczniki.

Bridgeman F. A., malarz amerykański (* 1847). Był pierwszym rytownikiem w New-Yorku, następnie zaś uczniem tamecznej akademii malarskiej; r. 1866 przybył do Paryża; tu natura jego artystyczna nabrała maniery francuskiej pod kierunkiem Gérôme’a. Poczyniwszy odpowiedne studya w Bretanii, wziął stamtąd wiele motywów, które w obrazach wystawionych na widok publiczny 1868 uplastycznił. Pomiędzy 1872 — 1873, na tle życia Algieru i Egiptu, stworzyć chciał nowy kierunek artystyczny, mający być wcieleniem dwóch epok: starożytnej mianowicie i nowożytnej. Archeologiczne nawskróś piętno, żywy oraz jasny koloryt, zręczno wykonanie, cechujące postacie rozmiarów drobniejszych — te są wybitne właściwości obrazów B-a, na których znać wpływ francuski. Do celniejszych prac artystycznych zaliczamy następujące: „Pogrzeb mumii“; „Pochód Apisa“; „Rynek handlarzy w Nubii“; „Święto Proroka w Ued-el-Kebir“; „Na Bosforze“; „Na terasach algierskich“; „Rok 1878“. B. mianowany został kawalerem legii honorowej. Pracował na polu artystycznem w Paryżu, nakoniec powrócił do New-Yorku, gdzie urządził wystawę swoich obrazów. — („Ottuv Slovnik naućny“).    w-G-

Bridgend, górnicze miasto w ks. Wallijskiem (Anglia), hrabstwie Glamorgan, kopalnie węgla i żelaza, huty żelazne i walcownie, 4,200 m-ców.

Bridgenorth, miasto przemysłowe w angielskiem hrabstwie Salop (v. Shrop), na prawym brzegu rz. Severn,—składa się dwóch części, niższego i wyższego, zbudowanego na wysokiej i stromej skale piaskowcowej, obie połączone mostem; ludność, w liczbie około 6,000 głów, trudni się wyrobem dywanów i przędzy wełnianej.—Za czasów anglo -saskich i normandzkieh nosiło nazwę Bruges v. Brug; z tej epoki liczne i rozległe zwaliska pod miastem.

Dr. A. P.

Bridgeport, port handlowy w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, wstanie Connecticut, nacL cieśniną Long Island Sound, na północo-wschód od Nowego Jorku; wielkie fabryki powozów i machin, do szycia (rocznie za 10 mil. dolarów), a także* broni siecznej i palnej; ożywiony handel pobrze-żny, — armatura statków na połów wielorybów; przystań bespieczna, ale nie głęboka, 32,000 mieszkańców.

Bridger pokłady (paleont). Nazwę tę noszą pokłady górnego eocenu w Wyomingu, w Stanacli Zjednoczonych, współczesne grubemu wapieniowi paryskiemu, charakterystyczne szczątkami potężnych, ssących z rodziny Dinocerata, większych od dzisiejszego nosorożca, a także obfitością szczątków z rodziny Chalicotheriidae i Tapiridae.    K- J-

Bridgeton, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w stanie New Jersey, o 3 mile od zatoki Delaware, wielkie odlewnie i walcownie żelaza, fabryki gwoździ i igieł; (1885 r.), 1.0,065 mieszkańców.

Bridgetown, miasto główne wyspy i gubernatorstwa Barbados, w Indyach Zachodnich, na połu-dniowo-zachodniem wybrzeżu, nad bespieczną i dogodną zatoką Carlisle, mogącą pomieścić do 500 statków-jedno z najpiękniejszych miast w Ameryce środkowej, umocnione fortami nadbrzeżnemi i połączone drogą żelazną ze wschodniem wybrzeżem,— jest rezydencyą gubernatora i biskupa, oraz siedliskiem rządu, posiada piękną katedrę św. Michała, szpitale, dom obłąkanych, szkołę wyższą, pomnik Nelsona, bibliotekę, bank, izbę handlową i około

And. S.

B. pod Sedgemoor.

of Bridgewater Francis Henry Eger ton earl (* 1756 — f 1829 w Paryżu). Studyował teologię i został prebendarzem w Durhamie; ale otrzymawszy w spadku po starszym bracie znaczne dobra i tytuł ear la, osiadł w Paryżu. Wydał Ody Safony i kilka przekładów z Eurypidesa, a napisał „Family Anecdotes“. Nie w piśmiennictwie wszakże, lecz przez hojne zapisy piękne imię sobie pozyskał, mianowicie zaś: muzeum brytańskie-mu przekazał 12,000 f. st. na uporządkowanie rękopisów, a Królewskiemu Towarzystwu w Londynie 8,000 f. st. na nagrodę za najlepsze dzieło „O potędze, mądrości i dobroci Boga“, jak się objawiają one w przyrodzie, sztukach, naukach i literaturze. Nagroda ta, według postanowienia prezesa towarzystwa, D. Gilberta, dostała się ośmiu autorom ośmiu rozmaitych traktatów, powiązauych z sobą jednością planu. Słynne owe „B. Treatises“, które napisali: Thomas Chalmers, Wiliam

Bridgewaterski kanał — Brielle.

441

:J±Ż=

P'röut, Wiliam Kirby, Dr Buckland, Sir Charles ny daje najchlubniejsze świadectwo charakterowi Bell, John Kidd, Wiliam Whewelt i P. M. Roget, i zdolnościom pedagogicznym Howe’a, wykazując, wyszły w Londynie r. 1833—1840.    * jakim sposobem, za pośrednictwem jednego zmysłu

Bridgewaterski kanał, najstarszy kanał w An- dotykania, zdołał swą uczenicę doprowadzić do ta-glii, zbudowany w latach 1758—1765 przez księcia kiego stopnia rozwoju umysłowego.    *

Bridgewater, w celu łatwiejszego zaopatrywania roz- Bridlington, miasto w angielskiem hrabstwie wijającego się Manczesteru w węgiel z kopalni księ- York, dzielnicy East-Riding, leży na wybrzeżu mo-cia pod Worsleymill;—został on doprowadzony aż do rza Niemieckiego; w pobliżu B. - Quay, kąpie-rz. Mersey i Liwerpulu,—a następnie od 1765—1771 le morskie i letnie uzdrowisko klimatyczne, z po-przedłużony w stronę przeciwną do Prestonu. Tym budzającym klimatem, mało od wiatrów zasło-sposobem handlowy Liwerpul i fabryczny Manczester nione. z Prestonem zostały bezpośrednio złączone z kopalniami węgla, a następnie, przez późuiejsze zbudowanie dalszej sieci kanałów, weszły w zetknięcie z Hullem i portami m. Niemieckiego. B. k. ma początek w podziemnej kopalni węgla Worsleymill;

—znaczna część jego wykutą została w twardej skale,—gdzie zaś grunt był rychlejszy, tam wzmocniono go potężnemi sklepieniami;—ogólna długość podziemnego biegu wynosi blizko 2 km.—Po wyjściu z podziemia kanał przekracza spławną rzekę Irwell olbrzymim akweduktem, tak, iż największe statki swobodnie pod nim przepływać mogą. Całkowita długość kanału od Worslymill do Runcorn nad rz. Mersey wynosi 68 km., a od Worsleymill ku Prestonowi 72 km., razem 140 km.

/ Bridgman Laura D e w e y, głuchoniema i śle-/ pa, nadzwyczaj zajmujące zjawisko tak pod względem psychicznym, jak i pedagogicznym (* 1829 w stanie Ameryki Półn. Newhampshir, w mieście Hanowerze—f 1889). Mając dwa lata, skutkiem ciężkiej choroby straciła wzrok i słuch, a wkrótce potem smak i powonienie, tak, iż pozostała przy jednym tylko zmyśle dotykania. W r. 1835 oddali ją rodzice do zakładu ociemniałych w Bostonie, którego dyrektor, S. G. Howe, zajął się gorliwie jej ukształceniem, wyznaczywszy dla niej osobną nauczycielkę. Dzieweczka była bardzo czuła, wesoła, dobroduszna i serdeczna, a zdolności miała niezwykłe. Liczyć do stu już umiała, będąc dzieckiem dwuletniem; w zakładzie nauczono ją szyć i robić pończochy, metalowego abecadła ociemniałych i palcowego głuchoniemych. Mając lat jedenaście, rozumiała już niektóre krótkie zdania, uczyła się pisać i czytać. Jak to zwykle bywa u ślepców, miała nadzwyczaj czuły zmysł dotykania, tak, iż poznawała, naprzykład, gdy ktoś w pokoju grał na fortepianie, bo „słyszała nogami“; obmacowując twarz i jej zmarszczki poznawała nietylko wiek osoby, lecz i nastrój jej myśli i t. p. Wiadomości jej nie były liczne, ale dokładne, ponieważ „namacalne“. Doszła wreszcie do tego, że zdołała wygłaszać 40 dźwięków rozmaitych, któremi oznaczała osoby, znane jej najlepiej (około 10), i objawiała swe uczucia. W gospodarstwie wykonywała pewne lżejsze roboty ochoczo i wytrwale. O rozwoju jej umysłowym składał corocznie sprawozdanie publiczne wspomniany wyżej Howe, a notatki jego i nauczycielki B., oraz jej własna autobiografia i listy, czytane były w kołach inteligentnych, tak w Ameryce, jak i w Europie, z wielkiem zajęciem.

Pisał o niej J. G. Knie (Wrocław, 1852), a u nas K. Kaszowski („Kłosy“ 1879). Artykuł ten obszer-

And. S.

Dr. a. ?.

Bridport, miasto portowe nad kanałem La Manche, w angielskiem hrabstwie Dorset, przy uściu rzeki Brid; fabryki płótna żaglowego, lin okrętowych i sieci,—ożywiony handel nadbrzeżny, 6,790 mieszkańców.

Bridscha, Bridża, ob. Mas ag an.

Brie. 1). B., dzielnica Francyi na wschód od Paryża między Sekwaną a Marną, częścią w departamencie Sekwany i Marny (B. française), częścią zaś w departamentach Marny i Aisne (B. champenoise), wogóle urodzajna, obfituje w zboże i dobre pastwiska, słynie z wyrobu znanego powszechnie, a głównie w Paryżu cenionego, sera B.—Dawniej B. było państwem udzielnem książąt tegoż nazwiska, po których wygaśnięciu w 1328 r. zostało przyłączone do korony francuskiej. W starożytności były tu siedliska ludu Meldów—które później tworzyły pagus Brigensis. — 2). B. Comte Robert, przedtem miasto główne księstwa 1), obecnie stolica kantonu w departamencie Sekwany i Marny, okręgu Melun, na prawym brzegu rz. Yerres, (dopływ Sekwany), obszerny handel serem B. i zbożem, łomy kamieni, fabryki piór stalowych i świec, 3,600 m-ców.—3). B. sur Marne (także B r y s. M.), wioska nad Marną, na wschód od Paryża, była w r. 1870 celem wycieczek oblężonych w Paryżu francuzów i teatrem dwóch krwawych bitew: 29 listopada i 2 grudnia.

Brieg, 1). B. niemiecka nazwa szląskiego miasta Brzeg (ob.). — 2). B. Brig, franc. Brigues, stolica okręgu w szwajcarskim kantonie Wallis, na lewym brzegu Rodanu, końcowa stacya drogi żelaznej nadrodańskiej, — punkt wyjścia drogi bitej przez przełęcz Symplońską i z tego względu ważuy w stosunkach haudlowych między tą częścią Szwaj-caryi a Włochami; w pobliżu źródła siarczane B riegerbad.

Briegleb Hans Karl, niemiecki pisarz prawny (* 1805 w Beireuth — f 1879 w Getyndze), był adwokatem w Norymberdze, od r. 1842 zwyczajnym profesorem prawa w Erlangen, a od roku 1845 w Getyndze. Odznaczył się głównie dziełem: „Ueber exekutorische Urkunden und Executiv Process“ (1839, 2 części, 2 wyd., 1845). B. był szczególnym znawcą teoryi i literatury średniowiecznej w przedmiocie procesu cywilnego.—(„Ottuv Slovnik naućny“).    *■J-

Brielle, Briel, miasto w prowincyi niderlandzkiej Holandyi południowej, na lewym brzegu Mozy (Maas), niedaleko jej uścia, leży na wyspie Voorne, jest twierdzą morską i stacyą główną torpedowców, ma przystań obszerną i do 5,000 m-ców, trudnią-

And. S.

And. S.

And. S.

Encyklnptdyi Pow«z«chna Iluitr. T. IZ

56

Brienne Jan I.

442

And. S.

cych się rybołówstwem, żeglarstwem i budową łodzi.—B. jest kolebką swobody niderlandzkiej,—albowiem powstańcy, zdobywszy je na hiszpanach w 1572 r., rozszerzyli stąd powstanie po kraju, zajęli Zelandyą i Holandyą i ogłosili Wilhelma (Irańskiego za prawowitego swego naczelnika. —B. jest także miejscem urodzenia wielu sławnych żeglarzy i bohaterów w walkach morskich, jak Tromp, Te-slong, de Witte, Almonde.

Brienne Jan I hrabia (* około 1148 — f 23 marca 1237) król jerozolimski i regent cesarstwa Łacińskiego ; trzeci syn Erarda II, hrabiego B. i Agnieszki de Montbéliard. Gdy r. 1205 baronowie królestwa jerozolimskiego zwrócili się do króla francuskiego o wyznaczenie męża dla 16-letniej ich królowej, Maryi Montferrackiej, Filip-August wybrał B-a, mimo blizko 60 lat wieku. Powiadano, że tym sposobem chciał go wydalić z Europy, zazdroszcząc mu miłości Blanki Szampańskiej. B. odpłynął z Marsylii r. 1210 w towarzystwie 300-u rycerzy, a wylądowawszy w Akce, zaślubił zaraz Maryę i koronował się w Tyrze; po śmierci żony (1212), z którą miał córkę Yolandę, przybrał tytuł regenta królestwa, jako opiekun królowej, wkrótce zaś potem ożenił się powtórnie z Izabellą, córką Leona I, króla Armenii. R. 1211 zawarł był z sułtanem Ma-lak-Adelem rozejm na sześć lat, a gdy się kończył ten rozejm, przybyło na pomoc B-owi potężne wojsko. prowadzone przez Andrzeja króla węgierskiego, przez księcia austryackiego, księcia i bawarskiego, wreszcie przez Hugona I Lusignana, króla Cypru. Z tak potężnemi siłami można było wielkie odnieść nad muzułmanami korzyści, ale wybuchła między wodzami rosterka, gdy B. zapragnął naczelnego dowództwa. Po trzech bezowocnych wyprawach, skierowanych jednocześnie na Genezaret, Sydon i Damaszek, wodzowie poszli każdy w inną stronę. B. z austryakami i bawarami pozostał w Akce, a królowie węgierski i cypryjski udali się do Trypolisu, do Bohemunda, księcia Antyochii, po-czem król węgierski, nie wierząc w powodzenie wyprawy, niezadługo wrócił do domu; jednocześnie umarł król Cypru (styczeń 1218 r.). B, objął dowództwo nad wszystkimi rycerzami krzyżowymi i postanowił uderzyć na Egipt. Pod koniec r. 1218 krzyżowcy obiegli Damiettę. Po 17-tu miesiącach, 5 listopada 1219 r., Damietta, zniszczona głodem i zarazą, poddała się, ale też na tern skończyło się powodzenie chrześcian. Do Damietty przybył legat papieski, kardynał d’Albano, człowiek gwałtownego charakteru, i zażądał, iżby B. zdał mu dalsze kierownictwo wyprawą; przyszło z tego powodu do burzliwych sporów i wojsko chrześciańskie rozdzieliło się na dwie partye, gotowe do stoczenia walki między sobą. Ostatecznie B. opuścił Damiettę (koniec r. 1220) i udał się naprzód do Armenii, gdzie próbował, ale napróżno, objąć regencyę państwa po śmierci króla Leona II, a następnie zamknął się w Akce. W tym czasie stracił drugą swoją żonę i dziecko, które z nią miał. W czerwcu r. 1221 B., dowiedziawszy się, iż nowe wojsko krzyżowe szło na zdobycie Egiptu, zebrał swoje siły i, połączywszy się z wyprawą, doszedł aż do delty Nilu.

Kampania, rozpoczęta pod szczęśliwą wróżbą, zakończyła się przecież przegraną. Krzyżowcy, obsa-czeni wśród ramion Nilu, poddali się sułtanowi Malek-Kamelowi, który darował rycerzom życie i zawarł nawet z nimi rozejm na 8 miesięcy, ale odebrał Damiettę. W r. 1222 B., powierzywszy rządy królestwa Eudesowi de Montbéliard, wyruszył na Zachód po posiłki; przebywszy Włochy, Francyę i Hiszpanię, gdzie zawarł po raz trzeci związek małżeński z Berengarą, królewną kastylską, córką Alfonsa IX, udał się do Rzymu prosić papieża Honory usza III o obwołanie nowej wojny krzyżowej. Papież wezwał cesarza Fryderyka II do przedsięwzięcia przyobiecanej już dawniej wyprawy. Na zjeździe, odbytym w Ferentino, w marcu r. 1223 postanowiono, że cesarz poślubi Yolandę, córkę B-a i Agmeszki Montferrackiej, liczącą wówczas lat 11; że się uda na wyprawę do Ziemi Świętej; że B. zachowa aż do śmierci tytuł króla jerozolimskiego. Fryderyk II wysłał ambasadę po przyszłą swoją żonę i, po przybyciu jej do Włoch, zaślubił ją w Brindisi 9 listopada 1225 r.; podczas uroczystości weselnych zobowiązał się wyruszyć w roku 1227, jednocześnie jednak zażądał przyznania sobie natychmiast korony jerozolimskiej. B. zaprotestował, ale musiał ustąpić; żądny odwetu, gdy w r. 1227 wybuchły spory między cesarzem a Grzegorzem IX, B. oddał miecz swój na usługi papieża i poprowadził wojsko jego do królestwa Neapolitań-skiego. Fryderyk wrócił do Włoch w roku 1229 i, spotkawszy B-a na czele wojsk papieskich pod Kapuą, pobił go na głowę, poczem zawarł pokój z Grzegorzem IX. Poprzednio baronowie cesarstwa Łacińskiego zaofiarowali B-owi podczas małoletno* ści Baidwina II (ob.) koronę cesarską. Stanęła umowa w Rieti d. 19 kwietnia 1229, mocą której młody Baldwin miał poślubić Maryę, ozy Martę, córkę B-a i Berengary. Przybywszy do Konstantynopola morzem, B. koronował się w kościele św. Zofii; po dwuletniej bezczynności, wypowiedział wojnę cesarzowi greckiemu, Watacemu, ale wyprawa, rospo-częta r. 1233, nie przyniosła żadnego rezultatu; B., zdobywszy jedynie warownie Ceramidę i Pigę, wrócił do Konstantynopola. Watacy postanowił się zemścić i, zawarłszy przymierze z Asieniem, carem bułgarskim, wtargnął na terytoryum cesarstwa Łacińskiego (1335 r.), zajął Gallipoli, należące do we-necyan, tudzież Madyte i Cyssos; oba wojska sprzymierzone połączyły się następnie pod Konstantynopolem. B., jakkolwiek rozporządzał małemi pod względem liczby siłami, nie upadł przecież na duchu, wyszedł na czele swoich rycerzy i zadał nieprzyjacielowi stanowczą klęskę. Podczas bitwy pozostała w mieście piechota wpadła znienacka na flotę nieprzyjacielską, która podpłynęła pod same mury, zabrała 24 statki a resztę rozpędziła. Drugi napad na Konstantynopol, roku następnego, również się nie powiódł; B. przy pomocy Geoffroy Villehardouin’a, księcia Achai, rozbił hufce greckie i bułgarskie i zniszczył prawie całą ich flotę. Jednak, mimo tych zwycięstw, położenie cesarstwa Łacińskiego stawało się coraz krytyczniejszem: brakowało wojska i pieniędzy. B. wysłał młodego Baldwina do Rzymu

Brienne Gautier V — Brienz.

443

i Franeyi po posiłki, ale nim wojska, wystawione przez papieża Grzegorza IX i Ludwika «w., wyruszyły w drogę, on sam zmarł z gorączki. Pozostawił czworo dzieci, które miał z Berengarą Ka-stylską: Alfonsa, Jana, Ludwika i Maryę czy Martę. Córka jego, Yolanda, żona Fryderyka II, umarła roku 1228. — E. Georges „Jean de Brienne, empereur de Constantinople et roi de Jérusalem“ (Troyes, 1858); E de Montcarmet „Un chevalier du temps passé“ (Limoges, 1861); D’Arbois de Jubain-ville: „Recherches sur les premières années de Jean de Brienne“ (Mém. lus à la Sorbonne, 1867—8) Ch. Kohler w „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a. r Brienne Gautier V, hrabia B. i Lecce (w Apu-lii), książę Aten, 1-szy tego nazwiska (* po roku 1287 — f 1311), syn Hugona B., hrabiego Lecce i Heleny Dukas, wdowy po Wilhelmie de la Roche, księciu Aten, wnuk stryjeczny Jana B., króla jerozolimskiego (ob. wyż.); młodość spędził we Włoszech. Przez śmierć ojca (1296) objął hrabstwo Lecce i połowę Teb w Beocyi; przez śmierć Gwidona II de la Roche, przyrodniego swego brata (1308), stał się księciem Aten. Z Francyi, gdzie się wówczas znajdował, B. odpłynął do Grecyi, by objąć w posiadanie swoje księstwo, lecz zaraz po wylądowaniu (1309) musiał wystąpić do walki z cesarzem greckim i księżniczką Epiru, którzy mu nie chcieli odstąpić opieki nad Janem II Dukasem, se bastokratorem Tessalii. B. powołał na swój żołd słynną „kompanię katalońską“ i przy jej pomocy wypędził greków z Tessalonii, był jednak tak nie-rostropny, że po zwycięstwie odprawił katalończy-ków, nie zapłaciwszy im umówionego żołdu. Pałając zemstą, katalończycy spędzili całą zimę z 1310 na 1311 r. na przygotowaniach wojennych i na wiosnę zaatakowali księcia. B. wezwał na pomoc wszystkich baronów z Morei, Eubei i Archipelagu; przyszło do bitwy na lewym brzegu Kefisu; wszystka szlachta francuska padła pod strzałami kata-lończyków, sam B., mimo cudów waleczności, zginął. Ucięto mu głowę i obnoszono ją w tryumfie po całym obozie. Zwycięzcy zajęli natychmiast Te-by, następnie zaś zniszczyli ogniem i mieczem same Ateny. Joanna de Chatillon, żona nieszczęsnego księcia, zdołała ujść z dziećmi, Gautier’em i Izabellą, do Włoch. — Jassenay „Les Brienne de Lecce et d’Athenès; histoire d’une des grandes familles de la féodalité française 1200—1356“ (Paryż, 1870) Ch. Kohler w „Gr. Enc. fr.u Lamirault’a. r-

służby króla Filipa Walezyusza i walczył z anglikami w latach 1339—1340. Gdy wracał do Włoch (1342), kupcy florenccy namówili go do przyjęcia służby w ich rzeczypospolitej. B. dokazał zuchwałego zamachu stanu: kazał się ogłosić dożywotnim dyktatorem (8 września 1343), a osiadłszy w pa-lazzo Vecchio, który przekształcił na cytadelę, zatknął po nad chorągwią florencką swój sztandar rodowy, odebrał broń wszystkim mieszkańcom, nałożył nowe, uciążliwe podatki, otoczył się zbytkownym dworem, żył w rozpuście. Po roku lud wszystek powstał przeciwko tyranowi, zdobył zamek, wymordował dworaków i wypędził B-a, kazawszy mu podpisać akt zrzeczenia się władzy. B. schronił się naprzód do Bolonii, następnie do Wenecyi, błagał o pomoc króla neapolitańskiego, wreszcie, przybywszy do Paryża, wyłudził od Filipa Walezyusza listy odwetowe przeciwko florentczykom (1346), co mając w ręku, dopuszczał się krwawej zemsty na bezbronnych kupcach. Otrzymawszy od następcy Filipa, Jana Dobrego, miecz konetabla, poległ w bitwie pod Poitiers. Był on ostatnim z rodu. —

C. Hopf „Walter VI von Brienne, Herzog von Athen und Graf von Lecce“ (w „Räumers historisches Taschenbuch“, 1854); Ces. Paoli „Deila signoria del duca d’Atene“ (w „Giorn. degli arch, tose.” t. VI,

1862); Reuinont „Der Herzog von Athen“ (w „Historische Zeitschrift“, t. XXVI); F. de Sassenay „Les Brienne de Lecce et d'Athènes 1200—1366” (Paryż, 1869); Perrens „Histoire de Florence“ (t. IV,

1879); A. Giry w „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a. r Brienne Stefan Karol Loménie, obacz L o m é n i e.

And. S.

Brienne, (B. le Château), miasto główne kantonu w departamencie francuskim Aube, na prawym brzegu rz. Aube, pomnik Napoleona I, który w latach 1779--1784 był uczniem tutejszej szkoły wojskowej (istniała od 1776 do 1790 r.), — zamek rodziny B. v. Briona (spalony w 1814 r.), lennej względem hrabiów Szampanii i wygasłej w połowie XIV stul.— W dniu 29 stycznia 1814 roku stoczono tu krwawą bitwę między francuzami pod Napoleonem a korpusem szląskim pod Bliicherem; prusacy, na głowę, pobici cofnęli się w nieładzie, a sam Blücher o mało nie dostał się do niewoli.

And. S.

Brienz, jezioro w Szwajcaryi, w kantonie Berneńskim, na północnym stoku Alp Berneńskich, położone malowniczo śród gór wysokich; 29.95 km. □ powierzchni, 261 m. głębokości, 566 m. wzniesienia nad p. m. — Przepływa je Aar, który wpływa na wschodzie przy hotelu Bellevue, a wypływa na zachodzie pod Interlaken. Od południa wlewa swe wody górska rzeka Luczyna, oraz

Brłenon sur Armanęon, dawniej Briénon l’Archevêque, stolica kantonu w departamencie francuskim Yonne, okręgu Joigny, na prawym brzegu rz. Armanęon i przy kanale Burgundzkim, cu-Brienne Gautier VI, książę Aten, hrabia Lec- krownie, źródła mineralne, łomy kamieni, 3,000 ce, konetabl Francyi (f 19 września 1356), syn po- mieszkańców, przedniego. Zawieziony przez matkę na dwór Roberta, króla Neapolu i Sycylii, wychował się tam i otrzymał od króla kilka posiadłości wraz z ręką siostrzenicy jego, Beatryczy, córki Filipa z Tarentu. Wysłany r. 1326 przez księcia Kalabryi do objęcia w posiadanie, w jego imieniu, Florencyi, pokierował bardzo szczęśliwie sprawami rzeczypospolitej i okazał się bitnym rycerzem. R. 1331, zebrawszy hufiec awanturników francuskich i toskań- Giessbach, który rzuca się wspaniałym wodospadem skich, wyruszył do Grecyi, by odebrać księstwo do samego jeziora. — Latem krążą parostatki, za-Ateńskie, ale nic nie wskórał i stracił nawet jedy- prowadzone w 1846 r. i przewożące do 100,000 nego syna. Udawszy się do Francyi, wstąpił do podróżnych rocznie, głównie turystów.—Jak więk-

szość krawędziowych jezior alpejskich, powstało je- umysłowych i blizko przez pół wieku był jeduyin zioro B. z przerzucenia warstw, t. j. ze względnego z najbardziej wziętych i cenionych psychiatrów Pa-zapadnięcia w górnym, a podniesienia lub sfałdowa- ryża. Pomiędzy jego większemi dziełami z tego nia w dolnym końcu; dawniej z sąsiedniem jeziorem zakresu pierwsze miejsce zajmują: „Des hallucina-Thun tworzyło ono jedną całość; wszakże spadające tions ou histoire raisonnée des apparitions, des z obu ston strumienie górskie, a głównie Luczyna, visions, des songes, de l’extase, des rêves, du ma-wypełniły gruzem i żwirem dno jeziora w samym śród- gnétisme et du somnambulisme“ (1845, 1852, 1861); ku i rozdzieliły je na dwie części.—Na wschodniem „Du suicide et de la folie suicide, considérées dans wybrzeżu jeziora, śród wspaniałego otoczenia alpej- leurs rapport avec la statistique, la médecine et skiego, leży wieś B.; uzdrowisko klimatyczne, ku- la philosophie“ (1855—65). Ostatnią jego pracą, racya serwatkowa, kąpiele w jeziorze; urządzę- napisaną już w podeszłym wieku, było dzieło: „Les nia odpowiedne, pobyt niedrogi. — Ludność zaj- fous de l’Angleterre, étude medico-psychologique et muje się snycerstwem, rzeźbiarstwem i wyrobem legale“ (1870 r.).

F-n.

And. S. i Dr. A. r.

sera.

Bries, ob. Brezno.

Brier Creek, niewielki prawy dopływ rz. Savannah, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w Stanie Georgii; nad jego brzegami anglicy pod Prevostem zwyciężyli wojska amerykańskie pod Ashem 3 marca 1779 r.

Briesen, ob. Brzeźno.

Brieuo ob. Saint Brieuc.

And. S.

And. S.

Brigach, ob. Brege.

Brigantes, lud w staroż. Brytanii, w prowineyi Caesarea MagDa, których dzielnica odpowiada dzisiejszym hrabstwom: York, Durham Lancaster, Westmoreland, i Cumberland. Stolicą ich było Ebora-cuin (York). Zajęli byli nawet południowo-wschodni kraniec Irlandyi (hrabstwo Wetford). Ujarzmił ich za panowania cesarza Dotnicyana Agricola.

Briganti Annibale, lekarz z Chieti, pisał r. 1577 w Neapolu księgę o ochronie przeciw zarazie morowej, drugą współcześnie—o ochronie przeciw ospie i odrze. W dwóch wydaniach (Wenecya, 1582 i 1605) wyszły jego: „Due libri dell’ historia dei simplici aromate ed altre cose que veugo-no portate dell’. Indie orientali“.

Briey, stolica okręgu w departamencie francuskim Meurthe et Moselle, w pobliżu granicy niemieckiej, przędzalnia bawełny, kilka drobnych fa-Brierly-Hill, fabryczne miasto w angielskiem bryk, 2,200 m-ców.—O krąg B. ma 1,135 km. □ hrabstwie Stafford, w ognisku przemysłu birmin- i 68,772 m-ców. gamskiego; wielkie fabryki żelaza i machin, cegielnie, huty szklane, kopalnie węgla kam., 12,000 mie-

szkańców.

And. S.

K. K

Brierre de Boismont Aleksander, lekarz (* 1797 w Rouen—f 1884 w Paryżu), jeden z najznakomitszych psychiatrów francuskich, który licz-nemi pracami przyczynił się do bujnego rozwoju p8ychiatryi w swoim kraju, w czem niezmiernie rozległa wiedza lekarska i wielkie ogólne wykształcenie antropologiczne bardzo mu posłużyły. Literacką działalność rozpoczął od botaniki, napisawszy:

F-n.

Brigantinus lacus (dzisiejsze Konstancy-eńskie) jezioro, tak nazwano od m. Brigantia, na jego wybrzeżu.

Brigantium castrum v. Brigantia, główne miasto ludu Brigantów, w rzymskiej prowineyi Re-cyi (Rhaetia), w dzielnicy Windelicyi (Vindelieia), dzisiejsze miasto Bregenz (ob.), nad j. Bodeńskiem. Nazwę Brigantia v. Brigantio nosiło także dawniej dzisiejsze miasto francuskie Briançon (obacz).

K. K.

„Eléments de botanique ou Histoire des plantes considérées sous le rapport de leurs propriétés médicales et de leurs usage dans l’économie domestique et les arts industrielles“ (1825). Po tem dziele nastąpiło rychło inne, całkiem odmiennej treści: „Observations médico-légales sur la mono-manie homicide" (1826) i jeszcze w tym samym roku jego: „Traité élémentaire d’anatomie, contenant les préparations, l’anatomie descriptive et des principales régions du corps humain, avec les notes extraites du cours de P h. Préd. Blandin“ (1826).

And. S.

Briggs Henryk, matematyk angielski (* 1556 w Warley Wood—f w Oksfordzie), był profesorem matematyki w Gresham College w Londynie, następnie od r. 1619 geometryi w uniwersytecie oks-fordzkim. Wsławił się opracowaniem systemu lo-garytmów o podstawie równej liczbie 10. Pierwszą próbę tego układu ogłosił w pracy „Logarith-morum chilias prima” (1618); potem wydał dzieło: „Arithmetica logarithmica“ (Londyn, 1620); stanowiące pierwszą zupełną tablicę logarytmów zwyczajnych liczb od 1 do 2009 i od 90000 do 100000 o 14 znakach dziesiętnych.

Briggs Wiliam, lekarz (* 1641—f 1704), kształcił się zrazu w Cambridge, potem w Montpellier pod Vieussens’em, doktoryzowany w pierwszym z wymienionych uniwersytetów, otrzymał od Karola II

S. D.

Przez kilka lat następnych poświęcał się B. wyłącznie medycynie klinicznej, a owocem tych zajęć była praca: „Relation historique et médicale du choléra-morbus de Pologne, contenant l’apparition de la maladie, sa marche, ses progrès, ses symptômes, son mode de traitement, et des moyens préservatifs“ (1831), za którą od akademii paryskiej otrzymał medal złoty, a od rządu francuskiego wezwanie i środki pieniężne aby na miejscu zbadać panującą podówczas chorobę. Skutkiem tych badań powstała rozprawa: „Des premiers secours à donner aux personnes atteintes du chole-ra-morbus, et des moyens préservatifs“ (1832). Do tegoż czasu odnoszą się jego (wespół z Marxem wydane): „Leçons orales de clinique chirurgicale faites à l’Hôtel Dieu par le Baron Dupuytren“

(1831—33), tudzież „Considérations pratiques sur la grippe, son histoire, sa nature et son traitement“ (1833). W r. 1834 zwrócił się wyłącznie do psychiatryi. Urządził zakład leczniczy dla chorych

it

(1682) kierunek szpitala św. Tomasza w Londynie. Zmarł jako lekarz przyboczny Wilhelma III. Wsławił się wydaniem: „Ophtalmographii“, oraz przekładem teoryi patrzenia Newtona. Dzieło jego anatomicznie stoi na współczesnym, fizyologicznie, niestety, poza współczesnym stanem nauki. Jednakowoż doczekało się trzech wydań: (w Cambridge 1676, w Londynie 1685 i Leydzie 1686).

Brigham Young, ob. Young, prorok mor-

F-n.

inoński.

Brighouse, miasto przemysłowe w angieJskiem hrabstwie York, dzielnicy West-Riding, między Leeds i Manczesterem, liczne fabryki, przeważnie przędzal-niczo-tkackie. 8,000 m-ców.

Bright Tymoteusz, wynalazca stenografii /(* około 1551—f 1615). Promowany w Cambridge partfoktora medycyny, napisał wiele dzieł lekarskich, —" "największą wszakże sławę sobie pozyskał wykładem stenografii, ogłoszonym r. 1588 p. t, „Characters: an Art of short, swift and secrete writing by Character“. Jedyny egzemplarz tego dzieła znajduje się w Oksfordzie. Alfabet B-a przypomina pismo mnicha Johna of Tilbury (z r. 1174); składa się z 18 dość prostych znaków, stanowiących całe wyrazy, które znów przez dodanie mniejszych znaczków charakterystycznych dochodzą blisko do pięciuset znaków wyrazowych; kropka nad znakiem znamiouuje wyrazy w liczbie mnogiej, kreska pozioma przed nim—przeczenie i t. p. Sy-stemat B a był niedogodnym z tego względu, że wymagał pamięci nadzwyczajnej, to też w w. XVII zarzucono go dla metod łatwiejszych.

Bright Ryszard, znakomity lekarz angielski (* 1789 w Bristolu — f 1858 w Londynie), uczył się medycyny w Edynburgu (od 1809), odbył podróż (1810) wraz z Jerzym Mackenzie’m i Henry Hollandem do Islandyi i opracował część przyrodniczą do „Travels in Iceland” pierwszego z rzeczonych uczonych; był potem dwa lata lekarzem przy Guy’s Hospital i otrzymał stopień doktora w Dublinie (1813) za rozprawę: „De erysi-pelate Contagioso“. W następnym roku odbył dłuższą podróż naukową do Niemiec i Austryi, którą opisał w dziele podróżniczem: „Travels from Vienna through Lower Hungary etc.“ Został potem (1817) asystentem lekarzem w Fever Hospital, a wreszcie lekarzem stałym (physician) w Guy’s Hospitalu. Odtąd też (1827) rospoczyna się jego rozległa i wysoce płodna działalność naukowa. Już bowiem w pierwszym tomie epokowego dzieła (wydanego w 1827) „Reports of medical cases selected with a view illustrate the symptoms and cure of diseases by a reference to morbid anatomy“ złożył swe główne odkrycia w patologii nerek. On-to pierwszy wykazał zależność białkomoczu od cierpienia nerkowego, które po wszystkie czasy nazwisko jego nosić będzie (Choroba Bright a), on też jeden z pierwszych opisał melanemią mózgu pochodzenia zakaźnego, żółty zaciek wątroby i t. d. Drugi tom jego „Reports“ (wydany 1831) był poświęcony chorobom mózgu i układu nerwowego. W licznych innych rosprawach opracowywał choroby trzew brzusznych. Wyszły one po jego śmierci (zebrane

And. S.

przez B ar Iowa) w jeden tom, wydany pod tytułem: „Clinical memoirs on abdomiual tumours and intumescence“ (1861). W „College of physicians“ czytał on (1833) tak zwaną Goulstonian lecture, oraz (1837) Lumleian lecture.

Bright John (* w Greenbansk pod Rochdale, w 1811 r.—f w kwietniu 1889 r.). Syn kwakra i przemysłowca, wstąpił w ślady ojca, przyjąwszy jego zasady i oddawszy się temu samemu zawodowi. Założył przędzalnię jedną z największych w ro-dzinnem hrabstwie. W 1834 r. zaprzyjaźnił się z Cobdenem i założył z nim t. z. ligę Manche-sterską wolnego handlu, której zasady tryumfowały w 1863 r. W 1831 r. był wybrany na członka parlamentu w Durham, w 1847 r. w Manchester, a w 1857 r. w Birmingham, kiedy usposobieni wojowniczo wyborcy z Manchester spalili go „in effigie“, za jego opór w parlamencie przeciwko wojnie Krymskiej. Za ministeryum Gladstone’a był krótki czas prezydującym w ministeryum handlu, „Board of Trade“. W ostatnich latach życia poróżnił się z Gladstonem z powodu „home rule’u“ irlandzkiego i przyłączył się do stronnictwa uuioni-stów liberalnych. B. w ciągu całego swego życia bronił wytrwale bądź z trybuny parlamentarnej, bądź na mityngach, bądź wreszcie w pismach swoich, wolnego handlu, reformy wyborczej i ustanowienia sądów rozjemczych międzynarodowych, mających na celu zapobieżenie wojnom. Był jednym z najżarliwszych członków „Anti-corn-league“, związku, mającego na celu uchylenie praw zbożowych, rzecznikiem emancypacyi żydów i wogóle wszelkich środków liberalnych. Z jego mów zostały wydane: „Speeches in Parliamentary reform“ (1867); „Speeches in question of public policy“ (1867); „Speeches on the public affairs’ (1869); „Public letters collected and edited by H. J. Leech“ (1885),—O B-cie pisali: Chalemel Lacour: „John Bright“ w Revue des deux Mondes (1870, Luty); Smith: „Life and speeches of the R. H. John Bright” (1881); tenże: „John Bright, Popular Sketch, Statesman and orator“ (Londyn, 1885). Także artykuły w „Edinburgh Review“ ( 1879 Styczeń ) i „ Quarterly Review “

A 0.

F-n.

yfi

(1879 Kwiecień).

Bright, Sir Karol Filston, inżynier angielski (* 1832 r. w West-Ham w Essex —f w 1888 r.). Od roku 1850 zajmował się elektrotechniką, a w 1853 r., zaledwie w trzy lata po pierwszych próbach podmorskiego telegrafu, założył telegraficzną linę podmorską, długą na 41 kilometrów, między Anglią a Irlandyą. W r. 1855, chociaż ludzie uczeni powątpiewali jeszcze o możebności, nawet teoretycznej, połączenia telegrafem starego lądu z nowym, B. w porozumieniu z Cyrusem Fieldem z New-Yorku zawiązał towarzystwo z kapitałem 8,750,000 franków i prowadził osobiście fabrykacyę i założenie pierwszej telegraficznej liny podmorskiej przez Atlantyk. Zwalczyć on musiał wiele trudności, nareszcie 5 sierpnia 1858 r. zamienione zostały pierwsze wyrazy pomiędzy wyspą Valentia w Irlan-dyi a Trinity-Bay na brzegu Neu Foundlandu. A chociaż w dniu 2 wrześ. 1858 r. lina zerwaną została, to jednakże możliwość przedsięwzięcia była wy-

(Londyn, 1863).

Brighta ohoroba. Tą nazwą oznaczamy zapa lenie nerek (na cześć Brighta Ryszarda, który ją pierwszy w 1827 r. opisał, wykazawszy związek wodnej puchliuy i białkomoczu z cierpieniem nerki). Cierpienie to bywa ostre, lub przewlekłe, przyczem pierwsze bywa zawsze t. zw. miąższ o wem, drugie zaś albo miąższowem, albo między miąż szo w em. Najczęstszą przyczynę ostrej choroby Brighta stanowi działanie pewnych : przyjeżdża tu co niedziela spora ilość mieszkańców specyficznych bodźców zakaźnych (ostre wysypki, Londynu dla odpoczynku i odetchnienia morskiem jak płonica, ospa, odra, gorączka powrotna, róża, powietrzem, błonica, karbunkuł), zaziębienia, oparzenia, reumatyzm, ciąża. Główne objawy polegają na Wysokiem podniesieniu ciepłoty ciała, zwykle po silnym wstrząsającym dreszczu wstępnym i wymiotach, bóle żwawe w okolicy nerek, mocz skąpy zawiera białko obficie, mniejsze lub większe ilości krwi, oraz t. zw. wałeczki nerkowe. Przewlekłe zapalenie miąższowe odznacza się klinicznie bardzo znaczną zwykle ilością białka w moczu, licznemi wałeczkami i mocną puchliną wodną, rozpoczyna się pospolicie powoli przy długotrwałych cierpieniach wycieńczających, ropiejących i wrzodniejących (cierpienia kości, syfilis, gruźlica), rzadziej jako zejście postaci ostrej (po płonicy, ciąży, zaziębieniu). Fn

Brighton 1). B. miasto portowe w angiel-skiem hrabstwie Sussex, położone u podnóża kredowych pagórków South Downs, nad kanałem La Manche, o 74 kilometry na południe od Londynu, najpierwsze i najbardziej uczęszczane miejsce kąpielowe Anglii. Ma charakter zupełnie nowożytny: ulice szerokie, proste, czyste, ozdobione pałacami i wspaniałemi sklepami. Na wybrzeżu ciągnie się piękny bulwar, broaiony od zalewu morza przez wał 9—18 m. wysoki; z bulwaru wiodą w morze dwa mosty, jeden żelazny, drugi drewniany, długie na 350 m., służące do spacerów. W B. znajduje się akwaryum, założone w r. 1872, jedno z największych w świecie; obok leży dawny pałacyk króla Jerzego IV, zwany „pawilonem“, wybudowany przez zdolnego architekta Nasha w stylu bizantyńskim, późnej jesieni, i przypominający Kreml moskiewski, z licznemi kopułami i wieżyczkami; jednakże od czasu Wilhelma IV rodzina królewska ani razu tu nie była, a nawet w r. 1850 sprzedała „pawilon“ miastu, które w nim urządziło muzeum. Na wschodniej stronie miasta znaj- sta Adelajdy, duje się park, a przy wejściu do niego pawilon wód

kazaną a miody inżynier okrył się chwałą i otrzymał tytuł szlachcica. W latach 1858 do 1863 wybudował linie telegraficzne przez morze Śródziemne, na rachunek „Britisch Telegraph Company“, a w 1864 r. połączył Indye z Czerwonem morzem przez Zatokę Perską i Mezopotamię, zaś w 1868 roku połączył Stany Zjednoczone z wyspą Kuba, a w 1871 wyspy Antylskie z międzymorzem Panama. B. był posłem do parlamentu z Greenich od 1865 do 1868 r., a w r. 1881 komisarzem na wystawie elektrycznej w Paryżu i otrzymał krzyż oficera Legii Honorowej. Drukował B. wiele artykułów naukowych w gazetach augielskich, a także wiele rozpraw i raportów, między innemi: „Report of the Committee on Standars of electrical resistance“

F. R.

mineralnych, zwany German Spa; na północo-wschodzie leży tor wyścigowy (race course). Z gmachów zasługują na uwagę: piękny ratusz, wybudowany w r. 1830, wielka halla targowa, kilkadziesiąt kościołów, z których św. Mikołaja pochodzi z czasów Henryka VII. Jest też wiele szkół (szczególniej pen-syonatów), instytut literacki, ateneum, seminaryum nauczycielek, teatr, wiele miejsc rozrywek, kilka przytułków, dom sierot, szpital, instytut głuchoniemych i ociemniałych. W pobliżu „pawilonu“ pomnik Henryka IV, dłóta Chantrey. Wzrost B. jest nader szybki; w r. 1761 była tu osada rybacka i 2,000 m-ców, a w 1851 już 103,758, obecnie 115,000, z podmiejskiemi zaś osadami do 140,000 Niema tu życia fabrycznego ani handlowego, jedy nie wyroby tokarskie i rybołówstwo zatrudniają gar stkę osób. B. ma trzy sezony w ciągu roku: w ma ju i czerwcu zjeżdża tu uboższe mieszczaństwo i ku piectwo londyńskie (trades people), w lipcu i sier pniu lekarze, adwokaci, artyści i t. p., a w miesią each jesiennych i zimowych, gdy słońce znaleźć można głównie na południowych wybrzeżach Albio nu, tłoczy się arystokratyczny świat angielski, po wracający ze stałego lądu. Prócz stałych gości,

Dzieje. B. miało być założonem przez anglosaskiego biskupa Brighthelma i stąd dawniej nazywało się Brighthelmstone; dopiero za Henryka IV otrzymało nazwę dzisiejszą. Po podboju dokonanym przez normandów osiadło tu wielu kolonistów flamandzkich, którzy przyczynili się do wzrostu miasta. W r. 1513 zrabowane zostało do szczętu przez francuskich piratów, a w 1558 dla zapobieżenia podobnym wypadkom zostało obwarowane; jednakże szereg strasznych burz morskich w połączeniu z niszczącą działalnością morza w latach 1703 i 1705 zmiotły miasto prawie doszczętnie z oblicza ziemi. Długi czas potem istniała tu tylko nieznaczna wioska. Dopiero w 1750 lekarz Russel zwrócił uwagę ogółu na dobry klimat tutejszy i skuteczność kąpieli morskich, a gdy wkrótce potem 1782 r. książę Wallii i inni magnaci zaczęli tu przybywać do kąpieli, miasto zaczęło się szybko podnosić. W B. przebywał pozbawiony tronu Ludwik Filip, król francuski.    st st’

W B. jest zdrój wody żelezistej; urządzenia kąpielowe wyborne. Klimat łagodny, ciepłota nawet w późnej jesieni wynosi tu przeszło 14° R., częste jednak panują wiatry i roślinność niezbyt bujna. Brzeg morski piasczysty, fala silna. B. jest zbiór o wiskiem eleganckiego świata Anglii, roczna frek-weneya dosięga olbrzymiej cyfry 80,000 osób. Życie nader ruchliwe, pełne zabaw; zbytek i przepych wielkoświatowy. Pobyt drogi. Sezon od 1 maja do

Dr. A. P.

2) B.; tej nazwy znajdują się dwa miasta z kąpielami morskiemi w Australii: jedno w prowincyi Wiktoryi na południe od Melburnu, a drugie w prowincyi Australii Południowej na południe od mia-

And. S.

Brignole herb polski z indygenatu. Na tarczy

ÉilP

W. K. Z.

Hai

Kig. 176. Brignole (herb).

A. N. J.

stą.

A. Pol.

And. S.

ÊÊËÈ

Fig. 177.

skiego. Rodzina B-ow pochodzi Bjinck n (herb;.

w polu błękitnem drzewo śliwkowe, obejmowane przez lwa czerwonego w koronie złotej i zwróconego w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem pół takiegoż czerwonego lwa. Ród B-ów pochodzi z Genui, gdzie już w XIII stuleciu był znany. Jedna gałąź tego rodu nosi tytuł: Markizów de Brignole - Sale. Jeden z członków głównego szcze pu, przybywszy do Polski w roku 1767,wraz z indygenatem nadanym mu r. 1790 otrzymał i zatwierdzenie herbu rodzinnego. (Crolla-lanza Dizion. „Storico-Blasonico“ etc. Piza, 1886. — Niesiecki dodatek T. X.—Borkowski.).

Brignoles, miasto główne o-; kręgu w departamencie francuskim Var, w pięknej i żyznej okolicy, posiada wspaniały kościół w stylu gotyckim, oraz starożytny zamek, w którym rezydowali hrabiowie Prowancyi. Głownem zajęciem ludności (w liczbie 4,500 głów), jest ogrodnictwo, a zwłaszcza hodowla śliwek, które pod nazwą prunelek (brignoles) rozchodzą się w dalekie okolice w świeżym i w suszonym stanie; obok tego kwitnie tu jedwabnictwo, garbarstwo, wyrób gipsu i cegieł. — Okrąg B. ma 1,974 km. □ i 54,587 m-ców. W starożytności Brinonia. And S-

Brihnega, miasto okręgowe w departamencie hiszpańskim Guadalajara (Nowa Kastylia), na prawym brzegu rzeki Tajuna (systemat Tagu), 4,945 m-ców, trudniących się głównie wyrobem sukna i płótna; zamek i pozostałości dawnych murów. Dnia 9 grudnia 1710 książę Vendôme wziął tu do niewoli 5,000 anglików pod gen. Stanhope. And- s-

Bril Mateusz, młodszy, malarz flamandzki (* r. 1550 w Antwerpii—f 1584 w Rzymie) uczeń ojca, potem kształcił się w Rzymie. Dla papieża Grzegorza XIII malował galeryę Loggiów Watykańskich; głównie krajobrazista, tam figury wymalował. W Luwrze, Dreźnie i Neapolu tworzył małe obrazki, sceny myśliwskie, —znać w nich flamandczyka.

Bril P a w e ł, młodszy brat Mateusza, malarz flamandzki (* 1556 w Antwerpii—f w 1626 w Rzymie). Początkowo uczeń Oertelmana, potem kształcił się w Rzymie. Grzegorz XIII powierza mu dokończenie prac brata, którego w zdolności przewyższył. Pracuje dla Sykstusa V, Klemensa VIII i Pawła V papieżów. W Watykanie, w sali jadalnej, „Męczeństwo św. Klemensa“; zdobił też Scala Santa, pałac na Monte Cavallo, sklepienie kościoła św. Cecylii i wiele innych; rozrywane były drobne prace jego przez możnych. Krajobraz podniósł do godności rodzaju odrębnego. Charakteru flamandzkiego, mimo wpływu mistrzów włoskich, w sobie nie-zatracił. Krajobrazy B-a ożywiali figurami prawie zawsze Annibal Caracci, Rottenhammer, Poelenburg lub Elsheimer. Był też rytownikiem akwaforci-

A. N. J.

Brillante (włos.) wyr. muz., znaczy: świetnie (grać czy śpiewać utwór muzyczny, tym terminem opatrzony).

Brillat-Savarin Anthelme (* 1756—f 1826 w Paryżu), prawnik i literat francuski. Zostawszy deputowanym do stanów generalnych z okręgu Bugey, przemawiał gorąco przeciwko utworzeniu sądów przysięgłych i zniesieniu kary śmierci; ścigany za propagandę federalistyczną, schronił się do Szwajcaryi, a następnie do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej, skąd wróciwszy do Fran-cyi po upadku Robespierre’a, został zamianowany (rok VI) komisarzem Dyrektoryatu przy trybunale kryminalnym w Wersalu, a roku 1797 wszedł jako członek do sądu kasacyjnego. Z pism jego, prawnicze zostały już dzisiaj zupełnie zapomniane, za to wielki rozgłos zyskała i cenioną jest jeszcze obecnie słynna jego praca p. t. „Physiologie du goût, ou Méditation de gastronomie transcendante, ouvrage théorique, historique et à l’ordre du jour“ (1825), w której autor podaje się za profesora i członka wielu towarzystw naukowych. Nie jest to, we właściwem znaczeniu, dydaktyczny traktat kulinarny, ale serya pogadanek, przeplatana przepisami, anegdotami i różnego rodzaju spostrzeżeniami z dziedziny sztuki jedzenia, hygieny i smaku. Jest to z pewnością jedyna książka tego rodzaju, jaką można czytać z przyjemnością, to też doczekała się licznych odbitek i wydań, a z tych niektóre ozdobili pięknemi ilu-stracyami Bertall i Lalause. Wydawca Charpentier w swojej „Bibliothèque Charpentier“ (r. 1838) pomieścił tę pracę B-a obok „Physiologie du mariage“ i „Traité des excitants modernes“ Bal-zaca.    r-

Brilon, l) B. powiat w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, po obu brzegach rz. Ruhr, 789 km. □, 38,016 m-ców, przeważnie katolików; główne zajęcie ludności górnictwo i hutnictwo.—2) B. stolica poprzedniego, piękny kościół systemu hallowego (o jednakowej wysokości wszystkich naw) z XII w., gimnazyum, tartaki parowe, 4,500 m-ców. W pobliżu kopalnie galmauu i młyny prochowe. B , wspominany już w X w., należał do arcybiskupów kolońskich, następnie był miastem związku hanzeatyckiego i długi czas stolicą księstwa Westfalskiego.

Brincken, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem trzy srebrne róże w trójkąt. W koronie nad hełmem dwa orle skrzydła, prawe białe, lewe błękitne; między barkami skrzydeł: srebrna róża. Herb ten z no-bilitacyą na zasadzie § 17 ustępu a, prawa z r. 1836, otrzymał Ju-liusz B., nadleśny rządowy w Brunświku, powołany r. 1818 na naczelnego nadleśnego rządowego w kr. Pols., a jako znajdujący się na liście baronów, ogłoszonej r. 1821, wpisany został do księgi rodowej szlachty kr. Pol-

W. K Z.

z Inflant, gdzie już istniała r. 1562.—(„Herb rodź. wiedzie z Londynu na Doveru, Calais, drogę żelazną

gotardzką lub Mont Cenis i drogę żelazną nadadrya-tycką; czas na nią użyty wynosi zaledwie trzy dni, gdy przeciwnie droga morska z Londynu do B. wymagałaby przynajmniej dni 6. Dla pasażerów i turystów, a nawet dla towarów pośpiechu wymagających, B. jest również punktem zbornym, w którym kończy się podróż lądowa a zaczyna morska. Właściwe miasto leży na półwyspie wyskakującym między ramiona zatoki wewnętrznej, jest stolicą arcybiskupa, posiada starożytną katedrę z ciekawemi mozaikami, dawny zamek cesarski (dziś więzienie) i 16,618 m-ców. Stare miasto zabudowane jest ciasno, nowsze dzielnice są przestronne, mają ulice szerokie, widne i dobrze brukowane. Handel wzrasta z każdym rokiem i w obrocie rocznym wykazuje dziś około 900,000 tonn towarów przychodzących i odchodzących. B. jest osadą grecką, (Bpsvtéaiov greków, Brundusium rzymian) którą już w r. 245 przed Chr. przeważnie zaludniali rzymianie. Znaczenie miasta, ze względu na blizkośó Grecyi było należycie przez starożytnych oceniane, gdyż słynna Via Appia dochodziła aż do B. Po upadku państwa rzymskiego miasto opustoszało, częścią skutkiem trzęsienia ziemi i zarazy, a częścią skutkiem niepokojów, wędrówką narodów wywołanych. Podczas wojen krzyżowych następuje epoka odrodzenia, lecz już od XV w. B. upada ponownie, do czego przyczyniło się głównie zanieczyszczenie portu, tak dalece, że ów kanał, łączący obie zatoki, został zupełnie zasypany i miasto ujrzało się śród wewnętrznego jeziora, całkowicie odciętem od morza. Dopiero gruntowne roboty, przeprowadzone w ze-8złem i obecnem stuleciu, kanał oczyściły i pogłębiły i tym sposobem obecny rozwój miasta umożliwiły.

F. R.

szl. kr. Pol.“.—Borkowski).

Erindaban, Bindraban, miasto w Indostanie, w t. zw. Prowincyach Północno-Zachodnich, w dy-wizyi Agrah nad Dżumną (Jamuna), święte miejsce bramińskich hindów, którzy odbywają tu pielgrzymki ze stron dalekich dla obmycia się z grzechów; liczne świątynie i sadzawki, wspaniałe tarasy prowadzące do rzeki, 21,500 m ców. Ani-s

Brindisi, miasto portowe na wybrzeżu Adryaty-ku we Włoszech południowych, na półwyśpie Apu-lii. Wielkie swe znaczenie zawdzięcza wyjątkowemu położeniu geograficznemu i znakomitym warunkom miejscowym. Bowiem na przestrzeni 160 km., od Monopoli aż do Otranto, brzeg italski jest zupełnie prawie niedostępny, i dlatego nietylko miast ale nawet wiosek pozbawiony, w samym jednak środku wybrzeża otwiera się nagle bezpieczna i głęboka zatoka, stanowiąca punkt ciężkości dla ruchu handlowego całej okolicy, bo niemająca współzawodniczek w pobliżu. Następnie, między B. a leżącym po drugiej stronie półwyspu Tarentem istnieje znaczna zaklęsłość w kredowej płycie wyżyny Apulij-skiej, skutkiem czego łatwo wytworzyć się musiała ściślejsza łączność handlowa między dwoma temi miastami. Dalej B. leży w blizkości największego zwężenia Adryatyku i zbliżenia półwyspu Apenińskiego z Bałkańskim, co znowu uczyniło je ważnym pośrednikiem w stosunkach Italii południowej z Gre cyą i Wschodem. Wreszcie i sama zatoka należy do rzędu najlepszych, jakie przyroda człowiekowi podarować mogła. Składa się ona z dwóch części: zewnętrznej i wewnętrznej. Zewnętrzna utworzyła się przez wgięcie brzegu we wnętrze lądu i jest bardziej otwarta; wszakże i tu przyroda zabespie-czyła ją przed naciskiem sił zgubnych, wzniosła bowiem w oddaleniu kilka wysepek, stanowiących nietylko zasłonę przeciwko fali i wiatrom, ale i fundament dla twierdzy przeciwko obcemu najazdowi. Wewnętrzna zatoka łączy się z zewnętrzną za pomocą wązkiego, bo tylko 100 m. szerokości mającego, kanału, i rozciąga się półksiężycem obejmując dwoma ramionami półwyspowaty wyskok lądu. Obie zatoki są tak głębokie, że największe statki morskie, handlowe i wojenne, przybijać mogą do samego brzegu. Nie dziwna przeto, że B. było już w starożytności przystanią doniosłego znaczenia i liczyło do 100,000 m-ców; w średnich wiekach, po uspokojeniu się kraju, miało drugą epokę świetno ści i doszło do 60,000 ludności; obecnie przychodzi nań trzeci okres rozwoju, gdy z otwarciem kanału Sue8kiego i alpejskich dróg żelaznych życie handlowe popłynęło na nowo korytem morza Śródziemnego do Iudyj wschodnich. Ta ostatnia okoliczność szczególnie jest ważną dla miasta: w niem bowiem zbiera się poczta z Europy środkowej i zachodniej, do Kalkuty, Bombaju i Wschodniej Azyi przeznaczona, i odwrotnie. Tak np. poczta z Londynu, pod dozorem specyalnego urzędnika wychodząca w piątek, przybywa już w poniedziałek o godz. 1 w południe do B., gdzie bezzwłocznie składa się na statkach towarzystwa „Peninsular and Oriental Steam Navigation Company“ (krótko P. & O). Droga ta

And. S.

Brindley James, sławny hydraulik i mechanik angielski (* 1716 r. w Tunsteed, w Derbyshire — f 30 wrześ. 1772 r. w Turnhurst w Stafordshire. W 17-ym roku życia wstąpił na naukę do młynarza, a po upływie przeznaczonego czasu na wyuczenie się przemysłu, z którym obeznał się dokładnie, prowadził młyn na własną rękę. Pierwszem wiel-kiem dziełem jego była ustawiona w 1752 r. w Clifton, w Lancashire, w kopalni węgla kamiennego, pompa, a następnem w 1755 r. wybudowana w Con-gleton, w Cheshire, zupełnie nowego pomysłu przędzalnia jedwabiu. Wspomnione prace i inne jeszcze przedsięwzięcia zwróciły na B-a uwagę księcia Bridge-water, inicyatora wielkiego kanału (ob.) „Bridge-water-kanał“, który wszyscy budowniczowie i inżynierowie angielscy uważali za dziwactwo wyobraźni. B. nie tylko uznał plan za wykonalny, ale podjął się prowadzenia robót i szczęśliwie je wykończył. Od tego czasu nie był wykonany żaden plan kanału w Anglii bez rady i współudziału B-a. Do takich robót zaliczyć należy połączenie drogą wodną Londynu, Brystolu, Hull i Liwerpul, oraz oczyszczenie doków tego miasta. Nosił on się także z myślą połączenia Anglii z Irlandyą za pomocą łyżwowego mostu. Napisał dzieło „Reports relative to a navigable communication between the Friths of Forth and Clyde“ (Edynburg, 1768 r.).

Brink Jan (* 1834), literat i powieściopisarz ¹ czy wiście awanturnikiem Godin’em, rozwiodła się

z rozpustnym mężem i prowadziła życie tak gorszące, że ojciec jej uznał za potrzebne osadzić kochanka jej w Bastylii i wyjednał sobie na to pozwolenie królewskie. Godin nauczył się w więzieniu przyrządzania trucizn; wypuszczony po roku na wolność, wtajemniczył w arkana sztuki swą kochankę. Oboje postanowili zgładzić ze świata całą rodzinę d’Aubray’ôw, aby zagarnąć jej majątki.

W lutym 1666 r. B. własną ręką podała truciznę rodzonemu swemu ojcu, w r. 1670 Godin za pomocą swego służącego, La Chaussée, otruł obu jej braci. Męża swego B. pięć razy truła. W r. 1672 S-te Croix przygotowywał już zamach na pozostałą jeszcze przy życiu Teresę d’Aubray, gdy nagle zaskoczyła go śmierć. Sprawiedliwość wpadła na ślad zbrodni wskutek przepisu procedury, nakazującego nakładanie pieczęci na majątki tych, którzy umierają bez jawnych sukcesorów. Po zejściu na grunt znaleziono szkatułkę pełną trucizn i oblig na 30,000 liwrów, wystawiony przez B-a w kilka dni po nagłej śmierci starszego brata. Margrabina uciekła do Londynu, la Chaussée’go uwięziono; w więzieniu wszystko wyznał. W r. 1673 skazano go na karę koła i wyrok bezzwłocznie wykonano; margrabina miała być ściętą. Rząd angielski wzbraniał się wydać B., zostawiając jej czas na nową ucieczkę, do Niderlandów południowych. Tułała się potem trucicielka po Pikardyi i Flandryi, na cały rok znalazła schronienie w jakimś klasztorze, aż wreszcie w marcu 1676 policyi francuskiej udało się zaaresztować ją w Leodyum. Zamknięta zrazu w Maës-tricht, usiłowała pozbawić się życia, połykaj ąc szkło i śpilki, ale ją uratowano — dla kata. Pod eskortą 100 zbrojnych odstawiona do Paryża, w Conciergerie wypierała się uporczywie wszystkiego, usiłowała przekupić straże, ujęła sobie jednego z urzędników, a gdy już nie widziała ocalenia, spróbowała jeszcze raz samobójstwa. Skazano ją dopiero na podstawie własnej jej spowiedzi piśmiennej, w której przyznała się do wszystkich powyższych zbrodni, a nadto jeszcze i do czynów ohydnej rozpusty, f D. 16 lipca 1676 r., po odbyciu pokuty przed kościołem Notre Dame, poszła B. pod miecz katowski na placu Grève; ciało jej spalono. Przed wykonaniem wyroku wzięta na tortury, niczego już nie ukrywała. Okazała się rzecz straszna: całe stado trucicieli—profesorowie, prezesowie sądów, wielkie, świetnie żyjące panie, nawet członkowie parlamentu! Ze sprawy B. rozwinęła się tedy inna, o wiele poważniejsza, znana w dziejach Prancyi pod nazwą „de la Chambre ardente“. Opisuje ją „Chronique de l’oeil de boeuf“ wraz z przygodami samej B., opisuje p. de Sévigné w listach. Zwykła płytkość ludu paryskiego okazała się przy śmierci B.: upór jej, stałość i pewność siebie, znamiona silnej woli, wzięto za coś budującego: ludek wydzierał sobie popioły ladacznicy-potwora. Tę prawdziwie czarną kartę dziejów obyczajowych Prancyi odtworzył z artyzmem dziejopisarskim Michelet w „Décadeace morale du XVII siècle“ („Rev. des deux m.“, 1860); Dumas w „Crimes célèbres“; Bibliothèque nationale w Paryżu przechowuje akta procesu B.

holenderski. Po ukończeniu studyów w Utrechcie, gdzie otrzymał stopień doktora teologii, był (1860 —62) nauczycielem prywatnym w Batawii, a po powrocie do kraju został nauczycielem jęz. holenderskiego w Hadze. Napisał sporą ilość drobnych szkiców obyczajowych i większych powieści, jak np. „Oostindische dames en heeren“ (1873—85), „De Schoonzoon van Mevrouw de Roggeveen“ (1871), „Jeannette en Juanito“ (1877), „Het verloren kind“ (1870), „De familie Muller-Belmonte“ (1880) i t. d. Jako literat ogłosił drukiem wiele studyów, jak np. o Bulwerze (1873), Zoli (1876), Hamerlingu (1883), Dickensie (1883) i t. d , „Kriticken“ (1882 — 86), „Causerien over moderne romans“ (1884), „Kleine Geschiedenis der nederlandsche letterkuude“ (1877; ostatnio 1891), „De roman in brieven 1740 —1840“ (1889) i t. d.

Brinkley John, astronom angielski (* 1763 w Woodbridge—f 1835 w Dublinie). Kształcił się w Cambridge, w r. 1790 został dyrektorem obser-watoryum w Dublinie. Starał się oznaczyć p a r a 1 a k-ksę (ob.) roczną gwiazd, a lubo celu nie dopiął, prace jego zachęciły innych astronomów d.o tych ważnych badań. W r. 1827 został lordem-bisku-pem w Cluyne i od tego czasu zaniechał astronomii. Ogłosił „Elements of astronomy“, a wraz z Andrewsem „The quantity of solar nutation“ (1822 roku).

S. K.

BrinkmannHenrykRudolf, zwyczajnyprofesor prawa i radzca najwyższego sądu apellacyjnego w Kiel (* 3 stycznia 1789 r. w Osterode pod górami Hercyńskiemi), studyował prawo w Getyndze i został tam w 1812 prywat, docentem; w tym czasie oprócz kilku traktatów umieszczonych w magazynie Oesterleya, napisał: „Erbfolge nach dem Code Napoléon“ z przedmową prof. Hugo. W r. 1813 został adwokatem, prokuratorem przy sądzie okręgowym Westfalskim i asesorem sądu kryminalnego, w r. 1814 adwokatem przy najwyższym sądzie apelacyjnym w Zelle, w r. 1815 notaryuszem, w 1817 członkiem sądu uniwersyteckiego w Getyndze, w 1819 nadzwyczajnym, a w r. 1822 zwyczajnym profesorem w Kiel, i nakoniec po urządzeniu tam najwyższego sądu apellacyjnego (w Maju 1834 r.) radcą tegoż sądu. B., uczeń Hugona, należy do historycznej szkoły prawa. Napisał: „Ueber den Werth des bürgerlichen Gesetzbuches“ (z uwzględnieniem takiegoż dzieła Rehberga), (Getynga, 1814 roku); „Abriss der Lehre von den Klagen des Römischen Rechts“ (Getynga, 1816); „Institutionum juris romani quoad singularis utilitatem spectat, libri“ (Getynga i Szlezwig, 1822); „Notae subitaneae vel Gaji institutionum commentarii“ (Szlezwig, 1821 roku).

F. J.

Brinvillers, margrabina, z domu Mary a Magdalena Małgorzata d’Aubray, słynna trucicielka (* w Paryżu 1630—f 1676 tamże); była córką referendarza i namiestnika cywilnego w Paryżu, w r. 1651 zaślubiła Antoniego Gobelina, mar-grab. de B., barona de Nourar, regimentarza pułku uormandzkiego. Ładna a lekkich obyczajów, zawiązała stosunek z „kawalerem de Sainte Croix“, a rze-

Enafkloptdr» Dowiz««hna Ilutrtr. T. IX

57

A. O.

A. Pol.

Hetzla.

Brioni, Briońskie wyspy, grupa wysepek na Adryatyku, przy zachodniem wybrzeżu półwyspu Istryi, zamykająca wejście do zatoki i portu wojennego Pola, a oddzielona od lądu przez kanał Fasana; górzyste, obfitują w marmur i kamień budowlany, który dziś idzie do Wiednia i Berlina, a dawniej służył Wenecyi na pałace i mosty; dwie latarnie morskie, kilka fortów należących do twierdzy w Pola. Tu w 1479 r. genueńczycy pokonali flotę wenecką.

Brionne, stolica kantonu w departamencie francuskim Eure, okręgu Bernay, nad rz. Rille; znacz- miraulfa. ne fabryki sukna, garbarnie, olejarnie, 3,746 mców.

Tu odbyło się koncylium, na którem nauka Beren-garyusza została potępiona (1063 r.). O 4 km. na północ ruiny opactwa Bec Hellouin.

Brioschi Franciszek, współczesny matematyk włoski (* w Medyolanie dnia 22 grudnia 1824).

Od 1852—1862 był profesorem mechaniki i rachunku wyższego w Pawii, od 1861 sekretarzem generalnym wychowania publicznego. Uorganizował w Medyolanie wyższy instytut techniczny, którego jest dyrektorem. Jest senatorem, prezesem akademii dei Lincei, korespondentem akademii paryskiej. Ogłosił wielką ilość znakomitych rozpraw matematycznych w pismach włoskich, francuskich i angielskich; najważniejsze z nich odnoszą się do dziedziny algebry Wiktoryi są ulubionem miejscem przechadzek. B. wyższej i rachunku całkowego: rozwiązywanie rów- połączony jest siecią dróg żel. z ważniejszemi

s. D.

S D.

And. S.

Bńnz Aloizy, (* 25 lutego 1820 r. w Meiler, w Algau). Studyował prawo, zwłaszcza rzymskie, w Monachium i Berlinie. W 1849 r. napisał „Zur Lehre von der Kompensation“, a w 1851 r. był powołany na profesora prawa rzymskiego do uniwersytetu w Erlangen. W 1857 przeniósł się w tymże charakterze do uniwersytetu w Pradze. W 1801 r. był wybrany do sejmu czeskiego, a następnie i do rady państwa w Wiedniu, gdzie stawał w obronie interesów wyłącznie niemieckich przeciwko czeskim. W r. 1866 r. przeszedł na profesora prawa rzymskiego do Tybingi, i wtedy wydał główne swoje dzieło: „Lehrbuch der Pandekten“ (1871 r.) Od 1871 r. przeniósł się na profesora uniwersytetu do Monachium.

Brio (włos.) wyraz muzyczny; znaczy: żywo, z werwą; zwykle piszę się: eon brio. Jest to wyrażenie ostrzegające wykonawcę, że dany utwór muzyczny, tym terminem opatrzony, powinien być wykonany z ogniem, z życiem.

Brion Gustaw, francuski malarz historyczny i rodzajowy (* 24 października 1824 r. w Rothau u podnóża Wogezów), uczeń malarza Guerias’a, mieszkał w Paryżu i odtwarzał sceny z życia ziemian Alzacyi. Bogactwo koinpozycyi, świeże barwy, subtelna prawda w odtwarzaniu kształtów, postawiły go w rzędzie znakomitych malarzów rodzajowych francuskich. Jego „Wieśniacy Szwartzwaldu przy cudownych uzdrawiających źródłach“ »„Pogrzeb“, „Odpoczynek po pracy“, (w pałacu luksemburskim), a także „Święto trzech króli“ — są bardzo cenione. Inne prace B-a słabsze. Wystawa wiedeńska oceniła dodatnio obrazy B-a. Robił piękne

rysunki do niektórych dzieł Victora Hugo wydania

w. G.

And. S.

And. S

nań stopnia piątego, formy algebraiczne, podstawienia, funkcye eliptyczne, równania różniczkowe liniowe i t. d.) Wydał ważne dzieło: „Teorya wyznaczników i ich zastosowań“ (przełożone naj. francuski w r. 1855). Jest redaktorem poważnego czasopisma: „Annali di Matematica“, wychodzącego w Me-dyolanie od r. 1867, a wydawanego poprzednio przez Tortoliniego.

Briot Karol August Albert, matematyk fran cuski (*1818 w Saint Hippolyte,—f 1882 w Bourg d’Ault). Był profesorem w Reims, Orleanie i na fakultecie w Lyonie, potem w Paryżu, w r. 1850 mianowany repetytorem w Szkole politechnicznej, od r. 1857 do śmierci wykładał w Szkole normalnej, od r. 1870 zajmował katedrę fizyki matematycznej po Łamem. Opracował razem z Bouque-tem metody matematyczne Canchego w ważnych rozprawach; w fizyce matematycznej pracował bez towarzysza. Ogłosił „Essai sur la théorie mathématique de la lumière“ (Paryż, 1864—tłómaczone na j. niemiecki); Théorie mécanique de la Chaleur“ (tamże 1869); „Leçons de inéCauique“ (tamże 1861), oraz książki elementarne, z dziedziny arytmetyki, algebry, geometryi i kosmografii. O pracach wydanych wspólnie z Bouquet’em mowa była przy nazwisku tego ostatniego.

Brioude, stolica okręgu w departamencie francuskim Wyższej Loary, na lewym brzegu rzeki Allier, gotycki kościół św. Juliana, wyrób towarów pa8amoniczyeh, tiulu i tkanin wełnianych; sąd handlowy, 5,102 m-ców. W pobliżu wioska Vielle B. na miejscu starożytnego miasta Arwernów Bri-vas. Okolica obfituje w dobre winnice.—O krąg B. ma 1,565 km. □ i 80,476 m-ców.

Brisacier (N...) awanturnik francuski, żyjący w XVII wieku; pochodził z miasta Blois i zajmował stanowisko sekretarza przy królowej Maryi Teresie; przyszło mu na myśl podać się za syna naturalnego Jana Sobieskiego, aby otrzymać tytuł książęcy. Dostawszy podstępem podpis królowej, posłał go królowi polskiemu wraz z przekazem na sto tysięcy talarów. Gdy się oszustwo wydało, B. został zamknięty w Bastylii. Wypuszczony na wolność, udał się do Polski, lecz, nic nie wskórawszy, przeszedł do Rossyi i tam umarł. — „Mémoires de l’abbé de Choisy“; L. Farges w „Gr. Enc. Fr.“ La-

Brisbane. 1) B. stolica kolonii brytańskiej Queensland, na wschodzie Australii, na obu brzegach rzeki t. im., w pobliżu jej uścia do zatoki More-tońskiej (Moreton Bay); rzeka dzieli ją na 2 części: północną i południową. Miasto otaczają pagórki lesiste, wspaniałe ogrody owocowe, parki i wille; jest ono rezydencyą gubernatora i arcybiskupa rzymsko-katolickiego; posiada ogród botaniczny, gimnazyum, bibliotekę (25,000 tom.), kilka szpitali, gmach parlamentu. B. wraz z przedmieściami zajmuje znaczną przestrzeń i liczy mieszkańców 73,649. Kościół katedralny katolicki i gmach parlamentu wyróżniają się z pomiędzy wielu innych piękną architekturą. Ogród botaniczny i park

M. R.

S. K.

punktami wybrzeża i wnętrza prowincyi, a z portami łączy się nadto statkami parowemi. Handel b. ożywiony; przedmiot wywozu stanowią: skóry, bawełna, złoto, drzewo, a szczególniej wełna w wielkiej ilości, przywozu zaś—wszelkiego rodzaju wyroby europejskie. B. założony został 1825 r., jako osada, do której wysyłano przestępców, co trwało do r. 1842; od chwili zniesienia kolonii karnej datuje się szybki wzrost miasta.— 2) B. rzeka w australskiej prowincyi Queensland, ma źródła na wschodnim stoku wyniosłości Craigs Range, przepływa żyzną okolicę w bardzo krętym biegu, wpada do zatoki Moretońskiej (Moreton Bay), żeglowna i dla największych statków dostępna na przestrzeni od m. Brisbane do uścia.

Brisbane sir Tomasz Macdougall, generał i astronom angielski, (* 1773 w Bistoptown w Szko-cyi — f 1860 w Brisbane-House pod Largs). W r. 1793 jako kapitan odbył kampanię we Flandryi z księciem Yorku, miał udział w wyprawie do An-tylów (1795—98), odznaczył się w różnych bitwach i w r. 1813 został generał majorem. Od r. 1821 do 1826 był gubernatorem Nowej Walii południowej i na tern stanowisku starał się o rozwój handlu i rolnictwa kolonii. Astronomią zajął się od r. 1795, a w Australii wystawił własnym kosztem w Paramatta, w pobliżu Sidney, obserwartoryum, gdzie oznaczał położenie gwiazd południowych, w Europie w ogólności niewidzialnych. Spis jego 7,385 gwiazd, zwany zwykle Brisbane-catalo-gue, ogłoszony został w r. 1835. Po powrocie do kraju założył obserwatoryum pod Kelso w Szkocyi, gdzie zajmował się badaniami magnetyzmu ziemskiego. Prace jego w tej dziedzinie nauki zapełniają trzy tomy (17 — 20) „Transactions of Royal Eghdinbur Society“. Był od 1827 r. wice-prezy-dentem towarzystwa astronomicznego, a od 1883 prezydentem towarzystwa królewskiego w Edynburgu, które - to stanowisko zajmował poprzednio Walter Scott.

Briseis, ob. B r y z e i d a.

Brissac, ród francuzki, panowie Cossé.—B. wywodzący się już to od rzymianina Kokcejusa Nervy, juź od ueapolitańskiego rodu Cossa, pochodzą z An-degawii. Wybitniejszymi członkami tej rodziny byli: Renée de Cossé, hrabia B. i Falaise (* 1463 f 1540), wielki szambelan, wielki krajczy i wielki sokolnik królewski, był za panowania królów Ludwika XI, Karola VIII, Ludwika XII i Franciszka I, gubernatorem i namiestnikiem w Andegawii, Tu-ronii i Maine; Franciszkowi I służył za zakładnika w Hiszpanii; ożenił się z Karoliną Gouffier.—Karol I de Cossé, hrabia B., zwany „marszałkiem de B.u (* około 1505—f 1563), starszy syn poprzedniego, wojownik i dyplomata, odbył pierwszą kampanię przy oblężeniu Neapolu (1518). Jako nauczyciel dzieci królewskich towarzyszył im w r. 1530 do Hiszpanii; dowodził oddziałem lekkiej kon-nnicy w bitwie pod buzę (1537); roku następnego, wespół z biskupem z Tarbes, Castelnau, traktował, o pokój z cesarzem, a po śmierci cesarzowej wysłany był na dwór Karola V w charakterze posła nadzwyczajnego. Został później mianowany dworzaninem, a r. 1542 kapitanem i generałem -pułkownikiem piechoty francuskiej „po za górami“; był ranny przy oblężeniu miasta Perpignan. Roku 1543 dowodził oddziałami lekkiej kawaleryi w Piemoncie, a udawszy się za królem do Flandryi, pobił tylną straż wojsk cesarskich pod Guise, osłouił Luksemburg i odznaczył się w odwrocie na Chalons (1544). Roku 1545 rozbił pod Oye oddział 2,000 anglików, a r. 1547, z rangą wielkiego mistrza artyleryi, wysłany został na układy do Karola V. Od Henryka II otrzymał gubernatorstwo i namiestnictwo Piemontu oraz buławę marszałka Fran-cyi (1550); na tern stanowisku odznaczył się jako niepospolity wojownik i pierwszorzędny administrator. W r. 1551 zdobył Quiers, Saint-Damien, Lanza, Ponts, Castelstelle i Valpergue; w r. 1552 Busqué, Verrue i Alba; w r. 1553 Serravalle, Ceva i Verceil; w r. 1554 Santia, Casai, Pomaro, Mon-tecalvo i Vulpiano. Po krótkiej bytności na dworze (1556) wrócił do Piemontu wraz z księciem Gwi-zyuszem i zdobył jeszcze Cherasco, lecz cofnął się z pod Coni. Na mocy traktatu, układanego w Châ-teau-Cambrósis, Francya miała opuścić Piemont. B. wysłał przez swojego sekretarza prośbę do Henryka II, aby i jego też wraz z Piemontem ogłosił za pozbawionego praw francuskich, za bunt; „bo, pisał—jeżeli strata Piemontu jest dla Waszej Królewskiej Mości bagatelą, dla mnie jest to cios niepowetowany. Jeżeli ja utrzymam się na wszystkich zdobytych pozycyach, a nadto zdobędę, jak się tego spodziewam, kraj Medyolański i Genuę, oddam to wszystko Waszej Królewskiej Mości i staniesz się, Najjaśniejszy Panie, najpotężniejszym monarchą w Europie“. Życzenia i plany B-a nie spełniły się; w zamian za Piemont dano mu gubernatorstwo Pikardyi (1559). Gdy po śmierci Henryka II rozpoczęły się spory religijne, B. stanął przeciwko reformacyi i przystąpił do tryumwiratu Gwi-zyusza, Montmorency i Saint-André. Zrezygnowawszy z gubernatorstwa Pikardyi na korzyść księcia Kondeusza (1561), zjechał do Paryża z Gwi-zyuszem i Saint-André’m (1562), i został zamianowany komendantem stolicy i Ile-de-France. Otrzymawszy w r. 1563 gubernatorstwo Normandyi, dokonał jeszcze świetnego czynu wojennego, odebra-szy anglikom Havre. Ożeniony był z Karoliną d’Esquetot d’Estelan.—Ty mol eon de Cossó, hra bia B. (* około 1543—f 1569), syn poprzedniego, wojownik, stronnik partyi katolickiej; brał udział w bitwie pod Jarnac; zabity przy oblężeniu Mus-sidanu.—Karol II de Cossé, hrabia B. (* około 1550—f 1621), brat poprzedniego, wojownik i polityk; dowodził jako kontradmirał flotą francuską podczas nieszczęśliwej wyprawy na wyspy Azorskie i brał udział w jednej bitwie morskiej z hiszpaua-mi. Henryk III rzekł o nim po tej kampanii, że był do niczego, równie na morzu, jak na lądzie. „Ja mu pokażę, zawołał B., że jest trzeci żywioł na którym będę do czegoś, a tym żywiołem jest bruk paryski!“ I rzeczywiście, B. był jednym z pięciu pułkowników, którzy z ramienia księcia Gwizyusza stanęli na czele ludu w dniu barykad. Obrany deputowanym z Normandyi i prezesem szlachty na zjeź-

dzie Stanów w Blois (1589), B. został zaaresztowa- W r. 1575 został B. adwokatem generalnym przy ny, lecz król kazał go uwolnić po morderstwie księ- parlamencie, a w 1583 prezesem o birecie (précia Gwizyusza. Zamianowany przez Ligę marszał- si dent à mortier, ob.). Henryk III mianował go kiem Francyi i gubernatorem Paryża (1594), otwo- radzcą stanu i używał do negocyacyj najważniej-rzył Henrykowi IV bramy stolicy. Henryk IV szych, między innemi w charakterze posła na dwór utrzymał go w randze marszałka, obdarzył ordę- angielski, następnie powierzył mu redakcyę praw, rem, a w r. 1597 wysłał przeciwko Mercoeuro- które wydane były za panowania jego samego i jego wi, który szerzył bunt na zachodzie. Od tej chwi- j poprzednika; prawa te już w ciągu trzech miesięcy li B. był już wiernym sługą tronu; w r. 1610 zostały zebrane, uporządkowane i ogłoszone pod Henryk IV, wybierając się na wyprawę do Kliwii nazwą „Code du roy Henri III“. Gdy w r. 1583 i Juliaku, zamianował go członkiem regencyi. Za Ludwika XIII B. został księciem i parem, a w roku 1614 wszedł do izby trzeciego stanu dla przyśpieszenia wyborów komisyi finansów; w r. 1617 przydany był bratu królewskiemu (Monsieur), jako prezydent notablów.—Jan Paweł Tymoleon de Cossé, zwany „marszałkiem de B.“ (* 1698—f 1784), wojownik; był kawalerem Maltańskim i strażnikiem marynarki (1713); w r. 1717 otrzymał pułk kawaleryi własnego imienia. Brał udział we wszyst kich kampaniach za Ludwika XV, od którego otrzymał buławę marszałkowską. Odznaczył się szczególnie w bitwie pod Gwastallą (1734). Ożeniony był z Maryą Józefiną Durey de Sauroy.—

Henryk III, przez ligę i bunt paryżan zmuszony do ucieczki, zwołał parlament do Tours, B. pozostał w stolicy i pod panowaniem szesnastu (ob.) kazał się obrać pierwszym prezydentem na miejsce Achillesa de Harlay, osadzonego w Bastylii. Największa część pisarzy jego czasu, jak: Mezeray, Pas-quier, de Thou, Sealiger i inni upatrują w tym je go postępku złe zamiary, inni wszelako, opierając się na tern, że B. potajemnie przed notaryuszami zaprotestował przeciw wszystkiemu, coby interesom króla szkodzić mogło, przypisują mu śmiałe przedsięwzięcie działania na korzyść króla w pośrodku samych jego nieprzyjaciół. Inni utrzymują nawet, że B. z najlepszą chęcią nie mógł był opuścić Paryża. Jakiekolwiek jednak były pobudki, które go do działania w taki sposób skłoniły, rzeczą jest pewną, że te same fale popularności, których przypływ wyniósł go na stanowisko pierwszego prezydenta, z odpływem swoim strąciły go na dół i pochłonęły. Stawszy się podejrzanym, z powodu okazywanego pobłażania dla oskarżonych stronników króla, a może i dla tego, że rozszerzyła się pogłoska o jego tajemnej protestacyi, został B, w dniu 15 listopada 1591 r. na drodze do zabudowań parlamentu porwany i bez dalszych sprawdzań w więzieniu Petit-Châtelet powieszony. Nada-remnemi pozostały jego błagania i prośby, ażeby mu pozwolono siedzieć w więzieniu aż do ukończenia dzieła „De formulis“, które podówczas właśnie pisał. Zwłoki jego wystawiono na placu Grève z napisem: „Barnabasz Brisson, herszt kacerzy i zbrodniarzy stanu“. We względzie jego charakteru, oprócz wzmiankowanej wyżej dwulicowości, zarzucają mu także ambicyę i chciwość. Uczoność jego rozwijała się szczególnie w kierunku prawa i historyi, oraz literatury starożytnej. Najznamie-nitszemi jego dziełami są: „De verborum, quae ad jus pertinent, significatione, libri XIX“, (Lyon 1559), pomnożone przez Tabora, oraz Ittera w lat. 1683 i 1721, najdokładniej wydane przez Heinecciusa pod tytułem: „Dictionarium juridicum in quo de verbor sign. B-r. opus in meliorem ordinem redactum etc.“ (Halla, 1743, in fol). Do tego dołączyli: J. Wunderlich: „Additamenta ad Briss. opus“ (1778, inf.); A. W. Cramer „Supplementa“ fKiel., 1813, in 4°); „De formulis et solemnibus populi romani verbis“ (1582, in fol.), na ostatku wydane przez Bahra, Lipsk, 1754, in f.; dzieło, którego niewykończenie tak mu śmierć uczyniło trudną: „Selectarum ex jure civili antiquitatum lib IV“ (Antw., 1588, in 8°);

Ludwik Herkules Tymoleon de Cossé, książę B. (* 1734—f 1792), par Francyi i wielki kraj-czy, gubernator Paryża, kapitan, pułkownik królewskiego oddziału szwajcarów, kawaler orderów, był zamianowany r. 1791 komendantem generalnym gwardyi konstytucyjnej Ludwika XVI. Zaaresztowanego w r. 1792 osadzono w Wersalu, gdzie padł ofiarą rzezi wrześniowej.—August Ma-rya Paweł Tymoleon de Cossé, książę de B. (* 1775—f 1848), był ochotnikiem w gwardyi konstytucyjnej Ludwika XVI w r. 1791, potem prefektem cesarstwa, a w r. 1814 parem Francyi,—

O. Anselm „Hist, généalogique“; La Chesnaye des Bois „Diet. de la Noblesse“; Pinard: „Chronologie historique militaire“; L. Farges w „Gr. Enc.“ fr. La-mirault’a.    r-

H.

Brïssac Albert de Grillet de, wojownik francuski (* 1627—f 1713 r.), miał udział w wojnie Frondy po stronie dworu, walczył na przedmieściu św. Antoniego. W 1652 r. był przy oblężeniu Valenciennes i Dunkierki, w 1667 r. Tournai i Douai, gdzie został rannym. W 1668 roku uczestniczył w wyprawie do Franche-Comté, a podczas wojny holenderskiej znajdował się przy zdobyciu Mastrychtu (1673). Awansował stopniowo do godności marszałka 1688 r., a w 1691 r. mianowany został gubernatorem Guise.

Brisson Barnabas z, sławny francuski prawoznawca i mąż stanu, znamienity lingwista i archeolog, odznaczający się zarówno niewątpliwą nauką, jak dwuznacznym charakterem, człowiek niezwykły, ze względu na swoje nagłe wzniesienie się i smutny koniec. Pochodził z rodziny znakomitej (* w r.

1531 w Fontenay le Comte w Poitou), gdzie ojciec jego był porucznikiem (lieutenant) sądu królewskiego. Gdy już od niejakiego czasu spełniał obowiązki adwokackie, odezwał się o nim król „De veteri rilu nuptiarum et jure eonnubiorum“ Henryk III, że żaden monarcha europejski nie mo- (Par., 1584, in 8°); „De regio Persarum principatu że się pochlubić posiadaniem tak uczonego męża. lib. III“ (Par., 1580): na ostatku wyd. z notami

padkach z d. 31 października 1870 r., będąc adjun-ktem mera gminy paryskiej, podpisał wraz z Do-rian’em, ministrem robót publicznych, Seholecherem, pułkownikiem artyleryi gwardyi narodowej, Stefanem Arago, merem Paryża, Floquet’em i Hórisso-nem, proklamacyę wzywającą wyborców do obrania nowej rady municypalnej; ale gdy rząd obrony narodowej nie uznał proklamacyi, B. opuścił swój urząd. Powołany na reprezentanta do Zgromadzenia narodowego, na wyborach generalnych d. 8 lutego 1871 r. 115,504 głosami, zasiadł na ławach skrajnej lewicy, która go obrała na prezesa; d. 13 września 1871 r. podpisał podanie, domagające się ainnestyi dla wszystkich przestępców politycznych; odniosło ono skutek dopiero po dziewięciu latach (w roku 1880). Przy zorganizowaniu izby deputowanych B. otrzymał mandat poselski w X okręgu paryskim (1876) i zasiadł również na ławach skrajnej lewicy; należał on do grupy 363 deputowanych, którzy d. 16 maja 1877 r. zaprotestowali przeciwko rządom Mac Mahona; po rozwiązaniu Izby otrzymał na wyborach 14 października 18,719 głosów; roku 1878 Izba poleciła mu sporządzić raport o działalności gabinetu Broglie Fourtou; raport ten przedstawiony został pod obrady 8 marca 1879 r., a B. zażądał w nim stawienia przed sądem nie tylko mini-steryum Broglie-Fourtou, ale i gabinetu Rochebouët. Na wniosek ministra Waddingtona Izba odrzuciła to żądanie B-a 317 głosami przeciwko 159. Podczas powyższej kadencyi B. obrany był prezesem komisyi budżetowej, r. zaś 1881, dnia 3 listopada, marszałkiem Izby na miejsce Gambetty i pozostał na fotelu prezydyalnym do r. 1885. D. 30 marca t. r., po upadku gabinetu Ferrego, którego Izba obaliła za wyprawę do Tonkinu, B. objął kierownictwo ministeryum i otrzymał od Izby owe 150 milionów na wyprawę, których odmówiono Fer-remu; nie dopuścił przytem do postawienia swojego poprzednika w stanie oskarżenia. D. 24 gra-dnia 1885 r. B. zażądał od Izby nowych kredytów na Tonkin i Madagaskar; dyskusya trwała trzy dni i dała ministrowi 6 głosów większości; niezadowolony z podobnego rezultatu, B. złożył swoją dymi-syę na ręce Grévego (29 grudnia), nazajutrz po obiorze jego na prezydenta rzeczy pospolitej. Jako kandydat na prezydenturę B. otrzymał wówczas 68 głosów, zaś 3 grudnia 1887, jako kontrkandydat Carnota, zaledwie głosów 26. Od tej chwili B. przestał wyłącznie należeć do którejkolwiek z grup parlamentarnych Izby i głosował stosownie do przekonania, juź-to z republikanami umiarkowanymi, już ze skrajną lewicą. Jest to człowiek znany z nieposzlakowanej uczciwości. W głośnej sprawie pa-namskiej 1892—3 r. przewodniczył w komisyi śled-Brisson Eugeniusz Henryk (* w Bourges czej, przez izbę wyznaczonej.    r-

przez Silburga i Lederlina, (Strassb., 1710), i inne mniejsze, zawarte w zbiorze „Opp. minor. Brissonii“ (Par., 1606, 4 Leyda, 1717). Dziełami jego są także „Uwagi do Liviusza“ (wyciąg z nich w wyd. Fr. Moduisa); mowy sądowe w „Recueil des plaidoyers notables“ i łacińskie poezye w zbiorze „Deliria poëtarum lat. Galliae“). Kodeks Henryka wyszedł pod tytułem: „Code du roy Henri III, rédigé par écrit par B. Brisson“ (Par., 1587); (o dalszych jego wyd. ob. pod „Code Henri“). O życiu B-a wyszło dzieł wiele, nawet szczególna dyssertacya Moliera („Alt. 1696“).—Por. F. K. Couradi w wydaniu dzieła B-a „De formulis“ (Halla, Lipsk, 1831); „Nov. diet. biogr. univ.“ t. V; „Podręcznik History i liter. pr. cywil.“.

Brisson Maturyn Jakób, naturalista i fizyk francuski (* 1723 w Fontenay le Comte—f 1806 w Croissy pod Paryżem). Pomagał Réaumurowi w jego pracach, następnie był prof, fizyki w kolegium Nawarry, a od r. 1796 prof, w szkołach centralnych w Paryżu. Ogłosił: „Le règne animal“ (1756); „Ornithologie“ (6 t., 1760); „Dictionnaire raisonné de physique“ (2 t., 1781) i in. Oznaczenia jego ciężarów właściwych ciał: „Pesanteur spécifique des corps“ (1787), były przez czas długi powszechnie używane.

Brisson Barnabas z, inżynier i matematyk francuski (* 11 paździer. 1777 r. w Lyonie—f 25 września 1828 r. w Nevers). Wstąpił do szkoły centralnej robót publicznych w 1794 r. i do szkoły dróg i mostów w 1796 r., w roku 1798 został inżynierem, zwyczajnym w r. 1808 naczelnym a w 1824 inspektorem oddziałowym. Od r. 1808 do 1814 pozostawał na służbie w depart.de 1’Escaut, odznaczył się przy robotach nad zabezpieczeniem brzegów morskich i przyprowadzeniem do porządku po spustoszeniach, spowodowanych przez wojnę, wybszeży Marny. W r. 1820 został profeso-remw szkole dróg i mostów w Paryżu, a w roku 1821 jej inspektorem. Wypracował projekt kanału pomiędzy Bruges i Gandawą i oznaczył punkta połączenia kanałami Sarry z Renem i Rodanu z Loarą. Wydał dzieła, które wielkiem cieszą się uznaniem pomiędzy inżynierami, a mianowicie: „Essai sur l’art de projeter les canaux à point de partage, en collaboration avec Dupuis de Forcy“ (Paryż, 1829); „Essai sur le système de navigation intérieure de la France“ (Paryż, 1828); „Une notice sur Monge“, „Une nouvelle édition de la Géométrie descriptive de Monge, augmentée d’un traité des ombres et de la perspective“ (Paryż, 1829) i „Une série de mémoires sur l’intégration des équations linéaires aux différences partielles“.

F. J.

S. K,'

F. R.

Brissot Piotr, lekarz, z którego nazwiskiem łączy się jedna najpłodniejszych ważne następstwa walk naukowych przeciwko galenizmowi i arabistom w XVI wieku, walka nie tyle ważna z przyczyny błahego zrazu do niej powodu, ile z wpływu, jaki wogóle wywarła na cały kierunek myślenia w święcie naukowo-lekarskim. Urodzony 1478 w Fonte-

31 lipca 1835), współczesny mąż stanu francuski.

Skończywszy wydział prawny na uniwersytecie paryskim, zapisał się do adwokatury paryskiej w r.

1859, ale wkrótce potem poświęcił się wyłącznie polityce, wstępując do redakcyi dzienników „Temps“ a następnie do „Avenir national“; r. 1868 założył czasopismo „Revue politique“; jeszcze od r, 1856 był członkiem jednej z lóż wolnomularskich. Po wy- nay le Comte, B. otrzymał nader troskliwe wychowa-

na.

F-n.

nie, uczył się medycyny w Paryżu i tamże promowany na doktora, nauczał w paryskim uniwersytecie. Doskonały znawca języka greckiego, przy stu-dyach nad dziełami Hippokrata zwrócił uwagę na jeden punkt, co do którego medycyna jemu współczesna odstąpiła całkowicie od zasad wielkiego greka, mianowicie co do używania krwi-upustu. Kiedy bowiem Hipokrates zalecał przy zapaleniach, a zwłaszcza przy ich pierwowzorze, tak z w. „pleurites“ (pod którą to nazwą rozumiano zarówno zapalenie płuc, jakoteż opłucnej) silny krwi-upust z żyły najbliższej od miejsca, zapaleniu uległego (a więc przy prawostronnym pleurycie z żyły prawego przedramienia,) to u późniejszych greckich autorów, głównie pod wpływem Oribasiusa, rozwinął się pogląd, że w początkach zapalenia nie należy dokonywać krwiupustu w blizkości miejsca zapalonego, ażeby nie napędzać doń jeszcze większego nawału krwi, lecz przeciwnie należy otwierać żyłę odległą (w celu odciągnięcia — revulsio) i upuszczać krwi bardzo mało, aby uniknąć osłabienia, a dopiero w późniejszym okresie choroby stosować krwiupust hipokratesowy (t. j. blizki i obfity). Arabowie, wogóle obawiający się utraty krwi, podjęli tę naukę i wprowadzili upuszczanie krwi kroplami z miejsca odległego (a więc z nogi, przeciwległej płucu zapalonemu), a blizki krwiupust (derywacya) niemal całkiem poszedł w zapomnienie. Ten to punkt sporny stał się powodem prac Brissot’a. W 1514 r. podczas epidemicznie pa-nującego zapalenia płuc, śmiertelność leczonych przy pomocy „rewulsyi“ (upustów dalekich) była ogrom-Otoż B. zalecił jednemu ze swych uczniów, aby chorych na mieście leczył bezpłatnie „derywa-cyą“ (upust blizki, obfity). Skutek był świetny i wtedy B. w lekcyach swych wystąpił otwarcie przeciw arabizmowi i wielki święcił tryumf, gdy dwaj najznakomitsi członkowie fakultetu paryskiego (Vile-more i Hel in (ten ostatni po śmierci jedynego syna, leczonego metodą arabską) naukę jego przyjęli. Wszakże śmiałość jego wywołała taką burzę w ówczesnym świecie lekarskim (parlament zakazał stosowania jego metody), że wolał usunąć się i udał się do Portugalii, gdzie wprawdzie również przekonał się (podczas epidemii w E worze 1518 r.) o skuteczności swego leczenia, ale też również zaciętych napotkał przeciwników, szczególniej w osobie lekarza nadwornego, Dy o nis ius a (Denis), który w oddzielnej rosprawie przeciw niemu wystąpił. B. odpowiedział w słynnej apologii (jedyna praca B-a która do nas doszła): „Apologetica disceptatio, qua docetur, per quae loca sanguis mitti debeat in viscerum inflammationibus, praesertim in pleuritide“ (Paryż, 1525, Bazylea, 1529, wreszcie Paryż, 1630, wydanie Moreau z życiorysem B-a). Praca ta wyszła dopiero w trzy lata po śmierci autora po raz pierwszy (zmarł bowiem 1522 na dysenteryę), wydana przez jego przyjaciela, Luceusa, w Eworze. Spór raz wzbudzony wrzał dalej zacięcie. Uniwersytet w Salamance przyznał słuszność B-owi. Udano się tedy na skargę do cesarza Karola V, zwąc B-a kacerzem lekarskim, jak Luter jest religijnym. Ale blizki krewny cesarza zmarł podówczas leczo

ny po arabsku, próżne więc były u cesarza zachody. Dopiero koniec wieku XVI złamał ostatecznie potęgę arabizmu w nauce, boć o arabizm, a nie o znaczenie rewulsyi i derywacyi chodziło „brissotys-tomu i „arabistom”.

Brissot de Warwille Jan Piotr (* w r. 1754 w Ouarville, blizko Chartres, zakończył życie na gilotynie 31 paźdz. 1793), od rodzinnej wioski przybrał nazwisko, nadawszy mu tylko formę angielską. Syn zamożnego restauratora, otrzymał dość staranne wychowanie. Zaraz po ukończeniu kolegium poświęcił się publicystyce. Przybywszy do Paryża, zajmował się naukami przyrodzonemi, prawem, filozofią, mając zaś na widoku reformę prawa karnego, wydał „Théorie des lois criminelles“ w 1780; we dwa lata później zaczął wydawać „Bibliothèque des lois criminelles“, a w tym samym czasie ró-żnemi pismami politycznemi zwrócił na siebie uwagę publiczności, jako na reformatora i przeciwnika nierówności społecznych. Odtąd wszedł w ścisłe stosunki z ludźmi, którzy później mieli odegrać wybitną rolę w rewolucyi francuskiej. Dwa razy był zamykany do Bastylii za pamflety bezimienne, których w istocie nie on był autorem. W tymże czasie zwiedził Anglię i Stany Zjednoczone, skutkiem czego na umyśle jego odbił się wpływ pojęć amerykańskich. W 1788 B., łącznie z Lafayettem, Mirabeau i innymi, założył „Société des amis des noirs“, a od samego początku rewolucyi wydawał dziennik „Patriote français“, w którym walczył zacięcie przeciwko dworowi, monarchii i starym in-stytucyom. Wogóle pod tym względem zapatrywał się na społeczeństwo atomistycznie. Po ucieczce i zatrzymaniu Ludwika XVI w Varennes w 1791, B. pierwszy wypowiedział głośno zdanie o potrzebie zaprowadzenia rzeczypospolitej, za co jednak był zganiony w „Awi de la constitution“ przez Robespierre’a, który nie chciał, iżby ktoś miał pierwszeństwo przed nim w wypowiadaniu przekonań politycznych. W 1791, pomimo wszelkich zabiegów dworskich, został wybrany w Paryżu na deputowanego do zgromadzenia prawodawczego, w któ-rem stał się jednym z wybitniejszych naczelników partyi Żyrondystów. Jako taki, brał udział i wywarł wpływ na wszystkie ważniejsze wypadki polityczne ówczesne. Do konwencyi wszedł, będąc deputowanym departamentu Eure-et-Loir, jako Żyron-dysta. Występował przeciwko stronnikom góry, komuny paryskiej, anarchii, rzeziom wrześniowym; w procesie przeciwko Ludwikowi XVI głosował za karą śmierci, ale z odesłaniem wyroku pod zatwierdzenie zgromadzeń wyborczych. Po wykonaniu tego wyroku rola polityczna B-a skończyła się, z wyjątkiem tego, że jeszcze w lutym 1793 przyczynił się do wypowiedzenia wojny Anglii i Holan-dyi. Odtąd głównem jego zajęciem było bronienie się przeciwko bezustannym i zajadłym napaściom wrogów politycznych, do których należał i Camille Desmoulins w zjadliwym pamflecie „Brissot de-masqué“. Wszystkie usiłowania B-a i jego przyjaciół Żyrondystów na nic się nie zdały. Zatrzymany w Moulins, w chwili kiedy starał się przedostać do Szwajcaryi, został skazany na śmierć i stra-

ze szczytu rozległy krajobraz.

Bristoe Station, miejscowość w północno-ame rykańskim stanie Wirginii, pamiętna dwiema bitwami, w których południowcy zostali pokonani dnia 27 sierpnia 1862 przez Hookera, a 14 paźdz. 1863 r. przez Warrena.    And- S-

Bristol, Bristolska odnoga, ob. Brystol, Bry-stolska odnoga.

Britanniens (* 41 po Chr.), był synem ces. Klau-dyusza i Messaliny; imię to nadał mu senat po wyprawie, przedsięwziętej przez Klaudyusza do Brytanii; ojciec zaś początkowo nazywał go Germa-ni ki ein. Zelecony wcześnie przez ojca wojsku

[\

Em. K.

eony, razem z innymi przywódzcami Żyrondystów, na gilotynie. B. nie był mówcą takim, jak Vergniaud, wywierał jednak wpływ swoją wymową w zgromadzeniach rewolucyjnych. Jego liczne pisma polityczne również znacznie wpłynęły na przebieg rewolucyi, ponieważ jednak były pisane za pośpiesznie, przeto brakowało im innych niezbędnych przymiotów, mianowicie: głębokości myśli i poprawności stylu.    A' °‘

Bristenstock, potężny, gnejsowy pień górski w Alpach Glarneńskich, sterczący nakształt piramidy nad Gotardzką drogą żelazną do wysokości 3,074 m. nad p. m. Wejście od wioski Amsteg,

And. S.

Ty ir*

),

ilu,

fmiiM

Ænbiwr i Jf

nir

lyY

Fig. 178. Britannicus (z muzeum Laterańskiego w Rzymie).

i narodowi na przyszłego dziedzica tronu, wkrótce został usunięty od dworu, gdy Klaudyusz kazał zamordować rozpustną matkę jego i gdy pojął za małżonkę Agrypinę; ta bowiem, chcąc zapewnić tron synowi swemu z pierwszego małżeństwa, L. Domicyuszowi Neronowi, przedstawiła B. jako młodzieńca słabego na umyśle, a następnie otruła samego Klaudyusza, aby prędzej wynieść na tron Nerona i samej rządzić. Później, gdy już zamiary się jej ziściły widząc,że syn nie chce podlegać jej wpływom, zaczęła grozić, że obwieści o nielegalnem objęciu przez Nerona tronu, którego prawy dziedzic, B., jeszcze żyje. Przestraszony temi gtoźbami, Neron w czasie uczty kazał otruć B-a 55 r. Był to ostatni potomek rodu Klaudyuszów. Przyjaciel jego lat dziecinnych, późniejszy cesarz Tytus, wystawił mu statuę złotą w Palacyum. (Taciti „Annales“; Suetonii „Claudius“, D. Cassii—„Hist. Rom.“).

Britomartis. Bóstwo dawnej religii pelazgij-skiej na Krecie. Była to pierwiastkowo bogini księ-księżycowa, zatem przewodnicząca żywiołowi wilgotnemu, czczona przez myśliwych i rybaków; przypisywano jej wynalazek sieci; zarywała ona i na Artemidę i na Afrodytę. Kiedy kult Artemidy helleńskiej wprowadzili dorowie i samijczycy z Cydo-nii, powinowactwo pojęcia i natury stało się powodem naprzód zbliżenia, a potem i pomieszania obu bóstw. Z B. przybysze helleńscy zrobili Artemidę rybacką, Art. Diktynnę (od diktyon = sieć). Zdaje się, że dokonali tego głównie samijczycy, którym przypisywano budowę przybytku bogini w Cy-donii. Ale dla kreteńczyków rodowitych B. pozostała zawsze boginią samoistną, zgoła różną od Artemidy, którą razem obok tamtej wymieniają w swych napisach („Corpus inscr. graec“. n. 2554), i toż samo odróżnienie czyni Pauzaniasz (III, 14, 2). B. miała świątynie w Chersonezie, w porcie Lyttos, w Falasarnie, w Oloncie, nareszcie w Polir-renium, gdzie przybytek jej używał wielkiej sławy i strzeżony był przez dzikie psy, a wejść tam można było tylko bez obuwia. Przy uroczystościach jej używano girland z sosny i drzewa mastykowego, nigdy z mirtu. Plutarch opowiada, że świątynie i ołtarze miała zhellenizowana B. pod imieniem Artemidy Diktynny (sieciowej), prawie we wszystkich częściach Grecyi, i istotnie, znają tę boginię poeci złotego wieku, jak Eurypides i Arystofanes. Pauzaniasz (III, 14, 2) zaznacza w Spareie świątynię Artemidy Issoryi, zwanej też Limneą, która właściwie nie jest, jak mówi, Artemidą tylko kre-teńską B. Taż sama Issorya miała przybytek w pobliżu przylądka Tenares, a w sąsiedniem Hypsos stał inny przybytek, Diktynny, gdzie się coroczna odbywała uroczystość. Diktynna była nadto głó-wnem bóstwem Amfryssy w Focydzie, gdzie posąg jej, dzieło Eginetów, stał wykuty z czarnego marmuru. Kult jej sięga aż do Marsylii, jak świadczy „Corpus inscr. graec.“ n. 6764. Wszystkie świątynie B. i Diktynny stały w portach lub na wybrzeżach morskich; a jeśli nie, jak np. w Spareie, to jej towarzyszyła grupa bóstw iście morskich. Nawet więc zhellenizowana, zatrzymała przecież dawny charakter bóstwa wodnego, należący również do Arte-! midy arkadyjskiej, tak, iż wszystko, co w kulcie ! Ar-dy helleńskiej odnosi się do rzek, mórz, krynic, ¹ moczarów, pochodzi z jej przystosowania do B. kre-

Księżycowa natura jej utrzymuje się

K. K.

W. O.

And. S.

And. S.

And. S.

And. S.

A. Pol.

A"il. S.

And. S.

teńskiej.

zwłaszcza w kulcie oddawanym jej na Egiuie, pod imieniem Afei, bogini peryodycznie „niknącej“, co oczywiście charakteryzuje księżyc. W tej wreszcie miejscowości miesza się ona znowu z Hekatą, boginią, na której cześć E^ineci święcili misterye, wprowadzone jakoby przez Orfeusza (Pauz. II, 30, 2). Za Rzymian imię B. wyszło zupełnie z użycia, nawet na jej domowej Krecie, i zastąpione zostało imieniem Diktynny. Apulejus ukazuje nam tę boginię w ostatnich wiekach pogańskich zlaną z Izydą i innemi rodowitemi boginiami Azyi. Wyobrażenia jej pojawiają się w zbiorach numizmatyki kreteń skiej. Na jednej z monet Cydonii, na odwrocie, przedstawiona jest B. w krótkiej tunice, z psem, w prawej ręce trzymająca zapaloną pochodnię. Le-normant, z którego te szczegóły czerpiemy, jako źródła podaje: Meursiua: „Creta“, str. 101. Hoeck; „Kreta“, t. IL—Ottf. Müller: „Aegine-tica“, str. 163.

Britton John, topograf i starożytnik angielski (* 1771 —f 1857 w Londynie). Wcześnie osierociały, ukształcenie swe samouctwu i podróżom zawdzięczał. Posławszy kilka artykułów, do „Sporting Magazine“, zapoznał się z wydawcą tego czasopisma, Wheblem, i wespół z przyjacielem swoim, Brayleyem, opracował dla niego; „The Beauties of Wiltshire“ i „The Beauties of Bedfordshire“. Później ogłosił większe dzieło: „Architectural Antiquities of England“ (1814—35, 14 tomów), ozdobione więcej niż 300 doskonałemi rycinami. Wszystkich dzieł obrazkowych, do których B. ułożył topograficzne i architektoniczne opisy, jest 87; a prócz tego przygotował do druku cały szereg cudzych, dawniejszych dzieł. Napisał także: „Autobiography and Miscellaneous Works“ (6 tomów, 1850).

Britz Wacław, malarz niepośledniej wartości (* około 1680 w Pradze Czeskiej). Udał się do Włoch, by tam wykształcić się w sztuce, skąd powrócił do kraju rodzinnego, wzbogacony wiedzą artystyczną; tu przyjęto z uznaniem jego obrazy historyczne i religijne: „św. Franciszka“ i „św. Barbarę“. Mniej szczęśliwie wykonywał krajobrazy. Artysta ten udał się później do Monachium i zmarł w temże mieście około 1740.—(Dr. P. K. Nagler).

Brive, stolica okręgu t. im. i najznaczniejsze miasto departamentu francuskiego Corrèze, na lewym brzegu rz. Corrèze, 9,413 (gmina 15,707) m-ców. Prawidłowo zabudowane i ożywione, posiada fabryki musztardy, tkalnie wełniane, olejarnie; handel wzrasta szybcej, niż w okolicznych miastach, i prowadzi się owocami, winem, drobiem a przedewszystkiem truflami perygordzkieini. Z liczby 7 kościołów wyróżnia się kościół św. Marcina z XII w., nader ciekawy zabytek romańskiego stylu; jest tu nadto gimnazyum, seminaryum i muzeum starożytności. Tu urodzili się: marszałek Brune (pomnik) i kardynał Dubois. B. jest osadą starogalij-ską, której nazwa oznacza most (Briva Curretia = most na rz. Corrèze) i panuje nad niewielką doliną; dawniej miało przydomek „la Gaillard“.—Okrąg B. ma 1,523 km. □ i 120,168 m-ców.

Brixellum, ob. Brescello.

Srixen, Włoskie' Bressanone, miasto główne okręgu w Tyrolu austryackim, na prawym brzegu Eisacku, wprost uścia doń rzeki Rietiz, otoczone dokoła wysokiemi górami, na których zboczu ciągną się szeregi winnic, 572 m. nad p. m., posiada kilka kościołów, między któremi wyróżnia się piękna katedra z XV w., przebudowana 1754 r., zakład wychowawczy dla panien, seminaryum duchowne, pałac biskupi, 4,842 m-ców. W skarbcu katedralnym wiele ciekawych zabytków. Biskupstwo tutejsze miało być założone w 360 r. przez św. Kassyana, historycznie jednak da się to udowodnić dopiero od 769 r., lecz rezydencya biskupa była w poblizkiem Saben (Sebio); biskup Albuin przeniósł ją do B. w roku 1025. Następnie biskupstwo podniesione zostało do godności książęcego arcybiskupstwa, które od r. 1511 pozostawało w ścisłym związku z Tyrolem, a w r. 1803 ostatecznie z nim się złączyło, lecz zarazem zeszło do rzędu zwykłych biskupstw. W pobliżu, na północ od B., leży opactwo Neustift i twierdza Franzensfeste, oraz miejscowość lecznicza Schalders ze zdrojem szczawy żelezistej.

Brixenthal, malownicza dolina Tyrolu, przerżnięta strumieniem Brixenthaler Ache, wpadającym z prawej strony do Innu, w pobliżu Worgl; mieszkańcy trudnią się na wielką skalę hodowlą bydła rogatego (rasa tyrolska).

Brixham, port w angielskiem hrabstwie Devon, nad kanałem La Manche, kopalnie marmuru i rudy żelaznej, znaczne rybołówstwo 7,000 m-ców. Tu wylądował Wilhelm Orański, późniejszy król Wilhelm III, d. 5 listopada 1688 r. (pomnik).

Brixi Franciszek Ksawery (* 1732 roku w Pradze—f tamże 14 paźdz. 1771), czeski kompozytor kościelny, od 1756 r. organista katedry praskiej. Napisał 52 wielkie msze, 24 małe, wiele psalmów, litanij, nieszporów, kilka oratoryów, requiem i t. p. Jego msze do dziś dnia są wykonywane w kościołach czeskich.

Brixlegg, wieś tyrolska nad Innem, między Kuf-steinem a lnnsbrukiem, stacya klimatyczna i ulubione miejsce pobytu letniego, zarząd państwowego górnictwa i hutnictwa, kopalnie miedzi i srebra, ko-tlarnie, walcownie żelaza. Mieszkańcy urządzają corocznie widowiska pasyjne.

Brixton, przedmieście Londynu, w stronie południowej, z wielkim zakładem poprawczym.

Briza — Drżączka. Rodzaj traw z plemienia Kostrzewowych (Festucineae), mający cechy następujące: Kłoski na długich szypułkach jajowate lub prawie sercowate, spłaszczone, pochylone, lub zwisie, wielokwiatkowe, z kwiatkiem górnym płonnym. Plewy dwie, równe, błoniaste, bezostne, brzuchate, od kłosków, dwurzędowo dachówkowatych, daleko krótsze. Plewki dwie, błoniaste, dolna łódkowata, wklęsła, w podstawie prawie sercowata, wieloner-wowa, u szczytu zaokrąglona, bezostna, górna węższa, dwułódkowa. Pręcików trzy, o nitkach wydłużonych. Zalążuia jajowata, gładka; szyjki dwie bardzo krótkie; znamiona piórkowate, z włoskami ząbkowanemi. Pleweczki (Lodiculae) dwie, błoniaste jajowato-podługowate, na kraju ząbkowane, od za-lążni nieco krótsze. Owoc ziarneczak jajowaty,

J A.

W. G.

K. K.

gładki, z grzbietem wypukłym, luźno otoczony plew-kami (u B. m a x i m a do górnej plewki przyrosły). Są to trawy o pokroju pełnym wdzięku, o liściach płaskich i o kłoskach na szypułkach cieniutkich, ułożonych w wiechy pojedyńcze, lub rozgałęzione. Znanych jest ze trzydzieści gatunków, żyjących w Europie, Indyach, Afryce zachodniej i Ameryce północnej. W naszej florze znajduje się gatunek B. media L. (D. średnia), dość częsta na łąkach, pastwiskach, czasami i między zbożem. Kwitnie

Fig. 179. Briza media (Drżączka średnia).

w czerwcu, jest rośliną trwałą. Ma źdźbło na stopę, lub półtory wysokie, wyprostowane, walcowate, rysowane, zupełnie gładkie, pospolicie 2 kolankowe, w górze bezlistne, w pośrodku zazwyczaj jednym, a u dołu wielu liśćmi opatrzone. Kłoski tej pięknej i łatwej do poznania trawy, jako dosyć ciężkie i na długich cienkich szypułkach osadzone, za najmniejszym powiewem wiatru drżącym ulegają ruchom. W ogrodach bywają hodowane: B. maxima L. i B. minor L., obie rośliny roczne, pochodzące z Europy południowej.

Brizeuz Julian August Pelagiusz (* 1803 w Lorient—f 1858 w Montpellier), poeta francuski. Przybywszy do Paryża w celu studyowania prawa, wprędce porzucił ten zamiar i zwrócił się do uprawy literatury, zachęcony do tego powodzeniem, jakiego doznała jego jednoaktówka „Racine“ (1827). Talent jego wszakże rozwinął się w kierunku epicko-lirycznym, jak to okazały późniejsze utwory, do których treść czerpał B. z życia rodzinnej Bretanii: „Marie“ (1831), poetyczna sielanka, najcelniejsze jego dzieło; „Primel et Nola“ (1842); „Les Bretons“ (1845), szereg szkiców i obrazków sielskich, i „Histoires d’Armorique“ (1855). W szeregu romantyków francuskich, którzy opiewali życie prowincyonalne, B. wyróżnia się korzystnie tem, że w odtwarzaniu kolorytu miejscowego nie posuwa się do przesady, w jaką wpa-

Encyklopedy* Powsitthu» Iluitr- T. IX.

dali inni. Oprócz tego, jako patryota i uczeń Le Gonidec’a, pracował nad rozbudzeniem życia narodowego i tworzył pieśni w języku bretońskim; zbiór ich ogłosił drukiem p. t. „Telen-Arvor“. Jego „Oeuvres complètes“ z życiorysem wydał Taillandier (2 tomy, Paryż, 1851). Ostatnio wyszły one p. t. „Oeuvres“ (4 tomy, Paryż, 1879 — 84). — Porówn.: Duplais „B.“ (Paryż, 1889) i Luzel „Deux bardes bretons du XIX siècle: A. B. et P. Proux“ (Quimperlé, 1889).

Brizio (B r i c c i o) Franciszek, malarz i mie-dziorytnik (* w Bolonii r. 1574, czy 76 — f 1623). Ten wielce utalentowany artysta od 20 roku życia pracował w zakładzie szewckim, zanim skierował talent swój do malarstwa. Nauczył się w krótkim czasie rysunku od Augustyna Caraccego, następnie malował pod kierownictwem Ludwika Caraccego. Talent jego był wszechstronnym; w obrazach historycznych, znajdujących się w St.-Michele w Bosco, przewyższył wszystkich współzawodników swoich, jak wyraził się Andrea Sacchi. Wstępował w ślady Caraccego, podziwiał piękność kształtów, jaka cechuje jego aniołów. Talent Franciszka nie jest samodzielnym. W San-Petronio znajduje się obraz wielkich rozmiarów, wyobrażający ukoronowanie

N. M. P. jego pendzla; obraz ten posiada wiele prawdy, cechuje go pogoda postaci i siła kolorytu. Niepodobna wyliczać wszystkich prac artysty, których liczba jest bardzo pokaźną.—(Dr. G. K. Nagler).

Brizo, bogini morska i prorocza, na wyśpię Delos czczona, która przyszłość oznajmiała we śnie. Kobiety modliły się do niej, szczególniej o bespie-czeństwo okrętów na morzach i znosiły jej różne ofiary, oprócz ryb. (ob. Ateneum, VIII). Nazwa jej pochodzi od brizein, usypiać.

Brjańsk, miasto po w. w gub. Orłowskiej, pod 53° 14' sz. pn. i 34° 20' dł. wd. Gr., na prawym brzegu Desny, na stromym pagórku (50 — 60 m. nad poz. rzeki), w okolicy malowniczej, zwłaszcza od strony pu.-wschodniej. W mieście istnieją: arsenał (załóż. 1783 r.), działolejnia, warsztaty mechaniczne i t. p. W okolicy znajdują się pokłady fosforytów i rudy żelaznej; obszerne lasy i komu-nikacya wodna sprzyjały rozwojowi przemysłu i handlu. Przez spławną rz. Desnę B. łączy się z Kijowem i południem Rossyi, dokąd spławiają drzewo, odlewy surowcowe, żelazo, szkło, wyroby porcelanowe, przędzę konopną, smołę i t. p. — Od chwili przeprowadzenia drogi żel. orłowsko-witebskiej, rozkwit miasta spotęgował się jeszcze bardziej ze względu na łączność z morzem i handel z Rygą. Głównemi produktami wywozu do Rygi i Petersburga są: len, konopie, olej, smoła, dziegieć, wyroby metalowe i drzewne, rocznie na rs. 1,170,000. Dzisiaj B. łączy się nadto dr. żel. z Moskwą i Homlem, a więc z siecią dróg środkowych, oraz południowo-zachodnich i poleskich. Mieszkańców liczy B. 20,064; ma szkołę powiatową, 3 szpitale, bank miejski; sobór Pokrowski (dawniej Spaso-Polikarpowski monaster), zbudowany przez księcia Dan, Baratyńskiego w r. 1694, Swienski-Uspienski mon. z r. 1,288 (za kniazia Romana Michajłewi-cza) i wspaniałą cerkiew z r, 1745 według pla-

68

nów Rastrellego.— B-i p o wiat—największy w całej gub., 5,970.9 wiorst □ (według pom. sztabu malarz historyczny, rodzajowy i portretowy, profe-gener.), obejmuje północno-zachodni kraniec guber- sor Akademii sztuk pięknych (* 1799 w Petersbur-uii w górnem dorzeczu Desny i graniczy na zach. gu—f 1852 w Marciano pod Rzymem). Kształcił z gub. Smoleńską, na pn.-wd. z Kałuską, na pd. cię w Akademii pod kierunkiem A. Iwanowa, po-z Czernihowską. Cały niemal powiat jest pagórko- czem udał się razem z bratem do Rzymu, gdzie waty, pokryty lasami, jeziorami, błotami i dosta- wykonał dla Cesarza Mikołaja I kopię „Szkoły Ateń-tecznie nawodniony. Desna przepływa w poprzek skiej“ Rafaela, oraz kilka obrazów oryginalnych, powiatu, dzieląc go na 2 części: północną, wyższą, Między 1830 -33 wykończył dzieło swoje najzna-i południową, niższą. Największe wzgórza ciągną się na północo-zachodzie około Żukowa (288 m.) i pod Brjańskiem w okolicy Swienskiego monasteru (206 m.). Lasy są przeważnie sosnowe, ale spotyka się i mieszane (dąb, klon, brzoza, olcha, jarzębina i t. p.). Grunt — glinka z piaskiem, a na znacznej przestrzeni czysty piasek, lub pokłady kredowe, pod któremi właśnie znajdują się fosforyty i margiel. Przemysł fabryczny zdawien dawna kwitnie w całym powiecie. Głównemi czynnikami, sprzyjającemi rozwojowi przemysłu, są rozległe lasy i drogi komunikacyjne (zwłaszcza spławne rzeki Desna i Bołwa), oraz obfitość produktów kopal nych. Wyroby surowcowe, żelazne, szklane, świec, papieru (w Lubochnie) i t. p., oraz kilka browarów stanowią główne przedmioty przemysłu powiatu B. Ludność wynosi 135,537 głów. Pro-dukcya rolna ogranicza się uprawą jęczmienia, żyta i owsa; pszenicy wcale niema. W powiecie jest 321 wsi i siół, z których największe Djatko-wo, z hutą szklaną Malcewa, słynną na całą Ros-syę i zatrudniającą około 3,000 ludzi.

Brjułow Karol syn Pawła, brat poprzedniego

k.

Fig. 180. Brjułow Karol.

komitsze „Dzień ostatni Pompei“, obraz historyczny według Pliniusza (w Ermitażu w Peters.), który sprawił wielkie wrażenie, tak we Włoszech, jak w Rossy i. Obok tego odznacza się „Zabójstwo Inezy de Castro“, mniejszą wszakże ma wartość (od r. 1865 w Akademii sztuk pięknych w Petersburgu). Zamianowany malarzem nadwornym, wzbogacił B. pię-knemi obrazami Sobór Kazański i kościół prawosławny św. Izaaka w stolicy. W portretach celował nadzwyczajną delikatnością pędzla, przyjemnym kolorytem i trafnością w chwytaniu podobieństwa. O K. B-ie pisali: Gniedicz w historyi sztuk pięknych, Żeleznow w Sowremienniku („CoBpe-mchhhkt»“, 1889), Somow w Pszczole („ITuejia“,

M. R.

Brjanskij Michał syn Bazylego, portrecista russki, (* 1831 r. w Kijowie), kształcił się tamże pod kierunkiem akademika K. Pawłowa, poczem pracował samodzielnie po różnych miastach mało-ruskich, a w r. 1864 przybył do Petersburga, gdzie mu Akademia sztuk pięknych przyznała mały medal srebrny za obraz „Żniwiarka małoruska“.

Brjułow Paweł, syn architekta Aleksandra B-a, współczesny krajobrazista russki (* 1840 w Petersburgu). Skończywszy studya uniwersyteckie ze stopniem kandydata fakultetu fizyko-matematyczne-go (1863), otrzymał srebrny medal od Akademii za rysunki architektoniczne i obrazy z natury. Na wystawie akademickiej w Petersburgu po raz pierw-Brjochowskie wyspy, W uściu rzeki Jenisseju, szy wystąpił w r. 1870 z obrazem „Po robocie“; pod 70¹/₂° sz. pn., latem nawiedzane przez rybaków później, w r. 1878, tamże wystawił „Wiosnę“, która wszelkiego rodzaju dla wielkiej obfitości ryb.

Odtąd co rok otrzymywał nowe nagrody, nadto zaś w 1867 zamianowany był artystą klasy drugiej a w 1868 — klasy pierwszej za obraz nagrodzony złotym medalem: „Narzeczona, której zwrócono obrączkę“. Podczas pobytu w Petersburgu B. wy- 1876). konał mnóstwo portretów, a w r. 1872 udał się za granicę, skąd wróciwszy, wystawiał w Kijowie i w Petersburgu obraz „Bogarodzicy“. Z innych dzieł jego zasługują na wzmiankę: „Wicie wianków w przeddzień Kupała“ (1865), „Dziewczyna ubierająca się po kąpieli“ (1868), „Ciężka chwila“

(1859) i „W sierpniu“.    *

And. S.

tegoż roku znajdowała się i w „Salonie“ paryskim, Brjułow Aleksander syn Pawła, znakomity a w 1881 „Przeszłe lato“.    *

architekt russki (* 1798 w Petersburgu — f 1877    Brjus, ob. Bruce,

tamże). Kształcił się naprzód w Akademii sztuk i    Brno, ob. Berno.

pięknych w mieście rodzinnem, potem w Rzymie,    Broach, Barotch,    Bharutch, stolica obwodu

a od r. 1826 w Paryżu. Następnie został profeso- (dystryktu) w indostańskiej prezydenturze Bombaju, rem Akademii sztuk pięknych w Petersburgu, gdzie na prawym brzegu Narbady, niedaleko jej uścia, oprócz innych gmachów wybudował teatr Michaj- przy drodze żelaznej Bombaj-Baroda, 37,281 in-ców, łowski, obserwatoryum astronomiczne, kilka świą- w tej liczbie do 15,000 mahometan, reszta hindowie tyń, oraz mnogie wille podmiejskie, wspólnie zaś ze bramińscy. Okolica urodzajna dostarcza pszenicy i ba-Strasowem — nowy pałac zimowy.    * wełny, które stanowią najważniejszy artykuł handlu;

And. S.

wzięły.

słynne niegdyś tkalnie sukna i wyrób adamaszku pierwszego w Europie. Poczyna się ze strony B. obecnie w upadku. Przez rzekę wiedzie wspaniały zaiste gorączkowa praca w zakresie antropologii, most kolejowy. B. jest to Barygaza starożytnych; od r. 1772 należy do anglików.—Obwód B. ma 3,763 km. □ i 326,930 m-ców (87 na 1 km. □); do niego należą dwa państwa hołdownicze: K a m b a y i Narukot, mające razem 1,276 km. □ i 92,514

And. S.

L. K.

S. D.

m-ców.

Broadstairs, miejsce kąpielowe, na wschodniem wybrzeżu angielskiego hrabstwa Kent, w pobliżu przylądka North Foreland 4,322 m-ców.

Broadway, najważniejsza ulica Nowego-Yorku, ob. Nowy - York.

Broad Wood i syn, słynna firma fabryki fortepianów w Londynie; założył 1732 ją roku Burkhard Tschudi szwajcar, do współki ze swym kuzynem Johnem Broadwoodem. Rozmiary fabryki tak są olbrzymie, że obecnie wykończa ona rocznie przeszło tysiąc fortepianów. Fortepiany z tak zwaną „mechaniką angielską“, w tej fabryce początek

A. Pol

Broca Paweł, (* 1824 w departamencie Gi-rondy,—f 1880), jeden z ojców nowoczesnej antropologii, zwłaszcza zaś pomiarów i metod badania, używanych w tej nauce. Po skończeniu kolegium w 1841, zamierzał wstąpić do szkoły politechnicznej w Paryżu, ale stosunki rodzinne zmusiły go do wyrzeczenia się tych marzeń i oddania się zawodowi lekarskiemu. Jeszcze podczas swego pobytu na wydziale medycznym zwrócił na siebie uwagę swojemi poszukiwaniami. Niebawem po wyjściu wykładać poczyna chirurgię a następnie otrzymuje miejsce w szpitalu w klinice chirurgicznej. Zajęcia te rzucają go na pole studyów anatomicznych, a ilość olbrzymia rozpraw w tym przedmiocie świadczy o pracy nieustannej i napiętej; jednocześnie pracując nad anatomią, B, zdobywa to doświadczenie naukowe, które później uczyni z niego ojca antropologii. Zajęcia chirurgiczne i anatomiczne ciągną się do 1859, kiedy zdarzenie jedno zwraca go stanowczo do poszukiwań antropologicznych. Mianowicie, w następstwie wzmagającej się w przededniu wojny domowej o oswobodzenie niewolników waśni społecznej w Stanach Zjednoczonych, użyto po drugiej stronie Atlantyku argumentów antropologicznych przeciw murzynom i wyciągnięto zapomniane teorye o wielopochodności i jednopochodności, o płodności związków mieszanych i t. d. Ożywienie to odezwało się i w Europie, głównie zaś w Paryżu, gdzie w 1848 towarzystwo etnologiczne, po latach 10 swego istnienia, zawiesiło było posiedzenia swoje z powodu ich jałowości. Pytania podniesione w Stanach Zjednoczonych zainteresowały B., który stanął po stronie wielopochodności rodu ludzkiego i niepłodności mieszańców i postanowił odczytać o tym przedmiocie pracę na jednem z posiedzeń towarzystwa biologicznego. Prezes jednak, przerażony śmiałością wniosków, zawiesił odczytanie rozprawy. Otóż zdarzenie to, z pozoru drobne, staje się punktem zwrotnym w działalności naukowej przyszłego antropologa. Z kilku kolegami występuje B. z towarzystwa biologicznego i po długich przeszkodach otrzymuje pozwolenie na założenie t. antropologicz., a dawny jego, lecz niedoszły, zamiar wstąpienia na drogę inżynierską znajduje urzeczywistnienie. Antropologia w owej dobie była niemal czczym dźwiękiem, bo nawet nie miała ani wyrobionych metod ścisłego badania, ani też odpowiednych po temu narzędzi. B. poczyna stwarzaę jedue i drugie, zwłaszcza kiedy zamianowanie go profesorem wydziału medycznego umożliwiło posiadanie własnej pracowni. Kraniograf (1863 roku), goniometr (1864 r.), stereograf (1866) są pierwszemi zbudowanemi do pomiarów narzędziami, a dorobek techniczny na tein polu, dokonany przez B., nie przestaje się zwiększać aż do ostatniej chwili życia jego. Biograf jego wylicza z górą 20 narzędzi, wynalezionych przezeń lub ulepszonych. Narzędzia te służą mu do pomiarów, których wykonał około 185 tysięcy. Antropologia, która jako nauka niemal nie istniała w 1859, w chwili śmierci B., gdyby nawet nie miała innych badaczów, już zasługiwała-by na imię poważne. Prócz stworzenia metodologii pomiarowej i nagromadzenia surowego materyału B. wydaje będące dotychczas w użyciu wskazówki do poszukiwań antropologicznych, odkrywa w mózgu ośrodek mowy, przeprowadza studya porównawcze nad budową mózgu u ludzi i prymatów, wreszcie znajduje czas jeszcze na badania dziejów ras francuskich i na udział w życiu publicznem (jako członek zarządu dobroczynności publioznej, podczas Komuny 1871 usuwa z Paryża 75 milionów franków). Z inicyatywy jego powstaje czasopismo „Revue d’antropologie“, oraz pracownia antropologiczna paryska z wykładami, słynąca pod nazwą „Szkoły Brocau. Ważniejsze prace wyszły w wydaniu zbiorowem: „Mémoires“. Spis wszystkich prac, oraz czasopism, w których je umieszczono, podaje nekrolog w „Revue d’Antropologie“ 1880.

Erocard H e nry k, współczesny matematyk francuski (* w roku 1845), znany z licznych rozpraw w dziedzinie nowej geometryi trójkąta, która mu w części rozwój swój zawdzięcza. Punktami Brocarda nazywają się dwa punkta O' i O" trójką ta ABC, dla których kąty 0'AB, 0'BC, 0'CA, 0"AC, 0"CB, Ó"BA są równe. Wspólna wielkość tych kątów nazywa się kątem Brocarda; koło, przechodzące przez punkta Brocarda i przez środek koła opisanego na trójkącie, nazywa się kołem Brocarda. Brocard ogłasza wyniki swoich badań w pismach towarzystwa: „Association française pôur l’avancement des sciences“.

Brocarda, brocardica, reguły i zasady prawa, wyrażone w krótkiej, zwięzłej, przysłowiowej formie. Silono się nad wykryciem źródła powstania tej nazwy, i to aż w greckim języku; początek jej wszakże jest zupełnie inny, aniżeli ten, jaki jej przypisywano. Historya literatury podaje, że Burkard, biskup z Wormacyi (f 1725 r.), pozostawił zbiór praw kościelnych, który zwanym był przez francuzów i włochów Brocardica albo Brocardicarum opus. Ponieważ zaś dzieło to obejmuje w sobie po większej części sentencye i przysłowia prawne, nazywano więc następnie B. każde dzieło w podo-

bny sposób ułożone, np. Brocardica juris Ago- j został 1623 r. kasztelanem zakroczymskim i pełnił

F J.

na i t. p.

różne posługi publiczne. Syn Jana, Adam, kaszte-Brocchi Jan Chrzciciel, przyrodoznawca lan sochaczewski, odznaczył się jako poseł Jana

i podróżnik włoski (* 1772 w Bassano — f 1826 w Chartum). Nauki przyrodnicze studyował w Rzymie, poświęcając się głównie botanice i mineralogii. W młodości uprawiał literaturę, pisał cenne listy o Daucie (1797). Najpierwszą pracą przyrodo-znawczą B-ego jest „Delle plante odorifere“ (o roślinach wonnych). W r. J 80 L został nauczycielem botaniki w liceum i dyrektorem ogrodu botanicznego w Brescii. Po ogłoszeniu 2-tomowego dzieła o kopalniach w Mella i Valtrompia otrzymał w r. 1809 urząd inspektora górniczego w Medyolanie. W r. 1810 wraz z Malacarnem odbył poszukiwania fauny kopalnej w górnym biegu Adygi, w latach zaś następnych w innych stronach Włoch, i wyniki ich spisał w „Memoria mineralogica sulla valle di Fossa nel Tirolo“ (Medyolan, 1811) i w „Conchilio-logia fossile subappeniua“ (2 tomy, Medyolau, 1814). Po przejściu Lombardyi pod panowanie austryackie osiadł w Rzymie i stamtąd robił wycieczki naukowe po kraju, podając o nich wiadomości w „Biblio-teca italiana“ i w osobnem dziele „Delio stato fi-sico del suolo di Roma“ (1820), ważnem nie tylko dla geografii fizycznej, ale i dla archeologii i filologii. W 1821 uległ namowom For ni sa (ob.): pojechał do Egiptu, zwiedził pustynię Syryjską, Liban, Kordofan i tu go śmierć zaskoczyła. Pisał o nim Stoppani: „Giambattista Brocchi“ (Medyolau, 1874); Brockhaus „Conv. Lex.“.

Broccoli, ob. Brokoły.

Brock Ole Jakób, matematyk norweski (* 1818 w Frederikstad), był profesorem matematyki w uniwersytecie w Chrystyanii. Ogłosił prace z dziedziny matematyki i fizyki: podręcznik geometryi wykreślnej (po norwesku); podręcznik mechaniki (część 1-a, po niemiecku); o liniach Frauenhofera (w Rocznikach Poggendorfa); o własnościach pewnej klasy funkcyj przestępnych. — („Journal Crelle’a“,

S. D.

L. P.

Kazimierza do króla szwedzkiego Karola Gustawa. Wyrzucał on na zamku królewskim Karolowi Gustawowi najazd na Polskę i zapewniał, iż nie zdoła utrzymać się w rzeczypospolitej. Umarł wkrótce po wypędzeniu szwedów.

L. P.

Brochoccy h er b u O s s o r y a, rodzina szlachecka kujawska.—Jędrzej B., starosta brzesko-kujawski, walczył w wojsku Zygtn. Luksemburczyka przeciwko turkom i wenetom, pod Grunwaldem 1410, dowodził chorągwią, zwaną „Gończa*. W wojnie z krzyżakami 1422 r. odznaczył się również, walcząc wraz z Zawiszą Czarnym przy zdobywaniu zamków Kowalewskiego i Golubskiego.—Antoni B., podkomorzy j. kr. mci, kawaler orderu św. Stanisława, był 1785 deputatem na trybunał koronny z województwa łęczyckiego.

Brocłiocki Walery, współczesny malarz polski, krajobrazista (* 1849 w m. Włocławku). Rozpoczął studya w warszawskiej szkole rysunkowej pod kierunkiem prof. W. Gersona. W r. 1870 wyjechał do Monachium do tamtejszej akademii sztuk pięknych, poświęcił się wyłącznie rodzajowi krajobrazowemu, zaznaczywszy swój talent wielu pię-knemi pracami, jak: „Powrót z polowania*, „Po zachodzie słońca“, „Chata rybacka“, „Po deszczu“,

XX, 1840).

Brochant de Villiers Andrzej-Jan-F ranci-szek-Marya, mineralog i geolog francuski w Villiers pod Nantes 6 sierpnia 1772 — f w Paryżu 16 maja 1840). Ukończywszy szkołę politechniczną, był kolejno: profesorem mineralogii w szkole w Peray (1804), następnie w Paryżu (1815), inspektorem kopalń, dyrektorem fabryki zwierciadeł w St.-Gobain, wreszcie członkiem akademii nauk. Z licznych prac jego ważniejsze są: „Traité élémentaire de minéralogie“ (Paryż, 1801 — 2,

2 tomy, wydanie 2-gie 1808); „Traité abrégé de cristallographie“ etc. (Paryż, 1818, z tablicami).

Przez lat 30 opracowywał nadto z Dufresnoy i Eliede Beaumont’em kartę geologiczną Fran-cyi (3 tomy in 4-to, tekstu objaśniającego), sama zaś karta wyszła już po jego śmierci.

Brochoccy vel Brochowscy, herbu Prawdzie, rodzina szlachecka mazowiecka, pisząca się ze Szczawina. Jakób, kasztelan zakroczymski (1618), odznaczył się w wojnie za Dymitra Samozwańca.

Z Firlejówny, podskarbianki koronnej, pozostawił syna Jana (f 1647), który z chorążego liwskiego, lejowa. — (Paprocki, Długosz, Niesiecki, Warszycki,

■'/y'

Fig. 181. Brochocki Walery.

„Wiosna“, „Zbiór siana“ it. d. W r. 1875 udał się do Paryża, gdzie przez lat trzy doskonaląc się, malował tamże obrazy: „Ranki em“, „Na przedmieściu“, „Wnętrze lasu“, „Rekonwa-lescentka“, „Kości ołe k na wsi“ „Powrót z pola“ i „Przy studni“. Wróciwszy do kraju, w licznych wycieczkach zbiera

Krajo-

T. M.

b ogaty materyał do prac zamierzonych; mieszka stale w Warszawie. Z celniejszych prac wykonał: „Pierwsze śniegi“, „Zagroda wiejska“, „Zima“, „Z życia na wsi“, „Wieś podolska“, „Przed dworkiem“, „Z nad Prosny“, »0 zachodzie słońca“, „Niedziela na wsi“, „Na łące“, „ brąz z okolic naddnieprzańskich“ i w. in.

K. J.

Brochwicz I, vel Jeleń, herb polski, na tarczy w polu srebrnem jeleń czerwony w biegu, zwrócony w prawo i mający złotą koronę na szyi. Nad tarczą niema hełmu i korony. Herb ten pochodzi z Niemiec i ma proklamę: Opole i Niałko, a pieczętują się nim: Arndtowie, Donimirscy z Do-nimir, Grabaniowie z Dobrociecza, Parasiowicze, Potkańscy, Rogojscy z Rohoźnika i Sulejowscy z Su-

Brochwicz III, herb polski. Na tarczy w polu żółtem pół jelenia czerwonego, zwróconego wprawo i wyskakującego ze złotego półksiężyca, rogami zwróconego ku dołowi na lewo. W księżycu między rogami sześciopromienna gwiazda złota, w koronie zaś szlacheckiej nad hełmem pawie pióra, na nich półksiężyc złoty, rogami zwrócony w dół, a pod nim znowu sześciopromienna gwiazda złota. Herbem tym pieczętują się: Lewińscy i Śląscy. — (Niesiecki, Warszycki, Borkowski, „Herb. rod. szl. kr. Pols.“).

„Pom. prawa pols.“ II i VII; Borkowski „Herb. rod. szl. kr. pols.“; A. Małecki „Studya herald.“

W. K. z.

Brochwicz II, herb polaki, na tarczy w polu srebrnem czerwony jeleń w biegu, zwrócony w prawo, bez korony na szyi. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć piór pawich. Herb ten pochodzi z Frankonii i pieczętują się nim: Broszkowscy, Bryszkowscy, Burgrafscy, Dohrocielscy, Dubauiew-

I, 55).

A,

Fig. 182. Brochwicz I

Fig. 183.

(herby) Brochwicz II.

scy, Gorzowscy, Kątscy z Kątów, Korczyccy, Orzel-scy, Palęccy, Potkańscy z Potkań, Połomscy, Pruszkowscy, Rogójscy, Szałowscy, Trembeccy, Wiktorowie, Witkowscy, Wojakowscy, Zieleńscy. — (Paprocki, Niesiecki, Warszycki, Borkowski. — „Herb. rod. szl. kr. Pols.“ — „Vol. Leg“, 1602).

Brochwicz II, z odmianą, herb polski, zupełnie taki sam jak Brochwicz II bez odm., z tą tylko różnicą, iż w koronie szlacheckiej nad hełmem jest pięć białych strusich piór. Herbem tym pieczętują się również: Parasiewicze i Potkańscy. — Odmiana ta, istniejąca już 1707 r., została wznowioną po ogłoszeniu w król. Pols. „Prawa o szlachectwie z d. 25 czerw. (7 lipca) 1836.“—(„Herb. rod. szl. kr. Pol.“—Borkowski).

w. K. z.

W. K. Z.

(W

SM

rad

Fig. 18 i. Brochwicz III.

Fig. 185.

(herby) Brochwicz IV.

W. K. Z.

Brochwicz IV, herb polski, na tarczy w polu czerwonem leży jeleń barwy naturalnej, zwrócony w prawo, mając prawą przednią nogę wyciągniętą przed siebie, lewą zaś w kolanie zgiętą pod siebie. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć białych piór strusich. Herbem tym pieczętują się: Destrahanowie, pochodzący z Anglii, oraz d. 28 lipca 1515 nobilitowani wraz z potomstwem: Jan Hotork, Jan Kertak i Jan Sernik de Teilwor, lecz ci ostatni używają na tarczy pola błękitnego. — (Niesiecki, Warszycki, Borkowski. — „Herb. rod. szl. kr. Pols.“; „Metr. kor. kr.“, vol.

36 f. 33).

w. K. z.

Brocken, Brockensberg, u ludu Blocksberg, najwyższa góra w systemacie Harzu (Her-cyńskim) i zarazem największa wyniosłość właściwej niziny niemieckiej, 1,142 m. nad p. m. Powstanie swe zawdzięcza podniesieniu się mas granitowych, które wcisnęły się w utwory dewońskie; masy te prawdopodobnie były dawniej nakryte skałami tryasowemi i jurajskiemi, te jednak zostały spłókane i odsłoniły wewnętrzne skały granitowe; świadczyło-by to zarazem, że wysokość B-u była niegdyś znaczniejszą. Góra wyrasta z podstawy mającej około 2 mil □ powierzchni, zbocza jej od strony północnej są strome i trudno dostępne, od południa natomiast łagodne; wierzchołek ma kształt odcinka kuli; roztacza się z niego obszerny i bardzo interesujący, choć mniej piękny, krajobraz o średnicy 35 mil, obejmujący przestrzeń większą od Szwajcaryi, częste jednak mgły, otaczające szczyt góry, są plagą podróżników. Lasy nikną już na wysokości 800 m., tak, iż wyższe części i sam wierzchołek przedstawiają nagą prawie skałę, zawaloną gruzem kamieni, dziką i pustynną, pełną bagien i torfowisk. To zapewne było powodem, że lud uczynił ją miejscem czarownic, które schodzą się tu w noc Walpurgi (1 maja), zaludnił duchami i osnuł, jakby przędzą, mnóstwem podań i baśni. Pojedyńcze złomy granitu noszą nazwę: dyabelskiej kazalnicy, ołtarza czarownic, studni czarownic i t. p. Klimat na szczycie surowy i znacznie odstępuje od klimatu przyległej niziny, średnia temperatura roczna wynosi zaledwie 2.4°, natomiast opady atmosferyczne są bardzo obfite i dosięgają 1,700 mm. Przy wschodzie i zachodzie słońca ukazuje się niekiedy widmo B-u; jest to cień rzucony przez stojącego na szczycie podróżnika na przeciwległe obłoki. Na samym wierzchołku stoi hotel z belwederem; latem czynny jest także telegraf i poczta. B. jest rodzajem przepowiedni pogody dla mieszkańców

niziny, którzy z pewnych oznak wnioskują prawie nieomylnie o staaie powietrza na dzień następny. W średnich wiekach B. nosił nazwę Mons

we, wydane przez A. F. B-a, godzi się wspomnieć czasopisma, które jemu zawdzięczały swoje powstanie, jak np.: „Deutsche Blätter“ (1813 — 1816); „Urania“ (od 1810); „Die Zeitgenossen“ (od 1816); „Iris“ (od 1817); „Hermes oder Kritisches Jahrbuch der Litteratur“ (od 1819); „Literarisches Con-versationsblatt“ (od 1820). Opinie polityczne B-a były liberalne. Wnuk jego, Henry k Èdw ar d, skreślił dokładny obraz jego życia i działalności, pod tyt.: „Friedrich Arnold Brockhaus, sein Leben und Wirken, nach Briefen und andern Aufzeichnungen ge schildert“ (Lipsk, 1872—1881, 3 tomy). — Spadkobiercami F. A. B-a byli dwaj jego synowie: Fryderyk i Henryk B. Fryderyk (* 1800 dnia 23 września w Dortmundzie — f 1865 d. 14 sierpnia w Dreźnie), zajmował się głównie drukarstwem, które studyował w Paryżu i w Londynie.—B. Henryk (* 1804 d. lutego w Amsterdamie — f w Lipsku 1874 d. 3 listopada), był, podobnież jak jego

ojciec, jednym z pierwszych księgarzy w swoich czasach, bardzo biegłym w literaturze i zestosun-kowanym z głośny mi pisarzami. Był członkiem izby niższej w król. Saskiem, w której należał do opo-zycyi liberalnej (1842—1858); od początku zaś 1850 stał się jedynym właścicielem fir-

Bru cterus.

And. S.

Brockes Barthold Henryk (* 1680—f 1747), poeta niemiecki, rodem z Hamburga, gdzie też był radcą miejskim, później protoscholarchą (dyrektorem wychowania publicznego).—Pisał „Irdische Vergnue-gen in Gott“ (9 tomów, Hamburg, 1721—49), zbiór religijnych medytacyj, wysnutych z rozpatrywania przyrody. Jego oratoryum pasyjne „Der sterbende Jesus“ (1712) doczekało się licznych wydań, a kilku kompozytorów dorabiało do niego muzykę.

i®*

il

■fl

iP

my. Pod zarządem młodych B-ów zakład ich się znacznie rozszerzył, wzbogacił się pracowniami: introligatorską, stereotypową, litograficzną, stało- i drzeworytniczą; pootwierał filie w Paryżu, Wiedniu i Londynie. „Conversations Lexikon“ uzupełnił się leksykonami: „Conversation-Lexikon der neusten Zeit und Litteratur“ (1832 — 34, 4 tomy); „Conversations-Lexicon der Gegenwart“ (1838—41, 4 tomy); „Die Gegenwart“ (1848 — 54, 12 tomów); „Deutsches Sprichwörter-Lexicon“ Wandera (1869 —1880, 5 tomów); „Bibel-Lexicon“ Schenkla (1869—75,    7 to

mów). W tymże czasie ukazało się wydanie skrócone Conversations - Lexikonu („Kleineres Brock-haussches Conversations-Lexicon für den Handgebrauch“ (1854 — 56, 4 tomy), oraz „Illustriertes Haus- und Familien-Lexikon“ (1860—65, 7 tomów). Nadto jeszcze firma B-ów prowadzi dalej wydawnictwo wielkiej Encyklopedyi Erscha i Grubera, „Allgemeine Encyklopädie der Wissenschaften und Künste“, która w 1891 liczyła już 162 tomy, lecz dotąd nieskończona. (Encyklopedya ta była rozłożona na trzy sekcye: pierwsza, obejmująca litery od A do G włącznie w 99 tomach, skończyła się

Pig. 18fk Brockhaus Kryderyk.

Brockhaus, rodzina księgarzy, pochodząca z Westfalii. „Conversations Lexicon“, jedno z wydawnictw najważniejszych tej firmy, wymienia pomiędzy ich przodkami dwóch pastorów, którzy z kolei prawie przez cały wiek byli dusz pasterzami w miasteczku Meyerichu pod Soestem :JanaDietrichaMelchio-ra B-a (od 1728 — 1775) i Rudolfa Wolratha Arnolda B-a (od 1775—1822). Założyciel wielkiej księgarni w Lipsku, FryderykArnoldB. (*w Dortmundzie d. 4 maja 1772 — f 28 sierpnia 1823), jako syn kupca, przeznaczony do zawodu handlowego, wysłany był w 16 r. życia na aplikacyę do Dusseldorfu. Tam spędziwszy dwa lata, udał się jeszcze do Lipska dla udoskonalenia się w kupiectwie, a głównie dla nabycia znajomości obcych języków; potem zaś zawiązał współkę z krewnym swoim, niejakim Wallinckrodem, celem założenia w mieście rodzinuem składu towarów angielskich. Ażeby się zbliżyć do Anglii, przeniósł dom swój handlowy do Arnheimu (r. 1801), potem do Amsterdamu (1802); ale gdy blokada kontynentalna zatamowała ruch handlowy, zwrócił się do księgarstwa. I tu wszakże spotkał przeszkodę, korporacya bowiem księgarska w Niderlandach dla obcokrajowców była zamknięta; musiał więc zapożyczyć imienia od pewnego drukarza holenderskiego i pierwsze jego wydawnictwa wychodziły pod firmą „Rohloff et C-ie“.

Stosunki polityczne coraz się trudniejszemi stawały. Rzeczpospolita Batawska, zrazu zamieniona w królestwo, potem przyłączona była do Fraucyi; rząd coraz bardziej wolność prasy krępował. B. założył był przegląd pod tyt.: „De Ster“ (Gwiazda), oraz dziennik wieczorny, pod tyt.: „Amsterdams Avond-Journal“, lecz oba wydawnictwa prawie zaraz zakazane zostały. Drugi przegląd, francuski, p. t.:

„Le Conservateur“, istniał dwa lata. W r. 1810 B. przedał swoją księgarnię, a założył wprzód w Al-tenburgu, potem zaś w Lipsku dom handlowy, dotąd trwający, do którego w 1818 przydał drukarnię. Nabywszy w r. 1808 na własność „Conversa-tious-Lexikon“, przerobił go i w r. 1812 przystąpił do nowego wydania. Otoczywszy to wydawnictwo troskliwością największą, przybrał najlepszych współpracowników, a niektóre artykuły sam zredagował. Starania jego uwieńczyło powodzenie zupełne; przy końcu życia swego dyrygował jeszcze szóstą edycyą; dwunasta wyszła w r. 1882, trzynasta w 1887 (w tomach 17), staraniem jego j w 1882; druga (H. N.) liczy tomów 42, z których spadkobierców. Pomijając dzieła literackie i nauko- ostatni wyszedł w 1888; trzecia jeszcze pod pra

A, A. Kr.

w album uniwersyteckie.

Brockville, miasto w Ameryce brytańskiej, pro-wincyi Ontario, na lewym brzegu rz. św. Wawrzyń-

są). Prócz tego firma B-ów przejęła wydawnictwo „Bücher-Lexikon“ Hensiusa i wydała od 1828 — 1884 t. VIII do XVII, oraz wznowiła „Staats-Lexikon“ Rottecka i Welkera (trzecia edycya 1856 — 1866, 14 tomów). Z innych wydawnictw encyklopedycznych lub peryodycznych B-ów wypada tutaj wspomnieć: „Bibliotek der deutschen Nationallitte-ratur“, (92 tomy w trzech seryach chronologicznych), oraz „Bibliotek ausländischer Autoren in deu Originalsprachen“ (180 tomów).—,,Literarisches Centralblatt“ od 1826 nosi tytuł „Blätter für litterarische Unterhaltung“, a „Leipziger Allgemeine Zeitung“, założona 1837, od 1847 wychodzi jako „Deutsche Allgemeine Zeitung“ i jest dziś jednym z najcelniejszych organów politycznych i literackich w Niemczech. Obecnie rzeczywistymi naczelnikami firmy są: 1) Henryk Edward B., syn starszy Henryka (* 7 sierpnia 1829 w Lipsku), który od 1871 do 1878 był członkiem sejmu niemieckiego, gdzie należał do stronnictwa liberalno-narodowego; 2) syn jego, Albert-Edward (* 2 września 1855 roku) i Henryk-Rudolf, syn młodszy Henryka (* w Lipsku d, 16 czerwca 1838). Katalog wydawnictw domu B-ów, ułożony przez Henryka 1872 r., zawiera dzieł 2,000, a od owego czasu przybyło ich niezawodnie co najmniej jeszcze 1,000. („P. A. Brock-haus in Leipzig, Vollständiges Verzeichniss der von der Firma F. Â. Brockhaus in Leipzig, seit ihrer Gründung durch Friedrich Arnold Brockhaus im Jahre 1895 r., bis zu dessen hundertjährigem Ge-, burtstage im Jahre 1870 verlegten Werke, in chronologischer Folge, mit biografischen und literarthi-torischen Notizen; herausgegeben von Heinrich Brockhaus“ (Lipsk, 1872—1875).

Brookhaus Herman, syn Fryderyka Arnolda (założyciela słynnej firmy księgarskiej w Lipsku), (* 28 stycz. 1806 w Amsterdamie—f 5 stycz. 1877 w Lipsku), wybitny oryentalista niemiecki, wykształcenie uniwersyteckie odebrał w Lipsku i Getyndze, następnie w Bonn studyował języki wschodnie, a szczególnie literaturę staro-indyjską i język sanskrycki; w tymże celu przebywał czas dłuższy w Kopenhadze, Paryżu, Londynie i Oksfordzie. Poznawszy gruntownie języki sanskrycki i zendzki, wrócił do Niemiec r. 1839 i został profesorem nadzwyczajnym sanskrytu w uniwers. w Jenie, skąd następnie 1841 roku powołany do uniwers. lipskiego naprzód na profesora nadzwycz., w roku zaś 1848 został prof, zwyczajnym sanskrytu i literatury staro-indyj-skiej. W r. 1873 otrzymał rangę tajnego radzcy dworu. Umarł na stanowisku profesora. Obok pracy nad wykładami uniwersyteckiemi ogłosił następujące dzieła naukowe: pięć pierwszych ksiąg wielkiego zbioru opowieści Samadewy Bhatty p. n. „Kathâ sarit sâgara“, tekst sanskrycki pismem de wanagary, wraz z przekładem niemieckim (Lipsk,

1839); następnie pismem łaciriskiem sam tekst sanskrycki ksiąg: 6, 7 i 8 ej; oddzielnie samo tylko tłómaczenie niemieckie całości wyszło w 2 częściach w Lipsku, 1843; rozbiór zaś ksiąg 6—8 ukazał się w Lipsku, 1862 r. W roku 1841 B. ogłosił rosprawę o transkrypcyi łacińskiej tekstów Ban-skryckich, wraz z projektem drukowania tychże tekstów pismem łacińskiem; projekt ten prawie powszechnie przez uczonych został przyjęty. Znacznie później starał się tę samą metodę rosciągnąó i na inne języki wschodnie, jak arabski, perski i in. i rozprawę w tym celu wydrukował w „Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft“, (tom XVII, Lipsk, 1863). W r. 1848 w Lipsku wydał tekst staro-ind. p. t. „Prabodha Chaudrodaya“, dramatu filozoficznego Kryszny Misry, wraz ze scholia mi indyjskiemi (w 2-im wyd. bez schoiij). Tegoż roku ogłosił księgę o siedmiu mędrcach Nachsche-biego w przeróbce perskiej p. t. „Sieben weisen Meister“ (Lipsk, 1845); następnie wydanie krytyczne pieśni perskich Hafiza z komentarzami Sadiego (3 tomy, Lipsk, 1854 — 61); tegoż nowe wydanie w jednym tomie (1863); prócz tego wydanie tekstu zendzkiego „Vendidad sade. Die heiligen Schriften Zoroaster’s: Yaçna, Vispered und Vendidad“ (Lipsk,

1850), dokonane na podstawie wydań litografowanych paryskiego i bombajskiego, z przydaniem wykazu wyrazów, oraz słownika zendzkiego. W 1852 B. był jednym ze spółzałożycieli wschodniego towarzystwa niemieckiego „Die Deutsche Morgenländische Gesellschaft“ i od początku aż do r. 1865 redagował czasopismo tegoż towarzystwa („Zeitschrift der Deut. Mórg. Ges.“), zamieszczał w nim liczne artykuły, dotyczące języków indyjskich, arabskiego i perskiego i działalnością swoją przyczynił się znacznie do pomyślnego rozwoju tego towarzystwa. Prócz tego od r. 1856 B. prowadził redakcyę „Encyklopedyi powszechnej“ Erscha i Grubera (Allgemeine Encyklo-paedie), począwszy od tomu 62 go sekcyi 1-szej.— B. pozostawił dwu synów: Fryderyka Klemensa, znanego w historyi teologii i profesora uniwersyt. lipskiego, i Fryderyka Arnolda, historyka prawa niemieckiego i również profes. uniwersyt. w Jenie, następnie w Bazylei, a od 1872 w Kielu.

Broekhuysen Jan (* 1649 w Amsterdamie — f 1707), poeta i filolog holenderski. Lubo jeszcze w szkołach dał się poznać gładkim wierszem łacińskim ze swych zdolności literackich, musiał na żądanie opiekuna sposobić się do zawodu aptekarskiego; porzucił go wszakże i wstąpił do wojska. W r. 1674 odpłynął jako kapitan pod dowództwem Ruytera do Indyj Zachodnich; podczas tej wyprawy na wyśpię San Domingo przełożył na łacinę 44-y psalm Dawida i napisał poemat „Celadon albo tęsknota za ojczyzną“. Po powrocie z wyprawy osiadł w Utrechcie, zawiązał tu bliższe stosunki z wielu uczonymi i uzupełnił swoje wykształcenie filologiczne, a w r. 1684 ogłosił drukiem swoje łacińskie „Carmina“. Pisał też i po holendersku poezye miłosne, w których naśladował Hoofta. Wydał nadto Propercyusza (Amst., 1702 r.), Tybulla (t., 1708) i niektórych innych klasyków rzymskich.

Brocki Wawrzyuiec, malarz i mieszczanin krakowski. Roku 1745 był mistrzem cechu malarskiego, należał do jego reformy i poddania pod zarząd akademicki i akt odpowiedni wraz z innymi malarzami podpisał. Roku 1747 wpisany został

T. M.

ca, ożywiona przystań, obszerny handel, młyny, wiecie Semilskim, na prawym brzegu Izery, 2,698

And. S.

7,607 m-ców.

liznę, ciągnącą się na całej przestrzeni w poprzek jeziora lub rzeki i umożliwiającą człowiekowi jej przebycie bez pomocy statku. W miejscach takich najczęściej zakładano miasta i osady, gdyż komu nikacya między obu brzegami była ułatwioną i mogła obywać się bez mostów. Na rzekach większych i spławnych, przeciwnie, unikano miejsc płytkich, i pod zakładanie osad wybierano wybrzeża z głębszą wodą, gdzieby statki miały przystań dogodną i bespieczną. Dziś B-y małą odgrywają rolę, w dawnych jednak czasach miały doniosłe znaczenie pod względem wojskowym i handlowym, gdyż do nich stosować się musiał kierunek dróg; niektóre miejsca na Wiśle, Dniestrze, Dnieprze, Odrze i t. p., nadające się szczególnie do przebycia bez czółen, pozyskały nawet historyczną sławę. Wskazać B. posuwającemu się naprzód wojsku znaczyło dawniej tyle, co przeprowadzić je przez nieznane puszcze leśne lub wąwozy górskie. Było to tern ważniejsze, że niektóre rzeki zmieniały swe B-y po każdym większym przyborze i częstokroć powstawały znaczne głębie tam, gdzie przedtem była mielizna.

Bród, Bród, nazwa wielu miejscowości w Sło-wiańszczyznie zachodniej i południowej, — z tych ważniejsze — 1). B. Czeski v. Biskupi, (aiem. Böhmisch B.j, miasto powiatowe w Czechach, o 32 km. na wschód od Pragi, nad rzeką Szemberą, 3,841 m-ców, prawie wyłącznie czechów. Ma kilka fabryk, jako to: browar, cukrownię, młyny, i jest siedliskiem władz administracyjnych i sądowych powiatu, liczącego 64,697 m-ców (1880). W wojuach husyckich miasto ucierpiało wiele, w końcu XVI w. zniszczone zostało straszną powodzią, a w r. 1628 pożarem, poczem szwedzki generał Torsten-son w wojnie 30 letniej dokonał ostatecznej zagłady.—2). B. niemieckie, Deutsch-B. miasto powiatowe w Czechach, na południo-wschód od Pragi, nad rz. Sazawą, 5,417 m-ców, w tej liczbie zaledwie 123 niemców, piękny kościół gotycki, gimna-zyum, ratusz z 1668 r., browar, młyny, tartaki, krochmalnie, przędzalnie i t. p. Cały powiat liczył w 1880 r. 74,750 m-ców, w tej liczbie 12,121 niemców. — Nazwę „niemieckiego Bu* otrzymało miasto od przybyłych tu niegdyś rzemieślników i górników niemieckich z Iglawy, którzy mu cechę niemiecką nadali; między dwiema narodowościami były pierwotnie częste niesnaski; w wojuach husyckich Żyżka zdobył miasto w 1422, zburzył je, a mieszkańców w pień wyciął; podobny los spotyka B. n. w wojnie trzydziestoletniej; następnie morowe powietrze i pożar (1649 i 1662) przywodzą miasto do ostatecznego upadku. — 3). B. wyższy (niem. Hohenfurth), miasto czeskie w powiecie Kaplickim, na prawym brzegu Wełtawy (Moldau), która tu spławną się staje, najbardziej z całego kraju na połud. wysunięte, 1,500 m., samych niemców. W pobliżu opactwo cysterskie z pięknym klasztorem i kościołem, oraz z cenną biblioteką i wieloma zabytkami starożytności. — 4). B. żelazny (niem. Eisenbrod), miasto w Czechach północnych, w po-

And. S.

And. S.

m-ców, prawie wyłącznie czechów; niegdyś była tu Bród, w znaczeniu geograficznem oznacza mie- kopalnia żelaza i fryszerki. Dziś są wielkie przędzalnie bawełny, farbiernie i fabryki sukna, a w okolicy fabryki szkła czeskiego.—5). B. węgierski (Ungarisch-B., miasto w Morawii wschodniej, na stoku Białogór (Das weisse Gebirge), nad Olszawą, jest stolicą powiatu, liczy 4,435 m-ców i sięga odległej starożytności. — Dzieje miasta wykazują szereg wielkich klęsk, jakie spadły na nie od hu-sytów, od wojsk cesarskich w wojnie trydziestole-tniej, od szwedów, węgrów, turków i prusaków: winne temu jest poczęści i położenie: na drodze wiodącej przez dogodną przełęcz Hrozenkowską z Morawii do Węgier.—6). B. albo Brad, niem. Tannendorf, miasto powiatowe w węgierskim komitacie Hunyad, nad Białym Köröszem (Feher Körös); 2,433 m. prowadzących znaczny handel zbożem. — W r. 1784 wybuchło tu powstanie rumuńskie; a w r. 1849 zaszła krwawa potyczka między madyarami a rumuna-mi.—7). B. Bośniacki, miasto na prawym brzegu Sawy, w Bośnii, w okręgu Banialuki, przy drodze żelaznej, wiodącej do Sarajewa, wspaniały most żelazny przez Sawę, 1,500 m-ców. — B. B. ważną odgrywał rolę w walkach, jakie austryacy staczali z turkami, stanowił bowiem pierwszy etap w pochodzie wojsk na terytoryum Bośnii.

Broda. Równocześnie z dojrzewaniem płciowem, na skórze warg, szczęki dolnej i podbródka młodzień • ca, ukazuje się stopniowo porost włosów, grubszych i twardszych, niżeli włosy na głowie rosnące, a mających na szczęce i podbródku skłonność do skręcania się i kędzierzawienia. Zarost ten zarówno z dojrzałością dochodzi do rozwoju zupełnego i sta-uowi wąsy na wardze górnej, oraz brodę właściwą na szczęce i podbródku. Kępka włosów prostych, rosnąca na środku wargi dolnej, tuż pod czerwonym jej brzegiem zewnętrznym, nazywaną bywa „muszką“. Długość włosów stanowiących zarost twarzy bywa bardzo różna; bo gdy na wardze górnej nie przechodzi zwykle 1V₂—3 cali, na szczęce i podbródku dosięgnąć może nieraz, choć rzadko, stóp kilku nawet. Najdłuższą pono B-ę miał pewien dworzanin cesarza Maksymiliana I; była ona na 7 stóp długa, i pomimo olbrzymiego wzrostu posiadacza, ziemi dotykała; dla tego też zwykle, splótłszy ją w warkocz, zwiniętą nosił pod suknią, a tylko podczas uroczystych występów rozplatał i rospuszczał. B-y długie na stopę lub półtory do rzadkości bynajmniej nie należą. Barwa B-y bywa ta sama, co włosów na głowie, najczęściej jednak cokolwiek jaśniejsza, bardzo rzadko ciemniejsza. Włosy B-y, tak samo jak włosy głowy, z latami siwieją, często nawet wcześniej od nich; siwizna zwykle najczęściej pokazuje się na bokach szczęki, w przedłużeniu okolicy skroniowej, na kt ó-rej też włosy głowy najrychlej siwieją. Rozwój B-y u różnych ras ludzkich bywa też bardzo różnym. Najobfitszy zarost spotyka się u szczepów semickiego i aryjskiego czyli indo-europejskiego. Narody rasy mongolskiej miewają zarost rzadki, nie kędzierzawy, policzki nie porastają u nich prawie wcale. Rasa malajska pod względem zarostu

najwięcej zbliża się do aryjskiej. U murzynów wchodzić w zwyczaj około r. 1830 i czas jakiś, o włosach wełnistych, B. tenże sam charakter niewiadomo dla czego, uchodziło za objaw libera-przedstawia, jest nadto zwykle bardzo rzadka, kęp- lizmu. W podaniach polskich występuje karzeł sied-kowata, a narody te nie zapuszczają jej, lecz golą ją miocalowy z siedmiopiędziową brodą, którą bywa lub wyskubują; toż samo czynią ludy amerykańskie uwięziony w drzewie rozczepionem, lub inaczej. Są rasy czerwonej, posiadające zarost nadzwyczaj ską- i przysłowia o B-ie, jak np. „Broda mądrości nie py. U mężczyzn, których rozwój płciowy nie na- | doda“. Wyrażenie „Brodą ziemię ryć“, znaczy zgi-stąpił, bądź to z przyczyny wad wrodzonych, bądź j nąć marnie, też wskutek wczesnego wytrzebienia, B. najczęściej nie wyrasta wcale lub bywa nader rzadką i nikłą. Przeciwnie rzecz się ma u płci żeńskiej, w warunkach prawidłowego rozwoju nigdy nie posiadającej B - y. (Ciemnego puszku spotykanego augustyanów. czasem, szczególniej na wardze górnej u śniadych kobiet o włosach kruczych, za B-ę uważać nie wypada). Kobiety, które nie rozwinęły się płciowo skutkiem braków lub wad wrodzonych, mające ciało skład więcej zbliżony do męskiego, nieraz miewają zarost B-y dość obfity; toż samo spotyka się czasami u kobiet zgoła niepłodnych, lecz na pozór normalnych, albo u niewiast starszych, gdy nastąpiły u nich lata zwrotu płciowego (anni climacterici): u takich nieraz szpecą podbródek dość długie siwiejące włosy. Kobiety brodate, w rodzaju słynnej przed kilkudziesięciu laty Miss Julii Pastrany, należą do potworności rozwojowych, na szczęście, bardzo rzadkich.

Dr. J. P

— U ludów pierwotnych noszono i szanowano brodę, jako oznakę siły męskiej; starożytni egipcyanie jednak i asyryjczycy golili ją, a ci ostatni przyprawiali sobie sztuczne brody; babilończycy i persowie pielęgnowali zarost. W Europie środkowej i północnej znajdują w wykopaliskach narzędzia bronzowe, wyglądające na brzytwy. W Grecyi zwyczaj golenia brody nastąpił za Aleksandra W.; w Rzymie około r. 300 przed Chr.; za Hadryana znowu ją zapuszczano; potem znowu, od czasów Konstantyna, golono. W Polsce od czasów najdawniejszych noszono brody i dopiero od XVI w. zaczęto je przystrzygać. Kazimierz W. miał długą i trefioną B-ę. B. Zygmunta Starego tak była obcięta, że z głową czworogran zdawała się tworzyć; Zygmunta Augusta rozdwojona, z dwoma długiemi końcami ^/Henryk Walezy przyniósł bródkę hiszpańską; Stefan Batory przystrzygał B-ę, zwyczajem kraju swojego; Zygmunt III wniósł pod-goloną B-ę, którą od niego szwedzką zwano; Władysław B-ę podstrzygał, Jan Kazimierz golił, podobnież jak i następcy jego“ (Gołębiowski „Ubiory“, \ 84). Commendoni pisze, że za jego czasów w Polsce jedni nosili, a inni golili B-ę, a Górnicki w „Dworzaninie“ mówi: „Jedni u nas golą B-y, a z wąsy chodzą; drudzy strzygą B-ę po czesku, trzeci przystrzygają po hiszpańsku. „Duchownym katolickim zakazano nosić B-y w XII w. W w. XVIII nie spotykamy B-y w klasach inteligentnych Europy zachodniej. W Rossyi zakazy noszenia B-y poczęły się za Piotra I r. 1699 i trwały aż do czasów Aleksandra II. R. 1705 naznaczono karę za noszenie B-y rocznie od 30 do 100 rubli, stosownie do położenia społecznego; płacącym ją wydawano znaki miedziane i srebrne w kształcie pieniądza, z wyobrażeniem na jednej stronie nosa z wąsami, a na drugiej roku. Na zachodzie Europy noszenie B-y zaczęło

3roda Piotr, malarz i ławuik miasta starej Warszawy, wzmiankowany w Aktach miejskich w latach 1508—1509 i 1520. Miał dwóch synów: Konstantego i Józefa, który wstąpił do klasztoru

T. M.

3rodaricz Stefan (* około 1480 — f 1539), biskup wacowski (Weitzen), mąż stauu i dyplomata węgierski, kształcił się w Pięciukościołach i w Padwie, gdzie otrzymał dyplom doktorski. Został kanonikiem w Pięciukościołach i sekretarzem królewskim. W r. 1521 posłany był do Polski, by wyjednać u króla Zygmunta pomoc przeciw Tur-cyi; w tym samym celu posłany był przez Ludwika II w 1523 do papieża Klemensa VII, któremu tak się podobał, że za jego protekcyą otrzymał w 1526 godność kanclerza państwa. W bitwie pod Mohaczem brał udział osobiście, walcząc z Chorwatami na prawem skrzydle. Po śmierci króla Ludwika wyjechał do Krakowa i zamieszkał przy arcybiskupie Tomickim, swoim przyjacielu; tu napisał i wydał opis bitwy pod Mohaczem, pod tyt.: „De conflictu Hungarorum cum Turcis ad Mohac-sium“ (wydanie drugie we Frankfurcie, 1603 r.). Wróciwszy do Węgier, stanął po stronie Jana Za-polyi przeciw Ferdynandowi, jak wogóle większość Chorwatów, i brał udział w korouacyi Zapolyi na króla Węgier w stołecznym Białogrodzie. Nowy król używał go do licznych poselstw i czynności dyplomatycznych. Tak np. w 1533 zasiadał B. na zwołanym do Preszburga kongresie, gdzie poczęły się rokowania o pokój ze stronnictwem Ferdynanda, ukończone dopiero w 1538 w Wacowie (Weitzen). Ostatnią jego czynnością dyplomatyczną było poselstwo na dwór króla polskiego Zygmunta I-go w sprawie małżeństwa między córką tego monarchy Elżbietą a Janem Zapolyą. Warunki zaręczynowe podpisał jako poseł królewski i biskup wacowski, którym był mianowany w 1537. N.

Brodawiec (Eeliotropiwn T.) Rodzaj roślin, należący do rodziny Ogórecznikowatych (Borragina-ceae), typ plemienia Heliotropeae. Kwiaty, foremne i obupłciowe mają kielich 5-dzielny, koronę tacowatą, z gardzielą nagą, trwałą, z krajem o pięciu łatkach z wcięciami sfałdowanemi i czasem opatrzo-nemi ząbkiem. Pręcików pięć, naprzemianiegłych, z fałdami korony, osadzonych w jej rurce i zamkniętych, o pylnikach 2, woreczkowych dośrodkowych, otwierających się w szpary podłużne. Słupek złożony z zalążni górnej, otoczonej u spodu krążkiem, i szyjki pojedyńczej, ze znamieniem tarczkowa-tem. Zalążnia z początku 2-komorowa, lecz podczas dalszego rozwijania się w kierunku grzbietu każdej komory powstaje rzekoma przegroda, skutkiem czego zalążnia zostaje rozdzieloną na cztery komóreczki jeduo-zalążkowe. Zalążki są

A. J.

Dr. J. P.

głąbi-

na

zstępujące, wsteczno-zwrotne, z otworkiem zwróconym w górę i ku zewnątrz. Owoc, pestczak, prawie suchy, o czterech pestkach, zawierających po jednem nasieniu bezbielmowem. B-e są roślinami zielnemi lub podkrzewami, kosmatemi, a czasami gładkiemi, o liściach naprzemianległych, rzadziej przeciwległych, bez przylistków, całych lub ząbkowanych, o kwiatach ułożonych w wierzchnotki jednostronne, zawinięte; znanych jest około 100 gatunków, rosproszonych po całej kuli ziemskiej, lecz najwięcej ich zamieszkuje południową Amerykę. De Candolle (Prodr., IX, 532) rozdzielił je na cztery sekcye: 1) Catimas, 2) Piptoclaina, 3) Euheliotro-pium, 4) Orthostachys. Najbardziej interesującym jest B. peruwiański (H. peruvianum L.), pochodzący z Ado w Quito i z Peru, ale hodowany we wszystkich ogrodach dla swych wonnyćh kwiatów. Do Europy został on wprowadzony przez Józefa de Jussieu, który pierwszy przysłał nasiona do ogrodu królewskiego 1740 r.—B. w łaś ci wy, czyli europejski (H. europaeum L), dość zwykły po miejscach spie-kłych i słonecznych w Europie południowej, w dawnych zielnikach Nawrotem i Oblubienicą słoneczną mianowany, jest zielem rocznem, o łodydze do 1/Y wysokiej, gałęzistej, obłej, szarawo-zielonej, krótko-włosej; o liściach ogonkowych, jajowatych, tępych, całobrzegich, gęsto okrytych krót-kiemi włoskami na maleńkich nabrzmieniach, szarozielonych, z wierzchu wklęsło-kresowanych; o kwiatach drobnych, białych albo różowawych, z ząbecz-kami pomiędzy łatkami. Niegdyś było zachwalane ziele B-a—her ba Verrue a riaev. Canoré we wrzodach zołzowatych, rakowatych i innych złośliwych, równie jak i na brodawki, a później na polipy nosowe, na które ma działać zewnętrznie wygryzaj ąco, a wewnętrznie przeczyszczaj ąco.

Brodawka (patol.). Guziki twarde półkoliste, wielkości ziarna prosa, lub grochu, rzadko kiedy większe, pojawiające się szczególniej często na skórze rąk, leez także w iunych miejscach, nazywamy brodawkami lub kurzajkami {verruca).—Druga warstwa skóry ludzkiej, czyli skóra właściwa (miazdra, corium), pokryta jest licznemi, drobniutkiemi guziczkami (papillae cor'd), złożonemi z tkanki łącznej przeważnie i zaopatrzonemi w naczynia włoskowate i zakończenia nerwowe. Otóż B-i nie są niczem innem, jak wynikiem przerostu nieprawidłowego tych prawidłowych guziczków skóry, odosobnionych lub skupionych, sąsiadujących z sobą. Pokrywa je zawsze zgrubiała warstwa naskórka twardego, nieraz popękana, zwłaszcza jeżeli B. składa się z kilku przerosłych guziczków skóry właściwej. Są one prawdopodobnie zaraźliwe i powstają wskutek pa-sorzytów. Wygubienie ich za pomocą podwiązywa-nia, wycinania, wypalania, nie zawsze się udaje, gdyż posiadają wielką skłonność do odrastania ponownego. Natomiast często bardzo znikają bezpowrotnie bez wszelkiego leczenia, co pewno stało się powodem do wiary w możność wygubienia ich przez zamawianie, lub stosowanie tak zw. środków sympatycznych.— Niezwykłej wielkości B-i wydłużone, szczególniej jeśli wyrastają na czole, noszą nazwę rogów skórnych (cornu cutaneum). Na błonach ś'"-zowych bywają również twory brodawkowate, osobliwie na wargach, lecz te, z powodu że wygląd ich powierzchowny różni się znacznie od wyglądu B-k skórnych, inne otrzymują nazwy. — Por. Virchow „D. krankhaften Geschw.“ (I, str. 334).

Brodawnik (Taraxacum Dc.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Złożonych! Compositae), podrodziny Języczko-k wiato wy ch (Liguliflorae), plemienia Cykoryowych (Cichońeae). Koszyczek wielokwiat-kowy. Okrywa jego podłużna, złożona z łatek dachówkowatych; wewnętrzne łatki równe i wzniesione, zewnętrzne krótsze i rozwarte, a wszystkie zarazem poodgiuane. Osadnik płaski a później zaklęsły, bezplewinkowy, dołeczkowaty. Kwiatki języczko-wate, wszystkie obupłciowe. Niełupki nieco ściśnio-ne, ku górze łuszczkami najeżone, nagle zwężone w dziób nitkowaty, uwieńczone puchem kilko-szere-gowym, włosistym, trzonkowym. Rodzaj ten składa się z ziół trwałych, żyjących w Europie i Azyi środkowej, a poczęści i w Ameryce, o koszyczkach kwiatowych osadzonych kach pojedynczo, o kwiatkach żółtych, o liściach przykorzeniowych, podługowatych, najczęściej baczy-sto-dzielnych. Opisanych jest około 30 gatunków, z których w naszej florze znajduje się jeden B. lekarski (Taraxacum officinale Vill. Leontodon Tara-xaeum L.)t zwany także Mniszkiem, Popią lub Mniszą główką, Papawą, Wilczym zębem, Swiniin pyskiem, Mleczem śwflnim, w dawnych pismach, a w późniejszych—Dmóchawcem i Podróżnikiem pospolitym. Ziele trwałe, o korzeniu prawie wrzecionowatym, z wiekiem wielogłowym, mocno-mlecznym. zewnątrz jasno-cisym a wewnątrz białym; o liściach tylko przykorzeniowych, licznych, różyczkowatych, podłużnych, haczy-sto-dzielnych (a w bujnym gruncie tylko zatokowo-zębatych), nieco kończystyeh lub tępych, z młodu kosmatych, a później nagich, z łatami 3-kątnemi, kończystemi i ząbkowanemi. Głąbiki liczne, dęte, kosmate, niekiedy brudno-czerwone, 1-koszyczkowe. Kwiatki żółte, na brzegach zaś koszyczka od zewnątrz zielonawe. Po okwitnieniu niełupki z puchem tworzą nader kształtne kule gwiazdkowate, które wiatr rozrywa i dojrzałe owocki w dalekie strony roznosi. Jest to najpospolitsza roślina na łąkach, tak suchych, jako i wilgotnych, na pastwiskach, miedzach, koło dróg. na dziedzińcach, w ogrodach, nawet w lasach i gajach. Kwitnie przeważnie na wiosnę, ale pojedyńcze okazy zdarzają się w kwieciach do późnej jesieni. Z dawien-dawna używa B. ciągle swojej lekarskiej powagi, dostarczając korzenia B-a albo Mniszka—radix Ta-xaci. jako zbawiennego leku we wszelkich zatka-niach trzewiów i zastoinach brzusznych, oraz stąd wynikających zimnicach i innych wielu cierpieniach. Najskuteczniejszem ma być jego działanie w leczeniu sokowem, t. j. świeżo z wiosny wyciskanym sokiem, łącznie z sokami innych roślin; w innej zaś porze zastępują świeży sok gąszczem B-m — Melago Taraxaci, mającym zawierać wiele mannitu, a stąd lekko rozwalniającytn, lub też wyciągiem—extraction, mocno zgęszczonym. Mło-

A. Pol.

de rozetki liści bywają jadane, jak sałata, szczególnie francuzi bardzo się w nich lubują.

Broeder Krystyn Gotlib (* 1745 — f 1819), filolog niemiecki, autor szkolnych gramatyk jęz. łacińskiego, w swoim czasie bardzo używanych: „Praktische Gramm, der latein. Sprache“ (1787, 19 wyd. 1832), i „Kleine latein. Gramm.“ (1797 r., 32 wyd. 1870). W polskim przekładzie D. Szulca: „Gram. pierwiastkowa jęz. łacińskiego“ miała kilka wydań (Wilno, 1821, 1829 i 1838).

Broderie (fran.) wyr. muz., oznaczające wszelkiego gatunku ozdoby melodyi, zwłaszcza też samowolnie dodawane do melodyi przez śpiewaków i śpiewaczki.

p. m., dwa katolickie kościoły, jeden protestancki, sąd powiatowy, gimnazyum, szczątki dawnych murów i zamku, węzeł siedmiu starannie utrzymanych gościńców bitych, stacya drogi żelaznej Gru-dziąż-Działdów, gorzelnia, browar, młyny, wiatraki, cegielnie, fabryki machin rolniczych, do 6,000 m-ców, w połowie katolików i polaków, w połowie niemców i protestantów. Niegdyś były tu planta-cye tytoniu i uprawa wina, a także kwitnęło su-kiennictwo i garbarstwo, dziś te gałęzie produkcyi i przemysłu prawie zupełnie upadły. —B. jest fun-dacyą krzyżaków, którzy tu wybudowali zamek w r. 1285, zburzony następnie wraz z osadą podczas napadu Litwy w 1298 r. Odbudowanie zamku i osady nastąpiło wkrótce, a nawet całość przybrała postać tak warownego grodu, że go nazywano „kluczem Prus.“ Po bitwie grunwaldzkiej B. wraca do Polski na krótko, gdyż krzyżacy ponownie ją w moc swoją zagarnęli, ostatecznie jednak dopiero w 1466 połączyła się z Koroną. Prawem miejskiem rządziła się już w 1325. Wojny szwedzkie za Gustawa Adolfa i Karola Gustawa, oraz pożary i morowe powietrze naprzemian trapiły miasto.—Starostwo niegrodowe tutejsze nadane zostało przez sejm córce Zygmunta III, Annie Katarzynie, w 1632 r., sejm zaś grodzieński z 1679 r., prócz innych majętności przeznaczył Maryi Kazimierze i starostwo B-ckie. Od r. 1807—1815 miasto należało do księstwa Warszawskiego. — Powiat B-cki, 1345 km. □, 66,987 m-ców, zajmuje południową krawędź bałtyckiego pojezierza, pochyloną ku połu-dnio-zachodowi w kierunku Wisły, przeciętą przez Drwęcę i napełnioną mnóstwem jezior. Kraj wogó-le pagórkowaty, malowniczy, z gruntem lekkim, piaszczystym na południu, urodzajniejszym na północy; ludność w ²/s polska i katolicka — w ¹/3 niemiecka i protestancka, przemysłowość powiatu nieznaczna. W dzisiejszych granicach powiat istnieje od r. 1816.—(Bliższe szczegóły ob. artykuł J. B. i Kś. F. w „Słown. Geogr.“, t. I, str. 362 i nast, a także w dziele: „Starożytna Polska“ Balińskiego i Lipińskiego, t. I, Warszawa, 1885).

Brodnicki Gedeon (f 1618), arcybiskup po-

w. s.

Brodie Benjamin Collins, sławny chirurg angielski (* 1703 w Winterslow—f 1862 w posiadłości własnej w Broome Park w Surrey). Przybył (1801) do Londynu, gdzie był uczniem Aberne-th ego i Wilsona i przeszedł (1803) jako wy-chowaniec pod kierunkiem Everarda Home do St. Georg Hospital, gdzie był chirurgiem domowym a zarazem demonstratorem anatomicznym w szkole lekarskiej Great Windmill Streat, asystentem chirurgiem (1808) i przez lat 32 stale z rzeczonym szpitalem działalnością swą związany. Miewał odczyty (do 1830) anatomiczne i chirurgiczne, później zaś tylko raz na tydzień jeden wykład kliniczny.

W 1819 „college of surgeons“ wybrało go na profesora anatomii porównawczej (1819—1823), poczem mianowany Surgeon ordinary szpitala St. Georg.

And. S.

Wtedy też zajął miejsce naj rozgłośni ej szego chirurga Londynu, ile że podówczas już słynny As tle y Cooper schodził z pola. Zamianowany chirurgiem króla (1828), został (1834) baronetem, a później (1858) prezesem Royal Society. Z pomiędzy nader licznych dzieł jego oraz całego szeregu t. zwanych „Adresses“, które miewał przy uroczystościach naukowych, i „Introductory Discourse“ na szczególniejszą uwagę zasługują przede wszy stkiem badania nad chorobami stawów, których bliższe poznanie stanowi jego niespożytą zasługę (szczególniej dokonane w pierwszym okresie jego działalności od 1813 —1822), a później poszukiwania nad chorobami nerek: „Lectures on the diseases of urinary organs“ łocki, unicki.

Brodniokie starostwo, W województwie chełmińskiem. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Anny z Fryzów Szmitowej, płaciło kwarty złp.

w. s.

10,334, gr. 1.

Brodnicy (tułacze, włóczęgi), gałąź słowian rus-skich, którzy stanowili drużynę w rodzaju późniejszej kozaczyzny. Siedziba ich w w. XIII była kędyś w stepach nad Donem i nad morzem Azo-wskiem, w sąsiedztwie z połowcami, z którymi wspólnie odbywali napastnicze wyprawy. Brali udział w zatargach książąt ruskich i w najściu na Ruś tatarów.    *

Brodowiez Maciej Józef (* d. 24 lutego r. 1790 w Grzymałowie na Podolu galicyjskiem), do szkół chodził w Zbarażu i Brzeźanach, ukończywszy je, we Lwowie słuchał przez 2 lata nauk fi-

F-n.

(przełożone nâ niemiecki i francuski i kilkakrotnie wydane), tudzież o chorobach mózgu: „Lectures on the diseases of the brain“ (1837, przekład niemiecki Kirchnera). Pisał też traktaty psychologiczne ogólno-lekarskie i hygieniczne oraz doświadczalno-farmaceutyczne. Całkowity zbiór pism podany jest u Calissena: III str. 187 iXXVI str. 451. Obszerny wyczerpujący życiorys podali Henry W. Acland Londyn 1864, oraz Charles Hawkins pod tytułem: „The works of Sir Benj. Coli. Brodie, with au autobiography“ (2 tomy, 1865).

A. S.

Bródka (myxa). Bródką nazywają w dziobie ptaków krawędź, wynikającą z połączenia obydwóch ramion szczęki dolnej czyli żuchwy.

Brodnica, niem. Strassburg in Westpreus-sen, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej (Marienwerder), lozoficznych, w końcu r. 1810 udał się do Wiednia w dawnem województwie Chełmińskiem, ziemi Mi- i tam rok jeszcze poświęcił filozofii, następnie za-chałowskiej, na prawym brzegu Drwęcy, 173 m. nad pisał się tamże na wydział lekarski i skończył go,

Nr. 242.

P. Chm.

r' j.

ppr

pip*

obroniwszy rozprawę doktorską o anatomii i fizyo-logii zębów ludzkich, w r. 1817, poczerń przez czas krótki pobywszy, jako sekundaryusz, w oddziale d-ra Rensy, w 1818 został adjunktein przy dyrektorze kliniki wewnętrznej prof. Raimannie. Stanowisko to zajmował przez lat pięć. W d. 17-m lutego 1823 powołauy został do Krakowa na profesora zw. praktyki i kliniki lekarskiej, i zaraz rozwinął działalność niezmordowaną, a wielce dla uniwersytetu wogóle, dla wydziału zaś lekarskiego szczególniej korzystną. Dzięki zabiegom jego, kliniki ulepszono, powiększono, oraz odłączono zupełnie od szpitala powszechnego, przez co dopiero swobodniej i pomyślniej rozwijać się mogły. Gdy w r. 1833, wskutek narzuconej reorganizacyi, środki starej wszechnicy nadzwyczaj uszczuplone zostały, istnego dokazał cudu, obroniwszy nietyl-ko wydział lekarski od grożącego mu wtedy upadku, lecz rozwinąwszy i wzmocniwszy go nadto, pomimo tak niekorzystnego położenia. Ale działalność swą ku ogólnemu pożytkowi i poza inury uniwersyteckie rozciągnął; stan szpitali krakowskich wówczas wiele bardzo niedostatków i wad krzyczących wykazywał, wziął się zatem do pracy, a za jego staraniem w 1839 wydano nową ustawę szpitalną, usuwającą wiele zastarzałych nadużyć, wiele urządzeń pozostających w rażącej sprzeczności z dobrem chorych i wymaganiami nauki. Nadto przez lat 20 piastował urząd konserwatora uniwersytetu i członka wielkiej rady szkolnej, od r. 1840—1849 pełnił urząd komisarza rządowego przy wszystkich zakładach naukowych krakowskich. Dziekanem wydziału lekarskiego był w latach 1833—1837, rektorem uniwersytetu 1839—1841, oraz 1847—8. W r. 1847 dla uczczenia zasług jego, uniwersytet mianował go doktorem filozofii. W 1850 ustąpiwszy dobrowolnie z zaszczytnie zajmowanej katedry, cofnął się do zacisza domowego i oddał się pracy literacko-naukowej. W r. 1867 obchodzono uroczyście 50-lecie działalności jego lekarskiej, a wydział lekarski uczcił go dyplomem honorowym. Żywota zacnego a pracowitego dokonał d. 22 stycznia r. 1885.—Oprócz prac zamieszczanych w Rocznikach wyd. lek., oraz Tow. nauk. kr. ogłosił drukiem osobno: 1) „Przegląd ogólny swojego zawodu lekarskiego i nauczycielskiego“ (Kraków. 1871); 2) „Curriculum vitae“ (tamże, r. 1872); 3) „Ważniejsze dokumenta, odnoszące się do swojego udziału w sprawach i losach zakładów naukowych b. woln. m. Krakowa i jego okręgu“ (tamże, 1874). Nadto pisywał wiersze treści dydaktyczno-inoralnej. — Portret, oraz życiorys skreślony przez W. Szokal-skiego, znajduje się w „Tygod. illustr.“ z roku 1872,

Dr J. P.

Brodowski Samuel, porucznik i audytor regimentu pieszego, zaciągu obcego za Augusta III, zajmował się piśmiennictwem wojskowem, przełożył na język polski dzieło Andrzeja Khewenhiillera i wydał p. n. „Ars militaris, to jest krótkie zebranie ope-racyj wojennych“ (1753 w Elblągu); tegoż roku ogłosił „Corpus juris militaris polonicum“ oraz toż samo po niemiecku „König. Pol. Krieges-Recht“. W rękopismie pozostało dzieło p. t. „Buława sławna w obozie i w senacie“, które w naszym wieku uzupełniwszy, wydał Zegota Pauli p. t. „Żywoty hetmanów królestwa polskiego“.—(1844 i 2 wyd. 1850, ozdobione herbami i 17 wizerunkami na stali).

Brodowski Antoni, herbu Łada. Znakomity malarz polski historyczny i portretowy (* w Warszawie r. 1784—f 31 Marca 1832 tamże). W dziecinnym już wieku objawiał zdolności do sztuki, w której następnie celował Będący podówczas w Warszawie malarz Leicher, i sztycharz, a zarazem malarz, Kappeller, dostrzegli tę przyrodzoną w nim zdolność i pierwsi ją rozwinęli. Następnie zajmo wał się jego wykształceniem rzeźbiarz Pink. W r 1805 przez lat trzy uczył się B. w Paryżu pod kierun kiem malarza miniatur Augustin’a, a następnie pod Ge rardem rospoczął naukę malarstwa historycznego Pięć lat pracy postawiły B-go na wysokim stopniu udo skonalenia. Pierwsza wystawa sztuk pięknych w War szawie r. 1819 dała mu pole do okazania obok kilku portretów, wielkiego obrazu historycznego: „Gniew Saula“, za który uzyskawszy najwyższą nagrodę, mianowany został profesorem malarstwa przy uniwersyte-

Sä

mà

wm

w Sfl

Wm ^ ' '

Fig. 187. Brodowski Antoni.

cie warszawskim, następnie zaś r. 1822 wezwany do grona członków Towarzystwa przyjaciół nauk. Posadę profesora piastował do końca istnienia uniwersytetu, i na niej położył największe zasługi. Nie wiele dzieł po sobie zostawił, daleko mniej, aniżeliby po wielkich zdolnościach spodziewać się wypadało. Atoli wykonane przez niego obrazy odznaczają się wykończeniem, czystością smaku, poprawnością rysunku i szczególnie pięknym kolorytem. Właściwością jego było to, iż rysował ręką prawą a malował zawsze lewą. Obok artystycznego powołania był zarazem B. dobrym urzędnikiem, najpierw w wydziale sprawiedliwości pod ministrem Łubieńskim, później w wydziale spraw wewnętrznych przy boku ministra Mostowskiego. Gruntowna nauka, umysł pojętny i wielka w językach biegłość otwierały mu i w tym zawodzie drogę do świetnego wywyższenia się. W pożyciu łączył rzadkie przymioty duszy z łagodnością i miłem obejściem się. B. wykonał cztery tylko wielkie obrazy historyczne, z tych „Gniew Saula na Dawida“, zakupiony do zbioru uniwersyteck. za sum-

mę złp. 10,000. ( J est w zbiorach publicznych warszawskich); „Edyp prowadzony przez córkę Antygonę“; „Nadanie przez cesarza i króla Aleksandra I ustanowienia dyplomu uniwersytetu warszawskiego“. Obraz ten przechował w wielkości naturalnej wizerunki cesarza, ministrów: Stan. Potockiego i St. Staszyca, tudzież składu ówczesnych profesorów uniwersytetu (W zbiorach publicznych warszawskich.—Szkic olejny niewykończony tego obrazu u barona Rasta wieckiego). Portrety B-go malowane są z godną podziwienia wytwornością. Książę Dominik Radziwiłł, ordynat Nieświezki i Ołycki, w całej postaci, Adam Krasiński, biskup Kamieniecki, w całej postaci, siedzący, Tadeusz hr. Mostowski, kasztelan raciązki, książę Józef Poniatowski, Julian Ursyn Niemcewicz, sekretarz senatu, dwa odrębne portrety Ludwika Osińskiego, Sędzia Ignacy Karczewski, Karol Brodowski, brat malarza, Jan Paweł Woronicz, arcybiskup prymas. Dwa odrębne portrety samego malarza (u pozostałej rodziny): jeden w kapeluszu, inny, z którego litografował roku 1832 A. Piwarski. (Nekrolog A. B-go skreślony przez jego przyjaciela, Fryderyka hr. Skarbka, zaraz po zgonie, w „Gaz. Warszaw.“ z d. 3 kwietnia 1832 ro-

T. M.

T. M.

T. M.

mm

■B

wy/.

ku nr. 91).

Brodowski Józef, malarz polski (* w Warszawie w drugiej połowie XVIII wieku — f w Krakowie d. 8 grudnia 1853 r.) Uczęszczał do szkół ks. Pijarów w Warszawie. Okazywał wcześnie pociąg do malarstwa, uczył się rysunku od malarza wówczas w pałacu pracującego, potem w akademii Wiedeńskiej przez lat dziesięć się doskonalił, lat dwa pod Ablem, a następnie pod sławnym Larapim. R. 1805 zamieszkał w Łańcucie, i kilka lat tam przebył, podejmując się różnych prac malarskich. Roku 1807 przybył do Krakowa, gdzie w r. 1809 osiadł i już resztę żywota spędził. Roku 1811 mianowany nauczycielem rysunków w liceum Sw. Anny, a w r. 1816 na uniwersytecie Jagiellońskim, w 1817 został rzeczywistym profesorem malarstwa w tej uczelni. R. 1842 uzyskał emeryturę. J. B malował kilka kompo-zycyj wyższych, jako też widoków, a przeważnie portrety. W pracach jego widać dobrą szkołę, chociaż stanowiska wzniosłego w sztuce zająć nie zdołał. Celniejsze jego dzieła: „Sceny z komedyj, odegrywane w zamku Łańcuckim przez amatorów“, „Sąd ostateczny żydowski, obchodzony w Łańcucie w bożnicy“, scena nocna, obraz wyższych zalet, we Lwowie, w zbiorach imienia Osolińskich; „Chrystus przemawiający do św. Piotra“ w w. ołtarzu koś. św. Piotra w Krakowie; „Widok zamku krakowskiego od strony Wisły“; „Baszty dawne krakowskie od ulicy Szewskiej“. Portrety: Stanisław hr. Wodzicki, kasztelan Ignacy Miączyński, baron Reibnitz, Józef Maksymilian hr. Osoliński, założyciel zakładu naukowego imienia Ossolińskich, Artur hr. Potocki, Thorwaldsen, słynny rzeźbiarz, malowany w czasie jego bytności w Krakowie; pani Catalani, śpiewaczka, malowana w czasie pobytu jej w Krakowie; Wralabreck, mąż pani Catalani; Kątski, młody wirtuoz. Pozostawił też po sobie liczne wizerunki i akwarelle widoków miasta i okolic Krakowa. Roku 1822 J. B-i odezwą w „Pszczółce krakowskiej“

(I, 17 — 21) zachęcał do utworzenia Towarzystwa Sztuk Pięknych, na rozkrzewienie onych w kraju wpływać mającego. O kilku obrazach przytoczonych powyżej wzmianka w „Pszczółce Krakowsk.“ z r. 1822, III, 83.—Wzmianka w „Gazecie Krak.“ z r. 1819, dodatek do nr. 9, str. 10.—Życiorys skreślony przez syna w „Rozmaitościach“ do „Gazety Lwowskiej“ z r. 1855 nr. 32.

Brodowski Tadeusz, malarz polski (* w Warszawie 2 września 1821 r. — f 31 marca 1848 r. w Paryżu), syn wyżej przytoczonego, znakomitego artysty, profesora Antoniego B-go. W dziecinnym już wieku rokował ojcu w zawodzie sztuki wielkie uadzieje; kształcił się w Warszawie pod A. Blankiem i Aleks. Kokularem do r. 1836. Wyprawiony kosztem rządu do Włoch, w listopadzie 1841 r. wyjechał; zwolennik wesołego życia, oddał się jego uciechom bez pomiarkowania, wkrótce też nadwątlił zdrowie i piersiowej słabości nabył. W Rzymie bawił blizko lat dwa, poczem inne miasta stałego lądu Włoch i Sycylii zwiedzał; następnie udał się do Monachium, skąd po półrocznym pobycie wyjechał do Paryża. Pracował w Wersalu pod okiem Horacego Verneta; postępy też B-go były widoczne, a dłuższe w tej szkole pilne studya raógłyby go na znakomitego artystę wynieść. Z prac B-go znajdowały się na wystawie warszawskiej z 1841: „Wzięcie baszy tureckiego w niewolę przez Czerkiesów“, i „Walka Greków z Turkami“.—W czasie pobytu za granicą nadesłał do Warszawy: „Persa, unoszącego trupa na koniu z uciętą nieprzyjacielowi głową“. Inne obrazy, które zagranicą wykonał: „Oblężenie Wiednia“; „Don Quichotte w stajni“. Nadto tworzył różne sceny wojenne perskie i kaukaskie

Brodowski LudomirWłodzimierz (* w gub. Mińskiej d. 6 listopada roku 1825), na uniwersytet uczęszczał w Moskwie, gdzie ukończył kurs nauk lekarskich, 1848, tamże, po obronieniu rozprawy p. n.: „Quaedam de thrombosis historia, anatomia pathologica atque aetiologia“, w r. 1859 otrzymał

stopień doktora medycyny. W lutym r. 1861 przybywszy do Warszawy, został ordynatorem w szpi -'"'talu ujazdowskim; w roku następnym jako adjunkt w b. Szkole Głównej rozpoczął wykłady anatomii patologicznej: w r. 1864 został nadzwyczajnym, a w r. 1865 zwyczaj-Fig. 188. Brodowski Włodzimierz, nym profesorem

tegoż przedmiotu; katedrę tę dotąd zajmuje w uniwersytecie warszawskim. Kilkakrotnie też bywał wybieranym na dziekana wydziału lekarskiego. Towarzystwo lekarskie warszawskie, którego jest członkiem od lat wielu, uznając zasługi jego naukowe, uczciło go

Dr J. P.

rïsC -Ł

■m

1®

LI

i.

Fig. 189. Brodowski Józef.

T. M.

Brodsky Adolf (* 21 marca 1851 r. w Ta-

brych skrzypków.

dyplomem na członka honorowego w 1887; w latach 1868—1874, oraz w 1888—1890 był prezesem tegoż Towarzystwa, a od 1892 piastuje najwyższą w nim godność sekretarza stałego. Jako uczony poważny, oraz jako przewodnik młodzieży, surowy wprawdzie, lecz zawsze sprawiedliwie i po ojcowsku postępujący, umiał sobie w kołach najszerszych zjednać ogólny szacunek i zasłużone uznanie. Liczne prace jego naukowe ukazywały się w „Pamiętniku Tow. lek.“ w „Gazecie lek.“ i w „Archiwum Vir-ehowa“ (po niemiecku), na posiedzeniach Tow. lek. głos często zabierał, przedstawiając kolegom ciekawe i pouczające przypadki z dziedziny anatomii patologicznej. Osobno drukiem ogłosił: 1) „Rys anatomii patologicznej“ cz. I, (Warsz., 1860); 2) „Przyczynek do anatomii patologicznej wątroby“ (Kraków, 1881). Dokładny spis prac jego znajduje się w „Słowniku lekarzów pol.“ S. Kośmińskiego.

Brodowski Józef, herbu Łada, malarz polski (* 17 stycznia 1828 r. młodszy syn Antoniego, nauki gimnazyalne odbył w Warszawie i tu ukończył Szkołę Sztuk Pięknych w r. 1851; — od roku 1853—1856 przebywał jako stypendysta skarbu królestwa w Petersburgu, będąc uczniem tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem profesora Wilwalda. Wspomnienia brata Tadeusza i przyjaźń ojcowska z Januarym Suchodolskim podsunęły mu myśl oddania się rodzajowi batalijnemu, i konie

w nim znalazły istotnie dzielnego twórcę. W1856 r. udał się do Paryża, aby pracować pod kierunkiem Horacego Verne-ta. Zwiedził Włochy, gdzie wykonał kilka większych prac. W o-statnich latach studya letnią porą robione wpłynęły na udoskonalenie się B-go w krajobrazach, stanowiących wyborne tła do niemniej dzielnie studyowanych stad koni i wołów. Do najlepszych utworów B-go zaliczamy następujące. „Kulig“, — „Zuzula“,—„Straż ogniowa warszawska“, „Zosia Strawińska“,—„Przeprawa Hajdamaków przez Dniepr“, — „Powrót z Bielan w r. 1820,“ —kilka epizodów myśliwskich,—„Przywiezienie rannego do klasztoru“, epizod XVI wieku,— „Polowanie na dzika“,— Powitanie“, obrazek rodzinny,— „Powitanie Władysława IV królewicza, ciągnącego pod Chocim“. Pomimo głównego kierunku batalijnego, wykonał kilka obrazów treści religijnej do kościołów w Warszawie i na prowincyi. Człowiek wykształcony, zacnego charakteru, cieszy się przyjaźnią nie-tylko kolegów, lecz i wszystkich, którym się dał poznać.

ganrogu), skrzypek, wychowaniee konserwatoryum wiedeńskiego. Był czynnym w kwartecie Hellmes-bergera, zaś od 1868—70 solistą orkiestry opery wiedeńskiej. W 1873 r. uzupełnił studya pod kierunkiem Lauba w Moskwie i przyjął posadę nauczyciela w konserwatoryum tego miasta, naprzód po Grzymale, następnie zaś po Laubie. W 1879 r. opuścił Moskwę, kierował koncertami symfonicznemi w Kijowie; od 1881 dawał koncerta w znaczniejszych miastach Europy z wielkiem powodzeniem, nako-niec przyjął ofiarowane sobie stanowisko gry skrzypcowej w konserwatoryum Lipskiem, opuszczone przez Schradiecka. B. jako skrzypek nie małą cieszy się sławą; więcej wszakże jest ceniony jako znakomity nauczyciel. Z jego szkoły wyszło wielu do-

A. Pol.

Brody, miasto powiatowe w Galicyi, leży niedaleko granicy g. Wołyńskiej, przy dr. ż. Karola Ludwika (lwowsko brodzkiej), o 93 kilom, na pn.-w. od Lwowa, na błotnistej równinie, otoczonej lasami, nad potokiem Suchowółka. Ludności 22,700, znaczna większość żydów. B. są siedzibą starostwa, rady powiatowej, dyrekcyi obwodowej skarbu, (do której okręgu rządowego należą powiaty: Brody, Złoczów, Przemyślany, Kamionka-Strumiłowa i Sokal) urzędu poczowego rządowego, konsulatu rus-skiego i Izby handlowo-przemysłowej. Miasto posiada kilka obszernych rynków, zamek starożytny, należący do hr. Mołodeckiego, z pięknym parkiem, 3 kościoły (najdawniejszy z r. 1596), synagogę, giinnazyum realne wyższe, szkołę żeńską, szkołę wyższą żydowską i 3 szpitale. Ulice szerokie, domy duże murowane; z zakładów przemysłowych — 3 browary piwne. B. zostały założone w 1584 r. przez Stanisława Żółkiewskiego, wojewodę ruskiego, pod nazwą „Lubicz“ (od herbu tegoż); dzisiejszą nazwę m. przyjęło później od błotnistej okolicy, którą w bród trzeba było przebywać. W r. 1588 nowy właściciel, hetman Koniecpolski, zbudował tamże zamek warowny, który 1648 r. od tatarów i kozaków długo w oblężeniu był trzymany. W r. 1779 m. B. zostało obdarzone przywilejem wolnego handlu i prowadzi bardzo rozgałęziony handel z Rossyą i Niemcami. W r. 1879 porto - franco miasta zniesiono. Przedmiotami importu z Ros-syi są przeważnie: zboże, futra, skóry, puch, pierze i szczecina.—W latach 1801, 1835 i 1850 pożary poczyniły w mieście wielkie szkody. M. B. wspólnie z m. Złoczowem wybiera jednego deputowanego do rady państwa, Izba zaś handlowo-prze-mysłowa brodzka osobno jednego deputowanego do rady państwa i jednego posła do sejmu krajowego. Tutaj urodził się powieściopisarz Józef Korzeniowski; w r. 1879 towarzystwo pedagogiczne galicyjskie uroczyście obchodziło odsłonienie tablicy pamiątkowej na jego domu rodzinnym.—Monografie: „Wolne miasto handlowe Brody“ przez ks. Sadoka Barącza, Lwów, 1865; Tymoteusza Lipińskiego — „Brody“ (w „Bibl. Warsz. 1851 i 1865).—Powiat B r o d z k i graniczy na północ i wschód z gubernią Wołyńską, na pd.-w. z pow. Tarnowskim, na p-d. z pow. Złoczowskim, na p-d.-z. z pow. Kamionko-Strumiłowskim, na z. z pow. Sokalskim. Obejmuje

127,340.

A. S.

Fig. 190. Brodzicz (herb).

W. K. Z.

J. A.

P. Chm.

przestrzeń 32.4 mil □ Pu.-zachód powiatu należy do dorzecza Dniepru, (rz. Styr jedyny dopływ Dniepru, który płynie przez Galicyę), pd.-wschód do dorzecza Dniestru; góry, „Woroniaki“ oddzielają te dwie części od siebie. Na pd.-w. stronie tego działu wód wypływa Seret, który, tworząc po drodze liczne stawy, płynie ku Tarnopolowi i około Złotego Potoku, miasteczka pow. Buczackiego, wpada do Dniestru. Cała pn.-z. i pd.-w. strona powiatu jest wilgotna, pokryta rozległemi lasami i moczarami; grunt bagnisty i piaszczysty; klimat na równinach łagodny, ua górach ostry. Mieszkańców

M. R.

Brodzące (Grallatores), zwane także brodź ca-mi, podkasałemi, lub szczudłowatemi, jest-to rzęd gromady ptaków, do którego zaliczają ptaki, odznaczające się nogami zwykle wysukiemi, w których nietylko skok, ale i dolna część goleni jest obnażona z piór i pokryta zgrubiałym naskórkiem, czyli obówiem. Palce u nóg wolne, lub w rozmaitym stopniu spięte błoną, albo nią obwiedzione. Skrzydła najczęściej długie, zawsze lotne. Dziób zwykle długi, zeszczuplony, szyja najczęściej długa. B. zamieszkują prawie całą kulę ziemską; w zimniejszych krajach są przelotne. Trzymają się po większej części w okolicach błotnistych w pobliżu wód, niektóre na wodzie pływają; inne jednak trzymają się w suchych miejscach. Karmią się głównie owadami, robakami mięczakami, rybami, ziemnowodnemi i t. p., których chwytanie ułatwia im długi dziób i szyja. Zwykle gnieżdżą się na ziemi, niektóre jednak (bociany, czaple) na drzewach. Obszerny ten rzęd dzielą, albo wprost na rodziny (10), albo też na większe skupienia, a te następnie na rodziny. Większość ornitologów przyjmuje następujące skupienia: 1) Kuro dzioby .(Alectorides) z rodziną Chróścieli i Kuro dziobów właściwych. 2) Czaplo wate (Herodiones) z rodziną Czapli, Bocianów i ibisów. 3) Krótkopal ce (Struthirnigrallae) z rodziną Żórawi i Dropi.

4) Kuligowate (Aegialites) z rodziną Siewek i Bekasów. 5) Czerwonaki (Hydrobatae).

Brodzioz vel Brody, herb polski, na tarczy w polu czerwonem trzy złote krzyże, osadzone w trójkąt w złotem kółku, tym kształtem, że dwa krzyże są w górze, a jeden u dołu. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra.

R. 1038 Kazimierz Mnich, jak podaje Niesiecki, herb ten nadał pewnemu junakowi za waleczność w bojach z Masła wem i Jaćwie-żą; a że ów junak miał długą brodę, więc herb mu nadany nazwał: Brodzicz v. Brody; właściwszym jednak byłby może wywód nazwy herbu od: brodzenia we krwi wroga. R. 1422 Sieciech z Brodzie był starostą lubelskim. Herbem tym pieczętują się: Brodzicze z Brodzie, Boni-kowscy v. Bońkowscy, Dybowscy z Dybowa, Fronckiewicze, Klisze-wscy, Kuneccy, Kurzątkowscy, Lipińscy, Łąccy, Łoscy, Mojeccy, Nojszewscy, Ostrzykowscy, Pilitowscy, Pińscy, Radomscy, Radzimińscy, Rzymscy, Sieromscy, Wosińscy, Wroczyńscy, Zawadzcy, Zacharkiewicze, Żochowscy. — (Długosz, Paprocki, Niesiecki, Koja-łowicz, Warszycki, Borkowski „Herb. rodź. szl. kr. Pols.u; A. Małecki „Stud. heral.“ t. 36).

Brodziec (Pogostemon Dest.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Wargowych (Labiatae), plemienia Miętowych (Mentheae). Kielich jajowato-dzwonkowaty, 5-zębny. Korony rurka skrzywiona, do połowy zamknięta; kraju 4-wrębno-2-wargowego, warga górna 3-wrębna, a dolna całkowita, wszystkie zaś łatki prawie równe, całobrzegie i rozwarte. Pręcików 4 wystających, wzniesionych, lub nagiętych, o nitkach nagich, lub środkiem brodatych, o pylnikach końcowych i 1-woreczkowych. Szyjka w końcu prawie równo-2-łateczkowa i to szydełkowato. Znamiona maleńkie, końcowe. Niełupki gładkie. Są to zioła indyjskie, o liściach przeciwległych, ogonkowych, całych, ząbkowanych, lub wcinanych; o kwiatach ułożonych w podbaldaszki okołkowe wielokwiatowe, które razem tworzą rodzaj kłosa. Znanych jest około 15 gatunków, z których najważniejszym jest B. Paczulą (P. Patchouli Pell.), pospolity w Indyach wschodnich, także na Cejlonie i Jawie. Ziele to woni przenikliwej, dla wielu osób nieznośnej, ale właściwej, od pewnego czasu zyskało wziętość w pachnidlar-stwie pod nazwiskiem paczuli. Jest ona pewnym środkiem przeciwko molom.

Brodziński Andrzej (* 1786—f 1812), poeta z początków XIX stulecia, brat starszy Kazimierza, kształcił się w uniwersytecie lwowskim, gdzie się zaznajomił z literaturą niemiecką, a zwłaszcza z poezyami Schillera, z którego dzieł przetłóma-czył wierszem tragedyę p. n. „Dziewica Orleanu“, wydaną dopiero w r. 1821. Pieśni swoje oryginalne, które były tylko próbami mtodzieńczemi, ogłosił p. t. „Zabawki wierszem i prozą“ (Kraków, 1807). W r. 1809 wstąpił do armii księstwa warszawskiego i odbył kampanię r. 1812, a podczas odwrotu w przeprawie przez Berezynę zginął.

Brodziński Kazimierz (* 8 marca 1791—f 10 paźdz. 1835), poeta, estetyk, historyk literatury, urodził się we wsi Królówce, z ojca Jacka i matki Franciszki z Radzikowskich, którą utracił, mając lat trzy; powtórne ożenienie się ojca dało mu macochę, niecierpiącą go tak, jak innych dzieci z pierwszego małżeństwa; w izbie czeladnej, we wsi najczęściej przebywał, wcześnie przypatrując się życiu wieśniaków, słuchając ich pieśni i opowiadań, nie zaznawszy uczucia pieszczoty macierzyńskiej. B-cy mieszkali już wtedy w Lipnicy, skąd do miasteczka Lipnicy Murowanej było staj kilkanaście. Tu, prawdopodobnie w r. 1797, zaczął uczęszczać do szkoły elementarnej : w zimie była to już wyprawa na dzień cały. Szkółka budziła w chłopcu wstręt, zarówno ze względu na nauczyciela ( Macieja Dębskiego ) z ogromnym pudrowanym warkoczem, jak na sto-! sunki ze współuczniatni, którzy go prześladowali ¹ jako szlachcica. W r. 1800 wysłał go ojciec do ! szkółki miejskiej, do Tarnowa, gdzie nauka odby-

wała się w języku niemieckim, prócz katechizmu w klasie pierwszej, wykładanego po polsku. Nie rozumiał wykładu, recytował tylko pamięciowo reguły gramatyki niemieckiej. W r. 18<*a przeszedł do gimnazyum w Tarnowie, gdzie się złączył z bratem Andrzejem, który nim się gorliwie zaopiekował, pomagając w naukach. W r. 1804 pojechał z bratem, udającym się na uniwersytet do Krakowa, i zapisał się do drugiej klasy gimnazyalnej, gdzie mało się uczył, ćwiczenia tylko łacińskie starannie pisywał. Śmierć ojca zaskoczyła braci w ciągu czasu szkolnego; ażeby wybyć do końca, Andrzej pracą u adwokata na siebie i Kazimierza zarabiał. Następny rok cały przebył już to w Raj brodzie, gdzie macocha mieszkała, już to w Wojniczu u stryja, proboszcza.

i sam poeta, Wincenty Reklewski (ob). Prawdopodobnie dopóki kompania ta stała w Krakowie, B. jako wolny słuchacz uczęszczał przez półtora roku na wykłady w zreorganizowanym wtedy nanowo uniwersytecie. A poetycki wpływ Reklewskiego oddziaływał na wyrobienie smaku. Napisał wtedy B. poemat „O świątyni św. Salomei“, który się nie dochował, oraz „wiersz na pożegnanie krakowianów“, drukowany 1810. W zimie 1813 przybył znów do Krakowa, jako oficer artyleryi. Z końca r. 1813 mamy jego list prozą i wierszem, opisujący przyjacielowi i krewnemu (Szotarskiemu) zającia i zabawy. W bitwie pod Lipskiem otrzymawszy ranę, dostał się do niewoli pruskiej; wypuszczony, udał się na odpoczynek do ciotki w Sulikowie; ale często nawiedzał też Kraków i parę nowych pieśni drukował tu w czasopismach. Nie widząc jednak możności utrzymania się w Krakowie, przeniósł się pod koniec r. 1814 do Warszawy i tu już to w biurach rządowych, już w dyrekcyi teatru, już w lekcyach prywatnych szukał zarobku. Jako wolnomularz znalazł niejakie poparcie między innymi w Ludwiku Osińskim, mistrzu loży Izydy; wszedł do grona ówczesnych literatów i zaczął pomieszczać swoje utwory wierszem i prozą w „Pamiętniku Warszawskim“ (od r. 1815). Z początku pisywał sielanki, bajki, poezye dydaktyczne (wiele w duchu wolnomularskim), według form zupełnie klasycznych. Powoli dopiero wyższe zadania poezyi uwydatniały się w jego świadomości, a dzieło p. Staël o Niemczech wraz z odczytami Schległa o poezyi dramatycznej ugruntowało w nim stanowczo prawdziwsze na twórczość poglądy. Nie był on jednak bynajmniej Janem Chrzcicielem naszej poezyi romantycznej. Spokojna i lękliwa jego natura nie lubiła ostrych przeciwieństw, radykalnych przewrotów; stąd też dążyła do pojednania. Wobec zapalonych klasyków utrzymywał, że chcąc właściwie ocenić poezyę jakiegokolwiek narodu, potrzeba zbadać jego usposobienie, zwyczaje, uczucia, pojęcia i charakter; że zatem przykładanie jednej miary do poezyi wszystkich narodów świata jest niedorzecznością. Nie stawał on jako apostoł romantyczności u nas, ale jako tłómacz jej powodzenia i znaczenia w Niemczech i pod tym względem oddawał jej spawiedliwość wszędzie, gdzie tylko przeciw rozsądkowi i pojęciom „wieku oświeconego“ nie wykraczała. Z romantyczności przyjął jedno ze znamiennych zdań swoich, że „pieśni ludu są źródłem najpiękniejszej poezyi“. Gorąco wzywał do hodowania i uprawiania tych „kwiatów zachwycenia“, co wyrastają „na równinach słowiańskich“, ale religijność mistyczną, ale metafizyczne zagłębianie się w tajnie przyrody, ale uwielbienie dla rycerstwa średniowiecznego, ale wprowadzenie świata czarów do poezyi nowoczesnej, potępiał stanowczo i naśladować ich nie radził. Ani ścisłego naśladowania greków i rzymian, ani niewolniczego wpatrywania się we wzory francuskie, nie doradzał on również. Program jego był inny. Rozważając ducha poezyi naszej dawnej, widział w niej wszędzie miarkowanie w uniesieniu, imaginacyę swo-

Oddany był sam sobie. Znalazłszy dużo luźnych pisemek drukowanych, nabrał wielkiej chęci do czytania i sam pisać wiersze próbował, na wzór brata.

Pierwszym jego utworem była elegia na cień matki, pisana „ze łzami w oczach, na oknie, przy świetle księżyca“. Tworzył także „piosneczki miłosne“, naśladował „dumki od żniwiarek śpiewane“, układał projekta do „dużych poematów”. Sielanki Gessnera w przekładzie Chodaniego (ob.) zajęły go mocno, potem poezye Hallera, które mu brat z niemieckiego tłómaczył. Prace te i zajęcia przyczyniły się do uświadomienia mu braków naukowych, zmusiły do zastanowienia się nad sobą, wyrobiły myśl i charakter. Otrzymawszy szczuplutki fundusz po ojcu, postanowił kształcić się dalej i zarabiać na utrzymanie ; w i 806 zapisał się do trzeciej klasy gimnazyalnej w Tarnowie i zaczął dawać lekcye naprzód dzieciom żydowskim, za co go współuczniowie prześladowali. Poezyą zajmował się ciągle, czuł potrzeby przyjaźni serdecznej i tkliwej, doznawał czasem zawodu w tej mierze, ale nim się nie zrażał; z bratem utrzymywał korespondencyę i wedle jego wskazówek czytania swoje prowadził, przesyłał mu próbki wierszopisarskie, a Andrzej wydając swoje „Zabawki wierszem i prozą“ w r. 1807/8 pomieścił tu jego 6 poezyjek (O lutni brata, Nadgrobek gro-barzowi, Nadgrobek rycerzowi, Nadgrobek kochance,

Złoto, Jabłko i Kij). W roku 1808 napisał B. „Żal na śmierć utonionego przyjaciela“ (Przygodzińskiego), wiersz,który mu największą przyniósłradość, bo nie tylko uzyskał zań pochwały od kolegów i profesorów, ale i macierzyński ucisk matki zmarłego. Zajął się B-im profesor retoryki, Józef Schmidt; dał mu do czytania pisma Utza, Wielanda, Goethego, Hagedorna i Kleista Goethe długo był jego ulubieńcem i najwięcej odpowiadał jego usposobieniu, Kleista „pożerał“, a Niemcy uważał za „kraj poezyi“. Nie zaniedbywał jednak literatury polskiej, o ile dzieł jej mógł dostać. W r. 1809 otrzymawszy świeżo wtedy wyszłe pieśni Collina: „Landwehrlieder“, zaczął je tłómaczyć; pochwalił te przekłady kapitan obwodowy i obiecał, że w Wiedniu na koszt cesarski w instytucie terezyańskim dalsze nauki pobierać będzie.

Tak się jednak nie stało. Ukończywszy gimnazyum tarnowskie, podążył do Krakowa, zajętego już wtedy przez wojska księstwa warszawskiego, wstąpił do artyleryi w dwunastej kompanii, której kapita- bodną, nie przerażającą, bez fantastycznych wyo-nem był przyjaciel jego brata, wielbiciel poezyi brażeń, łagodną tkliwość, prostotę zbyt małej li-

Êï'Â

■i

Mgl

Fig. .191. Brodziński Kazimierz.

czbie tegoczesnych obcych pisarzów właściwą, rolnicze obrazy wiejskości i rodzinnego życia, moralność praktycznej filozofii, namiętności nieburzliwe i skromność obyczajów“. Oprzeć więc radził poe-zyę współczesną na podstawie dawniejszej. Nie chciał zrywać z tradycyą literacką, tylko ją rozszerzyć i uzupełnić temi pierwiastkami, jakich lud i najbliższa przeszłość dostarczały. Co do formy, domagał się większej swobody, gdyż, jak mówił, przepisy gustu francuskiego są częstokroć formalnością jedynie, której zachowanie może wytworzyć nienagannego w poezyi obywatela, ale za to tamuje mu drogę do rozwinięcia władz umysłowych; geniusz umie swobodę swoją z prawami pogodzić; mierny talent nic prócz ich dopełnienia nie zrobi. Takie myśli rozwinął B. w rozprawie swojej „O klasyczności i romantyczno-ści“, wydrukowanej r. 1818 w Pamiętniku Warszawskim, która wprowadziła tę sprawę literacką na widownię żywych dyskusyi. Sam, wykonywając postawiony przez siebie progrąmat, pisał poezye liryczne, a brał do nich materyał z życia ludowego i najbliższej przeszłością tak utworzył sielankę krakowską: „Wiesław“ (r. 1820). Nowością były w ówczesnem piśmiennictwie naszem te postaci wiejskie, nie mające w sobie przymieszki senty-mentalności, te pieśni proste a jednak piękne, nadaj ące obrazowi zabaw w i e ś n i a-czych odcień poetyczny, co je uduchowia i podnosi. W rysunku charakterów widzimy tu także nowość, mianowicie plastykę większą, wywołaną przez wprowadzenie drobnych rysów znamiennych. A jednak sielanka ta nie odskakiwała zbytecznie od przyjętych zwyczajów literackich. Cała sfera wiejska została tu zidealizowaną, mianowicie w słowach włożonych w usta osób. Pierwsze zbiorowe wydanie poezyj B-go wyszło w Warszawie w 2 tomach roku 1821 p. t. „Pisma“. Od roku 1822, zostawszy profesorem estetyki i historyi literatury polskiej w uniwersytecie warszawskim, mniej się oddawał poezyi, a bardziej krytyce i badaniom historyczno-literackim. Istotnie prócz dwu dłuższych wierszy: „Pobyt na górach Karpackich“ ( 1822 ) i „Powrót z Włoch“ (1826), mamy z tego czasu drobne liryki, epigramata, wiersze gnomiczne, w których złożył nieraz w bardzo pięknej formie „myśli swych przędzę“, oraz tłómaczenia i naśladowania, jako to: przekład „Pieśni ludów słowiańskich“ (1826), przekład „Elegij Jana Kochanowskiego“ (1829), przeróbkę Sulamity, Hioba, tłómaczenie ustępu z Ma-habharaty p. n. „Sawitry“ i t. p. Natomiast praca krytyczna zajmuje wtedy miejsce pierwsze. Kurs

Encyklopedii Powszechni lluitr. T. IX.

swój w uniwersytecie rozpoczął w październiku r. 1822, wykładając przez dwie godziny na tydzień historyę „krytyczną“ literatury i jedną godzinę poświęcając na ćwiczenia praktyczne w stylu. Lat cztery pełnił swe obowiązki jako profesor nadzwyczajny; następnie, uzyskawszy stopień doktora filozofii r. 1825, mianowany został profesorem zwyczajnym poczynając od r. 1826/9, i w tym charakterze pozostał aż do r. 1831. Wykłady jego doszły do nas tylko w formie notât uczniów. Ale w takim nawet stanie wykazują dobre pojmowanie zadania swego przez profesora. B. był pierwszym istotnie krytycznym historykiem literatury naszej, mianowicie co do poezyi i wymowy. Nie tylko wszystkich znakomitszych poetów i mówców samodzielnie zgłębił i przedstawił, ale nadto wielu podrzędnych z niepamięci wydobył i z treścią ich utworów zaznajomił. Z gruntownością badania łączył zawsze sąd umiarkowany, uwzględniający wszędzie czas utworu, a nigdy nie rządzący się wyłącznym jakimś zamkniętym w sobie sprawdzianem piękna. Stąd też w całym jego kursie nie znajdujemy ani jednego zdania dziwacznego, indywidualnym tylko gustem natchnionego; wszystkie są rozważne i motywowane; a jeżeli na jego motywa nie zawsze zgodzić się można, to zazwyczaj odnosi się to do szczegółów, nie zaś do całości oceny. Zwracał B. pilnie uwagę na stan oświaty, religii, polityki i obyczajów, gruntując swoje spostrzeżenia na poznaniu charakteru narodu i waruuków fizycznych, wśród których naród się znajdował. Wszędzie uwydatniał wpływy cywilizacyi i literatur obcych. Wykłady swoje doprowadzał tylko do r. 1815. Czy mówił kiedykolwiek o nowym zwrocie w poezyi—nie wiemy; ale z luźnych wzmianek, rozproszonych po rozmaitych miejscach, wnosić można, że przyznając talent Mickiewiczowi, nie lubił romantyków, zrażony tłumem niedołężnych podrzeźniaczy, jak nie mniej teoryami krytyków z obozu romantycznego, co, nie mając jasnych pojęć o sztuce, wypowiadali istotnie wielce niekiedy paradoksalne poglądy; przeciwko nim-to napisał może raz jeden w życiu uszczypliwą satyrę p. n. „Recenzenci i estetycy“. B. nie odznaczał się świetnością wymowy; głos cichy, a przy-tem brak zupełny środków krasomówczych nie en-tuzyazmował nielicznych słuchaczów; ale braki te sowicie wynagradzała gruntowność w przedstawieniu faktów, szczerość i umotywowanie w wypowiadaniu sądów. Za dopełnienie wykładów uniwersyteckich uważać można napisane w ich duchu rozprawy historyczno - literackie „O życiu i pismach

P. Karpińskiego “, o „ Fabianie Birkowskim “, o „Józefie Lipińskim“, o „wymowie u dawnych polaków“. Kurs nauki o stylu oparł głównie na dziele Adelunga: „Ueber den deutschen Styl“, korzystając także z dzieł Hugona Blaira w tłómaczeniu fran-cuskiem. Kurs estetyki wykładał tylko przez dwa lata, następuie zaniechał go, „widząc,że wyższe badanie o sztuce w kraju naszym niewielu jeszcze zajmować może, że to jest owoc, w którym powołani tylko smakować mogą“. W wykładzie średnią obrał drogę „między temi, którzy się dotąd samej poświęcali filozofii, a temi, którzy sobie piękną literaturę upo-

60

dobali“; w metafizyczne badania zapuszezać się nie I (* w 1825 w Olesinku wg. Wołyńs.). Ukończywszy chciał, jakkolwiek prace estetyków niemieckich wy- ! nauki giinnazyalne, rozpoczął praktykę sądowniczą; soko cenił i najczęściej z nich korzystał, przytacza- | zamiłowaniem do sztuki pociągnięty, oddał się jąc Kanta, Schillera, Sulzera, Bouterweka, Schlegla. j rzeźbie, kształcił się w akademii szt. piękn. w Pe-Osobno opracował i ogłosił cztery rozprawy estety- ] tersburgu, ukończył ją 1855 r. ze złotym medalem czno - krytyczne : „O satyrze“, „O elegii“, „O idylli pod względem moralnym“, „Piękuość i wzniosłość“.

u;Ą

Był spółpracownikiem w „Rozrywkach dla młodzieży“ wydawanych przez Tańską i redaktorem „Magazynu Powszech.“ przez półtora r. (1834—35). Pierwsze pośmiertne zbiorowe wyd. „Dzieł” B-go wyszło w Wilnie 1842— 44 w 10 tomach; drugie i, jak dotychczas, ostatnie—w Poznaniu 1872—74 w 8 tomach: oba

Ul;

mim

Fig. 192, Brodzki Wiktor.

za „Adonisa spoczywającego“, i dzięki temu wyjechał na stypendyum do Rzymu, gdzie dotąd przebywa. Wykonał z marmuru „Amora śpiącego w muszli“ kilkakrotnie do muzeów różnych stolic. „Poszepty miłości”, „Chrystusa Pana błogosławią-

L A

Kik,#

i-

4.

$ M

V -VAf

y/:

[ \\

mm

V.

mk

1>. Chm.

niekompletne i niedbałe. Z licznych prac o B-im wymienić należy Kraszewskiego: „Słówko o K. B.“ (w Athenaeum 1846); K. Mecherzyńskiego : „Charakterystyka i dążność poety“ (w „Bibl. Warszawskiej“ 1859); F. S. Dmochowskiego: „O życiu i pismach K. B-go“ (t-że 1870); A. Bełcikowskiego: „K. B.“ (1875 przedrukowane w zbiorze: „Ze stu-dyów nad lit. polską“. Warsz. 1886); W. Marrenć: „K. B.“ 1881), „Maryana Gawalewicza: „O śpiewaku Wiesława“ (1886); P. Chmielowskiego w „Stu-dyach i Szkicach“ (1886). Najszczegółowszem zaś, skupiającem w sobie wszystko, co dotychczas o B-im napisano, i dorzucającem niejeden szczegół nowy, roztrząsającein bardzo obszernie wszystkie strony działalności B-go, jest dzieło K. J. Arabażyna p. t. „Ka3HMipT> Cj)o;t3HHCKiM h ero JinTepaTypnau TeJiBHOCTt“ (Kijów, 1891 str. XV, 378 ). Czasy dzieciństwa i dzieje ukształcenia B-go aż do r. 1809 bardzo starannie i z wielką bystrością, a z wielu całkiem nowemi szczegółami przedstawił Zygmunt Hordyński, w pracy p. t. „Brodzińskiego lata szkolne“ (1888).

Brodziszewski Wojciech Anzelm (* 17 kwietnia 1779 — f 10 lipca 1866), biskup ternis-eyzeński, sufragan i prałat-proboszcz gnieźnieński. Urodził się w Murowanej Goślinie, z ojca—cieśli; osierocony w dzieciństwie, dostał się pod opiekę wuja, dziekana rogozińskiego, ks. Czerwińskiego, pod którego kierunkiem skończył szkołę pojezuicką w Wałczu, a następnie seminaryum duchowne w Poznaniu. Pełnił obowiązki wikaryusza w Głuszynie i Poznaniu, gdzie arcybiskup Raczyński zwrócił na niego uwagę. Obok innych obowiązków duchownych, był nauczycielem religii w gi-mnazyum poznańskiem, przy którem pracował lat kilkanaście. 25 stycznia r. 1830 objął kanonię metropolitalną gnieźnieński}, w 1833 r. powołany został przez arcybiskupa Dunina na kaznodzieję katedralnego w Gnieźnie. W r. 1834 zwiedził Wło chy, po powrocie został oficyałem i wikaryuszem eeneralnym gnieźnieńskim. W r. 1838 w zatargu o małżeństwa mieszane pomiędzy rządem pruskim a arcybiskupem Duninem B. energicznie bronił interesów Kościoła, za co, suspendowany, w pałacu arcybiskupim przez półtora roku był więziony. W r. 1841 prekonizowany był w Rzymie na biskupa temiscyzeńskiego i otrzymał sufraganię gnieźnieńską. (Korytkowski: „Prałaci i kanonicy metr.

gnieźn.“ t. I, str. 76—82).

Brodzki Wiktor, współczesny rzeźbiarz polski

w. s.

Fig. 193. Poszepty Amora. Rzeźba W. Brodzkiego.

W. G.

A. N. J.

And. S.

Brofferio Anioł (* 1802 w Castelnuovo—f 1866 w Verbanello), poeta, historyk i publicysta włoski, z zawodu adwokat, wychowaniec uniwersytetu tu-ryńskiego. W młodości oprócz tragedyj („Eudos-sia“, „Vitige, re dei Goti“, „Salvatore de Rosa“ i t. d.) i komedyj („Mio cugino“ i innych), napisał „Canzoni piemontese”, które cieszyły się wielką wziętością (8 wyd. Turyn, 1886). Był też bardzo czynny w sprawie budzenia ducha narodowego i w r. 1834 założył „Messaggiere torinese“, dziennik oppozycyjny, w którym śmiało uderzał na rządy austryackie we Włoszech. Od r. 1849 do 1859 wydawał w tymże duchu „La voce della liberté“. Jako członek sejmu piemonckiego (sardyńskiego) należał do stronuictwa demokratycznego i był przeciwnikiem oględnej polityki Cavoura; uczynił go nawet celem ostrej napaści w satyrze „II Tartufo politico“ (1851). Do dziejów współczesnych odnoszą się jego prace: „Storia del Piemonte dal 1814 ai giorni nostri“ (5 tomów, Tyrun, 1849—52) i „Storia del parlamento subalpino“ (6 tomów, tamże 1865—70), oraz obszerne pamiętniki „I miei tempi“ (20 tomów, 1858—61).

Bróg vel Leszczyc, wedle zapisek sądowych nazwany: Laska, lub Laski, a także i Le szczyć, herb polski, na tarczy w polu czerwonem złoty bróg. W koronie szlacheckiej na hełmem ogon pawi i na nim złoty bróg, jak na tarczy, pochylony na ukos ku lewej stronie. Herbem tym, znanym już 1433 r., pieczętują się: Bieganowscy,

Fig. 194. Hróg (herb).

And. S.

cego świat”, komiuek w stylu Ludw. XV z figurami amorków, „Adonisa“; popiersia: Kopernika, Sobieskiego, Batorego i wiele innych,— ostatnio „N. Pannę orędowniczkę świata“. Do najlepszych grup B go z bronzu należy „Ostatni dzień Pompei“, kompozycya pełna życia i wyrazu. Pracownik niestrudzony, artysta wyrobiony, pięknością form zdobiący pomysły swoje. Niema zbioru krajowego dzieł sztuki, któryby pracą wyborną nie był przez B go obdarzony.

Broederlam Melchior, malarz flamandzki, nadworny księcia Burgundyi i Filipa śmiałego, rodem z Ypres, gdzie pomiędzy r. 1383 a 1409 pracował. Słynny jest w kościele w Dijon jego poliptyk: Zwiastowanie, Nawiedzenie, Oczyszczenie i Ucieczka do Egiptu. Technika jego surowa jeszcze i pierwotna, architektura bez perspektywy, a ciała bez anatomii i sztywne, wszakże typy niewieście znamionują poczucie piękna,—draperye pełne prostoty i naturalności.

Broek, wioska niderlandzka, na północo-wschód od Amsterdamu, słynua z wyrobu sera, oraz z przysłowiowej czystości domów i ulic, dochodzącej do dziwactwa i przesady. Ulice są właściwie ścieżkami, wyłożonemi w desenie różnokolorowemi płytami, po których niewolno stąpać żadnemu zwierzęciu, i które codziennie są czyszczone i zmywane. Domy, należące po większej części do bogatych kupców, odznaczają się bogactwem i przepychem,—a stajnie, obory, kuchnie i t. p. pedantycznem ochędóstwem. Istniał tu dawniej ciekawy zbiór staro-holenderskich ubiorów i sprzętów, lecz przeniesiono go do Amsterdamu.

Chmieleńscy vel Chmielińscy, Do-brzyccy, Falęccy z Falent (1452), Krotowscy. Klonowscy, Kosuccy vel Koszuccy. Laskowscy, Lubstowscy, Pszczyńscy, Rysieńscy, Skarszewscy, Skolimowscy, Smielowscy, Strzezi mińscy, S i e s t r ze Witowscy, Swieszowscy, Szumińscy, Sieccy, Węgorzewscy i Wąsinowscy. (Okol-ski, Paprocki, Niesiecki, Kojałow-icz, Borkowski „Herb. rodź. szl. kr. Pois.“; A. Małecki „Stud. lierai.“ I. 90.).    w- - z

Broglie, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Eure, okręgu Bernay, z zamkiem rodziny książęcej B. i bogatą biblioteką; przędzalnie bawełny, hodowla drzew owocowych. Tu urodził się słynnny fizyk Jan Fresnel.

Broglie, ród piemoucki, z tytułem hrabiowskim, w roku 1654 osiadły we Francyi. W r. 1742 Ludwik XV podniósł posiadaną przez nich baronię Ferrières w Normandyi do godności księstwa, a w 17 lat później cesarz niemiecki Franciszek I, mąż Ma ryi Teresy, nadał dziedzicznie marszałkowi francu skiemu Franc. Wikt. B-u tytuł „księcia rzeszy“ Są zatem B-wie podwójnymi książętami. Znako mitsi: 1) Franciszek Maryan B. (* 1011 — -1657), hrabia piemoncki, ożeniony z Olimpią Kata rzyną Vassal, hrab. Favria. Zwrócił na siebie uwa gę Mazariniego obroną Corvi, weiąguięty do służ by franc, w 1643, postępował w godnościach woj skowych szybko i w 1650 został już gubernatorem okręgu de la Bassée około Lille, i w tym samym jeszcze roku namiestnikiem generalnym w wojsku (generałem-lejtenantem). Padł podczas oblężenia Walencyi paduańskiej.—- 2) Wiktor Maurycy B. (* 1647 — f 1727) hrabia B., syn poprzedniego, ożeniony z Maryą de Lamoignon. W 3-m r. ż. otrzymał już pułk „angielski“, a we 12 dni po śmierci ojca—gubernatorstwo w la Bassée; w roku 1660 Ludwik XV dodał dzieciakowi jeszcze chorągiew z pułku jazdy cudzoziemskiej i ekspektatywę na gubernatorstwo w Avesnes. Tak zaopatrzony B. miał już drogę życia nietrudną, a zawód wojskowy otwarty; walczył podczas zdobywania Lotaryngii i później w wojnie niderlandzkiej; w armii Turenniusza raniony pod Mülhhausen w Alzacyi (1674). Jako brygadyer w 1. 1675 i 6 był pod Limburgiem, Condé, Aire i Bouchain, w roku 1677 i 1678 z Créquim w Niemczech, w roku 1684 w wojsku oblegającem Luksemburg. Z marszałka polnego (1676) „namiestnik generalny wojsk j. kr. m.“ (1688) dowodził we Flandryi i w Laugwedocyi. W r. 1691 został członkiem parlamentu w Tuluzie, a w 1702—zarządzcą i sędzią (bailli) honorowym w Avesnes; w r. 1724 dostąpił wreszcie godności marszałka Francyi. — 3) Franciszek Mary a B., syn poprzed., książę B., ożeniony z Teresą Gizelą Locquet de Grandville, żołnierz i dyplomata (* 1671 — f 1745); walczył pod Valcourt

i Fleuras (1689 i 90), następnie we Włoszech, od łanie na Polskę ograniczyć. Udało mu się tu już 1695 — 1703 we Flandryi, w 1704 w armii Mo-zelli, w 1705 ponownie we Włoszech, w 1706—8 pod Villars’em i Berwickiem w armii nadreńskiej; w 1709, już jako inspektor naczelny kawaleryi i „dragonów“, bił się pod Malplaquet z anglikami. W 1710 namiestnik generalny, a w 1712 gubernator w Mont-Dauphin, w tym samym roku walczył już we Flan-dryi, a w następnym znowuż w Niemczech pod Villars’em. W r. 1724 wysłany do Anglii w poselstwie nadzwyczajnem, w latach 1733 i 4 wojuje we Włoszech, dostaje gubernatorstwo w Berques i wielką buławę marszałkowską (dnia 14 czerwca 1734 r.), wraz z Coignym dowodzi we Włoszech, w 1741 obejmuje dowództwo armii w Czechach, broni Pragi przeciw austryakom, później staje na czele armii bawarskiej (po Maillebois) i wraca do Francyi dopiero w r. 1743. — 4) Wiktor Franciszek, książę de B., syn poprzed., ożeniony 1°) z Maryą-Anną du Bois de Villers; 2°) z Ludwiką Augustyną Salbigothon de Crozat de Thiers (*1718 — f 1804 r,). Służył wraz z ojcem we Włoszech 1734 i bił się pod Parmą i Gwastallą, 1741 — 2 był w Czechach i w Bawaryi, odznaczył się pod Pragą, został brygadyerem, w 1744 i 5 walczył nad Renem. Od r. 1746 marszałek polny, wojował we Flandryi (Ramoux, Laffeld, Maestricht); po skończonej wojnie generał-lejtenant i gubernator w Béthune. W wojnie siedmioletniej po bitwach pod Hastenbeck, Minden, Rossbach, Sondershausen,

wzmocnić stanowisko zwolenników Francyi, a osłabić węzły łączące dynastyę saską z Anglią, gdy przymierze angielsko-pruskie w r. 1756, dając możność urzeczywistnienia dawniejszych zamysłów, nakazało ze sposobności skorzystać i zbliżyć się do Austryi. B. pierwszy doradził Ludwikowi XV sprzymierzenie się z tern mocarstwem. Po klęsce austryaków pod Lobositz i kapitulacyi w Pirna, powrócił B. do Francyi. Po 2-miesięcznym pobycie w Wiedniu, od maja 1757, znalazł się B. w lip-cu t. r. znowu w Warszawie, ale już nie miał powodzenia, a klęska pod Rossbach (5 listop. 1757), zadając cios śmiertelny powadze Francyi, dalszy pobyt posła dla działania w danym kierunku niepotrzebnym już czyniła. W Paryżu, dokąd powrócił na początku r. 1758, kierował jeszcze B. przez lat kilka korespondencyą w sprawach polskich; po wojnie Siedmioletniej wpadł w niełaskę, ale nie przestał po-litykować i podsuwać Ludwikowi XV pomysłów, godzących już teraz w Anglią; doradzał, między innemi, nagłe zaskoczenie Albionu i wylądowanie na nim z wojskiem potężnem. Zamysły te nie wyszły nigdy z zakresu pierwszych przygotowań, ale dla B-go miały ten skutek, że król przywrócił go do łaski Od r. 1767 za Choiseula zdolny ten człowiek był rzeczywistym ministrem spraw zagranicznych Francyi w gabinecie sekretnym, który Ludwik XV za istotne swe ministeryum uważał. B. miał pod sobą tajemnych agentów francuskich po całej Europie. Poglądy jego ówczesne, zgodne z niemi rady, słowa i czyny, o ile dotyczyły stosunków politycznych Europy północnej, dowodzą w nim niemałej przenikliwości umysłu i energii woli. Po upadku Choiseula opinia wskazywała go jako współzawodnika d’Aguillona do jawnego już urzędu min. spr. zngr.; d’Aguillon zwyciężył,, a sztukując własną swą małoduszność umysłowem i mo-ralnem znikczemnieniem swego pana, wyjednał wygnanie B-go z dworu. Dopiero śmierć Ludwika XV oczyściła B-go z zarzutów, w jakie go intryganci uwikłali. Ludwik XVI uroczyście umorzył wszelkie oskarżenia, ale do rządu już nie powołał, nie chciał nawet oddać B-u dowództwa w Normau-

Wetzlar, Bergen (Berg op-Zoom), zostaje wielkim marszałkiem Francyi i naczelnym wodzem (1759); zwycięża pod Corbach 1760, ale pobity pod Willingshausen w r. 1761, wpada w niełaskę i po 26 miesięcznem odpędzeniu od dworu, otrzymuje w r.

dyi, skąd niezłamany przeciwnościami polityk zamyślał jeszcze ciągle wykonać najazd na Anglią; dostało się B-mu zaledwie tymczasowe namiestnictwo w Trzech Biskupstwach. Było to już podczas wojny o niepodległość Stanów Zjedn. Niezrażony niczem, B. z mężami wybitnymi w konfederacyi amerykańskiej prowadził rokowania, zmierzające do ukrócenia potęgi angielskiej, która, nawet w przewidywaniu wybicia się osad amerykańskich na wolność, jeszcze za wielką wydawała się szczeremu patryocie i głębokiemu politykowi. — Boutaric: „Correspondance secrète de Louis XV etc.“; Duc de Broglie: ,.Le secret du roi“; Doniol: „Histoire de la participation de la France à la Constitution des États-Unis“; M. Matuszewicz: „Pamiętniki“; K. Wa-liszewski: „Potoccy i Czartoryscy“ (t. I); Rulhière: „Histoire de l’anarchie de Pologne“, charakterysty-

1764 zarząd „Trzech biskupstw“ (Metz, Toul, Verdun). Odtąd, aż do wielkiej rewolucyi, wcale go nie znać w dziejach i dopiero w 1788 jako przeciwnik nowych prądów, wybrany przez króla na ministra wojny, upatrzony później na dowódzcę wojsk przeciw rewolucyonistom, imię swe odświeżył, ale wobec rosnącej niepopularności musiał uciekać z kraju; w Verdun ledwo go nie zamordowano. Na emi-gracyi dowodził najpierw „armią książąt“, ale krótko; służył potem w Anglii i w Rossyi. Zmarł na tułactwie w Muenster. — Le P. Anselme: „Hist, généalogique“; La Chesnaye des Bois: „Diet, delà noblesse“; Pinarg: „Chronologie historique militaire“; Le duc de Broglie: dzieła; Louis Farges w „Grande encycl.“ Lamirault’a.

Broglie Karol Franciszek, hrabia, dyplomata i polityk francuski (* 1719 —f 1781), brat młodszy księcia Wiktora Franciszka, marszałka i do wódzcy naczelnego w wojnie Siedmioletniej (ob. wyżej 4°). W wojsku szybko się posuwał i jako brygadyer już w r. 1752 został ambasadorem w Warszawie. Polecono mu zapobiedz przymierzu Polski z Rossyą i Austryą i przygotować wybór księcia de Conti na króla. Przedtem już dwór francuski, rządzony przez Pompadour, usiłował przyciągnąć do siebie Maryę Teresę, ale gdy traktat w Petersburgu nadzieje te rozwiał, w Wersalu ka w t. I, str. 217—220; A. Gauvin w „La gran-chciano przynajmniej doniosłość jego przez oddzia- de encyclopédie“ Lamirault’a.

Broglie Wiktor Klaudyusz, syn zwycięzcy śmierci. W r. 1816 ożenił się z córką p. de Staël.

7 pod Bergen, a synowiec poprzedniego (* 1754— Dążenia liberalne zostawiał po drodze życia, ale f 1794). Deputowany z Colmaru alzackiego na przekonany był o nieodwołalności zdobyczy rewo-stany generalne, stanął zrazu po stronie rewolu- lucyjnych. Podczas rewolucyi lipcowej nie wpły-cyi, bił się w armii nadreńskiej, ale po odmówię- wał wcale na powołanie Ludwika Filipa; związaniu uznania dekretowi składającemu króla z tronu, ny z doktrynerami konstytucyonalizmu monarchicz-musiał się usunąć i, jako przeciwnik panującego nego. zwłaszcza z Quizot’em 'i Royer-Collard’em, porządku rzeczy, zginął na gilotynie dnia 27 czerw- przyjął prezydyum wraz z wydziałem oświaty i wy-ca 1794 ir.    znań w najpierwszym gabinecie za nowego pano-

Broglie Maurycy Jan Magdalena, de, bi- wania (Guizot, Molé, Sebastiani). Gabinet B-go trzy-skup gandawski, brat poprzedniego (* 1766 — f mał się tylko do listopada; zastąpił go Laffitte. 1821). Przeznaczony do stanu duchownego, ró- W paźdz. 1832 r. wszedł B. napowrót do rządu, wnie jak Wiktor Klaudyusz, sprzyjał ruchowi ale jako min. spr. zagr. W kwietniu 1834 r., z po-w początkach rewolucyi, zachęcał ojca do powrotu, wodu zatargu o wynagrodzenie należne od Stanów (ob. Broglie ród 4°), do pracy nad odrodzeniem Zjedn. przegłosowany, usunął się, ale na krótko, narodu; później, sam zmuszony do opuszczenia kra- bo już w marcu 1835 r. powołał go Ludwik Filip ju, osiadł w Berlinie jako emigrant i przez wzglę- znowu na prezesa gabinetu. Po „prawach wrze-dy dworu otrzymał prelaturę w Poznaniu. W 1803 śniowycb“ (ograniczenie swobody słowa i druku), był z powrotem we Francyi, w 1805 Bonaparte nieporozumienie z Izbą o rentę publiczną sprowa-dał mu biskupstwo piemonckie w Aqui, a po 2 dziło nowy upadek B go. Odtąd trzymał się zda-latach przeniósł go do Gandawy. Na synodzie bi- la od wszelkich formaeyj minis tery alnych; w r. skupów francuskich r. 1811 stawił B. opór pro- 1845 przyjął misyę ol Guizota, w r. 1847 amba-jektowanemu obsadzaniu biskupstw i wraz z bi- sadę w Londynie. Po rewolucyi 1848 wszedł do skupami dyec Troyes i Tournai znalazł się w wię zgromadzenia narodowego z dep. de 1’Eure. Prą-zieniu w Vincennes; stamtąd przerzucić go kazał dy demokratyczne eo przestraszały; przewidywał Bonaparte, ciągle jeszcze jako więźnia, do Beaune, drugie cesarstwo, bolał nad nieuchronnem zawale-a wreszcie na wyspę Sw. Małgorzaty na m. Śród- niem się monarchii orleańskiej. W r. 1851 zapro-ziemnem. Po upadku cesarstwa wrócił B. do ponował rewizyę ksontytucyi, aby ocalić wolność Gandawy i jął opierać się panowaniu holenderskie- i królewskość, nie gnębiącą wolności; drugi grudnia mu: nie chciał modlić się za nowego swego mo- rozwiał wszelkie nadzieje. Za Napoleona III odgrodził narchę (Wilhelma I), odmawiał mu przysięgi, odrzu się B. od świata studyami nad religią i filozofią. Roz-cał konstytucyjną swobodę wyznań, aż wreszcie prawy swoje kazał litografować i rozdawał niewie-wszy8tkich biskupów południowych Niderlandów na lu wybranym. W r. 1856 akademia franc, obra-stronę swoją przeciągnął i wszyscy też podpisali ła go swym członkiem. Syn wydał jego „Souve-w r. 1816 protestacyę: „Jugement doctrinal des nirs“ (Paryż, 1885—8, 1 t); on sam za życia ogło-évêques sur le serment prescrit“. R. schronił się sił: „Ecrits et discours“ (Paryż, 1863, 3 t.); „Le do Francyi; w listopadzie 1817 zapadł na niego libre échange et l’impôt“ (Paryż, 1879); „Vues sur wyrok zaoczny, skazujący go na wywiezienie za le gouvernement de la France“ (Paryż, 1861). morze. Daremnie użalał się na los swój biskup Ostatnia ta książka należy do rzędu rzadkości bi-w pokornem podaniu do monarchów zebranych bliograficznych, bo ją cenzura cesarska przed pusz-1818 w Akwisgranie; ale przez jego zatarg z rzą czeniem w obrót księgarski zabrała. Po zmarłym dem poczucie odrębności w południowych Nider- zostało wiele jeszcze rękopisów, landach wzmogło się w siły i przy współdziałaniu Broglie Jakób Wiktor Albert, książę (prin-innych czynników sprowadziło w r. 1830 wydzie ce a potem duc de B.), mąż stanu i dziej opis, syn lenie się Belgii z całości Niderlandów traktato poprzedniego (* 13 czerwca 1821). Imię jego, za-wych. B. zmarł w Paryżu.—De Pradt: „Les qua- równo jak i otoczenie, wśród którego się wychował, tre concordats“.    były pobudką, że po świetnem ukończeniu swych

Broglie Achilles Karol Leoncyusz W i- nauk i wydaniu w r. 1846 studyum p. t. „Système ktor, książę B., polityk francuski (* 1785—j 1870), religieux de Leibnitz“, poświęcił się zawodowi dyplo-syn Wiktora Klaudyusza (ob.). Miał lat 9, matycznemu. Był naprzód sekretarzem ambasady kiedy mu gilotyna ojca sprzątała. Wdowa, wtrą- w Madrycie, a potem w Rzymie, dokąd przybył eona do więzienia, zdołała się wymknąć do Szwaj- w r. 1846 podczas obioru Piusa IX. Pozostawał caryi i 9 thermidora powróciła do kraju. Wyszła tam aż do rewolucyi lutowej 1848 roku, skutkiem później za hr. d’Argenson, który zajął się wycho- której usunął się do życia prywatnego. Wtedy to waniem pasierba. B. skończył szkołę centralną, zaczął pisać i, zostawszy współpracownikiem „Revue a potem górniczą. W r. 1809 został napoleoń- des Deux Mondes“, umieścił w tem czasopiśmie trzy skim radzcą stanu i odtąd spełniał poselstwa do artykuły treści politycznej, z których zwłaszcza osta-Niemiec, Hiszpanii, Illiryi. W roku 1813 był tni (z r. 1849), przedstawiający obraz położen a po-przy Narbonne’ie w Wiedniu i Pradze. Potem wró- litycznego Francyi, był prawdziwym manifestem cił do Paryża i oddał się studyom nad filozofią, przeciwko respublice. Potem wszakże przeszedł do W r. 1814 został parem Francyi pomimo niedoj- dziennika „Correspondent”, którego dążność lepiej rzałego jeszcze wieku (lat 30). W procesie Neya zgadzała się z głęboko katolickiemi jego zasadami, stanął w jego obronie i głosował przeciwko karze ' W tym-to organie później, wespół w Montalember-t’em, Falloux i Chochin’em, prowadził walkę za- skał je i ogłosił 19 czerwca. Gabinet reakcyi kle-ciętą w obronie władzy świeckiej papieża. Drugie rykalnej, w którym B. prezydował, dokładał starań Cesarstwo znalazło w nim wroga otwartego, który najusilniejszych, aby na wyborach uzyskał większość wszakże rozumiał bardzo dobrze niebezpieczeństwo j zachowawczą; lecz pomimo nawet poparcia ze stro-doktryn demokratycznych, wyznawanych przez pe- I ny Mac-Mahona, nacisk rządowy spełzł na niczem. wnych członków oppozycyi. Nie ustawał jednak j Nowe wybory wprowadziły do izby większość 363, w pracy pisarskiej i naprzód w roku 1853 ogłosił: i na pierwszem posiedzeniu nowej sesyi Albert Gre-„Etudes morales et littéraires“ (tom I), a w roku vy zażądał, aby wyznaczono komisyę do rugów; 1856 zestawił w sześciu tomach studya swoje nad a gdy zawotowano nagłość wniosku, d. 20 wrze-historyą kościoła i cesarstwa w w. IV („L’histoire śnią, B. podał się do dymisyi. Ludzie z d. 16 made l’Eglise et de l’Empire“), w których, według słów ja stali się bardzo niepopularnymi; od dnia 18 lip jego, chciał opowiedzieć i przedstawić naocznie równoległy roskład cesarstwa i wzrost Kościoła, rozpadanie się jedności świata materyalnej i współczesne kształtowanie się jedności jego moralnej.

ca 1877 ks. B. w Théâtre-Français bywał przedmiotem bardzo wrogich manifestacyj. W senacie zajmował się głównie sprawami polityki zagranicznej, w których wygłaszał długie mowy, zawsze ściągając na się uwagę. Występował przy tem gwałtownie przeciw różnym projektom prawa, do tyczącym szkolnictwa, a rażącym jego przekonania religijne, oraz tradycye monarchiczne. R. 1885 d. 25 stycznia na uzupełniających wyborach w depart. Eure wziął nad nim górę hr. d’Osmoy. Wtedy w tymże departamencie B. wystąpił jako kandydat na wyborach do izby poselskiej 4 października r. 1885, lecz chociaż wszyscy iuui kandydaci z listy prawicy byli wybrani, on upadł przy skrutynium głosowania, otrzymawszy 40,346 głosów przeciw 44,554, danym za kandydatem republikańskim, Pa-pon’em,—Natenczas, usunąwszy się od spraw politycznych, ks. B. powrócił do swoich studyów nad dziejami. Z prac jego w tym zakresie, prócz wyżej przytoczonych, wspomnieć wypada „Le secret du Roi“ (Paryż, 1878, 2 tomy); „Frédéric II et Marie-Thérèse“ (Paryż, 1883, 2 t.); „Frédéric II e Louis XV“ (Paryż, 1885, 1 t.); „Marie-Therèse Impératrice“ (Paryż, 1888, 2 t.). Jest on przy tein po dawnemu współpracownikiem „Revue des Deux Mondes“ i „Correspondant“, oraz „Revue d’histoire diplomatique“. Ks. ü. miał czterech synów, z których Emanuel jest autorem cennych studyów: „Fenelon à Cambrais“ Paryż, 1884) i „Mabillon et la Société de l’abbaye de Saint-Germain-des-Prés“ (Paryż, 1888, 2 t.). — „La Grande Encyclop.“ La-mirault’a.    *

Broglio Emil, ekonomista włoski (* 1814 r. w Medyolanie). Przygotował wespół z Maninem powstanie lombardzko-weneckie, a w r. 1848 zamianowany był sekretarzem tymczasowego rządu lombardzkiego. Przedtem jeszcze ogłosił traktat „Dell’influenza dell’assoziazione“ i ważną pracę „Della Cittadinanza“. Po porażce r. 1848 uszedł do Piemontu, gdzie wybrany został na posła. Roku 1855 przedstawił Cavourowi rozprawę „Dell impo-sta sulla rendita“, która się następnie stała podstawą podatku dochodowego we Włoszech. W tymże czasie napisał: „Del capitale in Inghilterra e nelli Stati Uniti“, a r. 1860 „Delie forme parla-meutari“. W r. 1861 znowu był wybrany do sejmu i tak się w nim odznaczył, że w 1867 został ministrem oświecenia. Później zajął się studyami hi-storycznemi i wydał „Vita di Federigo II re di Prussia“ (1874—76, 4 tomy), oraz „II regno di Federigo II di Prussia“ (1879—80). Wspomnieć jeszcze wypada o udziale B-a z Giorginim w ukła-

Dzieło to miało powodzenie ogromne i zjednało autorowi swemu krzesło w Akademii (20 lutego 1862, jako następca Lacordaire’a). W ostatnich już leciech cesarstwa B. czynniej zajmował się sprawami politycznemi; w 1869 podał się z depart, de 1’Eure na kandydata oppozycyi, ale miał za sobą tylko 3,584 głosy, gdy kandydat rządowy zdobył aż 14,000. D. 25 stycznia 1870 r., po śmierci ojca, stał się głową swojego rodu i przybrał tytuł duc’a.

Po upadku cesarstwa, wybory z d. 8 lutego 1871 r. wprowadziły go do zgromadzenia narodowego, jako przedstawiciela departamentu de l’Eure, a w d. 19 tegoż miesiąca otrzymał nominacyę na ambasadora Francyi w Londynie, gdzie podpisał protokół kon-ferencyi, dotyczącej modyfikacyj niektórych punktów traktatu paryskiego z r. 1866, zażądanych przez Rossyę. W marcu Francya ujrzała się zmuszoną wypowiedzieć traktat handlowy, zawarty z Anglią; a z powodu negocyacyi w tej sprawie, lewica republikańska wzięła pochop do oskarżenia ks. B-go o brak rozsądku i umiarkowania w działaniu. B. bezzwłocznie podał się do dymisyi i zastąpił go hr. d’Harcourt. D. 20 czerwca należał do delegacyi, wysłanej przez prawicę do Thiers’a w celu skłonienia rządu do polityki, zgodniejszej z polityką większości monarchicznej, i w liście, później opublikowanym, wyłożył powody tego kroku. W latach 1872 i 1873 B. prowadził dalej swą kampanię przeciwko Thiers’owi i był zamianowany sprawozdawcą Komisyi Trzydziestu. Za Mac-Mahona został ministrem spraw zagranicznych oraz prezesem rady, D.

28 maja r. 1873 rozesłał okolnik do agentów dyplomatycznych Francyi, zmierzający do tego, aby mocarstwom zagranicznym dać poznać politykę konserwatywną, jakiej rząd nowy trzymać się postanowił. Ministeryum jego, podczas którego zawotowa-ne było siedmiolecie, trwało do r. 1874, gdy, podczas głosowania na prawo wyborcze, obaliła go skrajna prawica, której i to także zawdzięczał, że po raz pierwszy upadła jego kandydatura na senatora nieodwołalnego. Na wyborach wszakże ogólnych był zamianowany senatorem z depart, de 1’Eure i dalej trzymał się polityki oppozycyjnej przeciwko rzeczypospolitej. Po upadku ministeryum Juliusza Simona, d. 16 maja r. 1877 Mac-Mahon powołał go do władzy, jako prezesa rady i ministra sprawiedliwości: izby odroczouo; d. 16 czerwca B. zażądał od senatu rozwiązania izby poselskiej, uzy-

And. S.

przybywających.

Brokata, materya jedwabna ciężka, przetykana złotem lub srebrem, tworzącem złote albo srebrne liście, kwiaty, figury i t. d. Nitki złote starych tka nin brokatowych były z jedwabnych albo lnia nych nici, pokryte cienką powłoką złotą. Matery; jedwabna, grubej osnowy złotej albo srebrnej, na żywa się „Drap d’argent“, albo „Drap d’or“ B. była używana na rozmaite męzkie i żeńskie ubrania, czepce, pokrycia mebli podług dawnej mo dy. Wyrabiano ją najlepiej i w wielkiej ilości w Ly onie, Tours, Paryżu, Wenecyi i Genui.

Brokatela jest półjedwabną materyą, z jedwa biu i bawełny, na której są wielkie, wypukłe, jedwab ne liście, na podobieństwo obić atłasowych.

Brokatowy papier, papier kolorowy z figuram złotemi lub srebrnemi.

Ed. W.

Ed. W

Ed. W.

des Alterthums“; Brokmanni, szczep niemiecki (do gałęzi fryzów wschodnich należący), mieszkał w dzisiejszych Pru-siech, w okręgu Aurisch, w ziemi, zwanej dotąd Brockmer Land. B. nie uznawali szlachty i ża-Broich, przemysłowa osada, w pruskiej prowincyi dnego panującego, rządząc się przez sędziów, obiera-Nadreńskiej, regencyi Düsseldorfskiej, naprzeciw po- nych na rok i zostających pod kontrolą obieranych wiatowego m. Mühlheim, nad rz. Ruhr, fabryki na pół roku t. z. talemenów, tudzież zgromadzenia papieru, cellulozy, lin, garbarnie, 3,600 m-ców. ludowego (liudawarf); nie płacili żadnych podatków Była niegdyś głównem miastem udzielnego państwa; i nie znosili żadnych instytucyj, ograniczających ich w zamku tutejszym przebywała Luiza, księżniczka swobodę. Prawa B-ów (Küren), stanowiące najda-meklemburska, późniejsza królowa pruska. And s- wniejszy zabytek języka fryzów z XIII w., wydane Brok, 1). B. Broczysko, B roczek: rzeka są przez Wiardę p. t. „Wilküren der Brockmänner“ w kr. Boiskiem, prawy dopływ Buga, ma źródła (Berlin, 1820). w powiecie Mazowieckim, o 4 w. na wschód od m.

Wysokiego Mazowieckiego, i płynie w brzegach dość stałych aż do wsi Rosochate; odtąd aż do Czyżewa ma lewy brzeg wysoki, prawy zaś nizki, gdy ty mczasam od Czyżewa do wsi Zaręby kościelne odwrotnie: prawy - wysoki, lewy—nizki; potem przerzyna się przez wyniosłości między Zarębami a Orłem i w obszernej, podmokłej nizinie dosięga Buga powyżej miasta B-u, ubiegłszy 76 km. Głę- 1682 odlał statuę, zdobiącą most Karolowy; po-

dzie „Nuovo Vocabolario della lingua parlata“, oraz o książce jego: „Studi constituzionali“ (r. 1860). *

Brogny Jan Alarinet, kardynał i biskup (* 1342 r. we wsi Brogny, w Sabaudyi—f 1426 w Rzymie), powszechnie nazywają go kardynałem Vivierskim, niekiedy kardynałem Ostyjskim; wioskę jego rodzinną zwą rozmaicie: Brogny, Brogni, Bro-gnia, Brognial i Brognier; o rodzie jego również sprzeczne podania: według jednych był synem ubogiego wieśniaka, według drugich—z domu szlacheckiego pochodził; to wszelakoż zdaje się pewnem, że w młodych leciech był pastuchem. Wzięty pod opiekę przez zakonników, wykształcił się, został doktorem prawa i słynął jako biegły kanonista. Klemens VII zamianował go kardynałem (1385), potem biskupem Viviers i arcybiskupem Arelatu. Piotr de Luna, antypapież pod imieniem Benedykta XIII, zamianował go biskupem Ostii i Velletri i wi ce-kanclerzem kościoła. Papież Aleksander V, rezydujący w Rzymie, przyznał mu również obie te godności. Po ucieczce i złożeniu z tronu Jana XXIII, B. prezydował na soborze konstancyeńskim, od szóstej aż do 44-ej sesyi. Wielu pisarzy utrzymuje, że on-to był tym prałatem, którego Hus zwał ojcem i który wielokrotnie nawiedzał go w więzieniu, starając się nakłonić, aby odwołał błędną swoją naukę. Po skończeniu soboru, B. wrócił do Rzymu i tam życie zakończył. Zgodnie z życzeniem swojem, pochowany w Genewie.

Brohl, lewy dopływ Renu w pruskiej prowin-cyi Nadreńskiej, regeucyi Koblenckiej, płynie piękną doliną, obfitującą w liczne ślady wulkanicznej działalności, w źródła mineralne i tuf, wpada pod wioską t. im.

Brohm Karol Fryderyk August, dr, profesor w Poznaniu, a potem w Berlinie, w końcu rektor gimnazyum tarnowsko - mazowieckiego (toruńskiego). Posiadał rękopisy z czasów w. mistrzów krzyżackich.—Prace jego są: „Geschichte von Polen und Lithuauen seit dem Entstehen dieser Rei-

che bis auf d. neusten Zeiten“ (Poznań, 1810); „Handbuch der Geschichte „Historische Bibliothek für Jugend“. Napisał też hi-storyę Tarnowa mazowieckiego, czyli Torunia. — „Encykl. S. Orgelbranda synów“.    *

bokość dosięga 6 stóp, szerokość 5-u sążni; po roztopach wiosennych i po długotrwałych deszczach wzbiera szybko, dochodzi do 9 stóp ponad poziom normalny i szeroko zalewa nizkie brzegi. — Bieg ma wogóle dosyć wartki. Z dopływów najważniejszy: B. mały, albo B roczek, powstający z kilku strug w obrębie wsi szlacheckiej Skarzyno; przepływa przez osadę Andrzejów i wpada z prawej strony do B-u pod Gaczkowem, ubiegłszy 27 km. —Kierunek obu rzek południowo-zachodni.—2). B. przedtem miasto, dziś osada, w pow. Ostrowskim, gubernii Łomżyńskiej, gminie Orło, siedlisko urzędu gminnego, leży na prawym brzegu Buga, poniżej uścia rzeki B.—i liczy 2500 m-ców, w znacznej części żydów. Tutejsza parafia katolicka należy do dekanatu ostrowskiego; kościół, założony przez bis. Samuela Maciejowskiego, pochodzi z połowy XVI w.—B., założony w 1505 r. przez Erazma Ciołka, bisk. płockiego, otrzymał prawo chełmińskie w 1667 i stanowił ulubione miejsce pobytu biskupów płockich. — Przemysł miasta nieznaczny, natomiast handel, obecnością spławnego Buga wsparty, dość jest ożywiony; ułatwiają go także jarmarki, uczęszczane przez kupców, z odleglejszej nawet okolicy

And. S.

N.

Brokoff Jan, rzeźbiarz czeski, ojciec Ferdynanda (* r. 1652 w Spiskiej Sobocie — f r. 1718 w Pradze czeskiej). Kiedy doszedł do pewnej biegłości artystycznej na polu sztuki, udał się do Pragi, gdzie przez lat pięć pozostawał. Wykonał tam posąg Jana Nepomucena z drzewa, znajdujący się w kościele tego św. na Skałce na Nowem mieście, według którego Wolfgang Herold w Norymberdze r.

W. G.

głosu.

.1. A.

P. Chm.

sąg kamienny Jana Nepomucena z r. 1695 znajduje się w Nymburgu, i z tego roku „Pieta“ na moście w Pradze. Inne postacie świętych w niemałej znaleźć można liczbie. Wzmiankowaną statuę św. Jana wyrył na miedzi Sysang miedziorytnik.

Brokoff Jan Ferdynand, sławny rzeźbiarz (* w Pradze czeskiej 1688). Wykształcenie otrzymał od ojca i od znakomitego artysty Quiteiners’a, obydwóm wiele zawdzięcza. We Włoszech kształcił B. swój smak artystyczny, studyując starożytne arcydzieła plastyki, badał zarazem naturę i oglądał antyki Rzymu. Od 1703 aż do 1713 pracował nad posągiem św. Trójcy na placu włoskim w Pradze czeskiej i nad posągami świętych patronów czeskich. Wiele prac artystycznych B-a służy za ozdobę budowli, oraz mostu w Pradze. Jako największe dzieło mistrza sławią pomnik, znajdujący się w kościele św. Jakóba obok ołtarza Nąjś. Maryi Panny w Pradze czeskiej. Rzeźby jego są powszechnie cenione. Dlabacz mnóstwo prac B-a wylicza. —

B. J. F. zmarł w 1731, dostąpiwszy szerokiego roz-

w. o.

Brokuły albo Brokoły (Brassica oleracea Botrytis var. asparagoides), są odmianą kalafiorów, od których różnią się szypułkami kwiatowemi, dzier-żącemi kwiaty spłoniałe, dłuższemi i grubszemi, oraz bardziej od siebie oddalonemi, przez co nie tworzą, jak u zwyczajnych kalafiorów, główek wypukłych, ścisłych; każda zaś ich szypułka jest poniekąd podobna do wypustka (furio) szparagu. Są one jadalne i spożywają się jak kalafiory.

Brolis (pseudonim), nowelista spółczesny, lubiący się posługiwać formą alegoryczną i przypowieściową. Od początku założenia „Prawdy“, jest stałym jej spółpracownikiem. Dotychczas osobno ogłosił tylko l-szy tom swoich szkiców, p. t.: „Marzenia“ (Warszawa, 1892, str. 108). Mieszczą się tu: „Baśń mitologiczna“, „Jurgialis Durnialis“ (wydany także osobno; jest to najlepsza z prac B-a, jak dotąd, przedstawia dzielny, zamknięty w sobie, rozsądny charakter chłopski): „Ibrahim“; „Z dziennika pessymisty“. Pisze zwięźle, dobitnie, lecz językiem niepoprawnym. W r. 1893 w „Prawdzie“ pomieszczone były wyjątki z szeregu sylwetek, zatytułowanych: „Śmieszna dola“.

Brom. W przyrodzie jest bardzo rozpowszechniony, nigdzie jednak nie znajduje się w wielkich naraz ilościach i nigdy w stanie pierwiastku. Spomiędzy minerałów kopalnych jeden bromek srebra spotyka się stosunkowo często i zawiera B. w większej ilości. Wody słone zawierają w sobie prawie zawsze związki B owe: tak np. woda morska w ilości odpowiadającej 0,006°/₀ czystego B-u na wagę (w 1 m³ około 60g), wody mineralne, jak ciechocińska, iwonicka i w. i., woda morza Martwego, w której B. został odkryty, aż do 0,4°/₀- Otrzymać B. wprost z wody morskiej byłoby zbyt tru-dnem zadaniem, korzystają więc z okoliczności, że rośliny morskie, zbierając sole rozpuszczalne w swym organizmie, po spaleniu pozostawiają ich mieszaninę w popiele. Taki popiół otrzymywany z morszczyn aż do początku wieku bieżącego był jedynem źródłem węglanu wodu; obecnie palenie morszczyn praktykuje się już tylko na małą skalę w niektórych okolicach nadmorskich Europy zachodniej i Ameryki północnej. Po odkryciu jednak około 1860 r. salin stasfurckich i wprowadzeniu racyonalniejszego wyzyskiwania pokładów tak zw. saletry chilijskiej spostrzeżono, że w pokładach solnych, będących wytworem wody morskiej, obok innych soli z niej pozostałych, zbierają się także we względnej obfitości związki B-owe. W obecnej chwili naj ważniej-szem źródłem B-u, którego rocznie produkowana na całej ziemi ilość dochodzi do 600,000 kilogramów, są odpadki od fabrykacyi soli potasowych w Stassfurcie. Dostarczają one przemysłowi ²/3 całej ilości wymienionej powyżej. Używana w Stassfurcie metoda polega na roskładzie bromku magnezu, zawartego w ługu pokrystalicznym po wydzieleniu soli potasowych, przez chlor. Ług ten spływa z góry na dół w odpowiednio urządzonej wieży, wypełnionej kulami z gliny palonej, od dołu zaś wchodzi bardzo regularny i niezbyt szybki strumień chloru. Roskład odbywa się na powierzchni owych kul, ciecz spływa do zbiornika, w którym ogrzewa się, a para wydzielonego z niej B-u powraca znowu od dołu do wieży i dopiero przez rurę, umieszczoną w górnej części, przechodzi do ozię-biaczy, w których się skrapla. Całe urządzenie ma na celu unikanie szkodliwego nadmiaru chloru. B. surowy, wychodzący z oziębiaczów, zostaje w celu oczyszczenia poddany dystylacyi z niezbyt dużych retort szklanych, z których każda stoi w osobnej kąpieli piaskowej. Taka rektyfikacya jest bardzo niebespieczna z powodu nadzwyczaj gryzących i trujących własności pary B-owej. Wystarcza ona do oczyszczenia B-u od lotniejszego chlorku B-u i od trudniej lotnych związków organicznych, do celów jednak naukowych ciało to musi być oczyszczone za pomocą powtórnej dystylacyi nad bromkiem sodu i trudnego odwodnienia.—Chemicznie czysty B. jest cieczą zabarwioną na kolor brunatno-czerwony, tak ciemny, że w cokolwiek większej masie wydaje się czarnym; w cienkiej warstwie jest przezroczysty. Około — 7°C krzepnie na masę blaszkowatą z pozorem jodu lub grafitu. Wre przy 62°C, ale para jego, czerwono-brunatna i ciężka, ma znaczną prężność nawet w temperaturach odległych od punktu wrzenia. Ciężar właściwy B-u ciekłego =3.187 przy 0°, cięż. wł. pary względem powietrza=5.54, względem wodoru = 80. Cięż. atomowy = 79.75, znak Br. — B. należy do gromady pierwiastków jednowartościowych niemetalicznych, których najdawniej znanym przedstawicielem jest chlor, skąd gromada otrzymała nazwę chlorowców; nazywamy ją także gromadą haloidów (pierwiastków tworzących sole), gdyż cechą ich, bardzo uderzającą w epoce panowania teoryi kwasów Lavoisiera, jest to, że z metalami łączą się bezpośrednio i wprost wytwarzają sole. B. łączy się też pospośrednio i bardzo energicznie ze wszystkiemi prawie ciałami, nieustępując prawie w tym względzie chlorowi i, podobnie jak ten ostatni, najmniej dążności do łączenia się okazuje względem tlenu, azotu i węgla, z któremi tylko pośredniemi sposobami może być złączony. Względem ciał organicznych okazuje działanie zu-

pełnie podobne do chloru, to jest zastępuje w nich energicznie wodór, przyczem wpływ światła ma równie ważne znaczenie, jak przy chlorze. Stąd i działanie B-u na organizm jest równie złośliwe, jak działanie chloru. Woń jego jest w najwyższym stopniu ostra i gryząca, oddychanie parą działa niezmiernie szkodliwie, wywołując silne podrażnienie błon śluzowych. Jest on, jak łatwo zrozumieć, silną trucizną. Zastosowania czystego B-u są wyłą- ] bny, rosnący w Indyach zachodnich, którego ostry cznie naukowe; technika używa jednak wielu jego związków, które są wyrabiane przez fabryki chemiczne zawsze z pierwiastku. Bromki różnych metali mają zastosowania w medycynie i w fotografii, a rozmaite związki organiczne, B. zawierające, mają ważne zuaczenie w fabrykacyi barwników sztucznych. B. został odkryty przez Balarda przy badaniu wody morza Martwego w r. 1826. Zn-Bromargiryt-Bromit Haidinger. — Bromek srebra (miner.). Minerał układu foremnego, występujący w bardzo drobnych sześciankach lub ga wszelkie plamy i bieli, ośmiościankach, a także w ziarnkach krystalicznych; c. wł. 5.8—6; tw. 1—2; barwy oliwkowo-zielonej lub żółtej z szarym nalotem, o rysie z silnym blaskiem. Wzór jego AgBr, z 42.56 bromu i 57.44 srebra. Bywa zwykle pomieszany z węglanem ołowiu, tlennikiem żelaza i gliną. Pod dmuchawką łatwo topliwy, kwasy słabo na niego działają; w stężonym amoniaku rozpuszczalny na gorąco.

Bardzo obficie występuje w San-Onofre w okręgu Plateros w Meksyku, a także w Chili. Otrzymują z niego wraz z innemi rudami srebro.

Bromatologia, nauka o pokarmach, wskazująca, jakie pokarmy i w jakiej ilości spożywane być winny; chcących się bliżej zapoznać z nią odsyłamy do bardzo dobrze napisanej broszury d-rów H. Nussbauma i L. Nenckiego p. n. „O żywieniu się i pokarmach“ (Warszawa, 1887), oraz do pracy L. Nenckiego p. n. „Projekt przepisów żywienia w szpitalach warszawskich“ (Warszawa,

nr j. p.

K. J.

K. J.

1885).

Bromberg, ob. Bydgoszcz.

Bromek srebra, (miner.), ob. Br oma r giry t.

Bromelia, L. Zapylec. Rodzaj roślin, typ rodziny Bromeliaceae i zarazem plemienia Bromelieae. Kwiaty foremne i obupłciowe, okwiat 6-dzielny, o łatkach ułożonych we dwa okółki; trzy zewnętrzne, kielichowe, wzniesione; trzy wewnętrzne, płatkowate, zwinięte, wzniesione, albo rozwarte na końcach, a w podstawach bezłuskne. Pręcików 6, przeciwległych łatkom okwiatu, nitki ich krótkie, ogru-bne, w nasadzie rozszerzone i zwykle pomiędzy sobą i z łatkami okwiatu zrosłe; pylniki dwuwo-reczkowe, dośrodkowe, równowązkie i wzniesione. Słupek o zalążni dolnej, 3-komorowej, szyjce krótkiej, trójgraniastej, zakończonej znamieniem trzy-łatowem, mięsistem; zalążki liczne, wsteczno-zwrot-ne, na łożyskach sterczących z kątów wewnętrznych zalążni. Owoc—jagoda jajowata, lub podługo-wata, miazdżysta, 3-komorowa. Nasiona mnogie, jajowate, pod swoją skórą zawierają mały zarodek, umieszczony w podstawie bielma obfitego, mącza-stego. Są to rośliny o łodydze krótkiej, mającej przy nasadzie liście żłobkowane, ząbkowane, rzę-sowate, lub po brzegach cierniste, wyżej zaś przy-kwiatki, z których kątów wyrastają kwiaty. Te ostatnie tworzą kłos pojedynczy, lub baldaszkogron skupiony. Znanych jest około 25 gatunków, żyjących w gorącej części Ameryki. Niektóre bywają hodowane w europejskich szklarniach, więcej dla pięknego układu liści, aniżeli kwiatów. — Do użytecznych zaliczają się: B. Pinguin L., Z. nado-sok z owoców używany bywa w czerwiwości i do płókania ust, oraz B. Caratas L., Z. korżenio-pustny, żyjący w Ameryce południowej. Ma on liście bardzo długie i wązkie, z których kątów spuszczają się korzenie powietrzne, wydające młode roślinki. Owoc jego kwaskowaty jadają; soku dodają do pąezu zamiast cytryny; liści zaś używają do robienia grubych tkanin i sznurów; także do blichowania płócien zamiast mydła, tłukąc je na masę i pocierając nią,—masa ta, pieniąc się, wyeią-

J. A.

Bromelia, (paleont.). Opisane przez Heer a pod nazwą B. Gaudini szczątki roślinne z pokładów trzeciorzędowych Lozanny, sądząc z postaci i zazębienia liści, są rzeczywiście podobne do liści niektórych ananasowatych, ale szczątki, opisane przez Schmalhausena pod nazwą Bromelites Dolinskii, z gliny spondylowej kijowskiej i z lignitów w Jekaterynopolu, zdaniem Schenk a, przypominają raczej rośliny jednoliścieniowe.

Bromeliaceae— Zapylcowate. Rodzina roślin Jednoliściennych. Składa się z roślin zwykle nadrzewnych, o korzeniach powietrznych, a czasem nawet zupełnie korzeni pozbawionych. Łodyga często bardzo krótka, okryta rozetą liści w wężo-wnieę ułożonych, obejmujących się, bezogonkowych, o blaszce długiej, żłobkowanej, często na brzegach z ząbkami ciernistemi, zwykle okrytej łuszczkami szaremi lub srebrzysto-białemi. W środku rozety liście maleją i mniej więcej zabarwiają się, stanowiąc tym sposobem przejście do przy kwiatków. Kwiaty B. rzadko bywają samotne (niektóre gatunki Tillandsiae), ułożone za zwyczaj w kłos lub grono, czasami w grono złożone z kłosów (Aechmea), wyrastające z kątów przykwiatków silnie rozwiniętych, często żywo zabarwionych na kolor czerwony lub żółty. Kwiaty na wierzchołku łodygi nigdy się nie rozwijają. U Anauasu łodyga wydłuża się powyżej kłosu i kończy bukietem liści. Szypuł-ki kwiatowe przykwiatków pozbawione. Kwiaty są obupłciowe, rzadziej dwudomowe, foremne lub prawie foremne, mają osadnik nieco wypukły, płaski, lub mniej więcej wklęsły, przez co osadzenie okwia-tu i pręcików jest podzalążniowe, kołozalążniowe lub nazalążniowe. Okwiat sześciodzielny, o działkach w dwa okółki ułożonych, wolnych, lub mniej więcej w podstawie z sobą zrosłych. Trzy działki, czyli łatki zewnętrzne, zwykle zielone, uważane są czasem za kielich; bywają one niekiedy niejednakowe, przednia nieco mniejsza i na mniejszej rozciągłości zrosła, aniżeli dwie tylne; wszystkie są wzniesione i w przedkwitnieniu schodzą się krajami, lub układają dachówkowato. Trzy wewnętrzne, zwykle dłuższe i zabarwione, mogą być przyjęte za

61

Encyklnpadya Powazachna I'uftt T. IX.

J. A.

K. J.

zu-

płatki korony; po okwitnieniu więdną i często przy podstawie są opatrzone łuszczką miodnikową. W pąku zwykle' ułożone dachówkowato, rzadziej stykają się krajami. Pręcików stale 6 przeciwległych działkom okwiatu. Nitki ich wolne, mniej więcej spojone z wewnętrznemi działkami okwiatu, gdy te w rurkę są zrosłe, czasami u góry się rozszerzają i tworzą rodzaj pierścienia; pylniki 2-wo-reczkowe, dośrodkowe, podstawo - lub grzbieto-cze-pne, otwierające się w dwie podłużne szpary. Słupek składa się z zalążni uwieńczonej szyjką, zakończoną trzema znamionami, często płatkowatemi i zwiniętemi w węźownicę. Zalążnia jest dolna, na wpół wolna, albo wolna, stosownie do rodzaju osadnika, zawsze 3-komorowa; zalążki wsteczno-zwrot-ne, już-to liczne i 2-szeregowe, osadzone na łożyskach w kącie wewnętrznym i podnoszące się, lub poziome,—już mniej więcej oznaczonej liczby i uwieszone u łożysk nabrzmiałych w górnym końcu kąta wewnętrznego. Owoc 3-komorowy, jagodowaty, niepękający, lub też torebkowaty i pękający po przegrodach, a rzadziej po ścianach, w trzy łupiny. Nasiona zwykle mnogie, rzadziej nieliczne, na długich sznurkach, podłużnie-jajowate, ze skórką skó-rzastą i cisawą, obejmującą bielmo wielkie, mączy-ste i w jego podstawie zarodek mały, prosty, lub haczykowaty, z rostkiem zgrubiałym i dotykającym znaczka. Rodzina B. obejmuje około 350 gatunków w 27 rodzajach; wszystkie są amerykańskie, żyjące powiększej części w lasach podrównikowych, na drzewach lub skałach, rzadziej na ziemi. Według położenia zalążni i natury owocu, rodzaje dają się rozdzielić na dwa plemiona: 1) Tillandsieae: Zalążnia górna; owoc-torebka. (Tillandsia, Hechtia, Dyckia, Puya, Pitcairnia, etc.). 2) Br om elieae: Zalążnia dolna; owoc—jagoda. (Bilbergia, Aechmea, Ananassa, Bromelia, etc.).

Brcmeliaceae, (paleout.). Bardzo niewiele tylko roślinnych szczątków kopalnych zaliczyć można do rodziny ananasowatych (Bromeliaceae). Do takich paleontologowie odnoszą liść z St.-Zachariae, z trzeciorzędowych pokładów południowej Prancyi, opisany przez Sap or tę, jako Diosćońtes resurgens; oraz liść z trzeciorzędowych pokładów z Bonn, opisany przez Webera pod nazwą Majanthemophyl-lum petiolatum. Za to Dioscorea cretacea Lesque-reux, z pokładów kredowych zachodniego Kanzasu, jest wątpliwym liściem rośliny ananasowatej.

Bromios, przezwisko Bachusa.

Bromirski Andrzej, jezuita, napisał i wydał w Wilnie 1759 r.: „Spór rzeczy przeciwnych już to w istocie samej, już to w zdaniu swojem od siebie wzajemnie różnych, ojczystym rymem wyrażony“. — B. Jan, asesor nadleśny w byłej komisy i województwa Płockiego, następnie urzędnik do szczególnych poruczeń przy komisy i rządowej przychodów i skarbu, drukiem ogłosił: „Spostrzeżenia i uwagi nad bogactwem i charakterem narodowym w królestwie Polskiem“ (Płock, 1817 r.).—„Encykl. S. Orgelbranda“.    *

Bromit, (miner.), ob. Bromargiryt.

Bromki. Brom łączy się bezpośrednio z przeważną większością pierwiastków, najczęściej już

przy zwykłej temperaturze, niekiedy dopiero przy udziale ciepła. Pewna liczba pierwiastków wprost skutkiem zetknięcia z bromem ciekłym lub jego parą rozgrzewa się, niektóre, jak: bizmut, rtęć, żelazo, rozżarzają się aż do świecenia, potasowce wreszcie łączą się z bromem wśród wybuchu. Zapewne jednak na zjawisko łączenia się pierwiastków z bromem muszą wywierać wpływ niemały różne okoliczności podrzędne, jak np. stopień czystości owych pierwiastków i bromu, ponieważ autorowie podają, że na doskonale czystym i wolnym od wody bromie potas metaliczny pływa bez zmiany. B-i pierwiastków niemetalicznych mają charakter chlorowco-bezwodników kwasowych, tak np. B-i fosforu, arsenu i antymonu, zetknięte z wodą, wydają bromo-wodór i kwas danego niemetalu:

PBr₃ + 3H₂0 = 3HBr + P(0H)s.

B-i metali są istotnemi solami kwasu HBr, bromo-wodoru, tworzą się też z niego zupełnie tak samo, jak wogóle sole z kwasów i zasad, np.:

HBr + K = KBr + H,

HBr + KHO = KBr + H₂0,

2HBr + K₂C0g = 2KBr + H₂0 + C02 i posiadają własności soli, t. j. nie ulegają roskła-dowi pod wpływem wody, lecz rospuszczają się w niej bez zmiany, lub są nierospuszczalne (B-i srebra, ołowiu, rtęci); z rostworu po odparowaniu rospuszczalnika wydzielają się w postaci krystalicznej i ulegają reakcyom podwójnej wymiany, pełnie tak samo, jak sole wszystkich kwasów. Okazują wiele podobieństwa do chlorków: postaci krystaliczne, rozpuszczalność, trwałość połączenia, ilość przyłączającej się wody krystalizacyi i t. p. dla jednego i drugiego szeregu związków są jednakowe. Brom bardzo łatwo zastępuje wodór w związkach organicznych, przyczem powstają również ciała we wszystkich względach podobne do odpowiednych związków chlorowych. Węglowodory i wogóle związki węglowe nienasycone przyłączają też brom chętnie. Ponieważ w wielu razach dogodniej bywa działać na dalsze ciało ciekłym bromem, aniżeli gazowym chlorem, stąd B-i organiczne, zawierające w sobie ruchliwe, skłonne do reakcyj, atomy bromu, są często w pracowniach teoretycznych, a nawet i w przemyśle chemicznym, używane jako materyał do otrzymywania innych ciał organicznych.    Zn>

Bromley, miasto w hrabstwie Kent, na południe od Londynu, ze starożytnym wielce kościołem i zakładem dla wdów i córek pozostałych po duchownych anglikańskich; jest tu także rezydencya biskupów Rochesteru, 15,153 m-eów.    And- s

Bromlit, (miner.), ob. Alstonit.

Bromme Karol Rudolf, zwany zazwyczaj Brommy, kontradmirał niemiecki (* 1804 roku w Angerze pod Lipskiem — f 1880 w St. Magnus pod Bremą). R. 1817 wstąpił do marynarki w Hamburgu i opłynął na okrętach kupieckich ledwie nie wszystkie znane morza; w roku zaś 1827, dostawszy się z admirałem Cochranem do Grecyi, brał tam udział w powstaniu przeciw Turcyi. R. 1831 powołany do ministeryum dla zorganizowania floty greckiej, a potem zamianowany nauczycielem szko-

Zn.

ły wojskowej w Pireus, po rewolucyi 1843 dostał urlop nieograniczony. Wydawszy już poprzednio pod pseudonimem „Skizzen aus dem Leben eines Seemannes“ (MLnia, 1832), teraz znowu się zajął pracą literacką, i ogłosiwszy r. 1848 „Die Marine, eine gemeinfassliche Darstellung des gesammten Seewesens für die Gebildete aller Stände“ (3 wyd., Wieden, 1878), obudził takie żywe zajęcie, iż go powołano do komisyi marynarki przy ministeryurn rzeszy niemieckiej we Franfurcie, a w r. 1849 wysłano do Bremerhaven, aby tam zorganizował flotę niemiecką i urządził arsenał morski. B. świetnie się wywiązał z tego zadania, bo jeszcze tegoż roku z niewielką flotą swoją odegnał flotę duńską, blokującą uście Wezery, za co został kontradmirałem. Po rozwiązaniu wszakże floty niemieckiej w 1852 w 1853 dostał dymisyę. W 1857 wstąpił do służby au8tryackiej i był szefem wydziału technicznego admiralicyi w Medyolanie, ale wkrótce złożył ten obowiązek i zamieszkał w St. Magnus, gdzie w parę lat później życie zakończył.    *

Bromowe kwasy i sole. Brom, na wzór wszystkich chlorowców, trudno łączy się z tlenem. Bezpośrednio związek nie tworzy się w żadnych warunkach; ciała utleniające, jak kwas azotny, kwas chromny, nadmanganian potasu, na brom nie wywierają żadnego działania. Jeżeli jednak prąd elektryczny przechodzi przez rostwór bromu w wodzie, rostwór bromowodoru albo bromku jakiego metalu, jeżeli brom działa na tlenki metaliczne, lub na niektóre tlenki chloru,—wtedy tworzą się związki tlenowe bromu o charakterze kwasowym. Żaden z nich, jak również żaden odpowiadający im kwas, nie jest znany w stanie czystym, lecz tylko w postaci rostworów i soli. Kwas podbromawy, HBrO, znany jest tylko w postaci rostworu, bardzo zresztą słabego i zanieczyszczonego, powstającego przez działanie bromu na zawieszony w wodzie tlenek srebra lub tlennik rtęci. Rostwór taki posiada własności bielące. Podbromiony potasowców, zmieszane z bromkami, tworzą się przez działanie bromu na rostwory wodne alkalij; podobnie tworzą się podbromiony wapniowców.—K w as bromny, HBr0₃, powstaje przez działanie bromu na bromian srebra w obecności wody i przy ogrzewaniu, wreszcie przez elektrolizę rostworu bromu w wodzie. Znamy go w postaci rostworu, który jednak może być stężony aż do zawartości około 50% czystego kwasu, a przy próbach dalszego stężania roskłada się. Odpowiadające temu kwasowi sole, bromiany, bywają otrzymywane w stanie czystym i wogóle ze wszystkich związków, zawierających brom utleniony, są znane najlepiej. Tworzą się przez jednoczesne działanie bromu i chloru na rostwory wodne zasad ros-puszczalnych: tak mianowicie otrzymujemy bromian sodu, KBr0₃, i bromian potasu, KBr.0₃. Większość metali daje bromiany nierospuszczalne w wodzie, skutkiem czego można je wytworzyć przez ros-kład podwójny. Bromiany potasowców są krystaliczne i mogą przez krystalizacyę być otrzymane w stanie zupełnej czystości. Wszystkie bromiany pod działaniem ciepła ulegają roskładowi bardzo łatwo i wydzielają tlen, a przy silniejszem ogrzaniu roskładają się gwałtownie, wydzielając w części i brom. — Kwas nadbromny, HBr0₄, również w stanie zupełnie czystym nieznany, powstaje w postaci rostworu, kiedy brom utleniamy kwasem nadchlornym. Nadbromian potasu, KBr0₄, jest trudno rospuszczalną solą krystaliczną, tworzącą się przez nasycenie kwasu zasadą. Żaden ze związków tlenowych bromu nie ma dotychczas zastosowania praktycznego.

Bromowodór. Wodór łączy się z bromem daleko trudniej aniżeli z chlorem. Mieszanina pary bromowej z wodorem czystym i suchym wcale nie tworzy tego związku w świetle dziennem, ani nawet słonecznem, a działanie na nią ciepła lub iskier elektrycznych sprawia zaledwie częściowe łączenie się pierwiastków. Podobnież działanie bromu na wodę jest daleko słabsze od działania chloru i wzmaga się dopiero, jeżeli mieszanina pary bromowej i wodnej przechodzi przez ogrzaną prawie aż do czerwoności rurkę, napełnioną kawałkami pumeksu lub porcelany. B. tworzy się daleko łatwiej przez działanie bromu na wiele związków wodoru, jak np. na jodowodór, siarkowodór, fosforyak i na znaczną liczbę ciał organicznych. Nakoniec większość związków bromu z pierwiastkami nieme-talicznemi (fosforem, antymonem i t. p.) pod działaniem wody roskłada się z wydzielaniem B-u. Najczęściej też w pracowniach otrzymują B., dolewając wody do trój bromku fosforu, PBr₃, przyczem reakcya odbywa się według wzoru:

PBr₃ + 3H?0 = 3HBr + P(0H)₃.

Zamiast gotowego trójbromku fosforu można użyć fosforu (czerwonego), bromu i wody, których mieszanina obficie wydziela B. Gdyby zetknąć odmianę białą fosforu z bromem i wodą, reakcya odbywałaby się gwałtownie, dochodząc aż do niebespie-cznego wybuchu. Można jednak umiarkować ją, jeżeli kawałki fosforu białego, znajdujące się pod wodą, wystawiać będziemy na działanie małej na raz ilości pary bromowej. B. wydziela się także skutkiem działania kwasów na bromki metali, nie-każdy jednak kwas jest odpowiednym środkiem do otrzymywania na tej drodze B-u, ponieważ w razie gdy działaniu podobnemu towarzyszy wydzielanie się większych ilości ciepła, B. roskłada się łatwo z wydzielaniem bromu. Wreszcie, rostwór wodny B-u można otrzymać przez działanie siarkowodoru na brom umieszczony pod wodą. B. czysty jest gazem bezbarwnym, z bardzo ostrym, gryzącym zapachem i smakiem kwaśnym. Spotykając parę wodną, dymi, to jest wytwarza gęste obłoki pary. Ciężar jego właściwy (powietrze = 1) 2.71; oziębiony do — 73° skrapla się pod zwykłem ciśnieniem na ciecz bezbarwną, która przy silniejszem jeszcze ochłodzeniu krzepnie; w wodzie rozpuszcza się równie obficie jak chlorowodór. B. łatwiej od chlorowodoru ulega roskładowi pod wpływem wysokiej temperatury, jak również pod wpływem najrozmaitszych czynników, przedewszystkiem utleniających. B. jest związkiem wybitnie kwasowej natury i nazywany też bywa kwasem bro-mowodornym, sole zaś jego noszą nazwę bromków. W praktyce chemicznej używa się zwykle

Zn.

nazwę.

And. S. i r.

Bromus, L. Stokłosa. Rodzaj traw, należący do plemienia Kostrzewowych (Festucineae). Wiecha mniej więcej rozgałęziona i rozproszona. Kłoski wielokwiatowe, spłaszczone lub obłe, kwiatek górny płonny, pozostałe obupłciowe, plewy dwie, nierówne, w podstawie obejmujące się, od kwiatków krótsze, górna większa, obie bezostne, a tylko krótko-kończyste. Plewki dwie, bardzo nierówne; dolna, zielna, pięcio lub siedmionerwowa, z grzbie-

J. A.

Broń, w obszernem znaczeniu tego wyrazu, dzieliła się zdawien dawna na o ch r on ną i zaczepną. Pierwsza służyła do osłony różnych części ciała, od cięć, pchnięć i uderzeń. Tak, do ochrony głowy służyły: przyłbice, szyszaki, misiurki, kapoliny, myszki; do ochrony tułowia; zbroje, pancerze, płachy przednie i tylne, lepki; a oprócz tego dla innych części ciała: obojczyki, zarękawia, nagolenniki, tasz-ki, i wreszcie do osłony żołnierza w całej postawie lub w części: pawęże, tarcze i puklerze. B. zaczepna miała na celu zadawanie razów nieprzyjacielowi i dzieliła się: na sieczną, kłującą, uderzającą i pociskową. Do pierwszej należały: szable, pałasze, miecze, halabardy, berdysze, siekiery; do kłującej: kopie czyli drzewca, rohatyny, oszczepy, sulice, dzidy, piki; do uderzającej: maczugi, młoty, cepy palczate; do pociskowej: kusze, łuki i broń ręczna palna, czyli ognista. Objaśnienie znaczenia wyliczonych powyżej rodzajów B-i znajdzie czytelnik pod odpowiednemi nazwami; tu zaś podajemy tylko wiadomość o B-i ręcznej palnej, czyli ognistej, do której zwykle stosuje się nazwa B-i w ściślejszem znaczeniu tego wyrazu. Rozpoczynamy od historyi jej udoskonalenia.—B. ręczna palna. Narodziny B-i ręcznej, podobnie jak początek wielu innych rzeczy, są ciemne. To jednak pewna, że w połowie XIV wieku B. ta już istniała. Świadczą o tem wizerunki znajdujące się w kodeksie rysunkowym, przechowywanym w „Hof-und Staatsbibliothek“ w Monachium pod tytułem: „Anleitung Schiesspul-

w postaci rostworu wodnego, który stanowi ciecz bezbarwną, żółkniejącą jednak pod wpływem światła, skutkiem utleniania się związanego w nim wodoru i wydzielania bromu w stanie wolnym. Nasycony przy 0° taki rostwór ma ciężar właściwy 1.78, w centymetrze sześciennym zawiera 1.46g BrH, co mniej więcej odpowiada wzorowi BrH + H₂0. Stężone rostwory B-u dymią w powietrzu a przy ogrzewaniu wydzielają B. w stanie gazowym, aż dopóki stężenie nie spadnie do ilości odpowiadającej mniej więcej wzorowi BrH + 5H₂0: taki rostwór wre bez zmiany około 125°C i dysty-luje się; posiada on c. wł. 1.48. Jeżeli ogrzewać słaby rostwór B-u, to z początku dystyluje się czysta woda, a następnie temperatura podnosi się do 125° i wtedy przechodzi rostwór powyżej opisany. Zresztą na skład podobnych rostworów ważny wpływ okazuje ciśnienie barometryczne. B. ma zastosowania wyłącznie naukowe.

Bromowski Józef, inżynier i fabrykant czeski (* 1841 r. w Nowym Bydżowie). Początkowe nauki pobierał w rodzinnem mieście, wykształcenie spe-cyalne otrzymał na politechnice w Pradze. Karyerę swoją rospoczął w zakładach mechanicznych, ruch jednak cukrowniczy, jaki pojawiać się zaczął w Czechach i na Morawach około r. 1863, skierował B-go do pracy na tem polu. W krótkim stosunkowo przeciągu czasu wybudował B. kilka cukrowni dla to-rzystw akcyjnych, przyjmował czynny udział we wszystkich usiłowaniach dążących do rozwoju cukrownictwa w Czechach, a jako specyalnie wykształcony wielkie położył zasługi w udoskonaleniu fa-brykacyi krajowej. Wynalazcą też jest dyffu-zora dla potrzeb cukrownictwa, który nosi jego

E. Ł>.

Bromsebro, wieś ze starożytnym zamkiem w szwedzkiej prowincyi Kalmarskiej, na samej granicy z prow. Karlskroną, nad rz. Broms, która stanowiła niegdyś granicę między szwedzkiemi i duń-skiemi posiadłościami. Tu, na moście rzeki Broem-sebaeck, zawierane były dwa traktaty między Danią a Szwecyą (15 września r. 1541 i 13 sierpnia 1645). Most przecinano w samym środku tak, aby przedstawiciele obu państw byli rozdzieleni, ale aby też mogli sobie podać ręce. Pierwszym traktatem, Gustaw Waza i Chrystyan III zawarli fikcyjne przymierze na 50 lat. Na mocy drugiego traktatu, który był układany w ciągu sześciu miesięcy przez pełnomocników szwedzkich Axela Oxenstiernę, Turę Bielke i M. Soopa, oraz duńskich: Corfitz Ulfelda i Sehesteda, Szwecya zwolnioną została z myta na Sundzie i Bełcie i otrzymała od Danii na własność Jemtland, Herjedal i wyspy Gotland i Ozylię (Oesel), oraz Halland zastawem na lat 30.

tem wypukłym, na szczycie w dwa zęby wycięta (z wyłączeniem Bromus inermiś), opatrzona w ość prostą, nieco chropawą, ale niestawowatą; górna daleko węższa, błoniasta, 2-łódeczkowa, bezostna, po brzegach łódeczek rzęso wata. Pręcików 3, o pyl-nikach małych. Zalążnia jajowata lub wrzecionowata, na szczycie mniej więcej brodata; szyjki dwie, osadzone poniżej szczytu zalążni, bardzo krótkie, lub żadne; znamiona piórkowane o gałązkach ząbkowanych. Plewinki dwie, błoniaste, całe, przewrotnie-jajowate, od zalążni krótsze; ziarnczak równowązko-podługowaty, z grzbietem wypukłym, na stronie brzusznej mający brózdę, gładki, okryty plewką górną. Stokłosy są to trawy właściwe strefie umiarkowanej i gorącej całej kuli ziemskiej, o liściach płaskich, korzeniach rocznych lub trwałych. Opisanych jest około 100 gatunków, z których w naszej florze znajduje się 9. Niektóre zaliczają do traw pastewnych. Najwięcej pod tym względem jest zalecany gatunek Bromus Schraderi Kunth (Ceratochloa pendula Sehr ad.), pochodzący z Karoliny, dziś w Europie często uprawiany. Są pomiędzy niemi i lekarskie: B.purgans L., rosnący w Pensylwanii i Kanadzie, używany bywa jako lek przeczyszczający; B. eatharticus Vahl, dość zwyczajny w Peru i Chili, ma korzeń ostrego smaku, posiadający również własności przeczyszczające. Z naszych krajowych B. secalinus L. Stokłosa Żytna, także Kostrzebą albo Dyrsą mianowana, zwykły chwast między oziminą, zwłaszcza żytem, przez niektórych autorów jest poczytywana za trującą, co jednak dowodnie sprawdzonem nie zostało.

ver zu bereiten Büchsen zu laden und zu beschies-sen“. B. pierwotna składała się z rurki bronzowej lub żelaznej, zamkniętej z jednego końca, w którą wkładał się proch i pocisk. Atoli co do pierwotnych kształtów tych rurek i ich osady, czyli przyrządu do trzymania w rękach, oraz wymiarów, nie posiadamy pewnych wiadomości. Pochodzi to stąd, że w starożytnych kodeksach rysunkowych brakuje skali, dla B-i zaś, przechowywanej w rozmaitych składach i muzeach, nie posiadamy wskazówek o dobie jej pochodzenia. To jednak zdaje się być rzeczą pewną, że rura w broni pierwotnej musiała mieć szerszy otwór i mniejszą długość, a dopiero gdy się przekonano, że od długości zależy doniosłość strzału, zaczęto powiększać długość, żeby zaś przytem nie przekroczyć granicy pewnej wagi, po-za którą przestała by być ręczną, zmniejszano szerokość wylotu. Przy-

Fig. 195.

rząd do trzymania B-i w rękach urządzano także rozmaicie. W B-i odlanej z bronzu miał on kształt ogona, stanowiącego głuche przedłużenie rury, (fig. 195). W B-i kutej trzon łączył się z rurą za pomocą obrączki, jak na fig. 196, albo też wstawiał się w przedłużenie rury po zabiciu w nią czopu, za dno służącego, fig. 197. Trzymano też B. rozmaicie podczas wystrzału: albo kładziono trzon jej na ramieniu, a drugi ją zapalał. W B-i lżejszej sam strzelający mógł udzielić ognia prochowi, ale zato nie był zdolen wytrzymać B-i podczas zapalania na celu. Przy tak niedoskonałej konstrukeyi, B. ręczna mogła służyć dla zabawy, lub do polowania na ptaki i zwierzęta, w boju jednak rywalizować z kuszą i łukiem nie mogła w cale. To też rozpowszechnienie jej w wojsku postępowało bardzo tępo. Wiemy wprawdzie, że B. ręczna była już użytą w bitwie pod Crécy w roku 1346. Spotykamy ją także w bitwach pod Ratysboną (Regensburg) w r. 1379, pod Padwą w r. 1386, pod Zürich w r. 1392—3. Jak słabe jednak było rozpowszechnienie jej w wojsku jeszcze na początku XV wieku, może służyć za dowód to, że w liczbie 80,000 wojska, które wyprowadzili niemcy przeciwko husytom w r. 1427, znajdowało się tylko 200 strzelców, uzbrojonych w B. palną. W wieku XV uzyskała B. ręczna kilka ulepszeń. Otwór, przez który udzielano ognia prochowi, czyli zapał, zaczęto umieszczać nie zwierzchu, lecz z prawej strony, a pod nim urządzono panewkę, na którą podsypywano trochę drobniejszego prochu. A ponieważ zapalenie prochu lontem z ręki było uciążliwe i przeszkadzało celności strzału, urządzono z tyłu za panewką haczyk żelazny, zwany po-

f.v

Vi-i

Fig. 196.

Fig 199.

tern kurkiem, zagięty u góry naprzód i mający rozdwojony dziobek, w który lont zakładano. Gdy się pociągnęło za dolne przedłużenie tego haczyka, który się obracał na żelaznym sztyfcie, jakby na osi, ku sobie, górny koniec z lontem nachylał się nad panewkę i tym sposobem udzielał ognia prochowi. Oprócz tego tylną część osady, czyli łoża, wdół wygięto, tym sposobem, jak to było w kuszach, przez co umożebniono opieranie broni na ramieniu, przykładanie jej do oka i celowanie. Zdaje się, że wskutek tego podobieństwa w urządzeniu łóż i sposobie spuszczania kurka B-i ręcznej, tak ulepszonej, do kuszy, zaczęto nazywać ją ar kobuzami od arcus łuk, czyli kusza i buse, co po włosku oznacza rurę; a więc arkebuzem nazywano samopał z rurą. Nazwa też arkebuza powstała naprzód we Włoszech i rozpowszechniła się później w Hiszpanii i Francyi. W Niemczech B. ręczną nazywano „Hackenbüchse“, a stąd w Polsce hako-wnicą, od haku, który umieszczano pod lufą niedaleko od wylotu, jak widać na fig. 199. Hak służył do zaczepienia B-i o jakiś przedmiot, żeby uniknąć uderzenia w ramię. Należy stąd wnosić, że nazwa hakownicy musiała się stosować z początku do B-i, używanej przy obronie zamków, przy strzelaniu ze strzelnic z po-za murów. Później jednak hakownicą nazywano każdą B. palną ręczną; z cza-

Fig. 197.

Fig. 198.

podtrzymując obiema rękami, albo opierano ją o piersi opuszczoną. B. używana w ten sposób nosiła nazwę petrynałów, zapewnie od poitrine—pierś. Tak też używała jej i jazda, jak to pokazuje fig 198.

B. tu, jak widzimy, spoczywała na widełkach, przymocowanych do łęku siodła. U polaków nazywała się ona kozonogiem. Ognia udzielano nabojowi z początku za pomocą lontu, który, wkłożony w rurę, dochodził aż do prochu. Przedstawiał ten sposób zapalania tę dogodność, że można było trzymać B. przed wystrzałem narychtowaną do celu; ale za to strzelanie odbywało się zbyt powolnie.

Dla przyśpieszenia ognia urządzono zwierzchu, naprzeciwko komory rury nabojowej, otwór, zwany zwykle zapałem, który napełniano mączką prochową, słabo gorejącą; ognia zaś udzielano za pomocą węgla rozżarzonego, żelaza rospalonego, albo lontu. Jednakże przedstawiało to pewne trudności.

Gdy bowiem B. była ciężka i wymagała obu rąk do trzymania, strzelanie potrzebowało dwóch ludzi, z których jeden trzymał B., narychtowaną do celu -sem powstały oddzielne gatunki: zwyczajne hako

wnice, podwójne i półhakownice. Z hakownic zwyczajnych strzelano kulami, ważącemi ¹/₈ kilograma, z podwójnych—ćwierć kilogramowemi, a z półha-kownic—Vie kil- wagi. Dalsze ulepszenia w B*i palnej ściągały się do konstrukcyi zamku, pod którym należy rozumieć mechanizm, służący do spuszczania kurka, czyli przyrząd do udzielania ognia prochowi przy wystrzale. Mechanizm ten przystosowano do blachy, umieszczonej z prawej strony łoża i przymocowanej do niego śrubami. Przy blasze tej na trzpieniu umieszczano kurek z cynglem, dla utrzymania zaś kurka w oddaleniu od panewki, oraz szybkiego spuszczania wraz z lontem na nią, urządzono na blasze dwie sprężyny: przednią, która, napierając na przednią piętkę kurka, nadawała mu pęd naprzód, i tylną, która go utrzymywała w od-

Fig. 200.

daleniu od panewki. Za pociągnięciem cyngla luzowała się tylna sprężyna i kurek z lontem spadał na panewkę. Mechanizm ten zastąpiono później tak zwanym zamkiem lontowym (fig. 200), w którym kurek umieszczony był przed panewką, i przez działanie drążka, pod zamkiem sprężyny z przedniej tylko strony, albo utrzymywał się w oddaleniu od panewki, albo, za pociągnięciem cyngla, spuszczał się na nią z lontem. Lont zamieniano niekiedy hubką, której użycie uwalniało od zdmuchy wania popiołu po każdym wystrzale. Rurę czyli lufę umieszczano w łożu i łączono z niem za pomocą sztyftów, przechodzących przez uszka, przylutowane u spodu do lufy. Dla mocniejszego połączenia tych dwóch części B-i, czop żelazny, który dla utworzenia dna zapędzano w rurę na czerwono, zastąpiono czopem szrubowym z warkoczem, przez którego otwór przechodziła szruba warkoczowa i łączyła lufę z łożem. Przybył też i stempel drewniany, z główką rogową lub metaliczną, służący do przybijania nabojów. Umieszczono go pod łożem. W 1517 r. wynaleziono w Norymberdze zamek kołowy (fig. 201). który składa się z kółka stalowego z nacinanym obwodem, umieszczonego pod panewką, tak, żeby wierzchnia sworń krawędzią jej dna dosięgała. Umieszczona wewnątrz koła sprężyna, przy nakręcaniu koła za pomocą klucza, przybierała stan naprężenia i utrzymywała się w tym stanie po wykonaniu ³/₄ obrotu za pomocą zaszczepki, która

Fig 201.

zapadała po-za korbę na kółku. Przed wystrzałem kurek, zaopatrzony, zamiast lontu, w krzemień, składał się ręką ku panewce. Po pociągnięciu za cyngiel, zaszczepka, utrzymująca kółko w naprężonym stanie, usuwała się i to ostatnie, otrzymawszy bystry obrót, ocierało się o krzemień kurka, i wydając iskry, udzielało ognia prochowi rozsypanemu na panewce. B. ta u polaków nazywała się kr z oską. Wskutek blizkiego sąsiedztwa z prochem i rozcierania się ziaren jego na obwodzie kółka, nacięcia się zacierały i kółko przestawało wydawać iskry, co czyniło B. krzosową niepewną w użyciu. Stąd piechota mniej używała krzosek, a większą wziętość znalazły one u jazdy, dla której zapalanie prochu za pomocą lontu było bardzo kłopotliwe. Rajtarowie w wieku XVI używali przeważnie B-i krzosowej. Przy B-i tego rodzaju urządzono także dekiel, który służył do zakrycia panewki i uchronienia od spadania i rozsypywania się prochu. Utrwalenie dwóch położeń dekla, otwartego i złożonego na panewce, otrzymywało się za pomocą sprężyny, działającej na jego piętkę. Zaprowadzenie w wojsku strzelby ognistej pociągnęło za sobą wzmocnienie uzbrojenia ochronnego, a to z kolei wywołało potrzebę powiększenia siły uderzenia pocisków z B-i ręcznej i miało za następstwo zaprowadzenie muszkietów, (fig. 202) około r. 1521. Co do konstrukcyi, to muszkiety w niczem się nie różniły od arkebuzów. Miały takie same zamki lontowe i łoża z kolbą bardzo jeszcze niezgrabną, prawie bez szyjki, ale były dłuższe, ważyły 15—20 funtów i strzelały kulą czterołótową. Zpowodu tak znacznego ciężaru niepodobna było strzelać z nich z ręki, tak jak z arkebuzów, więc okazała się konieczność użycia widełek, czyli forkietów. Długość forkietów stosowano do wzros.tu Strzelca i dawano im zwykle 4—b¹/^ stóp. Dolna część była zaostrzona dla wtykania w ziemię, górna zaś miała kształt widełek, w które wkładano B. podczas strzelania. Przy nabijaniu forkiet zawieszano na lewem ramieniu, a gdy trzeba było przyłożyć się i strzelać, stawiano go przed sobą, wetknąwszy w ziemię, i przytrzymywano

==*^===t®3

nej w wieku XVII było wynalezienie zamku skałkowego. Zamek ten, przedstawiony na fig. 204, miał za podstawę żelazną deskę, czyli ławkę, do której przymocowane były wszystkie części, go składające, mianowicie: walec B., przechodzący na wylot przez okrągły otwór w ławce, w którym mógł się obracać swobodnie; na czworograniastym końcu tego walca, ze strony zewnętrznej, utwierdzony był kurek g, z krzemieniem x w dziobie, wewnątrz główną jednak bronią piechoty pozostawały zawsze zaś, na takiejże czworograniastej części walca sie-piki i halabardy, z których formowano wielkie działa blaszka, mająca z przodu zadarty do góry czworoboki; strzelcy uzbrojeni w B. palną tworzyli nosek n, a ztyłu dwa karby, w które wchodził tylko skrzydła po obu ich stronach. Ku końcowi szczelnie dziobek j spustu p, obracającego się na XVI stulecia, w r. 1598 Maurycy Orański ustano- sztyfcie s; na wewnętrzny koniec walca, narznięty wił dwie normy dla ręcznej strzelby, mianowicie: szrubą, nakręcał się kapturek k, służący do utrzy-kaliber arkebuzów miał odpowiadać 20, a ka- mania blaszki w położeniu równoległem do ławki, liber muszkietów 10 kulom z funta ołowiu. Na ten mechanizm działały dwie sprężyny: jedna Na początku XVII wieku żołnierz pieszy przedstawiał się tak, jak to wskazuje fig 203. Widzimy

lewą ręką, opierano B. na widełkach. Strzelanie jednak z muszkietów, jako dające większą moc uderzenia i nieco większą doniosłość, bo aż na 300 kroków, było powolniejsze, aniżeli z arkebuzów. Odtąd B. ręczna zaczęła wywierać wpływ na losy bitew; tak np. zwycięstwo pod Pawią w r. 1525 przypisują w znacznej części strzelcom hiszpańskim, uzbrojonym w muszkiety. Używano atoli jednocześnie z muszkietami w wieku XVI i arkebuzów;

ł/o)

li

v.

WL

SM

'Tń

(C"{

-

-~v-

■fix

ir

Fig. 203.

Fig. 204.

przepisał w r. 1624 pewne normy dla B-i ręcznej, mianowicie: kaliber 18.35 mm., średnica kuli 17 mm. wągę zaś B-i z 77a zmniejszył do 5 kilogramów, tak, że można było strzelać z niej z rąk bez pomocy forkietów. Wymiary te, przyjęte potem we Francyi, w Niemczech i w Anglii, pozostały niezmienne-mi aż do 1811 roku. Gustaw Adolf wprowadził także w użycie ładunki, mieszczące w sobie kulę razem z nabojem prochu. Każdy żołnierz musiał ich mieć przy sobie 12, a potem 40, w skórzanej ładownicy. Jak powolnie odbywało się jednak strzelanie, mimo tylu starań o pospiech, można sądzić z tego, że w bitwie pod Kinzingen w 1636 r. szwedzcy muszkieterowie w ciągu 7 godzin wydali 8 strzałów. W sławnej zaś bitwie pod Nörd-lingen w r. 1645, gdy artylerya dała 3 strzały i na czwarty nabiła, piechota ledwie raz wystrzelić zdołała. Najważniejszem ulepszeniem w B-i ręcz-

na nim przewieszony przez lewe ramię bandolet, z przodu G, umocowana w a, której koniec t, naci-z przyczepionemi do niego drewnianemi miarkami, skając na zadarty nosek blaszki n, usiłował na-zawierającemi po naboju prochu. Tym sposobem dać jej, a zarazem i kurkowi, obracającemu się jedno-ułatwiano nabijanie, a zarazem ustalano siłę na- cześnie z nią na walcu, pęd naprzód ku panew-boju i odległość strzału. Oprócz tego na bando- ce; druga zaś spęźyna q z tyłu naciskała dolnym lecie zawieszony był rożek z drobniejszym prochem, j swym końcem na spust p, dla utrzymania w kar-podsypywanym na panewkę, oraz woreczek z kula- j bach dziobka/; z przodu, z zewnętrznej strony ławki, mi, za pasem zaś kilka sążni lontu. Gustaw Adolf znajdował się dekiel d przed panewką, a dla szczelnego jej przykrywania umieszczona była sprężyna m, naciskająca na piętkę dekla d. U spodu pod spustem, na osi a, obracał się cyngiel v, wystający nazewnątrz pod łożem. Zamek wkładano w gniazdo, urządzone z prawej strony w łożu i przytwierdzano do niego szrubami. Za pociągnięciem cyngla do siebie, podnosił się ogon spustu w, dziobek jego j wychodził z karbów blaszki, która, otrzymawszy swobodę ruchu, pod naciskiem sprężyny G razem z kurkiem pędziła naprzód; przytem kurek, uderzając o dekel d, krzesał z niego iskry, które udzielały ognia prochowi, rozsypanemu na panewce, a przezeń nabojowi. Przed wystrzałem kurek ręką podnosił się na pierwszy karb, panewka po nasypaniu na nią prochu zakrywała się deklem i dopiero kurek stawiał się na drugim karbie. Zamek tylko co opisany, wynaleziony we Francyi w roku 1630 i ostatecznie udoskonalony w r. 1648, po-

zostawał w używaDiu aż do pierwszej ćwierci XIX wieku. B. z zamkiem skałkowym nosiła we Fran-cyi nazwę: „Fusils à silex“, a w Niemczech „Steinschlossflinte“. Rozpowszechnienie jej w Europie przypada na koniec XVII i początek XVIII wieku, prawie jednocześnie ze wprowadzeniem bagnetu (ob.). Od tego też czasu B. ręczna palna stała się narzędziem zdolnem do boju z daleka i z blizka. Znaeznem też ulepszeniem w B-i ręcznej było zaprowadzenie przez Fryderyka II stempli żelaznych, które uczyniły zbytecznem obracanie ich przy nabijaniu i tym sposobem przyśpieszyły strzelanie. W roku 1777 ustanowiono wzór dla francuskiej B-i, przyjęty następnie w całej Europie. Podług tego wzoru, przedstawionego na rysunku, B. składała się z łoża i lufy, w żłobkowałem jego gnieździe. Lufa, cieńsza zprzodu a grubsza wtyle, zamykała się formującym dno czopem szrubowym z warkoczem, przez którego otwór prze- miał kształt kapelusika, na którego dnie umieszcza-chodziła szruba warkoczowa, łącząca lufę z łożem, no zaprawę palną. Zastosowanie pistona wyma-Do mocniejszego połączenia tych dwóch głównych gało pewnych przekształceń w zamku. Mechanizm

mierzono w piersi, na 250 kroków—w linię ramion, na 270 w głowę, na 300 w nakrycie głowy. Największa doniosłość strzału dochodziła do 975 metrów. Wystrzał z broni krzemiennej był bardzo niepewny; co, oprócz zbyt wielkiego przestworu, pochodzącego od znacznej różnicy pomiędzy kalibrami kuli i wylotu, miało za przyczynę niejednostajność naboju, którego raz większa, a drugi raz mniejsza część wysypywała się na panewkę. Niepewne też było udzielanie ognia za pomocą krzemienia, szczególnie zaś w porze wilgotnej. Braki te usunęło zapalanie prochu za pomocą pistona, wynalezionego przez anglika Egga, w r. 1818. Piston, (fig. 205)

Fig. 205

'-i-

wmm

Fig. 206.

1350 m. m.

980

17.5 —

części składowych B-i służyły bączki: górny, mający kształt rurki mosiężnej, połączonej z drugą rurką kształtu lejkowatego, przez którą przechodził stempel; drugi bączek, w formie obrączki owalnej, obejmował łoże i lufę, prawie około jej środka, i zaopatrzony był w antabkę do pasa; dolny bączek, także w kształcie obrączki mosiężnej, przypadał tam, gdzie się kończył stempel. Bączki utrzymywały się na miejscach za pomocą sprężynek, przymocowanych sztyftami do łoża. Zamek pozostał dawny. Do przymocowania go do łoża służyły dwie szruby, które się zakręcały główkami nad blaszką mosiężną w kształcie litery S, znajdującej się z lewej strony łoża. Blacha cynglowa zapuszczona była w łoże pod zamkiem i przez nią przechodził cyngiel. Dla ochrony cyngla od przypadkowego spuszczenia urządzony był pod blachą cynglową kabłąk mosiężny, do którego przytwierdzano dolną antabkę do pasa. Łoże, wtyle wdół wygięte, przechodziło w szyję, przeznaczoną do ujęcia B-i prawą ręką przy celowaniu i strzelaniu, i kończyło się kolbą, urządzoną w ten sposób, ażeby, oparłszy broń o ramię i przyłożywszy ją do twarzy, można było dobrze wymierzyć do celu. Tylna część kolby pokryta była blachą mosiężną zwaną kapa.— Wymiary tej broni były następujące:

Długość całej broni......

Długość lufy.........

Kaliber kuli 16,4 m. m. a wylotu .

Waga broni 5 kilogr., waga kuli 28 gram., waga naboju 11 gram.—Do celowania służyła brózdka, wyrżnięta na dolnej części lufy, i celik przylutowa-ny do lufy z przodu. Na odległość 150 kroków wprawiający w ruch kurek pozostał bez zmiany, ale kurkowi nadano formę widoczną z fig. 206. Zarazem odrzucono panewkę, denek i sprężynę drutową, jako już zbyteczne. Nad zapałem, urządzonym ukośnie z góry, przylutowywano osnowę do trzpienia, na który nakładano pistou. Po uderzeniu kurka o piston, ogień udzielał się prochowi przez kanał, urządzony w trzpieniu i jego osnowie, który się komunikował z zapałem. Skutkiem wprowadzenia pistonów było zmniejszenie liczby niewypałów. Przy broni skałkowej zdarzało się ich 1 na 15 strzałów, przy użyciu zaś pistonów 1 na 290 i nawet 1 na 570. Przytera, chociaż trzeba było po dawnemu odgryzać koniec ładunku, wysypując proch do lufy, gdyż prąd ognia, wybuchającego z pistonu, nie mógł przepalić papieru, ale za to nabój, wskutek zaniechania podsypek na panewkę, stał się jednostajnym, a wraz z tem ujednostajniła się i doniosłość strzału. Jedyna niedogodność, jaką przedstawiało użycie pistona, zawierała się w małej jego objętości, która utrudniała manipulacyę dla zgrubiałych palców żołnierskich, szczególnie podczas zimna. Pomimo wszelkich do owego czasu ulepszeń, broń palna ręczna pozostawiała wiele jeszcze do życzenia, głównie zaś pod względem trafności i doniosłości strzałów. Broń ta, przy sprzyjającej pogodzie, pil-nem ćwiczeniu i wprawie żołnierzy, w tarczę 100 stóp długości i 6 — 7 stóp wysoką, z odległości wymierzonych, dawała na 100 kroków do 60°/o, na 200 do 40°/ą, na 300 do 25°/₀ trafnych strzałów. To też w wieku XIX usilnie pracowano nad udoskonaleniem broni pod obu powyższemi względami, i nareszcie środek, czyniący zadość obu wymaganiom,

znaleziono w żłobkach i kuli stożkowej. Żłobkami ści nic nie zyskano, kula bowiem sferyczna tak nazywają się bruzdy, wyrobione, czyli wyrżnięte na po- prędko traciła wskutek oporu powietrza na szyb-wierzchni kanału lufy w kierunku linii gwintowej, kości lotu, iż impet jej już w odległości 300 kro-Liczba żłobów, ich głębokość i kształt przecięcia ków zaledwie miał siłę do zadania rany śmiertel-bywały różne. Co do liczby, wyrabiano ich od 2 nej. Thouvenin w r. 1846 zastąpił komorę trzpie-do 8, głębokość dawano na 0.2—0.3 m. m.; kształt niem, wszrubowanym w dno lufy i tępym u góry przecięcia można widzieć na fig. 207. Krokgwin- (fig. 209), o który opierając się, kula niedotykała pro-tu równał się długości lufy, t. j. linia gwintowa chu podczas rozszerzenia pod nazwiskiem stempla.

Zastosował przytem kulę stożkowatą, żebyzaś ta uie tracitała kształtu przy uderzeniach stępia, wydrążono w nim zagłębienie, odpowiadające formą wierz-

"A

N\\\V

ći.

na

fl

Fig. 207

czyniła w lufie jeden obrót. Żłobki nie stanowiły właściwie nowości. Urządzano je już w połowie XV wieku, w kierunku prostym, a w końcu tego wieku i na początku XVI —w kształcie linii gwintowej. Atoli przy użyciu kuli sferycznej nie dawały one pożądanych rezultatów. Wprawdzie trafność strzału powiększyła się nieco; ale pod względem doniosłości nic nie zyskano, z tej przyczyny, że kula sferyczna słabo przezwyciężała opór powietrza. Nadto nabijanie, przy którem kulę, zwykle obwiniętą natłuszczonym płatkiem lub skórą, sil-nemi uderzeniami stempla wpędzano do lufy, potrzebowało wiele czasu, tak dalece, że Napoleon, gdy mu w r. 1812 pokazano broń podobną, powiedział: „C’est l’arme la plus malheureuse, qu’on puisse donner à un soldat“. Pierwsza też próba z bronią żłobkowaną, czyli rzniętą, uczyniona przez Delvigne’a w r. 1827—8 przy kuli sferycznej, wcale pomyślną nie była i dopiero zastosowanie przez niego w r. następnym 1829 kuli walcowo-stożkowatej dało rezultaty zupełnie odmienne i rospo-częło cały szereg dalszych, niezmiernie doniosłych

'Ł

Fig. 208.

ulepszeń w broni ręcznej. Dla zapobieżenia zmiażdżeniu prochu od uderzenia stempla, Delvigne dał komorze nabojowej średnicę mniejszą od średnicy lufy (fig. 208). Stąd kula, zatrzymując się na progu w ten sposób uformowanym, nie dotykała prochu, tak że uderzeniami stempla można było ją rozszerzyć i zniewolić do wchodzenia w żłobki. Musiała tedy posuwać się w kanale lufy w kierunku żłobów i zachowywać ruch wirowy po wylocie. Stąd strzał stał się nieco pewniejszym, ale w doniosło-

Eneyklopedya Powszechna Ilus-t. T. IX.

Fig. 209.

ehołkowi kuli. Kula Thouvenin’a miała 1% ka-libra długości i ważyła 47 gramów. A ponieważ kaliber broni pozostawał dawny, niepodobna więc było, przy znacznie powiększonej wadze kuli, pozostawić nabojowi dawnej siły, gdyż przez to wzmogłoby się znacznie uderzenie w ramię. Zmniejszono więc wagę prochu do Ł/io wagi kuli, czyli do 4.2 gram. Z tem wszystkiem trafność i doniosłość strzału znacznie się polepszyła, tak, że broń Thouvenin’a, którą nazywano „Carabine à tige“, Dornstutzer“, w tarczę 3.6 metrów szerokości i 1.8 metrów wysokości dawała 40% trafnych strzałów, z odległości 800 metrów. W czemże się zawierała przyczyna tak cudownego wpływu żłobków i kuli stożkowatej na trafność i doniosłość strzału? Podług praw mechaniki, większa lub mniejsza łatwość w przezwyciężaniu przez pocisk, znajdujący się w locie, oporu powietrza, zależy od stosunku wagi jego do powierzchni poprzecznego przecięcia, t. j. prostopadłego do linii lotu, czyli od stopnia obciążenia jednostki kwadratowej tej powierzchni. Obciążenie to dla kuli walcowo-stożkowatej było w części daleko większe, a przez to samo korzystniejsze, aniżeli dla kuli sferycznej. Ruch zaś wirowy, około osi podłużnej, który otrzymywała kula przy wylocie skutkiem poruszania się w lufie w kierunku żłobków, dopomagał do utrzymania tej osi w kierunku linii lotu. I ta regularność przebiegu kuli sprawiła właśnie większą trafność i większą doniosłość strzału. Powiększenie doniosłości strzału nasunęło potrzebę urządzenia celownika. Wyżej powiedzieliśmy o przyrządzie do celowania, który wystarczał do odległości na 300 kroków. Dalej bowiem od tej mety strzały trafne z broni gładko-kanałowej nie sięgały. Obecnie, gdy doniosłość trafnych strzałów dochodziła do 800 metrów i gdy wypadało podnosić część wylotową broni znacznie wyżej, stało się koniecznem urządzenie jakiegoś oparcia dla linii celu na danej części broni. Oparcie to otrzymano przez urządzenie celownika. Celownik (fig. 210), składa się z ramki A, po której bokach ab i cd ślizga się jarzmo n, z wycięciem górnej stronie, w kształcie litery V. Na bokach ramki znajdowała się podziałka z uumeracyą, odpo-

wchodziła w żłobki. Żeby zaś kula przy tej po* większonej długości nie stała się zbyt ciężką, zmniejszono jej kaliber do 10 — 11 miilmetrów, a zarazem powiększono wagę naboju do ¹fi wagi kuli. Tym sposobem najpierw znacznie się podniosła początkowa szybkość lotu kuli, a oprócz tego szybkość ta, wskutek korzystniejszego stosunku wagi kuli do jej poprzecznego przecięcia, zmniejszała się daleko powolniej. Na tern zyskała nietylko doniosłość i trafność strzału, ale i linia lotu spłaszczyła się tak dalece, że przy linii celu, skierowanej w środek człowieka, z odległości 350 kroków nie przenosiła w najwyższym swym punkcie 6 stóp nad poziomem. Trzymając więc broń w tem położeniu, strzelec nie powinien-by dopuścić ani jednego nieprzyjaciela do siebie. Wystrzał w tych ! warunkach wydany nazywano strzałem rdzen-I nym; przestrzeń zaś, okrytą tym strzałem, którą przebywając, żołnierz może być na każdym kroku rażony od kuli nieprzyjacielskiej—przestrzenią zagrożoną. Przestrzeń ta dla broni swojskiej dochodziła do 340 metrów, strzał zaś celny do 1,000 metrów.—Po tak Wysokiem wydoskonaleniu broni pod wymienionemi powyżej względami, szybkość ognia wiele jeszcze pozostawiała do życzenia, więcej bowiem nad 2—3 strzały na minutę żaden z dotychczasowych rodzajów broni wydać nie-mógł: a ponieważ szybkość ognia, przy niepewności strzału bojowego, kompensuje w znacznym stopniu nietrafność strzałów, poczęto więc pracować nad powiększeniem szybkości ognia. Ważną ku temu prze-I szkodą było nabijanie z wylotu i konieczność używania stempla, co utrudniało zarazem nabijanie w położeniu leżącem. Wszystkie te niedogodności usuwało nabijanie od tyłu. Dreyse, pracując długo w tym kierunku, wynalazł nareszcie broń od-tylcową, która, będąc wypróbowaną w walce z re-wolucyą w w. księstwie Badeńskiem, stała się główną bronią piechoty pruskiej. W broni Dreysego, (fig. 213), główną rolę odgrywa iglica Ze, która wsku-strzale impet gazów prochowych, uderzając w dno tek pędu, udzielonego jej przez sprężynę f; nawinię-czopa, wpędzał go dalej w zagłębienie i    tym    spo-    tą na trzon b, przechodząc przez    otwór c, przebija

wiadającą różnym odległościom, na której jarzmo miało być ustawione. Dla trafienia w dany przedmiot linia celu, przechodząca przez wyrżnięcie i celik, powinna była zmierzać do tego przedmiotu. Ramka z progiem, przy lutowanym do danej części lufy, łączyła się za pomocą sztyftu m, około któ-

’QJO)

Fig. 210.

rego mogła się obracać i być podnoszoną lub składaną na lufie, stosownie do potrzeby, Ogień z ka-rabina Thouvenin’a, podobnie jak z wszelkiej dotychczasowej broni rzniętej, z przyczyny długiego nabijania był powolniejszy, aniżeli z broni gładko-ka-nałowej. Dla uchylenia tej wady, Minie, odrzuciwszy trzpień Thouvenin’a, użył kuli stożkowatej, która wchodziła do lufy swobodnie. Dla zniewolenia zaś jej do wchodzenia w żłobki, wydrążył w dnie jej wgłębienie, w kształcie ściętego ostro-kręgu, zwężającego się od dna ku wierzchołkowi, w które wstawiał czop żelazny odpowiednego kształtu, nie sięgający do dna zagłębienia. Przy wy-

Fig. 212.

Fig. 211.

sobém, rozszerzając kulę, zmuszał ją do    wchodzę-    dno ładunku r, uderza w piston s, zapala proch i sprania w żłobki. Dla większego ułatwienia    tej    ope-    wia wystrzał. Iglica z trzonkiem    mieści się w że-

racyi porobił Minie Da powierzchni kuli    (fig.    211)    laznej rurce mm, którą będziemy    nazywali igielni-

AJ*

I;

sf-

"sPvCvT-?

ST?

25S3'-'

równoległe do jej dna karby, przez co jednocześnie, równie jak w skutek wydrążenia dna, zmniejszył się nieco ciężar kuli. Szwajcarowie poszli jeszcze dalej. Nie czyniąc żadnego zagłębienia w dnie kuli, nadawali oni jej tylko większą długość, równającą się 2¹/₂ kalibrowi (fig. 212). Skutkiem tego, gdy gazy prochowe uderzały w dno i zmuszały tylną część kuli do ruchu, przednia jej część, prawem bezwładności pozostawała jeszcze na miejscu. Tym sposobem tylna część kuli niby nabiegała na przednią, skąd ta ostatnia, kurcząc się w długości, rozszerzała się w kierunku promieni przecięć poprzecznych i

kiem. Igielnik ten zawiera się w drugiej rurce żelaznej cli, która, służąc do zamykania otwartego dna lufy, zowie się zamkiem. Zamek z kolei włożony jest w trzecią rurę żelazną, nie wszrubowaną na denuą część lufy, w której może posuwać się swobodnie tak wtył, jak naprzód. W części tej rury, przyległej do lufy, znajduje się otwór, w kształcie, widocznym z fig. 214, który przechodzi w szczelinę. Otwór ten służy do wkładania ładunku do lufy, próg zaś p do zawierania zamka za pomocą rączki A, skręcając ją na prawo. Szczelina j służy za drogę przy posuwaniu zamka wtył i naprzód, Do pewniejszego zawarcia zamka dopomaga szlica g, wyrobiona w tylnej części rurki zamkowej (fig. 215), w którą to szlicę, przy obrocie rączki A na sunąć się naprzód nie mógł. Po zapaleniu prochu, od impetu gazów prochowych futerał wchodził w żłobki, nadawał kuli ruch wirowy (około podłużnej osi), który trwał i po wylocie z lufy. A ponieważ średnica kuli równała się 13.6 mm , średnica zaś wylotu 15.43, to kula podczas biegu w lufie nie dotykała do ścian kanału i wchodzić w żłobki nie mogła, ruch zaś wirowy otrzymywała od futerału. Wskutek tego pośrednictwa powstawała nieregular-ność i niestateczność lotu kuli i stąd broń Dreysego, posiadając większą od dawnej broni szybkość ognia, gdyż można było z niej wydać do 8 strzałów na minutę, ustępowała pod względem trafności karabinom Mi-nié’go. Doskonalszą bez poro wnannia od broni Dreysego pod względem trafności, doniosłości i szybkości ognia,

n;

(3

Pl

/A

\>rt

USUI

//

Fig. 214.

Fig. 215

prawo, wchodzi antaba B. Sprężyna f, zeskakująca w zagłębienie b, służy do ścisłego połączenia rurki zamkowej z igielnikiem. Przy nabijaniu, za poci-śnięciem sprężyny f, odsuwa się za antabę B igielnik mm, o tyle, aby wyszedł ze szlicy g, potem za rączkę A odkręca się w lewo i usuwa w tył zamek de, a z nim razem i igielnik mm, oraz trzonek b, przechodzący swobodnie przez ściętą stronę języczka g, połączonego z cynglem F. Włożywszy ładunpk S w komorę nabojową, zamek zasuwamy na miejsce, zakręcając rączkę na prawo; a w końcu antabę B popychamy naprzód w szlicę g, dopóki sprężyna f nie zapadnie w zazębienie l. W tern ostatniem poruszeniu trzonek E, oparłszy się o języczek g, nie przyjmuje udziału i zostaje na swojem miejscu, wystając na zewnątrz z igieluika; sprężyna zaś l, osadzona na trzonie E, opierając się o dno igieluika z, ulega skurczeniu. Dla wydania wystrzału dość jest pociągnąć za cyngiel F: przyczem języczek g usunie się w dół i iglica k z trzonem E, parte siłą rozprężającej się sprężyny, popędzą ku miejscu przeznaczenia i sprawią skutek wyżej opisany. Oryginalny kształt miał także ładunek Dreysego (fig. 213). Kula D, mająca formę, do jaja zbliżoną, oprawiona była w kartonowy futerał Q z własnym u jego spodu pistonem s. Gdy ładunek zajął miejsce w komorze nabojowej, kula wchodziła w zwężającą się część lufy, opierając się swym futerałem o ścianę, łączącą komorę z lufą. Takim sposobem przy uderzeniu iglicy stawiał on opór i po-jest broń Berdana (fig. 216), w którą uzbrojona jest obecnie cała armia russka. I w tej broni najistotniejszą częścią jest iglica, tylko nie ostra, jak u Dreysego, lecz zakończona zaokrągleniem, służy bowiem nie do przebijania ładunku, lecz jedynie do uderzenia w osadzony na dnie jego piston. Iglica MD, opatrzona w skrzydła pq, o które opiera się jednym końcem rozwinięta na nią sprężyna, przymocowana jest na głucho za pomocą narzniętej na jej końcu szruby, oraz szrubki o, przechodzącej przez nią na wylot, w główce igielnika NN. Igielnik NNN, mający kształt rurki, z przodu otwartej, opatrzony jest u góry podłużnym kantem NQO, ze spodu zaś dwoma karbami z i ż, z których drugi jest karbem bezpieczeństwa, a pierwszy karbem bojowym. Wewnątrz iglicy wchodzi tylnym swym końcem rurka zamkowa, czyli zamek ABGD, o próg tego zamka g opiera się drugim swym końcem sprężyna bojowa. Przedni otwór rurki zamkowej zamknięty jest zatyczką L (fig. 217), przytwierdzoną do rurki zamkowej za pomocą szrubki u. Iglica MD, przy uderzeniu w piston ładunku Z, przenika przez wywiercony w zatyczce kanalik, wchodząc jednocześnie skrzydłami swemi pą w zagłębienie mm, wyżłobione na dnie zatyczki L. Zamek jest opatrzony także u góry kantem AB, w którego wydrążeniu zawiera się zaczepka (extractor) me (fig. 217). Zaczepka służy do wyciągania powłoki ładunku (gilzy) 2 • po wystrzeleniu i utrzymuje się w swem gnieździe lekką szrubką P, sprężynka zaś działająca na jej tylny koniec x pobudza ją do ruchu naprzód. Na zamku, u góry, przymocowana jest rączka G, za pomocą której może on być zamykany, oraz posuwany w tył i naprzód. Igielnik z zamkiem układa się w odcinku rury F, E, W, J, która się naszrubowuje na denną część lufy w F i łączy z łożem za pomocą szruby k i zęba K. Przednia część rury (fig. 218) ścięta jest z wierzchu prawie do połowy dla utworzenia gniazda, przeznaczonego do wkładania ładunku przy nabijaniu; tylna zaś ma kształt podłużnej szczeliny, która służy za drogę, podobnie jak kanty, znajdujące się na zwierzchniej stronie zamka i igielnika, za przewodniki, przy posuwaniu tych części broni w tył i naprzód. Przejście od gniazda do szczeliny tworzy próg B, za który zakłada się rączka G, przy zawieraniu zamka. Na dnie odcinka rury wyrżnięty jest podłużny otwór VW, w którym na sztyfcie t obraca się cyngiel, złożony z dwóch ramion: dol-

....... "i

Zarazem sprężyna, opierająca się jednym końcem o nieruchome skrzydła iglicy pq, a drugim o próg zamka g, przy poruszeniu tego ostatniego naprzód kurczy się. Po pociągnięciu za cyngiel d do siebie górne jego ramię, naciskając na dolne ramię spustne, usuwa w dół jego górne ramię i igielnik wraz z iglicą, uzyskawszy swobodę, party przez rozprężającą się sprężynę, biegnie naprzód, przyczein iglica, uderzając w piston, sprawia wystrzał. Należy tu wspomnieć jeszcze o dwóch sprężynach, umocowanych w o, z których jedna k naciska na dolne ramię spustu dla pewniejszego utrzymania go w karbach, a druga popy-eha do góry podbijacz gh. Po uczynionym wystrzale znowu trzeba odkręcić rączkę w lewo i w tył ją posunąć. Przytem haczyk zaczepki x (fig. 217) chwyta za dno powłoki ładunku Z i ciągnie ją jednocześnie z posuwaniem w tył zamka, gdy zaś ten dojdzie do g, podbijacz, uderzając z dolnej strony powłokę ładunku, wyrzuca ją z gniazda. Ładunek do broni Berdana (fig. 217) składa się z mosiężnej powłoki z dnem, wystającem nieco poza walcowatą jej powierzchnię; w dnie osadzony jest piston. Powłoka, obejmująca szczelnie dolną część walco-

r'::-

/.\

& lis.

w,

77211!

yHSSF

__

\jr

Fig. 219

WM

Fig. 217.

Fig 216.

_______________

\Fâ£KËÊÊm

Fig. 218.

nego d, za które zakłada się palec, i górnego 6, naciskającego na dolne ramię spustu ef. Górne ramię tegoż spustu, zaczepiając za karby z i ź igielnika, utrzymuje iglicę w naprężeniu bojowem. Na tymże sztyfcie r, na którym obraca się spust ef, osadzony jest podbijacz gh, czyniący dwojaką posługę: wybija on powłokę ładunku z gniazda po wystrzeleniu i, zaczepiając zębem g za karb i (fig. 217), utrzymuje zamek, przy posuwaniu w tył, na pewnej granicy. Nabijanie odbywa się w ten sposób: Ująwszy za rączkę G, odkręca się zamek w lewo i posuwa go w tył po szczelinie, razem z igielnikiem, do zęba g. Potem wkłada się ładunek z w gniazdo H i zasuwa go w lufę poruszeniem naprzód rączki G, którą się zakłada za próg B. Przytem zatyczka L mocno się opiera o dno ładunku z. Igielnik z tkwiącą w nim iglicą nie przyjmuje udziału w tern poruszeniu rączki i zamku naprzód i zatrzymuje się o korbę 2 na spuście ef.

wato-stożkowatej kuli, zawiera w sobie nabój prochu. Ładunek wkłada się w komorę, urządzoną w dolnej części lufy i mającą średnicę nieco większą od średnicy lufy. Komora z lufą łączy się przez szyję, urobioną w kształt ściętego ostrokręgu. Ładunek, włożony w komorę, zapełniają całkowicie, ale kula zachodzi już w szyję, gdzie się zaczynają żłobki, których broń Berdana ma 6, skręcających się ku stronie prawej (patrząc z tyłu). Krok gwintu równa się 50 kalibrom, głębokość żłobków 0.2 mm., szerokość zaś pól pomiędzy żłobkami — 3.7 mm. Do celowania z broni Berdana służą: celik (fig. 219) i celownik (fig. 220), urządzony podobnie jak w karabinie Thouvenin’a, z tą różnicą, że pod progiem celownika znajdują się, przylutowane do lufy, schodki AA, na które składa się ramka przy celowaniu na bliższe odległości przez rowek f, mianowicie: na odległości 200 kroków jarzmo bb składa się na stopniu a2 i t. d., na odległości 500 kroków na 4—5. Dalsze dystanse biorą się na celowniku podniesionym, przy odpowiednio ustawionem jarzmie. Dla strzału rdzennego jarzmo składa się na —stopniu 2—3, odpowiadającym odległości 300 kroków. Przestrzeń zagrożona równa się 380 metrom. Szybkość ognia od 8—10 strzałów na minutę. Strzał celny 1500 kroków. Wymiary broni Berdana są następujące: długość bez bagnetu 1,350 mm., kaliber 10.66 mm., waga 4,195 gr., waga kuli 24 gr. waga naboju 5 gr., waga ładunku 39.5 gr.,

średnica kuli 10.85 mm., długość jej 27 mm.—Naj-nowszem i ostatniem ulepszeniem w broni ręcznej jest zastosowanie do niej magazynu, za pomocą którego powiększyła się niezmiernie szybkość ognia. Gdy bowiem broń Berdana daje 8 — 10 strzałów

.Si

,'j

-ï

cx>

Fig. 220.

minutę, magazynowa broń Mannlichera zdolną jest wydać do 20 strzałów w tym samym czasie. Po kilku nieudanych próbach umieszczenia magazynu pod lufą i w kolbie, zdecydowano się na urządzenie go pod zamkiem, co przedstawia jeszcze i tę dogodność, że przy zapełnieniu i opróżnieniu magazynu środek ciężkości broni pozostaje bez zmiany.

na

się z cynglem, służy zarazem za spust; 2) Z właściwego zamka kk, przeznaczonego do zamykania odkrytego dna lufy, przez które przechodzi iglica S j 3) z rączki GD, stanowiącej członek pośredni łączący i rozłączający pozostałe dwie części mechanizmu zamkowego. Rączka w dolnej swej części łączy się z zaszczepką A, obracającą się na sztyfcie a. Zaszczep-ka, w której rowku ślizga się główka C, odgrywa ważną bardzo rolę, służy bowiem, opierając się o próg b, do utrzymania zamka na miejscu podczas wystrzału. Działanie różnych części mechanizmu zamkowego podczas nabijania i strzelania widoczne jest z trzech przytoczonych figur schematycznych, przedstawiających broń Mannlichera w trzech różnych położeniach, mianowicie fig. 221. po wystrzeleniu, gdy wszystkie części zamka są połączone i sprężyna znajduje się w stanie rozprężonym; fig. 222, gdy po wystrzale rączka usuwa się w tył, pociągając za sobą zamek i iglicę,—przytem za-szczepka podniosła się do góry, ażeby nie być przeszkodą w odsuwaniu zamka; wreszcie fig. 223, gdy po zasunięciu ładunku do lufy i zaczepieniu spustu M za karb N, oraz skurczeniu sprężyny f i oparciu zaszczepki A o próg b ma nastąpić wystrzał. W broni Mannlichera, jak widzimy, nabijanie odbywa się, nie na trzy, jak w broni Berdana, ale na dwa tempa, t. j. przez odsuwanie i zasuwanie zamka w prostym kierunku, bez zakręcania rączki na prawo, co także przyczynia się nieco do przyśpieszenia ognia.

-, t

SHF'

- ■ .teii%g££

€■/

V?.

r‘

-i

r:,

ir~ .?

____,___

(©

7/i.:

»"Hü

n>

Mg

; y,'

mm

■o-th

V.

mmln

Cff-rr:

mi

r'-7

Fig. 224.

Fig. 225.

wmm

Fig. 223.

Fig. 221. Fig. 222.

Zamek w broni Mannlichera (wzór z 1888 roku), przedstawionej schematycznie na fig. 221, 222 i 223, składa się z trzech części, mianowicie: 1 ) iglicy S, z nawiniętą na nią sprężyną f, osadzonej w główce M, która, zaczepiając za karb N (fig. 224), łączący

Magazyn AAA w broni Mannlichera fig. (224 i 225), urządzony jest pod zamkiem i przez szczelinę łączy się z gniazdem, w które się zwykle ładunek wkłada przed zasunięciem do lufy; z boków zakryty on jest dwiema blaszanemi ścianami i ma otwór u dołu. Przez tę szczelinę wkłada się odra-zu do magazynu całą paczkę z 5 ładunków, ujętych w futerał z cienkiej blachy stalowej (fig. 226), przypominający zwykłą okładkę książki, z tą różnicą, że ponieważ ładunki leżą w nim ukośnie, ma on kształt nie prostokąta, lecz ukośnego kwadratu.

Okładka, za pomocą wgięć QQ (fig. 226 przecięcie w kierunku pq) obejmuje tylne końce ładunków, przednie zaś wystają z niej na zewnątrz. Przytem górne i dolne brzegi okładek zagięte są z lekka wewnątrz. Podnoszenie ładunków do górj odbywa się za pomocą łopatki BB, podniecanej przez sprężynę d, oraz ramienia G, obracającego się w H i podnoszonego przez silną sprężynę b. Łopatka BB, wchodząc swobodnie wewnątrz futerału i podnosząc ładunki do góry, ustawia je jeden za drugim przed tylnym otworem lufy, a zamek zasuwa je do komory nabojowej. Od posuwania futerału w górę podczas podawania ładunków powstrzymuje ją sprężyna F, zapadająca za ząbek i jazda polska, która przyjmowała udział w wojnie i znajdująca się na tylnej stronie futerału u góry. Wołoskiej w tym-że roku, używała broni palnej, Po wyekspensowaniu wszystkich ładunków, futerał, znajdujemy bowiem pomiędzy orężem, pozostawio-niczem już nięzatrzymywany, wypada automatycznie nym we Lwowie przez żołnierzy powracających na ziemię. Ośmioinilimetrowa broń Mannlichera z tej wojny, niemałą liczbę kozonogów, fig. 103, jest doskonalszą od wszystkich poprzednich, i to nie- których zresztą w regestrach popisowych tej jazdy tylko pod względem szybkości ognia, ale także nie spotykamy. U drabów polskich z późniejszych trafności i doniosłości strzału. Celny bowiem czasów znajdujemy kusze i rusznice w pomieszaniu, strzał z tej broni dosięga 2,400 kroków (1,800 me ale przy zmniejszającej się liczbie kusz i wzrastającej stopniowo ilości rusznic. Od roku zaś 1522 kusze zupełnie znikają i wszyscy strzelcy są zaopatrzeni w rusznice. Z regestru wozów skarbnych od miast i miasteczek Rptej koronnych, na wyprawę wojenną roku 1521 dostarczonych, okazuje się, że już w tym roku były u nas w użyciu rusznice z zamkami kołowemi czyli krzoski. Tarnowski w dziele swem „Consilium rationis bellicae“, na-pisanem około połowy XVI wieku, wspomina o ar-kabuzach, któremi także posługiwała się piechota polska. Ze słów tegoż autora: „pieszy naszy błahą strzelbę mają, bo arkabuz mało, jedno podłe rusznice⁴', należy wnosić, że rusznice były bronią palną pośledniejszego gatunku. Okazuje się to i z tego, że gdy na arkabuz do jednej bitwy dawano 2 funty prochu, to na rusznicę udzielano tylko po funcie: a więc i doniosłość rusznic, i siła uderzenia pocisków musiała być słabszą, aniżeli z arkabuzów. Sporządzali też rusznice swojscy rusznikarze i pusz-karze po miastach i zamkach, gdy arkabuz można było kupić dopiero w wielkich miastach: we Lwowie, Krakowie, Poznaniu, Gdańsku lub Toruniu. Z pomiędzy rot pieszych polskich, które służyły na wojnie moskiewskiej w latach 1561—4, niektóre, jak: Wacława Wąsowicza, Stanisława Wąsowicza, Jana Pisarskiego, uzbrojone były w arkabuzy,- inne znowu, jak: Piotra Wrzeszcza, Piotra Brandysa, w rusznice, albo częścią w rusznice i częścią w arkabuzy. Pomiędzy bronią palną w rocie Kosińskiego na wojnie Inflanckiej w 1570 znajdujemy arkabuzy tylko u towarzyszy, prości zaś drabowie mieli w rękach tylko rusznice. W rotach wybranieckich Gojskiego i Myśliborskiego w roku 1581 r. pod Pskowem spotykamy rusznice hubczaste czyli brodate, t. j. mające w dziobku kurka, zamiast knota, hubkę, oraz rusznice z krzosem i do nich klucze, w rocie zaś Na-rupińskiego tylko rusznice zwyczajne, a do nich: prochownice, ładunki i knot. Podług regestru wydatków na wyprawę Inflancką Zamoyskiego w roku 1601 zakupiono przez Jana Szorca, podkomorzego malborskiego, w Gdańsku: 28 rusznic długich, 49

rurę. W w. księstwie Moskiewskiem była to nazwa stosowana do wszelkich rodzajów broni palnej; u nas jednak piszczali nigdzie później nie spotykamy. Rota Piotra Gniadego i Mikołaja Czarnego z roku 1477 wcale broni ręcznej palnej nie posiadała. Ale w rocie Szylchorzewskiego w roku 1496 znajdowała się już znaczna ilość broni, pod nazwą rusznic, w r. zaś 1497 cala rota Hermana Schol-tza uzbrojona była w rusznice. Była to jednak rota prawie zupełnie obca, złożona przeważnie ze szlązaków, morawian i czechów. Inne roty piesze polskie z tegoż roku przedstawiały w swem uzbrojeniu mieszaninę kusz i rusznic. Zdaje się, że

/r

fur

7J-

ii

ff

Fig. 226.

trów). Zarazem wskutek powiększonej szybkości początkowej linia lotu kuli jest tak spłaszczona, że wystrzał rdzenny dochodzi do 590 kroków (375 metrów). Broń Mannlichera, używana w Austro-Wę-grzech, może być uważana za typ najnowszych wzorów broni, przyjętych w rozmaitych armiach, a szczególnie pod względem urządzenia magazynu. Co zaś do konstrukcyi zamków, lubo zachodzi pod tym względem mnóstwo modyfikacyi, to zawsze istotną częścią pozostaje iglica, wprawiana w ruch za pomocą sprężyny.—Pierwszą wiadomość o broni ręcznej ognistej w Polsce spotykamy pod rokiem 1471, w regestrze roty pieszej rotmistrza Murka, w której na 500 ludzi, uzbrojonych w kusze, czyli samopały, i w pawęże, znajdowało się 5 hakownic i 3 piszczale. Co to była zabroń owe piszczale? po-wiedzieć nie umiemy. „Piszczał“ po czesku oznacza

K G.

nica).

Dr J. P.

żywa się bronchofonią.

Bronchophonia, ob. Bronchofonią. Bronchopneumonia (od za ßpoy^a i 6 tcvsó[acov płuco), zapalenie oskrzelo-płucowe, nazywane także, chociaż nie zupełnie słusznie, zapal, płuc nieżyto-wem (pneumonia catarrhalis). Zdarza się najczęściej u dzieci, jako powikłanie (complicatio) podczas trwania odry i kokluszu; rozpoczyna się od zapalenia oskrzeli (bronchitis) i przechodzi następnie dopiero na pęcherzyki płucne, przyczem zwykle nie zajmuje całego zraza płucnego, lecz tworzące go poje-dyńcze kupki pęcherzyków, dla tego też niektórzy ją nazywają „zapal, płuc rozsianem“ (pneumonia disseminata). Przebieg tej poważnej choroby bywa ostrym lub przewlekłym, dzieci słabowite często jej ofiarą padają.

Bronchorrhagia (Od za ßpoy/ioc, dr. oddechowe i pVjYvopi, rozrywam, rozdzieram), krwiotok oskrze-

Dr J. P.

Dr J. P.

Dr J. P.

And. S.

półhakownic, 12 rusznic długich z hubkami, 25 rusznice z knotem, 73 półmuszkiety hubczaste, 93 rusznic długie hubczaste i 16 rusznic z knotem. Okazuje się stąd, że w piechocie polskiej pod względem uzbrojenia w broń palną panowała wielka rozmaitość. Nie przedstawiało to jeszcze poważnych trudności pod względem zaopatrzenia w amunicyę, gdy każdy prawie żołnierz lał kule dla siebie; atoli z powodu niejednakowej doniosłości strzału było to bardzo niedogodne pod względem taktycznym. Muszkiety weszły do nas z piechotą niemiecką, wprowadzoną przez Władysława IV w r. 1632. Przy muszkiecie miał żołnierz pieszy, podobnie jak za granicą, forkiet, pulwersak z 2 funtami prochu, rożek z prochem drobniejszym dla podsypki na panewkę, woreczek z 30 kulami, ładunki, wiszące albo przy pulwersaku, albo na bandolierze i zawierające w sobie po naboju prochu, i nareszcie 15 sążni knota w puszce. Muszkiety panowały w Polsce aż do początku XVIII wieku, gdy zostały zastąpione, podobnie jak w Europie, przez flinty z zamkiem skałkowym i z bagnetem. W roku 1778 zawarł Departament Wojskowy kontrakt z braćmi Rafałowiczami na dostawę 4,540 sztuk broni dla regimentów pieszych. Broń ta miała stemple żelazne cylindrowe, z grajcarami, bączki mosiężne na sprężynach i bagnety także na sprężynach. Broń zaś, zakupiona w Berlinie u Splitbergera, posiadała oprócz stempli żelaznych zapały lejkowate, t. j. w kształcie lejka obróconego szerokim otworem wewnątrz. Przy takiem urządzeniu zapału proch sam przez się wysypywał się na panewkę, przez co ujednostajnił się nabój, wsypywany całkiem w lufę, a tern samem i doniosłość strzału. Okazało się jednak, że gazy prochowe tak dalece zanieczyszczały zapał, iż proch przestawał wysypywać się na panewkę i z tej przyczyny zapały lejkowate zarzucono. Strzelcy polscy uzbrojeni byli w sztućce, t. j. broń rzniętą, którą wyrabiano w fabrykach krajowych; w Przysusze, Końskich i Kozienicach.

Bronchiae, ob. Oskrzele.

Bronchiectasis (od za ßpoy^ta, przewody oddechowe i 7] iazanic, rozszerzenie), rozszerzenie oskrzeli; zmiana ta chorobowa powstaje wskutek przewlekłego nieżytu oskrzeli (bronchitis catarrhalis), lub też jest następstwem przewlekłego, śródmiąższowego zapalenia płuc (pneumonia interstitialis chro-

Dr J. P.

Bronchitis, zapalenie oskrzeli. Nazwą tą oznaczamy różne przypadłości dróg oddechowych większych, czyli oskrzeli, występujące na tle zapal-nem samodzielnie, lub też towarzyszące chorobom innym, jak np. odrze i tyfusowi. Przebieg ich bywa ostrym, lub przewlekłym, objawami stałemi są: mniejsze lub większe utrudnienie oddechu, czasami z bólem połączone, oraz kaszel, z początku suchy, później dający plwocinę obfitą; przebiegowi ostremu na początku zwykle towarzyszy gorączka.

Bronchofonią (od za ßpo-p/ta i r) głos-dźwięk). Odgłos oskrzelowy, przez Laennee’a nazywany „pectoriloqui“. Jeżeli do klatki piersiowej człowieka zdrowego zupełnie szczelnie przyłożymy ucho i każemy mu wtedy mówić, usłyszymy tylko szmery niewyraźne, przytłumione; jeżeli zaś wskutek spraw chorobowych tkanka płucna znajduje się w stanie zgęszczenia, jak to bywa, naprzykład, przy zapaleniu płuc, to wtedy słyszany odgłos będzie dźwięczniejszym i wyraźniejszym, co właśnie na-

Dr J. P.

Dr J. P.

Iowy.

Bronchorrhoea (od za ßpoy^ia, dr. oddechowe i r\ po Vj, wypływ, płynienie), śluzotok, lub ropotok oskrzelowy.

Bronchotomia (od za ßpoyyia drogi oddechowe i TŚ|xvw tnę, kraję). Nazywamy tak operacyę chirurgiczną, wykonywaną na szyi, bądź-to w celu wydobycia tamującego oddech ciała obcego z krtani, lub tchawicy, bądź też gdy z powodu nagromadzonych tam wytworów patologicznych choremu grozi uduszenie. Wykonywa się ją na krtani samej (Laryngotomia), lub na tchawicy (Tracheotomia), albo nakoniec na obu jednocześnie (Laryngo-traćheotomia)\ przyczem po przecięciu skóry i powięzi szyjowej otwiera się za pomocą noża (najlepiej), lub też różnych, umyślnie w celu tym wynalezionych, narzędzi, przednią ścianę wymienionych powyżej narządów, wprowadzając następnie rurkę metalową, lub kauczukową, stosownie wygiętą, przez którą chory swobodnie znów może oddychać. Najczęściej operacya ta wykonywaną bywa na dzieciach z powodu dławca (croup), lub błonicy krtani (diphtheritis).

Brondolo, W starożytności Brundulum, płaska wysepka, uzbrojona portem t. im., na wybrzeżu Adryatyku, na południe od Wenecyi, należy do szeregu wysepek, oddzielających laguny weneckie od morza; w średnich wiekach toczyła się dwukrotnie o nią walka między Genuą i Wenecyą.

Bröndsted Piotr Olaf (* 1780—j- 1842), archeolog duński. W r. 1806 udał się na koszt rządu do Paryża dla studyów archeologicznych, stamtąd (1809) do Rzymu, wreszczie (1810) do Grecyi, gdzie prowadził poszukiwania wspólnie z Hallerem, Lin-ckiem, Stackelbergiem, Cockerellem i Fosterem. Jedną z ważniejszych zdobyczy tej wyprawy było odgrzebanie świątyni Ateny na wyspie Eginie (1811) i Apolina pod Figalią (1812) w Arkadyi. Powróciwszy do kraju, B. przez czas jakiś (1815—17)

creux.

wykładał archeologię na uniwersytecie w Kopenhadze, ale już w 1818 przyjął obowiązki agenta dworskiego w Rzymie, żeby dalsze prowadzić studya. Z Rzymu przedsiębrał wycieczki naukowe na wyspy Jońskie, Sycylię i inne miejscowości, poczem w Paryżu wykończył najcenniejszą swoją pracę „Reisen und Untersuchungen in Griechenland“ (2 t. Par. 1826—30), którą jednocześnie ogłosił drukiem i po francusku. W dziele tern trakuje o topografii i starożytnościach wyspy Kos i o metopach Parte-nonu. Po powrocie do kraju został dyrektorem Gabinetu starożytności oraz profesorem filologii i archeologii klasycznej przy uniwersytecie w Kopenhadze. Inne ważniejsze prace B-a są; „A brief description of 36 ancient greek painted vases found near Vulci“ (Lond., 1832), „De cista aenea Praeneste reperta“ (Kopenh., 1834) „The bronzes of Siris“ (Lond., 1836) i toż samo po niemiecku „Die Bronzen von Siris“ {Kopenh., 1837).

Brongniart Aleksander, słynny geolog francuski, syn głośnego budowniczego, Aleksandra Teodora, a ojciec niemniej słynnego botanika Adolfa {* 5 lutego 1770 r. w Paryżu, — f 7 października 1847 r. tamże). Po powrocie z podróży do Anglii w 1790 r. zajął się udoskonaleniem sztuki emalierskiej, w 1794 został inżynierem górniczym, w 1797 profesorem historyi naturalnej w szkole centralnej, w 1800 dyrektorem fabryki porcelany w Sèvres, w 1818 naczelnym inżynierem kopalń, wreszcie w 1822 profesorem mineralogii w muzeum historyi naturalnej. Na członka akademii nauk wybrany w 1815 roku. Zajmował się specyalnie geologią, nie zaniedbując i innych gałęzi historyi naturalnej, pierwsze nawet dzieła jego poświęcone były zoologii. Stosując do badań swych nad gadami metodę i klasyfikacyę Jerzego Cuviera, wydał w 1797 „Classification des reptiles“, dzieło stanowiące przez długi czas powagę w erpetologii. Następnie poświęcił się, z obowiązku raczej, niż z zamiłowania, mineralogii i geologii, w których do wyjątkowej doszedł doskonałości, pierwszem zaś dziełem jego w tym kierunku było: „Traité élémentaire de minéralogie, avec des applications aux arts“ {Paryż, 1807, 2 tomy). Kiedy Cuvier zabrał się do badania jestestw kopalnych okolic Paryża, B. przyłączył się do niego, a owocem wspólnej ich pracy było słynne dzieło: „Essai sur la géographie minéralogique des environs de Paris“ (Paryż, 1811, 3-cie wydanie p. t. „Description géologique des env. de Paris, 1835). Pierwsza to praca, w której for-macye trzeciorzędowe są dokładnie zbadane i określone. B. odbywał liczne podróże naukowe: zwiedził kraje północne i południowe, badając głazy narzutowe w Szwecyi, pokłady Norwegii, zawierające skamieniałości, geologiczny ustrój Apeninów, pokłady Morei i t. p. Wyborne rosprawy o wynikach tych badań pomieszczał w „Annales des mines“ i w „Annales des sciences naturelles“. Praca jego: „Sur les caractères zoologiques des formations, avec l’application de ces caractères à la détermination de quelques terrains de craie“ (Annal, d. mines, 1821) przyczyniła się wielce do znajomości formacyi kredowej i dowiodła wogóle ważności skamieniałości charakterystycznych przy oznaczaniu formacyi. Z innych dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Essai d’une classif. et caract. minéral, des roches mélangées“ (Paryż. 1813); „Classif. et caract. minéral, des roches homogènes et hétérogènes“ (Paryż, 1827); „Tableau des terrains qui composent l’écorce du globe“ (Paryż, 1829), dzieło, w którem B. podaje dokładną chronologię wyższych pokładów ziemi. Fabryka porcelany w Sèvres zakwitła pod kierownictwem B-a, wzbogacona jego odkryciami, nowemi modelami wytwornego smaku, wykonywanemi po większej części według rysunków ojca, urządzonem przy niej muzeum i specyal-nych pracowni dla malowania na szkle. W tym kierunku działalności swojej wydał B.: „Mémoire sur la peinture sur verre“ (Paryż, 1829); „Traité des arts céramiques et des poteries“ (Paryż, 1844, 2 tomy z atlasem, wydanie 2 gie, 1855); wreszcie: „Description méthodique du Musée céramique de Sèvres“ (Paryż, 1845 roku, 2 części in 4-to z 80 tablicami), dzieło opracowane wespół z D. Rio-

K. J.

Brongniart Adolf Teodor, słynny botanik francuski, syn Aleksandra znakomitego geologa (* w Paryżu 14 stycznia 1801—f tamże 18 lutego 1876). Od samej młodości objawiał wielkie zamiłowanie do historyi naturalnej; w dziewiętnastym roku życia już ogłosił swoją pracę „Sur un Crustacé d’eau douce de la forêt de Fontainebleau“. Z początku zamierzał poświęcić się medycynie, iw tym celu wstąpił na fakultet lekarski, a po skończeniu w nim kursu nauk, w r. 1826 otrzymał stopień doktorski; poczem przez dwa lata wykładał kurs materyi lekarskiej w tymże fakultecie. Lecz obowiązek ten wkrótce opuścił, postanowiwszy poświęcić się filologii przedpotopowej i fizyologii roślin, do których czuł szczególniejszy pociąg. Pomieniaw-szy się posadą z Achillesem Richard’em, „aide-natu-raliste“ przy Muzeum historyi naturalnej, po zajęciu jego miejsca został w r. 1831 pomocnikiem profesora Desfontains’a. We dwa lata później, mianowicie w r. 1833, jako profesor hotaniki w „Jardin des Plantes“, zajął miejsce po tym ostatnim, a w następnym, 1834 r., został członkiem Akademii nauk. Prace nad roślinami kopalnemi, do których B. zabrał się z wielkim zapałem, zmusiły go do odbywania częstych wycieczek do Anglii, Niemiec, flolan-dyi, Włoch i t. p. Pierwsze tego rodzaju ekskur-sye odbywał on ze swoim ojcem jeszcze 1817; po Szwecyi i Norwegii w r. 1824 podróżował w towarzystwie Berzeliusa i Woehlera. Wycieczki te, w czasie wakacyjnym odbywane, nie przeszkadzały mu do prowadzenia w Muzeum wykładów botaniki. Gdy się okazała potrzeba przesadzenia szkółki botanicznej Muzeum, B., dla rozmieszczenia w niej roślin, nakreślił nowy plan. Wspaniały zbiór roślin kopalnych, przez B-a przy pomocy jego ojca i innych uczonych stworzony, należy do najkompletniejszych ze wszystkich dotąd zDanych. Zbiór ten wraz ze swoim zielnikiem ofiarował on Muzeum historyi naturalnej. W roku 1h52 B. był mianowany generalnym Inspektorem Uniwersytetu, w roku zaś 1866 został człoukiem Cesarskiej Rady wychowania

publicznego. B. był jednym z założycieli znanego uczonemu światu pisma „Annales des sciences naturelles“, króre redagował naprzód z Edwardsem i Audouin’em a następnie z Decaisne’em. W piśmie tern zamieścił, on bardzo wiele nader ważnych prac własnych, niektóre zaś inne w „Annales de la Société d’histoire naturelle“. Z dzieł jego przytaczamy: „Essai d’une classification naturelle des Champignons“ (Strassburg, 1825, in 8-o); „Prodromus d’une histoire des végétaux fossiles“ (Strassburg i Paryż, 1828, in 8-o); „Histoire des végétaux fossiles, ou recherches botaniques et géologiques sur les végétaux renfermés dans les diverses couches du globe“ (Paryż, 1828 — 1837, 2 tomy, in 4-o); „Considérations générales- sur la nature des végétaux qui ont couvert la surface de la terre aux diverses époques de sa formation“ (Paryż, 1828, in 4-0, wyjęte z „Annales de sc. nat.“ t. XII): „Mémoire sur la famille des Rhamnées“ (Paryż, 1826, in 4-o); „Mémoire sur la génération et les développements de 1’ embryon dans les végétaux phanérogames“ (Paryż, 1828 roku, in 4-o); „Mémoire sur la structure la et fonction des feuilles“ (Paryż, 1831, in 4-o, z udziałem Amici); „Enumeration des genres des plantes cultivées au Muséum d'histoire naturelle de Paris etc.“ (Paryż, 1845, in 12; 2-gie wydanie, 1850); „Rapport sur les progrès de la botanique pictographique“ (Paryż, 1868, in 8-o). Brongniartyn (miner), ob. Glauberyt.

Brongniartyt I) amour, (miner.) Ruda srebra i ołowiu z Meksyku, ciemno-szarej barwy, zbita, niekiedy w ośmiościanach foremnych, o c. wł. 5.95, stanowiąca siarko-antymonek srebra i ołowiu, wzoru: 2 (Pb,Ag₂) S + Sb₂S₃. składający się z 26.12 srebra, 25.03 ołowiu, 29.50 antymonu i 19.35 siarki.

J. A.

K. J.

Broni, miasto w departamencie włoskim Pawii, okręgu Voghera, u północnego podnóża Apeninu, piękna i starożytna kolegiata, zamek, źródła mineralne, uprawa wina (Vino Santo); 6,610 mieszkańców.    And- S'

Bronicz I herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem dwa złote jelca w kształcie litery S, złożone na krzyż. W koronie szlacheckiej bez hełmu trzy białe strusie pióra. Herb ten, będący odmianą herbu Ab s z lang (ob.) vel Łopot, nadany był za waleczność i pieczętują się nim: Broni-ce vel Bronieccy i Wadomscy, pochodzący z jednego gniazda. (Niesiecki,—Borkowski „Volum. Leg.“

w. K. z.

mm

1697).

Fig 227. Bronicz (herb).

Bronicz II vel Broni cki, herb polski, zupełnie taki sam jak Bronicz I, z tą jednak różnicą, że jelca są srebrne, a nie złote. Herbem tym, powstałym na Litwie, pieczętują się Bronieccy osiedli na Wołyniu 1584 r, (Paprocki,—Niesiecki,—Warszycki, - Bor-w. K. z.

kowski).

Broniewski Emilian (* 1840 — f 4 grudnia

1891), naczelnik kancelaryi warszawskiego kantoru banku państwa. Po skończeniu studyów uniwersyteckich rospoczął urzędowanie w b. banku polskim, po-za zajęciami urzędowania poświęcał się badaniom historycznym. Wydał „Tablice graficzne do dziejów Europy, obejmujące chronologię osiedlania się narodów, powstawania i upadku państw, kolejnego następstwa przedstawicieli rządów państwowych, z uwzględnieniem stosunków genealogicznych domów panujących, w zestawieniu synoptycznem i spół-czesnem przez szereg piętnastu wieków“. Pierwszy zeszyt wyszedł w Warszawie w r. 1883, drugi 1884, trzeci w 1890. Rzecz nieskończona, przerwała ją śmierć autora na wieku XIV.

Broniewskij Symeon, generał - gubernator Wschodniej Syberyi (* 1786—f 1858 w Petersburgu). Na Syberyę przybył w randze podporucznika r. 1808 i służył tam aż do roku 1857. Kiedy był jeszcze kapitanem, zwrócił nań uwagę Speranskij, przysłany przez rząd russki dla zaprowadzenia w tym kraju nowej organizacyi. Przekonawszy się, że jest to człowiek, zdolny do spełnienia zamiarów rządu, podniósł go do rangi pułkownika i oddał mu pod zarząd nowo utworzony okrąg Tobolski. Cesarz Mikołaj I, poznawszy B-go osobiście, zamianował go generał - gubernatorem Wschodniej Syberyi, w której dziejach działalność jego upamiętniła się całym szeregiem bardzo pożytecznych zmian i urządzeń: dość wspomnieć choćby tylko zaprowadzenie osadnictwa russkiego na stepach syberyjskich i sformowanie miejscowej siły zbrojnej. B. obok tego znany jest jako autor dzieła dwutomowego p. t. „HobMuhh reorpa<sH-uecKia h ncTopuuecKia M3BÉCTm o KaBKa3h“ (Najnowsze wiadomości geograficzne i historyczne o Kaukazie, Moskwa 1823). — W r. 1857, w randze generała - majora wezwany do Petersburga na senatora, tam żywot zasłużony zakończył.—„9hu,u-KJione^HuecKifi CaoBapt“.    *

Bronikowski vel O s ę k, herb polski, na tarczy w polu czerwo-nem osęk, pochylony hakiem w prawą stronę. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Bronikowscy z Bromkowa, pochodzący ze Szląska i o-siedli 1577 r. w Kaliskiem. (Paprocki,—Niesiecki, -Borkowski—

„Spis szl. kr. Pols.w).

Bronikowski Adam Feliks (* 1758—f 1829), herbu Osęk, przydomku de Oppeln. Syn A-dama, starosty borzętowskiego i Joanny z Potworowskich, był za młodu szambelanem Stanisława Augusta, posłował z wojewódz- Bronikowski (herb), twa gnieźnieńskiego na sejm czteroletni, po upadku Rzeczypospolitej usunął się zupełnie od spraw publicznych. Za królestwa kongresowego był posłem z powiatu Konińskiego, w r. 1822 mianowany kasztelanem. Z żony, Karoliny z Mo-¹ jaczewskich, zostawił syna Rafała i Józefa re-

W. K. Z.

w. s.

mm

mm

i ™|I

! IS

Fig. 228.

Enerklop«dy* Powiu«hn» Ilułtr. T. IX

63

w. s.

P. Chm.

P. Chm.

ferendarza b. Rady stanu królestwa Polskiego i córkę, Annę Kurnatowską. (Cieszkowski: „Senatorowie księstwa warszawskiego“, Warszawa, 1891).

Bronikowski vonOpeln Aleksander (*

1783—f 22 stycznia 1834), głośny powieściopisarz historyczny na wzór Walter Skotta, urodził się w Dreźnie, gdzie ojciec jego od lat wielu był ge-nerał-adjutantem elektora saskiego. Po otrzymaniu wykształcenia prywatnego, odznaczając się wielkiem zamiłowaniem do nauki, wstąpił do armii pruskiej. Przebywając garnizonem w małej miejscowości szląskiej, pozbawiony wszelkich środków zajęcia umysłowego, zabijał czas wolny od służby, na wzór spółtowarzyszów, rozrywkami. Polepszyło się pod tym względem jego położenie, kiedy go w r. 1802 odkomenderowano do Erfurtu, gdzie za inicyatywą audytora pułkowego, P. Cramera, utworzyło się kółko młodych oficerów, oddające się z zapałem nauce, sztuce i poezyi. Do kółka tego wszedł B. i w zbiorze, jaki ono wydało r. 1804 p. t. „Weih-geschenke von Freunden für Freunde“ pomieścił kilka poezyj. W Dastępnym roku przeniesiono go z Erfurtu do Warszawy, zostającej naówczas pod panowaniem pruskiem; r. 1806 pomaszerował wraz z pułkiem do Wrocławia, za którego poddaniem się dostał się do niewoli. Po zawarciu pokoju tylżyckiego wszedł do legii nadwiślańskiej Kniaziewicza,

a następnie do ge neralnego sztabu marszałka Victo-ra. Po wejściu wojska sprzymierzonych monarchów do Paryża, wrócił do Niemiec, a po utworzeniu królestwa (1815) wstąpił tu do armii tern chętniej, że rodzina jego miała w kraju tym wiele stosunków. Służył w ułanach, ale niedługo, opu* Fig 229. Bronikowski Aleksander ścił wreszcie kary erę wojskową w stopniu majora, odbył kilka podróży po Królestwie, a wkońcu wrócił doDrezna, gdzie w r. 1825 wystąpił jako autor powieści historycznych z dziejów polskich. Pierwszo opowiadania swoje pomieszczał w „Abendzeitung“ i innych czasopismach: następnie obszernym romansem p. t. „Hipolit Boratyński“ (4 tomy, Drezno, 1855/6) rospoczął zbiór utworów, po większej części z historyi polskiej czerpanych, pod ogólnym tytułem „Schriften“, zbiór, który do r. 1833 wzrósł do 21 tomów, a zakończył się dwiema powieściami: „Die Frauen von Koniecpolski“ i „Eugenia“. Drugi zbiór p. n. „Neue Schriften“ (10 tomów, Halberstadt, 1829—34) zawiera prócz romansu: „Polen im XVII .Iht“ kilka mniejszych opowiadań. Obok tych dwu zbiorów wyszły osobno: „Er und Sie“ (Lipsk, 1827), „Erzählungen“ (t-że, 1828). Ogłosił nadto: „Geschichte Polens“ (Drezno, 1827), gdzie dawniejsze okresy

obszernie obrobił, a od r. 1791 tylko szkicował. Rospoczął w r. 1830 ogłaszać interesujące opowiadanie: „Der Fall der Bourbons älterer Linie, dessen Ursachen und Folgen“, ale go nie dokończył. W marcu r. 1831 przeniósł się z Drezna do Halberstadtu, potem do Berlina, wreszcie do Magdeburga, ale ostatecznie wrócił do Drezna, gdzie um. podobno w więzieniu za długi. W romansie historycznym wziął sobie za wzór Walter Skotta, ale ślepym jego naśladowcą być nie chciał, w wystawianiu zdarzeń trzymając się ściśle historyi, w obrazowaniu zaś charakterów idąc za własną obser-wacyą i pomysłowością. Jako artysta miał wyobraźnię dość bogatą, dobrze odtwarzającą- kształty zewnętrzne, w analizę psychologiczną się nie wdawał, w dyalogach różnice usposobień tylko w grubszych rysach odtwarzał; miał dużo życia i lubił akcyę prowadzić zajmująco. Powieści jego były tłóma-czone na francuski, angielski, a najwięcej naturalnie na polski j. U nas wyszły (nieraz w dwu spół-czesnych przekładach): 1827: „Mysia Wieża“, (nowe wydanie 1877), „Zawieprzyce“ (1828), „Hipolit Boratyński“ (nowe wyd. 1877), „Kazimierz W. i Ester kau (nowe wydanie 1879), „Więzienie we Francyi Jana Kazimierza Wazy“, „Moina” (1829), „Elekcya“ (nowe wydanie 1877, 1882), „Pretendenci“, „Olgierd i Olga“ (nowe wyd. 1878, 1882), „Polska w XVII wieku czyli Jan III Sobieski i dwór jego“

(nowe wydanie 1883), „Elekcye“ i „Jan III“ były__

przełożone z rękopisu. W r. 1845 w „Bibliotece Warszawskiej“ zaczęła wychodzić powieść z drugiej połowy XVIII wieku, jakoby z rękopisu B-a przełożona p. t. „Józef Frank“; ale jest to niewątpliwie podrobienie; nie została ona w druku ukończona.

Bronikowski Ksawery (f 1852), bardzo czynny publicysta, zwłaszcza między 1825—30 r., redagował dużo czasopism.

Bronikowski Antoni (* 1817—f 7 kwietnia 1884), wyborny hellenista, urodzony w Golejewsku w w. ks. Poznańskiem, gdzie skończywszy szkoły, udał się na uniwersytet do Wrocławia. Idąc za ogólnym wtedy prądem, próbował naprzód sił swoich w poezyi: „Kwiatek Wielkopolski“ (1838), „Moje marzenia“ (1840). „Mnemonion“ (1852), ale rychło oddał się całkiem filologii klasycznej. Doktoryza-cyjna jego rozprawa dotyczyła specyalnych kwestyj w jednej z tragedy i Sofoklesa: „Animadversiones in Trachinias“ (1842). Zostawszy nauczycielem w Ostrowiu, oddał się pracy nad przyswojeniem językowi naszemu dzieł literatury greckiej, w tern przekonaniu, że jedynie znajomość tych arcytworów może wyrobić zdrowy, czysty srnak estetyczny i odwieść od płytkiej wodnistości, jaką we spólczesnych sobie płodach polskich potępiał. Był on jednym z najwytrwalszych bojowników w sprawie studyów klasycznych, nie tyle za pośrednictwem polemiki, ile przez dostarczanie ogółowi pism greckich w wier-nem odwzorowaniu. Ta wierność, nieraz zbyt daleko posunięta, sprawiała, że zawilszym stylem pisane utwory greckie nie mogły być łatwo zrozumiałem:' w jego przekładach, co wywoływało krytykę, nieraz bardzo ostrą. Nie zrażał się nią, ale

Przełożył dalej całe „Dzieje“ Hero-

P. Chm.

(tamże, 1888),

Bronikowski Stanisław, publicysta spółcze-sny w w. ks. Poznańskiem, autor dzieła „Eman-cypacya i równouprawnienie kobiety“ (1877, str.

P. Chm.

epistola“, oraz po polsku

•i

P. Chm.

Tl

Fig. 230.

rogami zwrócony do góry, a nad Bronisław (tierb).

W. K. Z.

w za-

pracował wytrwale, przezwyciężając, jak mógł, trudności wydawnicze. Naprzód ogłosił przekład dya-logu Ksenofonta p. t. „Ekonomik“, potem dał tegoż rozprawę „O dochodach ateńskich, Hippika i Hip-parch“ (1860). „Wspomnienia o Sokratesie“ (1868). Równocześnie zajmował się przekładem dzieł Platona; pierwszy tom ogłosił r. 1858, drugi w 1879, trzeci w 1884, a prócz tego osobno dyalog „Theae-tet“ 1883

dota (1861), „Historyę wojny peloponeskiej“ Tucy-dydesa (1870), „Odyseję Homera“ heksametrem (1865) i z Plutarcha życiorys Peryklesa (1877). W rękopisie pozostawił resztę dyalogów Platona, kilka życiorysów z Plutarcha, parę mów Demoste-nesa.

Bronikowski Kazimierz (* ok. L860), syn Antoniego, pracownik na polu badań krytycznych nad piśmiennictwem polskiem, ogłosił drukiem: „Słowo o stosunku Kochanowskiego do Ronsarda“ (Kraków, 1887), „O Foricoeniach Kochanowskiego“

P. Chm.

279).

Broniowski Marcin, dyplomata, podróżnik i hi• storyk XVI wieku, dysydent, bystrego umysłu, łączył znajomość nauk z bystrością w sprawach politycznych, był sekretarzem Zygmunta Augusta, a potem Stefana Batorego. Jako poseł do tatarów pe rekopskich, był przez nich 9 miesięcy więziony; wtedy zwiedził ich miasta, wsie, stanowiska, porty i warownie, poznał obyczaje i prawa, podobnież z powrotem dokładnie poznał Mołdawię i Wołoszczyznę, opisał to szczegółowo piękną łaciną i objaśnił mapami w dziele „Martini Broniowii de Bież defedea, bis in Tartarium nomine Stephani regis legati, Tartariae descriptio, antehac in lucern nun-quam édita, cum tabula geographica ejusdem Cher-sonesus Tauriae. Item Transsylvaniae ac Molda-viae aliarumque vicinarum regionum succincta descriptio“ (w Kolonii, 1595). Są tu cztery mapy; Krymu, Siedmiogrodu, Mołdawii i jeziora Cyrknic-kiego. Miało dzieło to trzy późniejsze wydania. Oprócz tego napisał B. po łacinie list o śmierci króla Stefana „M. B-i ad Stanislaum Carncovium. ,. super obitum Stephani „Pogrom Tatarów przez hetmana koronnego Stanisława Żółkiewskiego, których 30,000 legło od 7,000 rycerstwa polskiego w wołoskiej ziemi 6 octobris 1620“ (Warszawa. 1624), „Ordynek wyprawy tatarskiej na wojnę.... i zaś edykt kozaków Niżowych“.

Bronisław, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwo-nem dwie prawe ręce w zbroi, z podniesionemi jakby do cięcia pałaszami, między temi rękami vel ramionami, półtora srebrnego krzyża, nad nim złoty półksiężyc, nim znowu sześcioproraienna gwiazdazłota. Na hełmie korona szlachecka bez klejnotu vel szczytu. Herb ten dnia 18 stycznia 1812 roku nadał Fryderyk August, król Saski, jako książę Warszawski, Janowi Kuźniczowi. („Herb, rodź. szl. kr. Pols.“—Borkowski).

Bronisław (f około r. 1394), herbu Grabie, kanclerz, w końcu archidyakon gnieźnieński. Jako kanclerz występuje na kilku przywilejach arcybiskupa Bodzanty w r. 1384; w godności archidyakona okazują go pomniki piśmienne w r. 1387. W r. 1389 po śmierci arcybiskupa Bodzanty kapituła gnieźnieńska obrała go administratorem archidyecezyi. Król Władysław Jagiełło, ceniąc przymioty B a, na prośby królowej Jadwigi, wielu biskupów, kapituły gnieźnieńskiej i panów polskich, mianował go arcybiskupem, lecz papież Bonifacy IX wyniósł na tę godność Jana, księcia opolskiego, zwanego Kropidłem. Spór o obsadzenie arcybiskupstwa trwał aż do śmierci papieża t. j. do r. 1394. W tym też czasie B., kilkakrotnie wraz z całą archidyecezyą eks-komunikowany przez papieża za opór, umarł. Ponieważ Jan Kropidło z pretensyi do arcybiskupstwa rezygnował, objął je w r. 1394 biskup poznański Ùobrogost Nowodworski. (Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieźń.“ I, str. 83—85).

Bronisława błogosławiona, panna zakonu premostrateńskiego, reguły św. Norberta, urodzona w domu Odrowążów około 1203, z ojca Stanisława Prandoty, a matki Anny, z książąt Jaksów Gryfów, krewna św. Jacka. Jakkolwiek była piękną i bogatą i w roskosze ziemskie opływać mogła, jednakże, wychowana w wielkiej bogobojności, wcześnie wzgardziła niemi i, mając ledwie lat 16, Bogu się poświęciła w klasztorze panien Norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie. Tam była wzniosłym wzorem świątobliwości dla sióstr zakonnych, które też ją naśladować usiłowały; a jej żywotopisarze, zgodnie z wiarą i świadectwem współczesnych, opowiadają, że za cnoty swe jeszcze za życia łask nadprzyrodzonych od Boga doznawała; tak np. między innemi: 15 sierpnia 1257 r., w dzień Wniebowzięcia N. P. M., o godzinie 9-tej zrana, chwyceniu, w które wpadła podczas modlitwy, miała jej się ukazać nad kościołem św. Trójcy (księży Dominikanów) w Krakowie, wpośród wielkiej jasności, poprzedzana przez chór aniołów—Matka Boska, prowadząca za rękę „męża dziwnej urody, w ubiorze zakonu św. Dominika“, i rzekła do niej, że to jest brat jej Jacek, którego do chwały wiecznej wprowadza. Jakoż się okazało, że tegoż dnia, tejże godziny, św. Jacek w onym klasztorze żywot bogobojny zakończył. Według tejże tradycyi, widywano ją, jak w ekstazie, podczas modlitwy, unosiła się ponad ziemię. Ulubionem zaś jej miejscem modlitwy, dla której szukała zwykle miejsc ustronnych, była góra pod Krakowem, zwana Si-kornik. Przetrwawszy lat 40 w zakonie, w wysokiej życia doskonałości, d. 29 sierpnia 1259 czystą duszę Bogu oddała. Zwłoki jej znaleziono dopiero w 1612 podczas odnawiania murów klasztornych, w grobie przy wielkim ołtarzu, i stamtąd przeniesiono pod ołtarz św. Anny. Odtąd się jeszcze bar-

dziej ożywiła cześó jej wśród pobożnego ludu, któ- gelhausen pod Heidelbergiem — f 5 lipca 1862 ry wzywał jej wstawiennictwa do Boga w różnych | roku w Heidelbergu); od 1811 roku kształcił się potrzebach, a szczególnie w chorobach i w moro- w Mannheimie, a następnie od 1817 roku w uni-wej zarazie. W r. 1770, kosztem zakonnic zwierzy- wersytecie heidelberskim studyował nauki kaineral-nieckich, na cześó jej wzniesiono kapliczkę na wspomnianej wyżej górze Sikornik, którą następnie górą ś w. Br oni sła wy (ob.) przezwano. Cześó wszakże jej kościelną dopiero d. 31 sierpnia 1839 potwierdził papież Grzegorz XVI, a dnia 3 września 1840 Kraków jej uroczystość po raz pierwszy obchodził. („Encykl. kość.“).    *

Bronisławy św. góra, wyniosłość w stronie zachodniej Krakowa, nad lewym brzegiem Wisły, wzniesiona 333 m. nad p. m.; szczyt jej wieńczą fortyfikacye, będące częścią twierdzy krakowskiej.

Ze szczytu tego roztacza się wspaniały krajobraz, na Kraków i żyzną jego równinę, na Beskid zachodni i na sterczące poza nim Tatry, na wyżynę Ojcowską i na majaczące na zachodzie przedgórza karpackie.

w. s.

miasta Delft.—(Dr. S. K. Nagler).

Bronn Henryk Jerzy, pierwszorzędny zoolog i paleontolog niemiecki (* 4 marca 1800 r. w Zie- ,

And S.

Broniszowie, herbu Wieniawa, ród szlachecki wielkopolski. Jednego gniazda z Leszczyńskimi, pisali się z Paradyża, gdzie fundowali klasztor. Wydali wojewodów: poznańskiego (1242), sandomierskiego (1265), brzesko-kujawskiego (1294 — 1306), inowłocławskiego (1304); kasztelanów: gnieźnieńskiego (1173—1188), Czechowskiego (1230— 1240), kieleckiego (1257), kruszwickiego (1300) i kilku dygnitarzy kościelnych. B. (Bronissius) Mikołaj, kanonik gnieźnieński (1408—1433), delegowany był od kapituły na sobór konstancyeński. B. Piotr Jakób (-f-1719), starosta pyzdrski, znaczną rolę odegrał w zawikłaniach Rzeczypospolitej za Augusta II. D. 9 lipca r. 1703 w Środzie na sejmiku połączonych województw: poznańskiego i kaliskiego zawiązaną została pod laską B-a konfede-racya wielkopolska, pozornie zaręczająca wierność dla Augusta II, w istocie rzeczy wymierzona przeciwko niemu. Na zjeździe w rodzie 13 sierpnia postanowiła na akt swego zawiązania rozesłać do wszystkich grodów wielkopolskich i zawezwać inne województwa Rzeczypospolitej do ratowania sprawy publicznej. W lutym r. 1704 na zjeździe warszawskim zaniechała odgrywanej dotychczas względem Augusta II komedyi i zgodnie z życzeniem Karola XII wyrzekła detronizacyę króla. Działała w widokach wprowadzenia na tron polski Jakóba Sobieskiego, po uwięzieniu zaś jego przez Augusta pogodziła się z kandydaturą Stanisława Leszczyńskiego. W r. 1713 został B. kasztelanem kaliskim. (Jarochowski: „Dzieje panowania Augusta II“, Poznań, 1874. Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieźń.“, t. I, str. 85).

Bronkhorst Piotr, van, malarz holenderski historyczny, mistrz perspektywy (* w Delft 1588— f 1661). Malował chętnie wnętrza świątyń, zdobiąc je pięknie malowanemi postaciami w miniaturze. Obrazy te, pracowicie wykonane, odznaczają się wybornym kolorytem. Piękny obraz, wyobrażający „Sąd Salomona“, oglądać można w ratuszu

w. o.

ne, szczególniej przyrodnicze i leśnictwo, w 1821 miewał już prelekcye z tych nauk w tymże uniwersytecie, gdzie i mianowany został profesorem nadzwyczajnym w 1828, a zwyczajnym w 1833, oraz dyrektorem gabinetu zoologicznego. Od 1822 r. poświęcił się speeyalnie paleontologii, pierwsze zaś z większych prac jego naukowych, jak „System der urweltlichen Conchylien“ (Heidelberg, 1824), oraz „System der urweltlichen Pflanzen-thiere“ (tamże, 1830), do tego należą zakresu. Następnemi dziełami jego były: „Gaea Heidelber-gensis“ (tamże, 1830), czyli geognostyczno-mine-ralogiczny opis okolic Heidelberga, i najgłośniejsze: „Lethaea geoguostica“ (2 części, Stuttgart, 1836— 38, wydanie 3-ie opracowane z Römerem, 6 części, 1853—56, z wielkim atlasem), w którem podał opisy i wizerunki wszystkich skamieniałości charakterystycznych dla każdej oddzielnej formacyi. W swojej „Allgemeine Zoologie“ (Stuttgart, 1850), pierwszy starał się dać obraz całego świata zwierzęcego z uwzględnieniem jestestw wymarłych; w innem zaś dziele, którego dokończeniem zajął się następnie Keferstein, Gerstäcker i inni, „Die Klassen und Ordnungen des Thierreichs“ (tom 1—3, Lipsk, 1859—64), podał przegląd systematyczny państwa zwierzęcego. Z innych prac jego zasługują jeszcze na zaznaczenie: „Geschichte der Natur“ (4 tomy, Stuttgart, 1841—49); „Italiens Tertiärgebilde“ (Heidelberg, 1831); „Morphologische Studien über die Gestaltungsgesetze der Naturkörper überhaupt und der organischen insbesondere“ (Lipsk, 1858); oraz „Untersuchungen über die Entwickelungsgesetze der organischen Welt während der Bildungszeit unserer Erdoberfläche“ (Stuttgart, 1858). Ostatnie to dzieło uwieńczone zostało w r. 1857 przez paryską Akademię nauk. Oprócz przekładu dzieła Darwina „O pochodzeniu gatunków w królestwie zwierzęcem i roślinnem“ (wydanie 2-gie, Stuttgart, 1863), wiele swych rozpraw B. pomieścił w wydawanem przez siebie wraz zLeon-hardem czasopiśmie „Jahrbuch für Mineralogie, Geognosie, Geologie und Petrefaktenkunde“. K•J-Bronner Jan, sławny oenolog (* 1792 roku w Neckargemiinde), był zrazu aptekarzem w Wies-lochu, w roku zaś 1820 nabył niewielki kawał ziemi i założył winnicę. Odtąd stale zajmował się winiarstwem, zaprowadzając w niem różne ulepszenia. Dla udoskonalenia się w swoim zawodzie, zwykł był każdej jesieni puszczać się na wędrówkę pieszą po winnicach słynniejszych w Niemczach południowych; w roku zaś 1836, otrzymawszy zlecenie od rządu badeńskiego, ażeby zbadał sposób wyrabiania różnych gatunków wina czerwonego we Francyi, przedsięwziął podróż do Szampanii, a stamtąd do Paryża, dla zapoznania się z wielką szkółką winorośli, założoną tam przez Chaptala. Potem zwiedził: Burgundyę i inne strony Francyi, odznaczające się uprawą wina. Następnie podróżował po Szwajoaryi, Włoszech, Austryi, Węgrzech i Cze-

W. G.

K. J.

Dr. A. P.

stet smyczkowy.

Bronsart von Sohellendorf Paweł, generał piechoty i minister wojny pruski (* 1833 r. d. 25 stycznia w Gdańsku). Kształcił się od 14 roku życia naprzód w szkole kadetów, potem w Akademii wojskowej, którą skończywszy z odznaczeniem, od r. 1861 do 1878 służył w sztabie generalnym i odbył z nim kampanię r. 1866 w randze majora. W wojnie r. 1870 był podpułkownikiem, szefom oddziału w głównej kwaterze i traktował o kapitu-lacyę Sedanu. W r. 1875 został generałem-majorem, w 1878 dowódzcą brygady, w 1881 genera-łem-lejtenantem i dowódzcą drugiej dywizyi piechoty. Od 1883 do 1889 będąc ministrem wojny, w wielu względach zreorganizował armię, uzbroił piechotę w karabiny magazynowe, przeprowadził prawo o pensyi żołnierzy (r. 1886), o opatrzeniu wdów i sierot po nich pozostałych (r. 1887), o powiększeniu siły zbrojnej niemieckiej o 41,000 ludzi (1887), w roku zaś 1888 prawo wojenne (miało ono wejść w życie w r. 1894), zwiększające licze-; bność armii o 700,000 ludzi.—Napisał: „Ein Rückblick auf die taktischen Rückblicke“ (1870, 2 wyd.) i „Der Dienst des Generalstabes“ (1875—1876, 2 tomy, drugie wyd. 1884), przełożone na język angielski.    *

chach. Owocem tych wycieczek był cały szereg gruntownych i dokładnych opisów hodowli winorośli i wyrobu wina po różnych krajach. Przytaczamy tu tytuły najważniejszych: „Die Verbesserung des Weinbaues durch praktische Anweiszung, der Riesling ohne Pfähle u. Latten vermittelst des Bockschnitts zu erziehen“ (Heidelberg, 1830); „Der Weinbau in Süddeutschland“ (tamże, 1833 — 1842, 7 tomów); „Der Weinbau und die Weinbereitung in der Champagne“ (tamże, 1840); „Die deutschen Schamuweine“ (tamże, 1842); „Die Bereitung der Rothweine und deren zweckmässigste Behandlung“ (Frankfurt, 1856); „Die wilden Trauben des Rheinthaies“ (Heidelberg, 1857).—B. założył szkółkę, zawierającą blizko 400 gatunków winorośli, z których na pierwszem miejscu stawiał gatunek St. Laurent. Po nim na szeroką skalę prowadził szkółki syn jego K a r o 1, a dzisiaj jeszcze rządzi niemi wnuk, Otton. Na cześć B-a jeden gatunek winorośli, z ziarna wyhodowany, nazwano „Bronnertraube“.    *

Bronnioe, miasto powiatowe, gubernii Moskiewskiej, w pobliżu Białego jeziora i rzeki Moskwy. Pierwszą o niem wzmiankę napotyka się pod r. 1453, było zaś pierwotnie własnością wielkich książąt moskiewskich. Miastem powiatowem zostały B. ; dopiero w r. 1781. R. 1885 liczyły 6,093 mieszkańców; a od czasu otwarcia kolei moskiewsko-rjazańskiej widocznie się podnoszą. — Powiat Bronnicki zajmuje część południowo-zachodnią gub. Moskiewskiej, ma 2,356 km. □ i 150,000 ludności. Rolnictwo skutkiem złej gleby stoi na ni-zkim stopniu, natomiast ogrodnictwo znacznie rozwinięte i przemysł bardzo ożywiony. W powiecie są dwie garncarnie, ośm fabryk fajansu i wiele tkalni i przędzalni bawełny. Wszystkich fabryk w powiecie jest 50 z produkcyą na 6,595,000 rubli. * Bronnikow TeodorAndrzejewicz, malarz russski (* 1827 r. w Sandriósku). Uczniem będąc akademii petersburskiej, otrzymał w r. 1851 medal soebrny, a następnie złoty, wraz ze stypendyum zagranicznem. W Rzymie stał się godnym przedstawicielem wzorów klasycznych, a wiadomo, że kierunek klasyczny w malarstwie russkiem był przez czas dłuższy panującym. Posyłał z Rzymu do Rossyi obrazy rodzajowe, historyczne i religijne, konweneyonalnie pojmowane, komponowane jednak zręcznie; o barwach pstrych i twardych, obrazy jego, pomimo pewnej odrębności, są sztywne i suche, pozbawione głębszej intuicyi artystycznej, wdzięku i ducha. Z większych prac B-a, wyliczamy następne: „Alcybiades i Aspazya“; „Wobec rady trzech“ (r. 1867); „Modlitwa Pytagorejczyków“ (1869); „Ostatni pochód męczenników“ (1877). Obrazy rodzajowe artysty noszą po większej części na sobie włoskie piętno, np.: „Dziewczęta wiejskie“; „Nauka chrześciańska“; „Z ulicy“, okrom wielu innych. Obraz, który w zbiorze Tretiakowa się znajduje: „Artyści w salonach bogaczów“, zastosował B. do stosunków, jakie znalazły wyraz w życiu rossyan. W roku 1864 B-owi nadany został tytuł profesora akademii petersburskiej. B. Rzym sobie obrał za stałe miejsce pobytu.

Bronnites (paleont). Pod tą nazwą opisał U n-ger pewien gatunek drzewa kopalnego z Indyj Zachodnich, o komórkach drzewnych, ze ścianami gru-bemi, niewiadomo do jakiej rodziny należącego.

Bronowie©, wieś w król. Polskiem, pod samym Lublinem, posiada zdrój żelezisty, dotąd balueo*te-rapeutycznie nie zużytkowany.

Bronsart von Schellendorf Hans (* li lutego 1830 w Berlinie), pianista i kompozytor muzyczny. W czasie studyów uniwersyteckich w Berlinie 1849 —52, kształcił się jednocześnie w teoryi muzycznej u Dehna; następnie udał się do Weimaru, gdzie pobierał lekcye gry na fortepianie od Liszta. Po ukończeniu studyów dawał koacerta w Paryżu, Petersburgu i główniejszych miastach niemieckich. Od

1860—2 kierował koncertami „Euterpe“ w Lipsku, od 1865—6 objął po Biilowie dyrekcyę koncertów berlińskiego „Gesellschaft der Musikfreunde“. W r. 1867 B. otrzymał posadę intendenta teatru królewskiego w Hanno werze; obecnie piastuje godność prezesa związku stowarzyszeń muzycznych niemieckich. Z jego kompozycyj najwięcej jest cenione trio G. mol, koncert fortepianowy Pis mol, „Fantazya wiosenna“ na orkiestrę, kantata „Christnacht“, i sek-

A. Pol.

Broński Krzysztof, aryanin, głośny polemista z końca XVI wieku, w ówczesnych walkach religijnych brał gorący udział i łączył się z dyzuni-tami przeciwko katolikom rzymskim. Główne dzieło jego, na żądanie Konstantego ks. Ostrogskiego napisane, a przeciw Piotrowi Skardze wymierzone, jest: „Apokrisis albo odpowiedź na książki w synodzie brzeskim imieniem ludzi starożytnej religii greckiej przez Chrystophora Philaletha w porywczą dana“ (1595). Na to dzieło wyszła odpowiedź, po łacinie r. 1598 napisana, jakoby przez Piotra Arka-dyusza greka, z wyspy Korcyry, p. n. „Antirrhisis“,

P. Ohm.

roku.

K. Ii.

K. J.

S. K,

soki i 12 stóp długi, tamże.

ale w rzeczywistości podobno przez Hipacego Pocieja.

Bronte, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Katanii, u zachodniego podnóża Etny, która niejednokrotnie zrządzała znaczne szkody; uprawa wina, wyrób tkanin wełnianych i papieru, 16,612 m-ców. Król Ferdynand Neapolitański mianował admirała angielskiego Nelsona, księciem B. 1797

And. S.

Bronte Karolina (* 1816 w Thorton—f 1855 w Haworth), powieściopisarka angielska, znana początkowo pod pseudonimem Currer Bell, córka księdza anglikańskiego; dokończyła nauk w Roe Head i tu później sama była czas jakiś nauczycielką (1835—■ 38), następnie przez dwa lata (1842 -44) w Bruk-selli. Po powrocie do domu ojcowskiego oddała się wspólnie z dwiema siostrami uprawie piśmiennictwa, w czem wszystkie trzy spodziewały się znaleźć nietylko źródło polepszenia bytu materyal-nego, ale i osłodę przykrych stosunków domowych i wątłego zdrowia. Wspólne ich „Poems“ (1846) nie doznały żadnego powodzenia. Wówczas zwróciły się do powieściopisarstwa. Karolina B. pozyskała wielki rozgłos romansem „Jane Eyre“ (1847), w którym na tle zacofanych stosunków prowincyonalnych rozsnuła efektownie i ekscentrycznie dzieje guwernantki. Po śmierci sióstr B. wystąpiła z nowym romansem „Shirley“ (1849), mniej efektownym, ale za to mniej paradoksalnym i artystycznie lepszym. Trzeci romans „Villette“ (1852) jest w ogólności słaby. W 1854 r. B. oddała swą rękę Arturowi Bell Nicholsowi, wyręczycielowi jej ojca w obowiązkach kaznodziejskich, ale już po roku pożycia z nim umarła, podobnież jak jej siostry, na chorobę piersiową. — Porówn. „Mrs. Gaskell Life of Charlotte B.“ (2 tomy Lond., 1857); Reed „Ch. B.“ (Lond. 1877), i Bayne „Two great english women: Ch. B. and Mrs Browning“ (Lond., 1880).

Brontes, jeden ze trzech Cyklopów, synów Uranosa i Ziemi, według Teogonii Hezyoda.

Brontens (paleont.). Rodzaj skorupiaka kopalnego z rodziny trylobitów. Tarcza głowy nieco mniejsza od tułowu z 10-ciu pierścieui złożonego, który znowu mniejszy jest od parabolicznej tarczy ogonowej. Przednia część glabelli bardzo rozszerzona, brózdy boczne niewyraźne, oczy wielkie. Występuje w formacyi sylurskiej i dewońskiej, głównie w tej ostatniej. Gatunki charakterystyczne: B. planus, pali fer, dla górnego syluru; B. flabellifer dla średniego dewonu.

Brontometr, przyrząd meteorologiczny, samopi-szący, do notowania zjawisk zachodzących przy burzach. Zbudowany według projektu G. J. Symonsa r. 1890 przez braci Richard, różni się od innych przyrządów tych konstruktorów tem tylko, że bęben, na którym wypisuje się przebieg zjawisk meteorologicznych, obraca się daleko prędzej, aniżeli w zwykłych ich termogra fach lub barografach (ob.). B. notuje więc zmienne natężenie wiatru podczas burzy, ilość deszczu, gradu, ciśnienie atmosferyczne; błyskawice i grzmoty wszakże obserwowane być muszą oddzielnie.

Brontosaurus Marsh, (paleont.). Gad kopalny

z rzędu olbrzymich roślinożernych dinozaurów, o kości krzyżowej z pięciu kręgów złożonej i trzech kręgach ogonowych z wielkiemi komorami powietrz-nemi, głową maluchną, na długiej szyi, bezzębną, potężnemi kończynami i długim ogonem. Był prawdopodobnie zwierzęciem wodnem. Znany jest jego szkielet całkowity pod nazwą B. excelsus Marsh, mający około 16 metrów długości, z pokładów jurajskich gór Skalistych w Ameryce północnej. K- J-Srontotheriinae (paleont.). Oddział kopalnych zwierząt ssących, z rzędu nieparzystokopytnych (Pe-rissodactyla) a z rodziny Chalicotheriidae Były to potężne zwierzęta bez zębów przednich i kłów, albo z ich zaczątkami tylko. Postacią przypominały one bardzo dawne nosorożce, ale znacznie przewyższały je wielkością. Na kościach nosowych miały parzyste możdżenie (wyrostki czołowe kostne), znacznie od siebie oddalone. Właściwością ich było, że trzeci i czwarty palec na nogach przednich jednakowej prawie były wielkości. Liczne ich rodzaje i gatunki znajdują się w pokładach oligo-cenowych, w tak zwanym przez amerykańskich geologów oligocenie Białej rzeki ( White River Oligocen) w stanach Colorado, Dakota i Nebraska, a wielu z nich prawie całkowite znane są szkielety, największe i najciekawsze ze ssących amerykańskich tego okresu geologicznego. Do nich - to należą rodzaje: Menodus Pome la (Brontotherium Marsha) i Symborodon Cope.    k.j.

Brontotherium Marsh. — Menodus. Pomel (paleont.). Rodzaj ssącego kopalnego z powyższego działu; miało ono jeszcze zęby dolne przednie. B. ingens i M. giganteus Leidy, z pokładów White-River w Nebrasce; B. dispar i B. tichoceras z tychże pokładów w Dakocie; B. Prouti Leidy 8 stóp wy-

K. J.

Bronz, zwany u nas w XVIII w. broncem albo bronsem, dawniej spiżem (z niem. Speis), wyraz ciemnego pochodzenia (jedni go wywodzą z pers. piryndż, inni z łaciń. (aes) brundusinum, inni jeszcze z grec, ó bryz on), jest stopem (aliażem) miedzi z cyną, czasami z dodatkiem innych jeszcze metali, w rozmaitym stosunku; znanym jest od niepamiętnych czasów; używanie jego do narzędzi wcześniejszem jest od wyrobów z żelaza, a nastąpiło po posługiwaniu się kamieniem i kością; epokę-tę pośrednią starożytnicy nazywają wiekiem bronzowym (ob.). Dodanie cyny do miedzi tworzy lepszy w praktyce od tej ostatniej materyał, jest bowiem taki B. topliwszym, trwalszym i dźwięczniej-szym. Stosunek wzajemny miedzi do cyny na bronz zmienia się odpowiednio do jego przeznaczenia; po-łączeuie 7 części miedzi z 1 cyny daje produkt bardzo twardy, kruchy i dźwięczny; 16 na 1 tworzy mieszaninę podatną do kucia i walcowania; 20 na 1 wydaje materyał giętki a mocny, dobry np. na szpilki i t. p. B. na posągi miewa skład bardzo rozmaity. Posąg konny Ludwika XIV w Paryżu jest odlany z bronzu zawierającego 91.40 miedzi, 5.53 cynku, 1.70 cyny, 1.37 ołowiu, posąg Ludwika XV, 82.65 miedzi, 10.20 cynku, 4.10 cyny, 3.15 ołowiu; B. na dzwony ma około 78 miedzi na 22 cyny i nie powinien zawierać cynku, ołowiu i t. d.;

chińskie dzwonki tak zwane tam-tam, albo g o ng’i, kute są na gorąco z takiego samego, jak powyższy ,bron-zu i bardzo powolnie studzone; na części maszyn, na medale, bierze się 8:1; na działa 9:1; na narzędzia matematyczne 12:1 i t. d. Starożytne monety bronzowe są dowodem niezmiernej trwałości B-u; współczesne angielskie wyrabiają się z 95 części miedzi, 4 cyny i 1 cynku. Piękne bronzy chińskie i japońskie, pokazywane na ostatniej wystawie paryskiej, zawierały na sto 80 części miedzi, 10 ołowiu, 4 cyny i 2 cynku, a pozostałe 4 składały się z żelaza, srebra, niklu, arsenu i złota; odzna- bierają miękkości. Niemniej wielu ostrożności wy-czały się one śliczną, tak zwaną patyną. Uchatius w Wiedniu wykombinował spiż na działa, który dorównywa pod każdym względem stali, a przewyższa ją taniością i wytrzymałością na wpływy atmosferyczne; nazywa się on spiżem stalowym i składa z 92 części miedzi i 8 cyny. Przed 20 mniej więcej laty zaczęto dodawać do B-u małe ilości fosforu, co znakomicie podnosi wytrzymałość i jednorodność aliażu. Fosfor tu działa przede-wszystkiem w taki sposób, że redukuje tlenki metali, tworzące się przy topieniu i rospuszczające się w stopionej masie, a nadto, skutkiem krystaliczno-ści fosforków cyny i miedzi, następuje bardziej jednorodne zmieszanie się stapianych metali. Dodatek fosforu nie przenosi 1.5°/₀, zwykle nawet bywa tylko około 0.5% i wciela się do bronzu w taki sposób, że po stopieniu metali dorzuca się odpowiednią ilość fosforku cyny lub miedzi. Zbliżony do fosforu arsen, mieszając się z metalami wogóle, zniża zwykle ich wartość techniczną, ponieważ “ „wnosi z sobą nadzwyczajną kruchość produktu.

z cyną łączy się tylko po ogrzaniu ponad punkt topliwości i doskonałem wymieszaniu, gdy zaś współcześnie oba metale w stanie stopionym utleniają się dosyć łatwo, a utworzone ich tlenki, rozpuszczając się w metalu, zmieniają jego własności i, wogóle biorąc, zniżają jego wartość, należy się więc starać o jaknajszybsze usunięcie utworzonego aliażu z pod wpływu ciepła. Lecz temu staje na przeszkodzie ta własność znacznej liczby B-ów, że nagłe ostudzenie wywiera na nie wpływ odwrotny, niż na stal, to jest B-y się odhartowują, odpuszczają, na-

maga także i odlewanie przedmiotów z B-ów. B. przeznaczony do odlewu musi zostać stopiony i ogrzany ponad punkt topliwości, ażeby przyjął płynność jak najzupełniejszą. Wtedy dopiero wlewa się do form, urabianych zazwyczaj w piasku. Dawniej, wylewając coś z B-u, używano wosku do zapełnienia próżni pomiędzy modłą a ośrodkiem z gliny; wytapiano wosk i na miejsce jego B. wlewano; nazywało się to à cire perdue. Obecnie większe przedmioty z B-u odlewa się częściami, które się potem spaja; i modłę, i ośrodek do przedmiotów mniejszych robi się z gipsu: po odlaniu następuje ręczne czyszczenie i wygładzanie odlewu. — B-y starożytne (po grecku chalkós, po łacinie aes) wyrabiano z miedzi w połączeniu albo z cynkiem, albo z cyną, ołowiem lub srebrem; w ocalałych zabytkach znajduje się od 67—95 części na sto miedzi. Groty strzał scytyjskich, znalezione przez Ossowskiego w kurhanach ukraińskich, zawierają według rozbiorów Zna-towicza, około 7% cyny na 93°/₀ miedzi i ślady zaledwie innych metali. — Wysoko przez znawców i artystów cenioną właściwość przedmiotów sztuki bronzowych stanowi t. zw. patyna, to jest tworząca się na całej powierzchni, albo tylko w zagłębieniach rzeźby, warstwa związków miedzianych, których barwa nadaje szczególną charakterystykę B-owi. Jednolita warstwa patyny, zwykle ciemna, nawet czarna, z połyskiem metalicznym, tworzy się zwolna na przedmiotach przechowywanych wewnątrz budowli i zależy przeważnie od związków tlenowych i siarkowych, tworzących się bardzo powolnie. Na otwartein powietrzu B. przybiera prędzej patynę zielonawą, która składa się z wodanu i węglanu miedzi. Bronzownicy umieją przyśpieszyć tworzenie się patyny przez zmywanie odlewów kwaśne-mi lub zasadowemi cieczami, w których znajdują się rozpuszczone związki miedziane. —Początkowo wyrazami: chalkós i aes starożytni najczęściej oznaczali czystą miedź, ale później przenieśli je na B. Ciekawy jest opis w „Iliadzie“ (pieśń XVIII), jak Hefest odlewa tarczę Achillesa z miedzi, cyny, srebra i złota. Najpierwszem zastosowaniem B-u do sztuki było kucie go w cienkie blaszki i spajanie ich gwoździami; potem dopiero nauczono się odlewów; wsławili się w tym kunszcie Teodoros i Rekos z wyspy Samos; oni pierwsi podobno wynaleźli sposób sporządzania posągów pustych wewnątrz, a przez to lżejszych i tańszych. Istnieją zabytki odlewów asyryjskich, etarszych od epoki Teodora, z ośrodkami z żelaza; takie same znaleziono i w Etruryi. Pomysł odlewów z wnętrzem pustem

Miedź jednak z arsenem tworzy związki, które odznaczają się zupełnie białą barwą nawet przy zawartości niewielkiej ilości arsenu. Stąd w B-ach spotykamy niekiedy dodatek tego pierwiastku, jak to szczególniej ma miejsce w kompozycyach, przeznaczonych do wyrobu zwierciadeł metalowych.

Takich zwierciadeł używa się mianowicie do teleskopów i niektórych innych narzędzi optycznych.

Nakoniec szczególne zajęcie budzi w czasie obecnym B. glinowy, zawierający 90 cz. miedzi na 10 cz. glinu i odznaczający się zarówno piękną powierzchownością, jak i cenuemi przymiotami. B. glinowy ma barwę niedającą się prawie odróżnić od złota i przyjmuje świetny połysk po wypolerowaniu. W powietrzu nie zmienia się wcale i nie traci połysku; dlatego też jest w powszechnem użyciu, jako metal doskonale naśladujący złoto i nazywany złotem nowotnem, albo złotem „talmi“.

Ważniejszem jednak jest jego zastosowanie techniczne, w którem należy do rzędu najużyteczniejszych metali, łącząc trwałość i twardość z kowalnością, ciągliwością i wytrwałością na wpływy chemiczne.

Niepoślednie znaczenie ma także jego wysoki sto pień przewodnictwa elektrycznego, w którym - to względzie B. nie ustępuje miedzi czystej. B. gliiowy może być otrzymywany, między innemi sposobami, także, jak wykazał J. Boguski, za pomocą elektrolizy stopionych minerałów glinowych, np. kryolitu, przy użyciu miedzi za elektrod odjemny. — Otrzymywanie B ów jest dość trudne, ponieważ miedź

był wielkim postępem w tym kunszcie. Naogół Grecy do posągów więcej używali marmuru; ale i spiżowym ich utworom nigdy nie dorównano; taki np: kolos Rodyjski na długie wieki wsławił się olbrzymiemi rozmiarami i znakomitem wykończeniem. Wyobrażał on bóstwo słoneczne (Helios), miał 70 łokci wysokości; stał tylko lat 56, a runął skutkiem trzęsienia ziemi. Posąg Zeusa w Tarencie, roboty Lizyppa, miał 40 łokci wysokości i tak był umiejętnie ustawiony, że choć go jednym palcem można było poruszyć, stawił opór najsilniejszym burzom. Najdawniejszemi siedliskami odlewów były wyspy Delos i Egina, wsławione imionami rzeźbiarzy Mirona i Polikleta; jeszcze głośniej szemi od nich były odlewy korynckie; szczególnie czary i sprzęty ozdobne. Do naszych czasów przetrwały z większych odlewów starożytnych tylko szczątki, taka np. „głowa Afrodyty“ w muzeum brytań8kiem jest świetnem, choć cząstkowem tylko, świadectwem doskonałości kunsztu greckiego. Daleko szczuplejsza jest ilość zabytków płaskorzeźby starożytnej i zdaje się, że ta gałąź sztuki mniej była u greków i rzymian uprawiana, niżeli np. we Włoszech i Niemczech od XI w. po Chr. Wyjątek stanowi świątynia Ateny „spiżodoinnej“ (Chalkioi-kos) w Spareie, której ściany pokryte były płaskorzeźbami. W epoce Bizantyjskiej zaczęto pstrzyć posągi spiżowe wstawkami ze srebra i innych kruszców. Pozłacanie B-u, prócz chyba na pierścionkach, nie było w użyciu u starożytnych. Drobniejszych przedmiotów z B-u starożytność przekazała nam wielką ilość: w posążki, świeczniki, zwierciadła, skrzynki, wszelakie naczynia i sprzęty obfitują wszystkie muzea starożytności. Największą sławą i rozpowszechnieniem cieszyły się zwierciadła etruskie. Odlewnictwo, podupadłszy w okresie bizantyjskim, ożyło znowu w średniowieczu; w Niemczech np. sławne są drzwi bronzowe w katedrze Hildes-heimskiej (1015); w XII w. Włochy również w tym kierunku zaczęły się odznaczać; ale najwyższego rozkwitu kunszt ten dosięgnął w XV w., pod ręką mistrzów florenckich, a w w. XVI znowu w Niemczech, w Norymberdze, Augsburgu, Mnichowie i t. d. W w. XVII i XVIII Francya szczególnie sztukę rzeźby z bronzu uprawiała. Obecnie kwitnie ona, w mniejszym lub większym stopniu, we wszystkich ucywilizowanych państwach Europy, a nawet w Chinach i Japonii, odznaczając się tam, nie tyle natchnieniem i czystością, ile niezmiernie starannem odrobieniem szczegółów.—Literatura: Bischoff „Das Kupfer in der vorchristlichen Zeit“ (Berlin, 1865); Küuzel „Ueber Bronzelegierungen“ (Drezno, 1876); Von Bibra „Die Bronzen und Kupferlegierungen der alten Völker“ (Erlangen, 1869); H. Blümner „Technologie und Terminologie der Gewerbe und Künste bei Griechen und Römern“ (Lipsk, 1874) i kilka innych dzieł tegoż autora.

Bronz w archeologii. Po okresie albo wieku kamiennym, jakeśmy już treściwie wyżej wspomnieli, nastąpił okres B-u, poprzedzając okres stosunkowo nowszy, w którym upowszechnia się używanie żelaza. Używanie B-u wzięło początek na Wschodzie, skąd rozeszło się na

Zachód drogą handlu, wojen i przesiedlania się narodów. Okres więc ten w różnych krajach odnosić należy do rożnych wieków, w miarę rozwoju wypadków wywołanych powyźszemi okolicznościami,—U nas po okresie kamienia łupanego, trwającym do r. 2000 przed Chr., którego najwybitniejsze okazy znajdowano w jaskiniach Ojcowa, po okresie następnym kamienia toczonego, ciągnącym się od 2000 do 1000 przed Chr., którego typowe okazy znajdują się w grobach kurytarzowych Kujaw i Prus zachodnich, nastąpił około roku 1000 przed Chr. okres bronzu, używanego obok kamienia, a trwał mniej więcej do r. 100 przed Chr. Okres bronzu mało jest dotąd znany, bo przy braku systematycznych poszukiwań, nie poznaliśmy całkowitych grobów z tego okresu. Nie możemy też napewno powiedzieć, czy okres bronzu nastąpił bezpośrednio po okresie kamienia toczonego, czy też był poprzedzony przez krótki jaki okres, w którym wyrabiano narzędzia i broń z czystej miedzi. Przedmioty z bronzu, wyrabiane w czasach przedhistorycznych, dość licznie się u nas znajdują, a są niemi: miecze, ostrza oszczepów, strzały, tak zwane celty, które zapewne raczej narzędziami były niż bronią, czekany, siekiery, sierpy, noże, wędk,' obręcze, bransolety, śpile do włosów, igły, zapony. pierścienie, korony, w końcu wyobrażenia zwierząt i ludzi. Nie ulega wątpliwości, że nie wszystkie te przedmioty pochodzą z okresu bronzowego, bo przynajmniej połowa z nich nastała u nas dopiero w okresie żelaza, kiedy zawiązane stosunki z rzymianami wywołały napływ wyrobów rzymskich. Tak np.: bronzowy posążek bogini Izys, wykopany w znacznej głębokości w Małachowie, powiecie gnieźnieńskim, mógł się do nas dostać dopiero po zawiązaniu stosunków handlowych z rzymianami. Tą samą drogą przyszły do nas bronzowe fal lu sy, jeden znaleziony pod Krupem, drugi pod Sierpcem, bo nie można przypuścić, żeby były wyrobem miejscowym. To samo mniemać trzeba o tycb bronzo-wych zaponach (fibulae), które mają wybitny charakter roboty etruskiej. Inne niezdarne zapony, znajdowane nad Bugiem, są zapewne wyrobem miejscowym, lecz z czasów bardzo późnych, bo znajdowane bywają razem z żelaznemi ostrzami lanc. I na to trzeba nam się będzie zgodzić, że tak licznie znajdowane kółka bronzowe, w jednym końcu mające kształty ósemki, które - to kółka, jak powszechnie przyznają znamionują groby słowian, należą już do okresu żelaznego, bo najczęściej znajdują się przy szkieletach w towarzystwie żelaza i srebra. Służyły te kółka do spinania szat, a równocześnie po pięć x lub sześć na rzemyki nawleczone, bywają znajdowane za uszami szkieletów niewieścich, co okazuje, że służyły za ozdobę głowy. Dobrze zachowany okaz, wraz ze skórą głowy, uległą mumifikacyi, znaleziono w r. 1878 w Żar-nówce pod Węgrowem. Zobacz tab. fig. 1. Bogata właścicielka tych ozdób miała sześć takich kółek za prawem, a pięć za lewem uchem, prócz tego na piersiach jedno, użyte zapewne do spięcia szaty. Liczne i bardzo urozmaicone śpile bronzowe (t. f. 2), dochodzące niekiedy do 15 centymetrów długo-

\

-

'■

\

\

i

i

■ii

i

"■■’S

i

•i

r.

J

7

i.

?

:rf.

.-.Y

■i

V- . .

\'-r- ■

!

i

è<-

i

A

»

•<?

v

i

■ à*

' »

• -, ■ -■

. *■:

i

?

%,

-.1

J

!

■

HIM.,

fA

SHI

v ,:.Âà

* '

A.

Ëgî

\>    ■ Ik'*■ • X:^

O.t r/tV'>V "<>'    1

^ y r\) \:    • |-;vV ’

V W V y W';

.    . -i -    ' '    ■'

Qyy?»- y:-m

TjgpÇ -Vi* » •

m

#

Fig. 1.

*

r . .4

m\

Fig. 8.

LNS

I

Fig. 6.

j

i

:

1

j

I

Y.:-?

h-

i|

i

w

i

1

§

g

1

0

ê

i

i

Fig. 8.

M

I;

i

ll

w

»

1/

Fig. 6.

Fig. 7.

Fig. 2.

Fig. 4.

Fig. 9.

„Wielka Encykl. Illustr.“ T. IX.

Do art. „Bronz w archeologii,, str. 604.

:y

r

__■ \    .    Jw

:

i

r

\

>

/

y

0

i t

\&s>" *si

•i

!■

*

1

:

-

*

i

i

£

!

<

t

sli-

t

k

i

5

Ï

*>w..

-

f

‘■À-L'v j .

JA.

Ł

i

î

J. r.

w. o.

ści, są zbyt wytworne na to, żebyśmy ich powstanie odnieść mogli do okresu bronzowego; pewność co do tego dałaby się osiągnąć, gdybyśmy je znaleźli w grobie, niewątpliwie do tego okresu należącym. Korona bronzowa (t. f. 3), znaleziona w południowej Galicyi, niedaleko od wału Trajana, już dla tego samego musi uchodzić za wyrób z czasów handlowych stosunków z rzymianami, że przy niej znaleziono fallus, który, jak wyżej nadmieniono, do tych czasów odnieść wypada. Miecze bron-zowe (t. f. 4) przypominające swym kształtem wyroby rzymskie, pewnie także do późniejszych czasów należą, a wszelki brak wiadomości, wśród jakich warunków były znalezione, nakazuje ostrożność w zaliczeniu ich do okresu bronzowego. Naczynia wielkie z blachy bronzowej, z wytłaczane-mi wyobrażeniami zwierząt, jedno znalezione pod Przemętem w PoznańBkiem, a drugie w Kaliskiem, są niewątpliwie wyrobem etruskim i dlatego dostały się do nas dopiero wtenczas, kiedy kupcy rzymscy zarzucali nasz kraj swą monetą i swemi wyrobami, a więc już po upływie okresu bronzowego. Sierpy bronzowe, znacznie mniejszych rozmiarów, niż te, które dziś znamy, znajdują się u nas niekiedy i zawsze mają ten sam kształt i tę samą wielkość. Okaz jeden znaleziony został pod Rawą, a drugi pod Płockiem, bardzo są podobne do sierpów, znajdowanych w Skandynawii. Nilson odnosi je do okresu bronzowego, a i nasze okazy pewnie do tegoż okresu należą. Do tegoż okresu wypadnie zaliczyć ostrza strzał (t. f. 5), gdyż prosta ich robota nie przeszkadza uznać ich za wyrób stosunkowo dawniejszy, a może nawet krajowy. Zadziwia wytwornością i kształtem ozdoba bronzowa, złożona z kilkunastu kółek połączonych tabliczką; przeznaczeniem tej ozdoby było osłaniać warkocz. Wątpić można, czy w okresie bronzu zdobyto-by się już na podobny pomysł (t. f. 6). Na szczególną uwagę zasługują tak zwane celty, t. j. siekierki bronzowe, które w dwóch formach się u nas pojawiają. Jedne (t. f. 7), mają brzegi wywinięte, pozwalające na silne osadzenie na drzewcu. Forma ta jest dawniejsza i zapewne do rzędu najpierwszych wyrobów tego okresu należy. Wymienione dotąd przedmioty bronzowe napływały już to z południa, już z zachodu, może od Celtów, osiadłych w tej części Europy, którą dziś węgrzy zamieszkują. Pochodzenie „celtów“ nie jest dość jasne i niektórzy staroźytnicy widzą ich początek w Skandynawii, co mianowicie o pierwszym rodzaju tych narzędzi powiedzieć można. Drugi rodzaj celtów, mający tulejkę do obsadzania na drzewcu (t. f. 8), jest znacznie późniejszy i może powstał na schyłku okresu bronzowego; przymieszka cyny w tym rodzaju przewyższa zwykle 10°/₀, co uznajemy za ślad późniejszego pochodzenia. Najwybitniejszym wyrobem okresu bronzowego są obręcze, znajdowane u nas w okazach, od jednego do pięciu funtów ważących. O przeznaczeniu tych wyrobów bywały już najdziwaczniejsze pomysły: nasi dawniejsi archeologowie chcieli w nich widzieć dzwony lub narzędzia muzyczne, uie domysł ten nie znalazł uznania. Dziś powszech-ale przyjęto zdanie oparte na formie wykopalisk, że są

Enoyklopedya Powszechna Ilustr. T. IX.

to właśnie ob-ręcze, t. j. ozdoby, któremi przyozdabiano ręce poniżej ramienia, a wyraz ten użyty jest tutaj w swem pierwotnem i właściwem znaczeniu. Nie przeczymy, że później takie obręcze przez wybujały zbytek może i na nogach noszono. Piękną śniedzią i rysunkami linijnemi pokryte obręcze (t. f. 9), dotychczas znajdowano u nas, nie w grobach, ale przeważnie w składach zakopanych, przez co chronologiczne ich określenie bywa utrudnione. Ostatni raz odkopano ich w 1889 trzynaście pod Nowym Dworem; przywiezione do Warszawy i sprzedane właścicielowi fabryki, rozeszły się w pojedynczych sztukach pomiędzy ludźmi, nie zajmującymi się archeologią, co naukowe ich zużytkowanie utrudnia.

Bronzino Agnolo di Cosimo, malarz włoski historyczny i portrecista szkoły florenckiej (* we Florencyi 1502 czy 1503 w Monticelli — f we Flo-rencyi w listop. 1572), kształcił się u J. de Pontormo. W 1530 udał się do Pesaro, wkrótce jednak powrócił do Florencyi, gdzie go wielokrotnie Medyceusze zatrudniali malarstwem. B. zależnym był w znacznej mierze od wpływów Michała Anioła. Upodobanie w nagich kształtach, ostre, zmanierowane postacie i zimny, pozbawiony powabu koloryt stanowią jego właściwość. Lepsze są jego portrety, które w pokaźnej liczbie (mianowicie we Florencyi) się znajdują. Głównem dziełem B-a jest; „Zstąpienie Chrystusa do otchłani“, w pałacu Uffizzi; „Chrystus Pan jako ogrodnik“ w Luwrze. Siostrzeniec jego, Alessandro Allori (1535 — 1607, wstępował w jego ślady, lecz nie wiele posiadał talentu.—(„Meyers Konversation-Lexicon“).

Bronzowanie. W najrozmaitszych sztukach i rzemiosłach wypada nieraz pokryć powierzchnię ma-teryału warstwą metaliczną albo mającą pozór metalu. Czynność taka, o ile nie jest złoceniem, srebrzeniem, cynkowaniem, cynowaniem, lub niklowaniem, nosi ogólną nazwę B-a, a celem jej najczęściej bywa upiększenie przedmiotu, albo nadanie pewnym jego częściom, zrobionym z odmiennego materyału, pozoru zbliżonego do całości. W rzadszych wypadkach B. ma na celu zwiększenie trwałości wyrobu. Zależnie od natury materyału, na którym się odbywa, i tego, za którego pomocą się dokonywa, B. bywa bardzo rozmaite. Przejdziemy pokrótce kilka ważniejszych jego odmian. B. miedzi i mosiądzu. Złocistą barwę bronzu zupełnie świeżego nadaje się przedmiotom miedzianym i mosiężnym za pomocą złota malarskiego,prawdziwego lub fałszywego, a dla przedmiotów małej wartości—żydowskiego. Złoto takie uciera się na jednorodną masę z miodem lub gumą i pokrywa się tą masą przedmiot metaliczny, albo też, co jest daleko lepsze, przedmiot naciera się olejem lnianym i posypuje za pomocą kłaczka bawełny sproszkowa-nem złotem; kiedy olej wyschnie, wyciera się cały przedmiot bawełną lub płótnem. Barwę ciemną starego bronzu bez patyny, matową i niby zadymioną, otrzymują wyroby miedziane i mosiężne, kiedy po starannem oczyszczeniu chemicznem ich powierzchni zlejemy ją rostworem siarku amonu, a po wyschnięciu wytrzemy miękką szczotką, posypaną

64

zwana

metali, a głównie do srebra i niklu, no, czyli wywoływanie sztucznej patyny na świeżych przedmiotach miedzianych, mosiężnych i bron-zowych, dokonywa się wieloma sposobami. Jeden z nich polega na polaniu powierzchni metalu cieczą złożoną z 200 części na wagę octu, 30 salmia-ku, 10 soli kuchennej, tyluź kamienia winnego, i octanu miedzi. Po wyschnięciu części wypuklej-naciera się sproszkowanym hematytem, albo żółcią chromową, zagłębienia zaś zwilża się rostwo-węglanu amonu, poezem znowu pozostawia się do wyschnięcia i wreszcie wyciera szczotką nawosko-waną.—B. surowca i żelaza. Trwałe i piękne B. żelaza może być osiągnięte w sposób następujący: przedmiot starannie oczyszczony chemicznie pokrywa się mieszaniną delikatnych opiłek miedzianych, bronzowych lub mosiężnych z boraksem palonym, zarobioną na rzadkie ciasto za pomocą terpentyny. Tak przygotowany przedmiot umieszcza się w piecu i ogrzewa aż do stopienia opiłek metalicznych i boraksu, a wtedy, przed zastygnięciem, wyciera silnie szczotką metalową. Zamiast opiłek można użyć związków metali, np. chlorków, a po wyschnięciu rostworu ich na powierzchni żelaza, pokryć ją smołą gazową albo olejem, poezem ogrzewać w piecu, jak poprzednio. Dumas podał sposób pokrywania żelaza i surowca ściśle przylegającą warstwą mosiądzu. W tym celu każe on na powierzchni przedmiotu osadzić warstwę miedzi przez zanurzenie go w rostworze koperwasu miedzianego, a następnie pokryć mieszaniną sproszkowanego węgla i tlenku cynku. Gdy przedmiot tak przygotowany ulega następnie wypaleniu, węgiel redukuje tlenek cynku, wydzielony cynk stapia się z miedzią, tworząc siądź na powierzchni żelaza. Zresztą istnieje mnóstwo przepisów pokrywania miedzią powierzchni żelaza, opartych na tej zasadzie, że żelazo wydziela miedź z jej rozpuszczalnych soli. Naturalnie, tak utworzoną powłokę miedzianą można bronzować sposobami podanemi wyżej dla miedzi. Barff, oraz bracia Brower wytwarzają na powierzchni żelaza, surowca

cą, tlenku magnetycznego żelaza, pierwszy przez kolejne działanie rozgrzanego powietrza i przegrzanej pary wodnej, drudzy, przez działanie naprze-mian powietrzem i gazami redukującemi węglowe-mi w wysokiej temperaturze. Takiż sam rezultat osiąga de Méritens przy pomocy prądu, elektrolizu-jąc wodę ogrzaną do 80°C i używając za auodę tego przedmiotu, który ma być pokryty warstwą tlen- mysłu kolorystycznego, ku magnetycznego.—B. cynku jest obecnie bardzo Bronzyt, Karsten, (miner.).

li

sproszkowaną mieszaniną hematytu z grafitem, następnie zaś wytrzemy szczotką natartą woskiem. Na czarno bronzuje się miedź, kiedy po oczyszczeniu zanurzymy ją w kwaśnym rostworze trójchlorku antymonu. Piękne ale nietrwałe zabarwienie czar:;e otrzymuje powierzchnia, miedzi po zmoczeniu jej rozcieńczonym rostworem chlorniku platyny. Podobnież zabarwia się miedź i mosiądz, kiedy je zwilżymy rostworem azotanu srebra, azotanu bizmu tu, lub nawet azotanu miedzi, a po wyschnięciu wystawimy na działanie siarkowodoru. Jest to tak oksydacya, którą stosują i do wielu innych

B. na zielo sze rem molub stali warstwę, bardzo zbitą i przylegają-rozpowszechnione, skutkiem częstego użycia tego metalu do wyrobu odlewów. Wiadomo, że cynk czysty na odlewy niezbyt jest przydatny, jako bardzo kruchy i trudny do obrabiania mechanicznego, dlatego dzisiaj dodają do niego w małych ilościach cynę i antymon, o czem pamiętać trzeba, chcąc sobie zdać sprawę z rozmaitych sposobów jego B-a. Najlepsze rezultaty otrzymuje się, zanurzając przedmioty cynkowe w kąpieli, zawierającej 3 części winianu miedzi i 4 cz. sody gryzącej, rospuszczone w 48 cz. wody. W pierwszej chwili cieniutka warstewka osiadającej miedzi przyjmuje barwę fioletową; po dłuższem zanurzeniu barwa ta przechodzi w stałowo-niebieską, później nabiera odcienia zielonego, następnie żółtego, wreszcie purpurowego. Przerywając działanie w odpowiednej chwili, można otrzymywać na cynku wymienione barwy.—Wszystkie powyższe sposoby, do których w ostatniej chwili przybyło jeszcze B. za pomocą pyłku glinowego, dziś są jednak drugorzędnemi wobec olbrzymiego rozwoju galwanostegii, czyli sztuki pokrywania jednych metali drugiemi przy pomocy prądu elektrycznego.--Oprócz metali, B-u ulegają najrozmaitsze materyały: drzewo, kamień, gips, papier, nawet włókna i tkaniny. Równie wielką jest rozmaitość przetworów, które pod nazwą ogólną bronzów znajdują zastosowanie w tym celu. Tak przedewszystkiem bronzami są zwane bardzo subtelnie podzielone metale: złoto, srebro, glin i rozmaite aliaże, z których przez kucie i walcowanie wyrobić można niesłychanie cienkie blaszki. Otóż blaszki takie (złoto i srebro malarskie, prawdziwe i fałszywe), ucierane w stanie zwilżonym, zamieniają się na proszki nadzwyczaj delikatne, które wprost przez przyklejenie i wygładzenie mogą być utrwalane na powierzchni różnych materyałów. Zbliżony materyał stanowią delikatne opiłki różnych metali, które, zarobione na masę z olejem, bywają ogrzewane przy ciągłem mieszaniu i wtedy, skutkiem utleniania się powierzchni oddzielnych cząstek metalicznych, nabywają rozmaitych barw t. z w. nabiegłych, tworząc w tym stanie bronzy kolorowe. Dalej, pewne związki, jak siarnik cyny, wspomniany już poprzednio pod nazwą złota żydowskiego, jak jeden z licznych wolframianów sodu, jak fosforan, pewnej zasady kobaltowo-amono-wej i inne, są ciałami z pozorem metalicznym i często z czystemi żywemi barwami, używają się też obficie w sztuce B a. Nakoniec pewna liczba sztucznych barwników ze smoły gazowej w stanie krystalicznym odznacza się żywą barwą i połyskiem metalicznym. Taką jest np. fuksyna, której rostwory są wspaniale czerwone, gdy w stanie stałym ma ona barwę zieloną i połysk metaliczny. Jeżeli więc powierzchnię jakiegokolwiek materyału pokryjemy stężonym rostworem fuksyny, (a w tym względzie i wiele innych barwników nie różni się od niej wcale), to otrzymamy bronz kolorowy. — Szczegółowe sposoby postępowania i ostrożności są tutaj nadzwyczaj liczne, a praktyka B-a posługuje się mnóstwem przetworów, przyrządów i dość nawet złożonych maszyn i 3tanowi dużą i samodzielną gałąź przemy-

Zn.

Minerał układu

rombowego, w kryształach źle wykształconych, ziarnistych skupieniach i zbity. Łupliwość brachydia-gonalna doskonała; c. wł. 3—3.5; tw. 4—5; barwy brunatno goździkowej i tombakowej, niekiedy zie-lonawy, lub żółtawy; na płaszczyznach łupliwości blask perłowo-metaliczny, na innych tłusty, lub szklisty; prześwieca w masie, lub na brzegach. Chemicznie jest mieszaniną jednokształtnych m(MgSiOg) Jorku.

tlenniku żelaza. Pod dmuchawką zachowuje się jak kwas tytanowy. Znajduje się w Bourg d'Oi-sans w Delfinacie, w Tremadoc w Walii, na St. Gothardzie, w dolinach szwajcarskich: Maderan, Valorsine i innych, w tufach trachitowych na Etnie, w Miasku na Uralu, w Magnet-Cove w Arkanzas (jako arkanzyt), w Ellenville w stanie Nowego

K. J.

Brooklyn, miasto w Stanach Zjednoczonych Ame-

K. J.

20 mil. dolarów, 1,053 m. długi, 40 m. nad poziom cieśniny East River wzniesiony). B. jest jednym

+n(FeSi0₃) w której n=l, m zaś wynosi od 3 do 11 (od 25—36 magnezyi); z krzemianów więc ma- ryki Północnej, w stanie nowojorckim, na wyśpię gnezyi i żelaza jest najbogatszym w pierwszą. — j Long Island, która cieśniną East River oddziela się Pod dmuchawką topi się bardzo trudno, kwasy na | od lądu i leżącego naprzeciwko Nowego Jorku. Le-niego nie działają. Znajduje się w Kupferbergu ! ży w zdrowej i przyjemnej okolicy nad brzegiem pod Bayreuth, w dolinie Uiten w Tyrolu, w Krau- morza, połączone za pomocą wspaniałego mostu wi-bat w Styryi. Niekiedy spotyka się wrosły w ba- szącego z N. Jorkiem (ukończony 1885 r. kosztem żalcie i serpentynie (w górnej Alzacyi).

Brooke James, radża sarawacki, gubernator labuański (* 1803 r. w Bath w Anglii — f 1868).

W młodym wieku wstąpiwszy do wojska kompanii wschodnio-indyjskiej, odznaczył się w wojnie z państwem Birmańskiem i otrzymał stopień kapitana.

hj

fi

r>

fi

.-‘V

mm

iüip

S3

’ i; -

Fig. 231. Most|wiszący łączący Brooklyn z New Jorkiem.

z najbardziej zadziwiających przykładów wzrostu Brookit Lévy (miner.). Minerał układu rombo- miast amerykańskich: założony przez holendrów wego; kryształy przeważnie tablicowate skutkiem w 1625, jako osada Br eukelen, a potem Brook-przewagi płaszczyzn wierzchołkowych makrodyago- land, liczył na początku tego wieku zaledwie 7,500 nalnych, z łupliwością brachidyagonalną. C. wł. m-ców, z chwilą jednak otrzymania prawa miejskie-3.8—4.1; tw. 5.5—6; barwy żółtawo-brunatnej, hya- go w 1834, oraz skutkiem ciągłego rozrostu sąsie-cyntowej, czerwono-brunatnej i czarnej; blask dya- dniego N. Jorku, ludność zwiększać się poczęła tak mentowy, metaliczny, prześwieca lub nieprzezro- i gwałtownie, że już w roku 1860 było jej w B-ie czysty. Jest dwutlenkiem tytanu: Ti0₂, jak ru- j 268,000, w 1870 r. 396,000, w 1880 r. 567,000, tyl i anataz; zanieczyszczony co najwyżej 1.4—4.5°/₀ w 1888 r. 775,000, obecnie zaś około 950,000 głów.

Potem wziął urlop, zwiedził znaczną część Europy, a w powrocie do Indyj, nie mogąc, skutkiem wielkiej burzy na oceanie, stawić się w terminie oznaczonym na miejscu, postanowił opuścić służbę i powziął myśl oczyszczenia archipelagu indyjskiego z korsarstwa. Jakoż r. 1838, zebrawszy dwudziestu marynarzy, puścił się do Sarawaku, prowincyi północno-wschodniej wyspy Borneo, gdzie Muda-Hasim, stryj sułtana panującego, prowadził wojnę z niektó-remi plemionami buntowniczemi. B., ofiarowawszy mu swą pomoc, był przez niego zamianowany radżą i gubernatorem Sarawaku, poczem zaraz zreorganizował rząd, zaprowadził wolny handel i ustanowił nowe prawa. Okrucieństwo drakońskie, z jakiem B. ścigał korsarzy, obudziło wielkie niezadowolenie w Anglii; lecz komisya królewska wiele oskarżeń, wytoczonych przeciwko niemu w izbie gmin, uznała za niesłuszne. B., przybywszy do Anglii, witany był z wielkim zapałem, otrzymał order Łaźni i nomi-nacyę na gubernatora wyspy Labuanu i wybrzeża sarawackiego, które rząd brytański wówczas właśnie zakupił. R. 1857, działając do owego czasu jako radża sarawacki, ukrócił bunt chińczyków, wywołany jego usiłowaniem zniesienia handlu opium przemycauem. Dzięki jego staraniom, rząd brytański, po ociąganiu się długoletniem, uznał nareszcie niepodległość prowincyi Sarawackiej. Podczas gubernatorstwa B-a ludność miasta Sarawak z 1,000 głów urosła do 25,000. Pamiętniki jego („Memoirs of sir James Brooke“) wyszły w roku 1853. Żywot jego opisali treściwie Jacob (1876) i Saint-John (1879).    *

And. S.

S. K.

And. S.

Brorsen Teodor, astronom (* 1819 w Norburg na wyspie Alsen), był obserwatorem najpierw w Kiel, następnie w obserwatoryum prywatnem w Czechach, gdzie odkrył pięć komet, z których jedna, peryo-dyczna, nosi jego nazwisko (ob. Brorsena kometa). Znaczną ilość spostrzeżeń ogłosił w „Astronomische Nachrichten“. Badał też gorliwie światło zodyakalne.

Brorsena kometa, kometa peryodyczna, odkryta przez Brorsena w Kiel w r. 1846. Elementy jej drogi, obliczonej przez Schulzego, po poprawieniu przez Lampa, są następujące: Długość punktu przysłonecznego 116° 23', długość węzła wstępującego 101° 27', pochylenie względem ekliptyki 29° 24', połowa osi wielkiej (w promieniach drogi ziemskiej) 3.099, mimośród 0.810, najmniejsza odległość od słoń-0.590, największa 5.51 promieni drogi ziemskiej, czas obiegu dokoła słońca 5.456 lat, ruch prosty. Przy najznaczniejszem swem zbliżeniu się do słońca przypada względem niego bliżej niż Wenus, przy

Jakkolwiek jest to miasto samodzielne i pod wieloma względami od N. Jorku niezależne, wchodzi ono jednakże w zakres interesów tego olbrzymiego em-poryum handlu amerykańskiego, i stanowi faktyczną i nader ważną część jego składową; tym więc sposobem N. Jork, z B-em, oraz z przyległemi obu tych miast przedmieściami, jak: Newark, Jersey City, Hoboken i t. p., tworzą jedną ogromną całość, porozdzielaną ramionami rzeki Hudson i cieśninami morskiemi, i liczącą ogółem do 3 mil. m-ców. Tak co do ludności, jak i co do przemysłu, jest B. ezwar-tem z kolei miastem w St. Zjednoczonych. Ulice są proste, równe, krzyżujące się pod kątem prostym i zabudowane porządnie; gmachów wybitniejszych brak; dzienny ruch daleko mniej ożywiony, niż w N. Jorku; za to ku wieczorowi handlowe dzielnice N. Jorku wyludniają się, gdyż znaczna część bogatszych kupców przenosi się do B-a, gdzie posiada stałe mieszkania w zbytkowych pałacach i willach. B. jest siedliskiem biskupa, posiada do 150 kościołów różnych wyznań (w tej liczbie 21 katolickich), instytut politechniczny, wyższy instytut żeński, mnóstwo bibliotek publicznych, wiele szpitali, wzorowo urządzony zakład dla głuchoniemych, ogromny cmentarz (Greenwood Cemetery), największy w Unii i służący także dla części N. Jorku, ze wspaniałym widokiem na „morze wody i morze domów“ i t. p. Przemysł wysoce rozwinięty: są tu największe w Unii fabryki cukru (produkcya roczna 60 mil. doi.), oraz warsztaty okrętowe dla floty handlowej i wojennej, a nadto fabryki machin, odlewnie żelaza i wielkie rzeźnie, dostarczające mięsa na wywóz za 8 mil. doi. Ogółem przemysł B-a zatrudnia do 60,000 robotników i produkuje wszelkich towarów za 177 mil. doi. Długość ulicznej kolei konnej wynosi 362 km., parowej zaś 80 km. W zachodniej stronie miasta rozpościera się obszerny park (223 ha.) z którego wiedzie ku morzu cie nista aleja, 5 km. długości mająca. W roku 1887 dochód miejski wynosił 16y₂ mil., roschód 157₂ mil., dłi:g 40 mil. dolarów. Handel B a podaje się zwykle w łączności z handlem N. Jorku. W czasie walki o oswobodzenie kraju anglicy na tutejszych galerach więzili schwytanych powstańców, z któ rych do 12,000 miało zginąć z nędzy i okrutnego obejścia.

Brooksa kometa, oznaczana także jako kometa 1889 V, odkryta przez Brooksa w r. 1889. Należy do rzędu komet peryodycznych o krótkim czasie obiegu, a elementy jej drogi, obliczonej przez Knop-fa, są następujące: Przejście przez punkt przysło neczny d. 30 września 1889 r. o godz. 8 czasu paryskiego; długość punktu przysłonecznego 1°48', długość węzła 17°59', pochylenie względem ekliptyki 6°4', odległość punktu przysłonecznego od słońca (w odległościach ziemi od słońca wyrażona) 2.1205, mimośród 0.4245, czas obiegu dokoła słońca 7.1 lat, ruch prosty. Dotąd obserwowaną była raz tylko w r. 1889, ale w potężnych lunetach Mouut-Hamilton, Wiednia i Pułkowy przedstawiła wtedy szczegóły bardzo uderzające. Barnard dostrzegł mianowicie, że kometa ta posiada dwu towarzyszy, słabszych od niej i do niej bardzo podobnych;

w Wiedniu odkryto następnie trzeciego jeszcze towarzysza. Jeden z tych trzech satellitów utracił wkrótce swe jądro, rozproszył się i zniknął; trzeci natomiast stawał się coraz jaśniejszym, przewyższył nawet blaskiem kometę główną, następnie jednak osłabł jak i ów pierwszy. Na podstawie dostrzeżeń zdołano obliczyć drogi tych komet bocznych, z czego się okazało, że przypadają one na płaszczyźnie drogi komety głównej, oddzielenie zaś części od komety głównej nastąpiło współcześnie w punkcie odsłonecznym drogi. Chandler zwrócił wtedy uwagę, że w maju 1886 r. kometa bardzo znacznie zbliżyła się do Jowisza, prawdopodobnie zatem rozdział komety był następstwem zakłócenia, przez wielką tę planetę wywołanego. Chandler wykazał nadto, że wpływ Jowisza sprowadził zupełną zmianę drogi komety, tak, że poprzedni czas jej obiegu, wynoszący lat 27, skrócił się do 7 lat. Ponieważ cztery poprzednie obiegi komety wyrównywały 9 obiegom Jowisza (4.27=9J 2), kometa przeto musiała przechodzić bardzo blizko Jowisza i w r. 1779; w tym zaś właśnie czasie pod wpływem Jowisza uległa zupełnemu przeobrażeniu droga komety Lexella, a stąd wnosi Chandler, że obie te komety są identyczne; potwierdzenie wszakże tego domysłu osiągnąć będzie można dopiero za następnym powrotem komety B-a, w r. 1896. W każdym razie kometa B-a przedstawia ciekawy przykład, jak łatwo te ciała niebieskie przeobrażeniom, rozdziałom i zupełnej zagładzie ulegać mogą.

Broos, węg. Szaszvàros, t. j. miasto Sasów, rum. Or as t i a, miasto okręgowe w siedmiogrodzkim komitacie Hunyad, w pobliżu lewego brzegu Maroszu i przy drodze żel. Arad-Karlsburg, 215 m. nad p. m., 5,451 m-ców, w połowie rumunów a w połowie madjarów i niemców (sasów); kościoły czterech wyznań chrześciańskich, gimnazyum, szkoła przemysłowo-handlowa, szczątki dawnej warowni rzymskiej, wykopaliska z epoki przedhistorycznej (przewiezione do gabinetu starożytności w Wiedniu). —Niedaleko od B. leży B r o d f e 1 d, węg. Kenyermezö, gdzie węgrzy pobili turków w 1479 roku.

S. K.

S. K.

W. o.

Dr A. P.

A. Poi.

W. S.

A. Pol.

największem zaś¹ oddaleniu się—dalej niż Jowisz. Po raz ostatni przeszła przez punkt przysłoneczny d. 23 lutego 1890, powrót jej nastąpi zatem w r. 1896. Według rachunków d’Arresta obecną swą drogę eliptyczną zyskała planeta w r. j 1842 pod wpływem Jowisza, do którego się wtedy znacznie zbliżyła, i zachowa ją aż do 1937, gdy droga ta nowemu ulegnie przeobrażeniu. Rozbiór widmowy 1868 r. wykazał w widmie jej obecność trzech linij węglo-wodornych, właściwych w ogólności kometom; z linij tych najjaśniejszą była środkowa.

Brosamer Hans, malarz i miedziorytnik, między r. 1536—1550, pracował na polu sztuki w Fuldzie a potem w Erfurcie aż do r. 1554. Należał do szkoły Łukasza Kranacha, nie ulega jednak wątpliwości, że artystą był zaledwie trzeciorzędnym. Wykonywał mnóstwo miedziorytów, ale większą daleko sławę zapewniły mu jego drzeworyty, kopiowane wielokrotnie, które w owymczasie słynęły. Obrazy tego artysty są rzadkie, lecz zarazem pozbawione wartości („Meyers Konv. Lexic.“).

Brosböll Jan Karol Krystyn (* 1820 w Fre derycyi), powieściopisarz i dramaturg duński, znany też pod pseudonimem Carit Etlar. Studyował początkowo malarstwo w akademii sztuk pięknych w Kopenhadze, ale dla braku środków zmuszony był zwrócić się do piśmiennictwa. Obecnie jest inspektorem biblioteki królewskiej w Kopenhadze. Utwory jego świadczą o bogatej fantazyi i wielkim darze obserwacyi, ale grzeszą brakiem artyzmu. Celniejsze jego powieści są: „Livets conflicter“ (Walki życia, 1844), „Reisende“ (1859), „Hervarts kronikę* (1863), „Viben Peter“ (1875) i „Salomon Baadsmand“ (1880). Z utworów dramatycznych zasługują na uwagę: „De to studenter“ (Dwaj studenci, 1838), „Smuglerens sön“ (Syn przemytnika, 1839), „Eiags sönner“ (Synowie Eiaga, 1845), „Ayella“ (1847), „Jane Tuyon“ (1849) i inne. Jego „Skrifter“ wyszły w 24 t. (Kopenh. 1859—68); uzupełnieniem ich są „Skrifter, ny samling“ (5 tom. Kopenh. 1873—79).

Brosochi Carlo, ob. Farinelli.

Broscins, ob. Brożek.

Brösen, wieś nad m. Baltyckiem, w Prusach, na północ od Gdańska, kąpiele morskie.

Brosig Moritz (* 15 paźdz. 1815 w Fuchswin-kel na Szląsku—f 24 stycz. 1887 we Wrocławiu), niemiecki kompozytor muzyki kościelnej. Nauki pobierał w gimnazyuin wrocławskiem, teoryę muzyki studyował pod kierunkiem Franciszka Wolffa, organisty katedry wrocławskiej. Po śmierci Wolffa (1842) otrzymał jego posadę, a od 1853 miejsce kapelmistrza przy tejże katedrze; następnie stanowisko drugiego dyrektora Instytutu muzyki kościelnej i docenta uniwersytetu wrocławskiego, który mu przyznał stopień doktora filozofii. B. napisał: 7 mszy z orkiestrą, 7 gradualiów i offertoryów, 20 zeszytów różnych kompozycyj organowych, znaczną liczbę fug, preludyów organowych i t. p. Wszystkie utwory B-a w dobrym stylu są utrzymane i wybornie harmonizowane; szeroką też cieszą się popularnością. Z dzieł teoretycznych napisał B. dobry podręcznik harmonii (Harmonielehre), oraz bar-dzo interesującą broszurkę „Ueber die alten Kirchen - Compositionen des XVI und XVII Jahrhunderts etc.“ (Lipsk, u Leucarta, 1880).

Broski Jakób, ksiądz ormiański, przeciwnik unii. Przez arcybiskupa ormiańskiego mianowany został oficyałem katedry i trwał na tem stanowisku aż do przybycia (1664) do Lwowa teatynów: Klemensa Galana i Aloizego Maryi Pidou, którzy przedsięwzięli połączyć kościół ormiański z rzymskim. Że się B. na unię zgodzić nie chciał, ogłoszony został kacerzem i złożony z urzędu (7 listopada 1664 . do czego arcybiskupa ormiańskiego przymusił arcybiskup lwowski łaciński. Po dwóch latach wygnania powrócił (14 października 1666) z listami protekcyjnemi nuncyusza Pignatellego i okazał gotowość połączenia się z Rzymem. Ksiądz Pidou przyjął go, chociaż opinia głosiła, że był renega tem i turkiem, zwłaszcza, że ciągłe utrzymywał stosunki z Armenią—(Pawiński „Dzieje zjednoczenia ormian polskich z kościołem rzymskim“).

Brossard Sebastyan (* 1660 — f 10 sierp. 1730), słynny leksykograf francuski. Po otrzymaniu święcenia kapłańskiego, został prebendaryuszem, następnie zaś (1689) kapelmistrzem katedry stras-burskiej. Od 1700 aż do śmierci pełnił obowiązki dyrektora katedry w Meaux, B. jest autorem najdawniejszego słownika muzycznego (oprócz „Defini-toryum“ Tmctora, wydanego w Neapolu, około r. 1475), noszącego tytuł: „Dictionnaire de musique, contenant une explication des termes grecs, italiens et français les plus usités dans la musique, etc.“ (1703. drugie wyd. 1705, trzecie bez roku). Oprócz tego znakomitego i źródłowego dzieła, B. napisał „Lettre en forme de dissertation à Mr. Demotz, sur la nouvelle méthode, d’écrire le plein-chant et la musique“ (Paryż, 1703). Przygotowane przez niego obszerne materyały do historyi muzyki znajdują się w rękopisie, w bibliotece paryskiej. Z kompozycyj muzycznych B-a pozostało kilka mszy, motetów, miserere, pieśni i t. p.

Brosse Piotr, lekarz, profesor uniwersytetu mo • skiewskiego (* 1793 — f 1857), uczył się w gi-mnazyum w Rydze i uniwersytecie w Dorpacie. Stopień doktora medycyny otrzymał 1814, poczem wyjechał na lat pięć za granicę, poświęcając się głównie nauce o chorobach oczu. Po powrocie (1820) został lekarzem hrabiego Rumiancewa i ks. Golicyna. Przybywszy (1823) do Moskwy, objął obowiązki lekarza w szpitalu Golicynowskim i szpitalu oftalmicznym (założonym 1826 r.), potem był dyrektorem i naczelnym lekarzem tej instytucyi, gdzie w ciągu lat 28 (1826—1854) wykonał z górą 2000 operacyj okulistycznych. Obok tego był okulistą szpitali Ekaterynieńskiego i Aleksandrowskiego, oraz pomocnikiem inspektora w Golicynowskim (1829). Mianowany (1846) prof, nadzw. kliniki ocznej przy uniwersytecie moskiewskim, był też prezydentem ko-misyi do zbadania chorób ocznych, które epidemicznie wystąpiły były wśród wojska (1850). Pisywał po russku, po niemiecku i po francusku; z prac jego zasługują na wymienienie: „Sur quelques effets du magnétisme observés à Berlin“ (1818)—„Heilung von Epilepsien“ — „Anwendung der Moxa auch in

F-n.

inneren Krankheiten“— „Anwendung der Knopfnath bei der Operation der Hasenscharte“ — „3aMfeuauis o HacToumeMt iio.toaceum okyjiucthkh Booóme m o6f> ycnhxax'b ohoh bï> Pocciu“ (1827)—„0 pa3-Hbix'b cnocoöax'b ynoTpeÖHTeJiHbix-b bb ouepan,in Entropii n Triachiaseos“ (1827) — „06i» ajibönuo-cax"b Bi» mockobckoh rjia3Hoit öojibHHph naójno^a-eMLIXl.“.

Brosses Karol de (* 1709 w Dijon — f 1777 w Paryżu), wielostronny uczony francuski. Po ukończeniu studyów prawnych w mieście rodzinnem został tamże radzcą parlamentu burgundzkiego, w r. zaś 1741 jego prezesem. Na tem stanowisku jako przeciwnik absolutyzmu rządowego dwukrotnie (1744—56 i 1771—75) ściągnął na siebie karę wygnania. Obowiązki urzęduicze nie przeszkadzały mu oddawać się rozległym i wielostronnym badaniom naukowym. Najwięcej pracy i czasu poświęcił skompletowaniu fragmentów Sallustyusza; w tym celu odbył nawet podróż do Włoch (1737) i przy tej sposobności, zwiedziwszy odkopaliska Herkulanum, pierwszy zdał z nich sprawę w Akademii napisów (1748) i ogłosił ją drukiem p. t. „Lettres sur l’état actuel de la ville souterraine d’Hercula-num“ (1750). Zebrawszy wreszcie około 700 fragmentów ulubionego dziejopisarza i powiązawszy je za pomocą uzupełnień własnych, wydał całość p. t „Histoire de la république romaiue dans le cours du septième siècle par Salluste“ (3 tomy, Dijon, 1774), jako owoc czterdziestoletniej pracy. Jednocześnie studyował historyę odkryć geograficznych i lingwistykę. W dziele „Histoire des navigations aux terres australes“ (2 tomy, 1756), pierwszy zaproponował nazwy Australii i Polinezyi; w „Communication du Grand océan des deux Indes avec les mers du Nord“ (1761) wypowiedział domysły, stwierdzone później przez Cooka i Vancouvera. Ważne są wreszcie jak na owe czasy jego prace lingwistyczne, a zwłaszcza „Traité de la formation mécanique des langues“ (2 tomy, Paryż, 1765; ponownie 1801). Z papierów pośmiertnych B-a wyszły „Lettres historiques et critiques“ (3 t., 1799); jest to sprawozdanie z podróży po Włoszech, ale wydane bardzo niedbale; dopiero w r. 1858 wyszło ono powtórnie w krytyczuej edycyi Colomba z życiorysem autora, p. t. „Le président de B., histoire des lettres et des parlements du XVIII siècle“ (Paryż, 1842).

Brosset Marya Félicité, znakomity oryenta-lista francuski (* 5 lutego 1802 w Paryżu—f 1880 w Petersburgu). W młodości przeznaczono go do stanu duchownego i w tym celu odbył studya teologiczne w seminaryach w Orleanie i Paryżu; po ukończeniu ich jednak nie pozostał w zawodzie duchownym, lecz oddał się nauce języków wschodnich: chińskiego, mandżurskiego i tybetańskiego i ich literatur pod kierunkiem Jana Abla Rémusa-ta, Saint Martin’a i Karola Hasego, hellenisty. Studya te prowadził przez lat pięć; następnie, od r. 1824, idąc za radą S. Martin’a, zwrócił się do języków i literatury gruzińskiej i armeńskiej (ormiańskiej). które-to przedmioty poznał gruntownie. Badania języka gruzińskiego były wówczas żale-dwie rospoczęte w Europie. Towarzystwo azya-tyckie, założone w Paryżu, miało już swój orgau „Journal asiatique“, w którym B. przez szereg lat od 1827 do 1836 drukował rosprawy z zakresu literatury gruzińskiej i armeńskiej. W r. 1830 wydał nakładem tego towarzystwa obszerną kronikę gruzińską wraz z przekładem francuskim p. n. „Chronique Géorgienne“ (Paryż); prócz tego „Mémoires inédits sur la langue et l’histoire géorgiennes“ (Paryż, 1833) i „Grammaire des langues géorgiennes“ (Paryż, 1834), podług dzieła katoli-kosa Antonia z w. XVIII (wyd. 2-e w skróceniu, 1829 w Petersburgu). Obok tych zajęć nauczył się także języka russkiego. Wskutek prac ogłoszonych zwrócił na siebie uwagę spółczesnych uczonych; rząd Karola X na przedstawienie Sylwestra de Sacy powziął zamiar wysłania B-a do Gruzyi i Armenii dla badań archeologicznych w tych krajach, lecz wypadki polityczne, mian. rewolucya lipcowa, stanęły na przeszkodzie tej podróży B a. W kilka lat potem, gdy hrabia Uwarow, russki minister oświaty, celem obsadzenia wakujących katedr filologii wschodniej w akademii petersburskiej, zwrócił się z odpowiednemi zapytaniami do zagranicznych uczonych, między innymi Sylwester de Sacy polecił B a jako uzdolnionego do objęcia katedry kandydata; wskutek tego B. w r. 1836 (w grudniu) był wybrany na profesora literatury gruzińskiej i armeńskiej. Odtąd zamieszkał w Petersburgu i oddał się z zamiłowaniem dalszej pracy w obranym zawodzie. W poszukiwaniach archiwalnych i bibliotecznych, tudzież w podróży archeologicznej, odbytej po Kaukazie i kraju zakaukaskim 1847—48 r. zdobył wiele cennego mate-ryału naukowego, dotąd nieznanego; a wiadomości o tych odkryciach i opracowania materyałów zebranych ogłaszał w biuletynach i wydawnictwach Akademii nauk petersburskiej. W r. 1838 był wybrany na członka nadzwyczajnego, a w 1847 czł. zwyczajnego Akademii nauk, w r. 1841 został inspektorem szkół prywatnych w Petersburgu; prócz tego od r. 1842 bibliotekarzem ces. biblioteki pu-b'icznej, a od r. 1851 kustoszem zbioru numizmatów wschodnich w Ermitażu i w 1855 sekretarzem dożywotnim Akademii nauk. Główna zasługa B-a polega na tem, że pracami swemi zapoznał świat uczony z krajem, jego mieszkańcami, dziejami, z językiem i literaturą, przedtem bardzo mało znanemi; słusznie też B-a uważają za twórcę hi-storyi oraz archeologii gruzińskiej i armeńskiej i za powagę w zakresie języka, literatury i archeologii gruzińskiej. Liczba większych i mniejszych prac przez niego ogłoszonych wynosi 237; dokładny ich spis zamieszczono w „Bulletin“ akademii nauk pe-tersb. w tomie 26-ym. Główniejsze z nich są: „ Description géographique de la Géorgie par Wakhoucht“ (S.-Petersb., 1842): opis geograficzny Gruzyi księcia Wachuszta, tekst gruziński z przekładem francuskim i objaśnieniami; „Histoire ancienne de la Géorgie“ (1849, 2 tomy) po gruziń-sku i po francusku; do tegoż dzieła „Additions et éclaircissements“ (1851); „Histoire moderne de la Géorgie“ (3 tomy, Petersb., 1856—58) po gruziû.

i po franc. Sprawozdanie z podróży odbytej kosz- j pozostały w rękopisach, a najcenniejsza z nich: tem rządu po Gruzyi i Armenii w r. 1847—48: i komentarz do życia i dzieł Molière’a, zdaje się że „Rapport sur un voyage archéologique dans la Géorgie et dans l’Arménie“ (S.-Petersb., 1849—51, z atlasem); „La correspondance des rois de Géorgie avec les souverains russes“ (Petersb., 1858);

na zawsze już stracona,—ocalały ledwie urywki, zebrane przez Cizeron-Rivala. B. był w stosunkach z bardzo wielu osobistościami wybitnemi swojego czasu, jak np. Jan Chrzciciel Rousseau, Mathieu Mare, Bouhier, Ludwik Racine i inni. Opracował wydanie pierwszego z nich: „Lettres sur differents sujets de littérature“ (Genewa [Paryż] 1749—50), 2 tomy, a listy jego własne i Boileau ogłosił Cize-ron-Rival, p. t.: „Lettres familières“ (Lyon i Paryż, 1730, w trzech tomach). — Cizeron-Rival: „Récréation littéraire“ (Paryż i Lyon, 1755); J. B. Dumas: „Histoire de l’Académie de Lyon“ (1826, 2 tomy); Maurice Tourneux w „La grande Eucyclop.“ Lamirault’a.    *

„Les ruines d’Ani aux X et XI siècle“ (2 części,

Petersb., 1860—61, z atlasem): opis ruin Ani, głównego miasta Armenii za panowania dyuastyi Ba-gratydów; „Histoire de Siounie“ (1865—66) me tropolity Stephannosa i „Histoire chronologique“

Brossman Karol Fryderyk Gustaw, rzeźbiarz angielski (* 12 kwietnia 1830 r. w mieście Gotha; otrzymawszy tamże w ciągu roku pierwotne wykształcenie artystyczne pod kierunkiem profesora Leopolda Doella, zyskał r. 1851 nagrodę akademii drezdeńskiej, a w r. 1853 nagrodzony został za rzeźbę: „Samson i Dalila“. Książę Albert zażądał od młodego artysty wykonania marmurowych popiersi dwóch symbolicznych postaci: „Poezyi i Historyi“, skutkiem czego B. przez czas pewien pozostał na miejscu. Dwa lata trwały stu-dya artystyczne we Włoszech; z tej epoki pochodzi model, a następnie wykonana rzeźba „Walka centaurów“. Powróciwszy z Włoch w r. 1862, B. założył w Dreźnie, pracownię, w której niebawem powstały rzeźby następujące: „Bohemia“ w postawie siedzącej, rzeźba przeznaczona do dworca czeskiego w Dreźnie i „Źródła rusałek“ na placu ministra Moltke (Nimfa, niosąca na ramieniu małego Trytona, wodę wydmuchuje z muszli), r. 1867, potem alegoryczne postacie olbrzymiej wielkości, wyobrażające , Dzieje i Budownictwo“ (dla muzeum w Gotha), oraz biusty Pestalozzego i Dintera (dla szkoły miejskiej w Dreźnie). W r. 1868 i 69 B. oprócz niektórych prac konkursowych, wykonał marmurowe rzeźby: „Psyche wieńcząca Erosa“ i „Zraniony Eros, użalający się przed Afrodytą na swe cierpienie“ (podług Anakreonta). B. w r. 1872, podług

(Petersb., 1869), rosprawa o chronologii gruzińskiej i armeńskiej, oba tłómaczone z jęz. armeńskiego; „Deux historiens arméniens: Oukhtanès el Kiracos“ (S.-Petersb., 2 tomy); „Collections d’historiens arméniens” (S.-Petersb., 1874—76, 2 tomy). Obszerny również zbiór kronikarzy gruzińskich, zawierający przeszło 3,800 stron druku, wydany w Petersburgu. W języku russkim B. napisał tylko krótką historyę Gruzyi. Był prócz tego spół-pracownikiem słownika gruzińskiego trójjęzyczne-go, wydanego przez Czubinowa, p. n. „Dictionnaire triglotte géorgien-russe-français“ (Petersb., 1840).—

A. A. Kr.

Porówn. o B-ie w Sprawozdaniach (oTueTH) akad. nauk wydziału filolog., w Wiadomościach (h3bê-CTia) akad. z r. 1881 i „Bibliographie analytique des ouvrages de M. Brosset“, wydanej przez jego syna, w Petersburgu 1887, gdzie znajduje się dokładny wykaz prac i biografia B-a.

W. O.

Broszantyt He ul and (miner.) Minerał układu rombowego; kryształki słupowate krótkie, piono wo prążkowane, przedstawiające zwykle kombina cyę słupa rombowego, pary płaszczyzn brachydya gonalnych i brachydomy; występuje także w posta ci nerkowatej o budowie pręcikowatej; łupliwośc brachydiagonalna. C. wł. 3.78—3.9; tw. 3.5—4 barwy szmaragdowej do ciemno-zielonej, rysa jasno zielona; blask szklisty, przezroczysty lub prze świecający. Jest siarczanem zasadowym miedzi Cu₄(0H)₆S0₄, albo związkiem 1 cząsteczki siarczanu miedzi z 3 cząsteczkami wodanu tlenniku miedzi: CuS0₄+3Cu(OH)₂, składającym się z 70.36

Brossetto Klaudyusz, seigneur de Varennes d’Appetour, literat francuski (* 7 listopada 1671 r, w Theizé, w dep. Rodanu — f 13 czerwca 1743), adwokat parlamentu „ès cours de Lyon“, z wiel-kiein zamiłowaniem oddawał się pracy literackiej, której wszystek swój czas wolny od urzędu poświęcał, zajmując się szczególniej studyami nad historyą literatury. Udawszy śię do Paryża dla obrony sprawy szpitala liońskiego, zapoznał się tam z Boileau i powziąwszy od niego wszelkie wyjaśnienia, dotyczące dzieł jego, opracował gruntowny do nich komentarz historyczny, który ukazał się na czele zbiorowego wydania pism tego autora w Genewie 1717, a p tem wielokrotnie był przedrukowywany oddzielnie. B. może byé uważany za założyciela akademii liońskiej, gdyż jej zawiązek stanowiło szkiców Schwenka zrobił model do kościoła w Har-grono pisarzy, którzy się w domu jego zgroma- \ ta, wyobrażający „Złożenie do grobu Chrystusa“ dzali i w r. 1724 otrzymali dyplom królewski na i medalion do pomnika Winkelmana w Dreźnie. Na zorganizowanie tej instytucyi z 25 członków zwy- konkurs wykonał tarczę, wyobrażać mającą „Jedność czajnych i znacznej liczby honorowych. B. darował Niemiec“ i w roku 1873 wysłał ją nawystawę wie-jej swoją bibliotekę i blizko lat 40 był doźywot- deńską. (Meyers Konv. Lexic.). nim jej sekretarzem. Oprócz dzieł specyalnych:

„Procès-verbal des Conférences tenues par ordre du Roi, pour l’examen des articles rédigés par Passaré, de l’ordonnance civile d’avril 1667 et de l’ordonnance criminelle d’août 1670“ (Lille [Lyon]

1697 i 1700), oraz „Titres du droit civil et du droit canonique, rapportés sous le nom français des matières“ (Lyon. 1705).—B. napisał jeszcze:

„Histoire abrégée ou Eloge historique de la ville de Lyon“ (Lyon, 1711) i wydał z szacownemi komentarzami dzieła M. Régnier’a (Londyn, 1729). Wszystkie inne prace B-a, prócz rosprawy o „Wodewilu“

(wydanej w Montpellier, r. 1846, przez Kuhnholza, tleuniku miedzi, 17.74 kwasu siarczanego i 11.90 Society“, o rodzajach Lycopodium, Callicocca, Arau-wody. W 300° traci wodę i daje mieszaninę siar- ja i Erythrina. czanu i tlenniku miedzi. Ogrzewany z proszkiem węgla wydziela kwas siarkawy; na węglu topi się i daje ostatecznie guzik miedzi; w kwasach i amoniaku rospuszczalny, w wodzie nierospuszczalny.

J. A.

Brotterode, przemysłowe miasto w pruskiej prowincyi Heskiej, regencyi Kasselskiej, okręgu Schmalkaldeńskim, 590 m. nad p. m., u podnóża Inselsbergu (Las Turyngski), wielkie fabryki wyrobów żelaznych, mosiężnych, drutu, i t. p., 3,000 m-ców. Jest tu także uzdrowisko klimatyczue z klimatem nieco ostrym, — sezon od 1 czerwca do 15 września, pobyt tani.

B. rotundum, molle, mol la re lub orbicuj lare (łac.; włoskie B. rondo, rotondo, lub molle; franc.: Bè moll) wyr. muz., jest dawną nazwą używanego w dzisiejszej notacyi muzycznej znaku bemola, zniżającego dany ton o pół stopnia. Nazwa „B. rotundum“ stąd pochodzi, że dawniej, w czasie powszechnego używania druku gotyckiego, zawsze i stale używano okrągłej litery alfabetu łacińskiego b na oznaczenie bemola, nigdy zaś b. gotyckiego. Dziś ten znak znacznie różni się od litery b alfabetu łacińskiego, tern zwłaszcza, że dolna jego cząstka nie jest zaokrąglona, jak w b, lecz spiczasta.

And. S. i Dr. A P.

K J.

Znajduje się na Uralu w Gumeszewsku i Niższym Tagilsku, w Rezbanii (Siedmiogród), w Nassau nad Lahnem, w siarkowicach (solfatarach) Krisuvigu w IslaDdyi ( Krisuvigit Forhammera ) i w Pisco w Peru.

A. Pol.

Bron, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Eure et Loir, okręgu Châteaudun, na lewym brzegu rz. Ozanne, niegdyś siedlisko udzielnej baronii,—znaczny handel zbożem i drobiem, fabryki majolik i fajansu,—ruiny dawnych murów—

And. S.

2,500 m-ców.

Brouckere 1) Karol-Józef-Ghislan, de, polityk belgijski (* 1796 — f 1860 r.); jako oficer artyleryi armii niderlandzkiej znajdował się w bitwie pod Waterloo. W 1826 r. obrany deputowanym z Limburgu do stanów generalnych, należał do opozycyi liberalnej i dążył do niepodległości Belgii. Po rewolucyi 1830 r. zasiadał w komisyi konstytucyjnej i głosował za ofiarowaniem korony księciu de Nemours. Od Leopolda I otrzymał nominacyę na ministra spraw wewnętrz-

Broszura (po francusku Brochure, od słowa brocher, znaczącego zszywać arkusze książki), tak się nazywa w teehnice książka o niewielu stronicach, nader cienka, nie nadająca się zatem do oprawy; w piśmiennictwie zaś nazwę tę noszą publikacye, w pewnej mierze wkraczające w sferę dziennikarstwa, a mające zwykle za przedmiot żywotne sprawy bieżące: społeczne, polityczne, lub religijne, które w podobnej formie dają się i lepiej rozwinąć niż w dzienniku, i większą mogą na się ściągnąć uwagę, i żywiej na opinię czytelników oddziałać. U nas literatura broszurowa, zwłaszcza w w. XVI i przy końcu XVIII była bardzo bogata, a służyła w pierwszym okresie przeważnie w sporach religijnych, w drugim—głównie stronnictwom politycznym, starającym się, szczególniej przed sejmami, tą drogą usposobić opinię publiczną po swojej myśli. B-y więc tego rodzaju stanowią bardzo ważny materyał historyczny. Po-za tern nieraz do broszur osłonionych bezimiennością uciekają się tacy pisarze, których artykuł, czy to ze względu na treść swoją, czy też na formę, nie może być przyjęty do żadnego dziennika; lecz B-y tego rodzaju noszą zazwyczaj nazwę bądź pamfletów, bądź też paszkwili. *

mistrzem Brukselli, oddał wielkie usługi podczas cholery w 1849 r. Gdy partya katolicka stanęła u steru władzy (1856) podał się do uwolnienia. Cieszył się wielką popularnością.—2) B. Henryk Marya-Józef-Ghislan, de, polityk belgijski (* 1801    r.). Z początku adwokat, po rewolucyi

1830 r. obrany członkiem kongresu narodowego, głosował za monarchią i był w liczbie deputacyi, która ofiarowała Leopoldowi, księciu Koburskiemu, tron belgijski. Deputowany w iżbie 1831—37, był uajczynniejszym członkiem partyi liberalnej. Od 1840-44 gubernator Antwerpii, w 1847 minister stanu, w 1849 r. miał poruczoną sobie missyę dyplomatyczną do Włoch, w 1852 mianowany ministrem spraw zagranicznych. Dotknięty ślepotą 1870 r. usu-

Brotero Feliks de Avellar, botanik portugalski (* w Santa Antäo de Tajah, blizko Lizbony 25 listopada 1744—f w Acolena de Belem 4 sierpnia 1828). Uniwersyteckie wykształcenie odebrał w Coimbrze; unikając prześladowania inkwizycyi, zmuszony był emigrować do Fraucyi. W Reims nych, następnie wojuy (1831 r.), lecz źle zarządzał otrzymał stopień doktora medycyny. Pierwszą swo- tym wydziałem i wziął uwolnienie 1835 r.; został ją pracę p. t. „Compendio de botanica“ wydał potem dyrektorem mennicy, profesorem ekonomii w r. 1788 w Paryżu, która w Lizbonie przedruko- ! politycznej na uniwersytecie w Brukselli, założył waną została dopiero w r. 1837. Za powrotem do w 1835 r. bank narodowy belgijski i sam był jego ojczyzny B. został powołany na profesora botaniki dyrektorem (1835—39). W 1840 r. obrany bur-uniwersytetu w Coimbrze, który to obowiązek pełnił od r. 1791 do 1810. Drugiem jego dziełem, wydanem w r. 1793,jest „Principios de agricultu-ra philosophical którego część pierwsza obejmuje anatomię i flzyologię roślin. Po najściu na kraj francuzów, B. za wpływem Geoffroy de Saint Hillaira, w r. 1811, został dyrektorem ogrodu botanicznego w Ajuda, blizko Lizbony. Zajmował się on szczegółowo roślinnością Portugalii i wydał:

H.

„Flora Lusitanica“ (Lizbona, 1804, 2 tomy, in 8), i „Phytographia Lusitaniae“ (Lizbona, 1816—1827, in folio), prócz tego publikował on jeszcze: „Historia nat. de Orzella“ (Lizb., 1824. in folio); „Notions sur les Nicotiana“ (Lizbona, 1826); „Historia nat. d. Pinheiros e Abefos“ (1817) i różne artykuły zamieszczone w „Transactions of the Linnean uął się do życia prywatnego.

Brough am Henryk Piotr, baron Brougham and Vaux, lord kanclerz (* 19 września 1778 r. w Edynburgu—f 1868). Po ukończeniu wyższej szkoły w Edynburgu i tamtejszego uniwersytetu, został adwokatem w 1800 r. W r. 1802 przyłożył się czynnie do założenia dziennika „Edinburgh Review“. W 1805 r. przeniósł się do Londynu, gdzie wszedł w ściślejsze stosunki z lordem Hollandem i partyą wigów, która wiele liczyła na jego pióro. Wtedy też przyjął udział w agitacyi, mającej na celu zniesienie niewolnictwa. Za protekcyą lorda Hollanda książę Bedford przeprowadził wybór B-a na członka parlamentu z Camelfordu w 1810 roku. Zyskał wówczas rozgłos, jako adwokat, obronami w sprawach braci Hunt, wydawców „Examinera“, oskarżonych o paszkwil, i wielu innych. W 1812 r., skutkiem rozwiązania parlamentu i przejścia Camelfordu do innej rodziny, nie mógł utrzymać się na wyborach i dopiero w 1815 r. powrócił do parlamentu, jako poseł z Winchelsea. Wkrótce stał się jednym z najwybitniejszych członków oppozycyi, odznaczywszy się swojemi mowami przeciwko zagranicznej polityce rządu, przeciwko świętemu przymierzu, ograniczeniom w handlu i t. d. Zwrócił też uwagę na ważność wykształcenia ludowego i środki do jego osiągnięcia, oraz na nadużycia z funduszami edukacyjnemi w kolegiach Eton i Winchester. Wmieszany do procesu w 1820 r. wytoczonego księżniczce Karolinie, zachowywał się względem niej nieco dwuznacznie. Z tego powodu obwiniają go nawet, że nie przyszłoby może do tego skandalicznego procesu, gdyby on inaczej był postąpił. Pomimo to w samej sprawie bronił księżniczki tak świetnie, że zdobył sobie wielką popularność, do tego stopnia, iż godło „pod głową Broughama“ stało się pospolitem na szyldach. Obrona jego jednak była bezskuteczna, tak jak i druga, w radzie stanu, mająca dowieść praw księżniczki Karoliny do koronacyi. Przez to jednak popadł w niełaskę u Jerzego IV. Już w 1816 r. B. wystąpiłby! w parlamencie z rozmaitemi wnioskami, mającemi na celu reformę stosunków prawnych i przez to dał początek do ulepszeń, zwłaszcza w procedurze cywilnej. Występowanie jego w parlamencie w obronie bilu o emancypacyi katolików w 1829 r. i wnioski przeciwko niewolnictwu z 1830 r. sprawiły to, że przy nowych wyborach w 1830 r. był wybrany z tryumfem na członka parlamentu z hrabstwa York. Już w czasie wyborów pisał w „Quarterly Review“ o konieczności rozszerzenia praw wyborczych i reformy parlamentu, która ostatecznie przeszła w 1832 r. Ponieważ jednak ministeryum Greya nie chciało dopuścić tego wniosku, przeto wyjednało mianowanie B-a parem z tytułem barona Broughama and Vaux, a nadto jeszcze kanclerzem. W tym charakterze B. rozwinął wielką działalność, nie tylko jako Będzia, ale jako reformator instytucyj sądowych. Wyjednał utworzenie komitetu sądowego w radzie stanu, judicial committee of the privy council, i ustanowienie centralnego sądu karnego. Samo utworzenie tych instytucyj nadało mu tytuł, zdaniem anglików, do miana wielkiego reformatora sądownictwa, Przeprowadził także bil o upadłościach, który z czasem stał się podstawą prawodawstwa w .tej materyi; jakkolwiek zaś wniosek jego o sądach hrabstw upadł, przygotował jednak grunt do utworzenia tych sądów później. Od 1820 r. zajmował się też B. wiele kwestyami wykształcenia i wspólnie z Dr. Birkbeckiem dopomógł do utworzenia wielu t. z. „mechanic’s institutes“, instytucyi do kształcenia niższych klas narodu. W tym też celu przeprowadził w 1825 r. utworzenie towarzystwa „Society for the Diffusion of Useful Knowledge“. Aby dać możność kształcenia się wyższym klasom społecznym, przeprowadził założenie uniwersytetu londyńskiego w 1828 r. W 1835 r. wystąpił z wnioskiem do parlamentu o udzielenie zasiłku ze skarbu państwa na cele oświecenia publicznego, którego dotychczas państwo nie dawało, i o utworzenie odpowiednej władzy do zarządzania tym funduszem. W 1832 r. popierał gorąco reformę parlamentu, mowę zaś, którą wtedy wypowiedział w jej obronie, uważano za arcydzieło krasomów-stwa. Działalność jego parlamentarna była zdumiewająca. Na dowód tego można przytoczyć, że w czasie sesyi 1835 r. wypowiedział 221 mów.— Wtedy też skutecznie przyczynił się do przeprowadzenia bilu o reformie miejskiej, „Municipal Reform Bill“. Tak samo brał czynny udział w późniejszych sesyach parlamentu. Prócz tego na korzyść reformy stosunków prawnych działał jako prezydent towarzystwa „Law Amendment Association“ i jako dyrektor organu tegoż towarzystwa, wychodzącego pod tytułem „Law Review“. Brał także wielki udział w pracach: „Social Science Association“, którego był prezydentem od 1857 do 1865 r. W 1833 r. został członkiem paryskiej akademii nauk moralnych i politycznych. Zmarł 7 maja 1868 r. w willi swojej w Cannes, we Frau-cyi, dokąd zwykł był wyjeżdżać od 1835 r. i gdzie przepędzał czas wolny od zajęć parlamentarnych. Pochowany na cmentarzu w Cannes, które mu wiele zawdzięczało, jego bowiem staraniom winno w znacznej części podniesienie się z prostej osady rybackiej do stanu pomyślności, w jakim się obecnie znajduje. Dlatego też wdzięczni mieszkańcy wznieśli mu pomnik w stuletnią rocznicę jego urodzin, 19 wrz. 1878 r. Pod względem umysłowych i moralnych zdolności B-a, auglicy twierdzą, iż pomimo nieprzyjemnej powierzchowności i obejścia się, mowy jego miały zadziwiające powodzenie. Miał B. wyborną pamięć i rzadko zawodzące panowanie nad sobą; miał wielką łatwość słowa, potęgę sarkazmu i niewyczerpany zapas humoru. Pomimo wrodzonej wymowy, wszystkie jego przemówienia noszą na sobie ślady starannego, aż nazbyt, opracowania. Jakkolwiek nie miał nigdy wielkiego zdrowia, był jednak niezmiernie pracowitym, i wtedy nawet, kiedy zdawało się, że jest zupełnie wycieńczony pracą, znajdował w sobie nowy zapas sił i energii do dalszych trudów. Wiadomości jego były najrozmaitsze, dlatego pisał i mówił o najróżnorodniejszych przedmiotach. Ponieważ jednak umysł jego ros-praszał się zanadto, nie doszedł zatem do zupełnego opanowania i zgłębienia żadnego działu nauki. Pomimo to, zostawił trwałe ślady swojej działalności

chów wyróżnia się ogromny klasztor benedyktyuów z pięknym i bogatym kościołem, na skale nadrzecznej zbudowany, oraz stary i ciekawy kościół drewniany na cmentarzu. Jest tu gimnazyum, teatr, browar, tkalnie bawełniane i t. p. Miasto sięga początkiem swoim drugiej połowy XII w. było wielokrotnie niszczone w wojnach husyckich i w wojnie siedmioletniej. Zbór protestancki, wzniesiony w 1609 został, na roskaz przeora benedyktyńskiego zamknięty w 1618, co było także jednym z powodów wybuchu wojny trzydziestoletniej.

w wielu ulepszeniach prawodawstwa angielskiego. We wszystkich prawie kwestyach publicznych, z wyjątkiem mów 1848 i 1849 r., w których występował przeciwko ustępstwom liberalnym papieża Piusa IX, przeciwko Karolowi Albertowi it. p., był gorliwym rzecznikiem sprawy wolności i ludzkości. Dodać należy, iż gdy rząd tymczasowy we Francyi w 1848 r. rozpisał wybory do zgromadzenia narodowego, B. starał się o naturalizacyę we Francyi, chcąc ubiegać się o mandat deputowanego. Cofnął się jednak od tego zamiaru, skoro minister sprawiedliwości francuski dał mu do zrozumienia, iż skutkiem obywatelstwa francuskiego musiałby utracić obywatelstwo angielskie i urzędy, które piastował w Anglii. Główniejsze literackie i naukowe prace B-a były zebrane razem w 11 tomach, w dwóch wydaniach, pierwszem z 1855—1861 r., drugiem z 1872—3. Spis wszystkich prac, sporządzony przez Ralpha Tomasa, znajduje się w końcu 11-go tomu drugiego wydania. Do ważniejszych zaliczyć można: „An Enquiry in to the Colonial Policy of European Powers“ 1803; „Practical Observations on the Education of the People“ 1825; „Speeches upon Questions relating to Public Rights, 4 vol.“ 1838—1845; „Historical sketches of Statesmen in the Time of George III“ 1839, 1843; „Lives of Men of Letters and science in the Time of George III“ 1845, 1846; „Life and Times of Henry, Lord Brougham, written by himself, 3 vol.“, 1871, wydanie pośmiertne.

Broughton Rhoda (* 1840 w Segrwyd Hall, w północnej Walii), powieściopisarka angielska. Napisała sporo nowel i powieści, jak np.: „Red as a rose is she“ (1870); „Tales for Christmas Eve“ (1873); „Not visely, but too well“ (1875); „Joan” (1876); „Second thoughts“ (1880); „Belinda“ (1883); „Doctor Cupid“ (1885) i t. d. B. zamieszkuje stale w Oksfordzie.

Broughtona wyspy, ob. Ch a tam.

Brougłlty Ferry, miasto w hrabstwie Forfar, na wschodniem wybrzeżu Szkocyi, nad zatoką Firth of Tay, dobrze urządzone kąpiele morskie, punkt zborny statków udających się na połów wielorybów, liczne wille bogatych kupców sąsiedniego miasta Dundee, starożytny zamek, 8,000 m-ców. And> 8

Brounker Wiliam, lord, wice-hrabia Castle-Lyon, mąż stanu i matematyk (* 1620 w Castle-Lyon w Irlandyi—f 5 kwietnia 1684 w Londynie). Czynny brał udział w przywróceniu na tron Karola II, poczem został kanclerzem państwa i lordem komisarzem Toweru. Był on jednym z założycieli Towarzystwa królewskiego w Londynie i pierwszym jego prezydentem (1622 r.), ogłosił rosprawę o kwa-drowaniu hyperboli, o synchronizmie wahań w cy-kloidzie; z Wallisern pozostawał w korespondencyi naukowej; jeden z listów B-a, w przedmiocie rekty-fikacyi paraboli, był ogłoszony w „Philosophical Transactions“.

And. S.

A. 0.

S. D.

Broussais Franciszek JózefWiktor, twórca t. zw. medycyny fizyologicznej (* 17 grudnia 1772 r. w St.-Malo (Bretania)—f w Paryżu d. 17 listopada 1838 r.), był synem lekarza zamordowanego w czasie zamieszek rewolucyi francuskiej. Mąż ten, o budowie ciała atletycznej, obdarzony zdolnościami niezwykłemi, oraz wymową porywającą, był najgłośniejszym może lekarzem francuskim wieku bieżącego, znanym i wpływowym, nie-tylko w ojczyźnie swej, lecz i w całym świecie naukowym. Jako młodzieniec służył w wojsku; wystąpiwszy z niego i ukończywszy medycynę, został lekarzem marynarki, następnie lekarzem naczelnym szpitala wojskowego Val de Grace w Paryżu, nakoniec w r. 1831 profesorem patologii ogólnej w uniwersytecie paryskim. Zasady głoszone przez niego opierają się częściowo na teoryi Johna Browna, lecz uwzględniają zarazem poglądy Bi-chat’a, przyznając znaczenie pierwszorzędne anatomii patologicznej. Od Browna zapożyczył pojęć o podrażnieniu (irritation) i braku tegoż (abirritation), jako podstawach najogólniejszych i najpierwotniejszych wszelakich spraw chorobowych. Gdy B. rospoczynał zawód naukowy, na porządku dziennym była dyskusya: czy mamy prawo dopuścić istnienia t. zw. gorączki samoistnej (febris essentialis)? Różne formy tyfusu ciężkiego i lżejszego panowały wówczas w Paryżu, a liczne sekcye wykazywały w przewodzie pokarmowym zmarłych przekrwienie, ślady spraw zapalnych, owrzodzenia i t. p. zmiany. Objawy te, spotykane zresztą i przy wielu innych chorobach, B. stanowczo uważać zaczął za wyniki podrażnienia w rozumieniu Browna ; wkrótce potem nazwał je zapaleniem i wystąpił z teoryą, że wszystkie bez wyjątku choroby są wynikiem owego stanu zapalnego żołądka i kiszek (G-astro-entérite). Zgodnie z pojęciem takiem zaczął też przekształcać zasady leczenia, które głównie i jedynie miało być skierowane przeciw cierpieniu pierwotnemu, mającemu, według pojęć jego, siedlisko swe w drogach pokarmowych. Stosował zatem dyetę, ziółka różne, okłady ciepłe na brzuch, a przedewszystkiem, dla zwalczenia rzekomego zapalenia, szafował pijawkami aż do przesady ostatecznej. Jasność, oraz prostota pozorna głoszonych przez niego zasad, poparte wykładem olśniewającym, a w druku bystrością i dowcipem, zje-Broumow, niem. Braunau, miasto powiatowe dnały mu w świecie lekarskim Europy całej licz-w Czechach północno wschodnich, w pobliżu gra- ne zastępy zwolenników i naśladowców. Lecz nie nicy szląskiej i śród górzystej krainy Sudetów, zabrakło i przeciwników, szczególniej w obozie no-405m. nad p. m., nad rz. Stienawą (Steine), 7,055 wopowstającej szkoły anatomo - patologicznej, na jn-CÓw, w tej liczbie zaledwie 150 czechów. Z gma- | której czele stali mężowie takiej miary, jak Bayle,

1821).

d’Ametre“ (tamże, 1697) i t. d.

Corvisart i Laennec: ku ich też stronie przechyliło się zwycięstwo. Jednym z najwięcej przekonywających argumentów przeciwko słuszności poglądów B-go był ten, że w prowadzonym podług jego zasad szpitalu śmiertelność była rażąco większa, niż w innych, pomimo, że pacyentami jego byli tam wyłącznie żołnierze, więc ludzie młodzi i silni. Dziś teorya jego nie posiada już zwolenników i należy do historyi. W ostatnich latach życia wszedł też B. na manowce mrzonek frenologicznych. Z licznych prac jego, niegdyś wielce cenionych i rzeczywiście nadzwyczaj świetnie napisanych, przytaczamy tu: 1) „Histoire des phlegmasies ou inflammations chroniques“ (Paryż, 1808); 2) „Examen de la doctrine médicale généralement adoptée etc.“ (tamże, 1816); 3) „Examen des doctrines médicales et des systèmes de nosologie“ (tamże,

Dr J. P.

Brousson Klaudyusz(*1617w Nismes—f 1698 r.), początkowo poświęcał się nauce prawa i był adwokatem w Cannes i w Tuluzie, odznaczył się jednak i poniósł śmierć jako gorliwy protestant. Kiedy po odwołaniu edyktu nantejskiego (1685 roku) świątynie protestanckie pozamykano i misyonarze Ludwika XIV-go zostali wysłani, ażeby hugono-tów gwałtem nawrócić na łono kościoła katolickiego, zgromadzili się deputowani protestanccy w Tuluzie w mieszkaniu B-a i postanowili tu dalej swobodnie swoją cześć Bogu oddawać. Widocznie o tern uprzedzeni, francuscy służalcy in-kwizycyi wznowili swoje prześladowania i rzezie. B. uszedł do Genewy, udał się potem do Lozanny i przewędrował różne państwa protestanckie, starając się wyjednać poparcie i pomoc dla swoich współwyznawców. — Z Niemiec i Holandyi, gdzie w roku 1693 ordynowany został na pastora, robił częste wycieczki do Francyi i opowiadał po lasach i jaskiniach Sewennów tysiącom zbiegłych tam hu-gonotów ewangelię. Nakoniec udało się władzom królewskim w Olleron schwytać go w zasadzkę. Przyznawszy się, że pomimo królewskiego edyktu, w duchu kalwińskim nauczał i kazania głosił, skazany został na śmierć i w roku 1698 kołem bity. Literackiemi świadectwami jego żarliwości religijnej są dzieła pod tytułem: „Etat des reformés de France“ (Haga, 1685); „Lettres au clergé de France“ (1685); „Lettres des protestants de France à tous les autres protestants de l’Europe“ (Berlin, 1688); „Remarques sur la traduction du nouveau Testament

F. J,

Broussonet Piotr Maryan August, lekarz i botanik francuski (* w Montpellier 28 lutego 1761 — f tamże 26 lipca 1807). Z początku zajmo wałsię przeważnie zoologią. Czas jakiś przebywał w Londynie u Banksa, na którego przedstawienie został przyjęty w poczet członków królewskiego Towarzystwa londyńskiego. Później, będąc zastępcą Daubentona na jednej z katedr w Collège de France, przedstawił akademii nauk kilka ważnych ros-praw, między któremi była: „Description d’une espèce Sainfoin dont les feuilles sont animées d’un mouvement continuel“; w tej rozprawie ruchy He-dysarum gyrans porównywał z ruchami zwierząt.

W 1785 mianowany był sekretarzem Towarzystwa rolniczego paryskiego i ogłosił w latach następnych: „Mémoire sur l’art de faireade la toile avec les tiges du Genêt d’Espagne“, dalej pochwały Turgota, Buffo-na, etc. Na nieszczęście B. nie mógł się oprzeć prądowi zamieszek politycznych, pozwolił wpisać swoje nazwisko do grona paryskiego ciała wyborczego, przyłączył się do partyi żyrondystów i był mianowany członkiem Konwencyi powstańczej, która miała się uorganizować w mieście Bourges. — Gdy się to wydało, został aresztowany w Montpellier d. 31 maja. Zdołał jednak wymknąć się z więzienia, i przeszedłszy przez Pireneje, pod pozorem botanika herboryzującego, dotarł pieszo aż do Madrytu, z wszelkich środków wyzuty; tu został przyjęty przez Ortegę i Cavanillesa, od Banksa zaś z Londynu otrzymał przekaz na 1,000 franków. Zasilony tym funduszem, postanowił udać się do In-dyj i w tym celu wsiadł na okręt angielski; lecz burza zmusiła go do zatrzymania się na odpoczynek w Lizbonie. Powłóczywszy się czas jakiś po Al-garwii i Andaluzyi, udał się do Afryki w charakterze lekarza, p. Simpsona, ambasadora Stanów Zjednoczonych. Tu zajął się energicznie botaniką, i zebrawszy piękną kolekcyę roślin, przesłał ją w darze do muzeum Banksa. Po powrocie do kraju został mianowany członkiem Instytutu, pomimo długiej swej nieobecności. Później wysłano go jako konsula na wyspy Kanaryjskie, gdzie znowu oddał się pracy botanicznej, uwydatnionej w dziele, pod tytuł.: „Flore économique des Canaries“, obejmującej 1,600 roślin. Zamierzał również udać się na Przylądek Dobrej Nadziei, tymczasem Chaptal zamianował go profesorem botaniki szkoły w Montpellier. B. w tern swojem rodzinnem mieście wybornie przekształcił ogród botaniczny i wydał: „Elen-chus plantarum Horti monspeliensis“ 1801. W roku 1805 wybrany na posła do izby prawodawczej, umarł od ataku apoplektycznego d. 26 lipca 1807. On-to przywiózł z Oksfordu do Paryża osobnik żeński Papierotki (Broussonetia papyrifera), której we Francyi znajdował się jedynie okaz męski. Pochwałę B-a w Paryżu wygłosił Cuvier, a w Montpellier De Candolle, lecz obadwaj popełnili pewne błędy. Pozostałe po śmierci B-a rękopisy przeszły w posiadanie d-ra Durand’a, konserwatora zbiorów botanicznych fakultetu w Montpellier; po śmierci Durand’a dostały się w ręce d-ra Calvinhac’a, a po . zgonie tego ostatniego odziedziczył je p. Roume-guère. Przy tych rękopisach znalazła się biografia B-a, skreślona przez Douranda. P. Roumeguère fragmenta z tych rękopismów, odnoszące się do historyi naturalnej wysp Kanaryjskich, pomieścił w „Mémoires de la Société des sciences naturelles de Cherbourg“ w 1874.

Broussonetia v ent.—P a p i erotka, albo B rus-son ecy a. Rodzaj roślin, należący do rodziny Wią-zowatych (Ulmaceae), plemienia Morwowych (Moreae). Kwiaty rozdzielno-płciowe/ dwudomowe, męzkie zebrane w kłosy, czyli raczej bazie gęste, przysadkowe, mają okwiat kądzieluy, o działkach jajowatych, zaostrzonych, w pąku dachówkowatych,

nawpół rozwartych; pręcików 4, działkom okwiatu przeciwległych, o nitkach cienkich, szydełkowatych, elastycznych, o pylnikach dośrodkowych, woreczkowych, grzbieto - czepnych; żeńskie, utwierdzone na osadniku kulistym, gęsto w główkę skupione, pomieszane z łuskami włosistemi (spłoniałemi kwiatami); okwiat ich stożkowaty, 3—4-zębny. Zalążnia jajowata, jednokomorowa, osadzona skośnie na pod-słupiu maczugowatem. Zalążek jeden ścienny, wsteczno-zwrotny, z otworkiem w górę zwróconym.

sto wielo-postaciowych i opatrzonych przylistkami bocznemi, błoniastemi, opadającemi.— Znanych jest trzy czy cztery gatunki, żyjących w gorącej strefie Azyi wschodniej, z których przytoczymy: B. pa-pyrifera Vent. L. właściwą, drzewo rosprze-strzenione na Wschodzie od Japonii aż do Nowej Zelandyi, pełne soku mlecznego, posiadające liście różnopostaciowe, jedne 3—5 tatowe, drugie okrą-gławo jajowate, piłkowane, z wierzchu szorstkie, a spodem kosmate; owoce większe od grochu, cie-

'S

V,

z - w.

s*s

t'.-'

Ą ~r \1

ml

rVT

-,

m

if.'

Fig. ‘232. B r o u 8 s o n e t i a,

1. Gałązka 2. Okwiat żeński. 3. Kwiat żeński. 4. Owoc. 5. Kwiat męski. 6. Okwiat męski.

J. A.

Szyjka nitkowata, ekscentryczna, ze wszech stron znamieniowa. Niełupka mięsisto-galaretowata, na podsłupiu jagodowatem, otoczonem w podstawie okwiatem po nad niego wydłużonym. Nasienie zwieszone ze skórką błoniastą, cieniuchną. Zarodek w bielmie skąpem, mięsistem, prostoległy, z rost-kiem zwróconym do znaczka.—B russonecye są to drzewa o soku mlecznym,,opalowym, o liściach na-przemianległych, dwurzędowych, opadających, czę-

mno-czerwonawe i słodkie. Japończycy i chińczycy z łyka tego drzewa wyrabiają papier i różne tkaniny.

Br-IWSr, ob. Br au wer.

Brouvershaven, miasto w niderlandzkiej pro wincyi Zelandyi, na północnem wybrzeżu wyspy Schouwen, niezła przystań, połów ostryg, hodowla bydła na żyznych marszach, miejsce urodzenia poety holenderskiego Jakóba Catsa (pomnik). Tu Fj-

całkowicie przez fale morskie.

wogóle uwydatnia pewien rozwój. Natomiast liczba B-ów zmiejszyła się w tym czasie prawie o połowę i maleje w dalszym ciągu. Wobec walki konkurencyjnej znikają ciągle małe B-y, do czego także przyczynia się nieustanny rozwój środków komunikacyjnych i udogodnień przewozowych, które dają możność wielkim B-om zaopatrywania w swój produkt najodleglejszych zakątków kraju i pokonywania tam słabych współzawodników miejscowych. Obecnie królestwo liczy 260 B-ów, które przerabiają około 405,000 korcy (à 202 <U. = 82.8 kilog.) jęczmienia, i 15,000 pudów chmielu, a płacąc około 1% miliona rubli rocznie akcyzy, produkują przeszło 8 milionów wiader (milion przeszło hekto-

R. M.

E. D.

Dr. J P.

lip Burgundzki pobił na głowę anglików pod wodzą ks. Gloucestera 11 stycznia 1427 r. W pobliżu stało dawniej miasteczko Bomenede, zniszczone

And. S.

Browallia — Browalka albo Podrzeźlina. Rodzaj roślin, należący do rodziny Trędownikowa-tych (Scrofularineae, plemienia Tujałkowych (Sal-piglosseae), utworzony przez Linnego, na cześć Jana Browalla, biskupa z Abo. Ma on cechy następujące: kielich 5-zębny lub 5-szczepny. Korona taco-wata, o rurce w górze rozszerzonej i z krajem skośnym, tworzącym dwie wargi, o klapach w pąku sfałdowanych. Pręciki 2 silne, wszystkie cztery płodne; tylne z nich o połowę krótsze, o nitkach włochatych -i o pylnikach z woreczkami niejednako-wemi, gdyż jeden jest mniejszy i płonny, przednie zaś o dwóch woreczkach równych. Zalążnia uwieńczona szyjką, u góry rozdzieloną na dwie łatki bardzo szerokie, ze znamieniem na stronach do siebie zwróconych. Owoc torebka błoniasta, pękająca w dwie łupiny 2-szczepne. Nasiona o zarodku prostym.—Browalki są to rośliny zielne, rzadziej podkrze-wowe, mniej więcej lepkie i omszone, o liściach naprzemianległych, zupełnie całych, o kwiatach szy-pułkowatych, ułożonych w wierzchnotki. Znanych jest 5 czy 6 gatunków, żyjących w Ameryce południowej; większa część ich bywa hodowaną w ogrodach z powodu pięknych kwiatów o koronie fioletowej, błękitnej lub białawej.—B. de mis sa L., w Caracas używa się jako lek w chorobach skórnych, a nadewszystko w świerzbie.    h A-

Browar (ang. Brewery, fran. Brasserie, niem. Brauerei), jest to kompleks budynków i urządzeń fabrycznych, w których i przy pomocy których wyrabia się piwo. B. zazwyczaj składa się: ze studni, słodowni, gniotownika, warzelni, chłodowni, izby do fermentacyi, piwnicyi lodowni. B-y bywają ręczne i mechaniczne, poruszane wszelkiemi istniejącemi rodzajami motorów. Na różnorodne urządzenia B-ów wpływają nie tylko warunki miejscowe, gatunek piwa i sposób jego wyrobu, ale i przepisy o akcyzie w danym kraju. W królestwie i cesarstwie np. wszystkie naczynia warzelni ustosunkowane są do kadzi zaciernej; od wiadra jej objętości i waru płaci się akcyzy kop. 20. Kadź filtracyjna łącznie z korytkiem może być o 10% większa, kocieł zacierny dochodzić może do %, a kooieł brzęczkowy do 2% raza wziętej objętości kadzi zaciernej. B-y niemieckie, płacąc akcyzę od wagi słodu, krępowane są nieco w urządzaniu gniotowników; austryackie, płacąc od ilości i mocy ostudzonej brzeczki, różnią się w urządzeniu chło-downiami. W Anglii podatek opłacają słodownie, w Ameryce akcyza nakłada banderole na wywożone piwo; urządzenia B-ów są tam zatem dowolne. B-y z postępem nauki piwowarskiej zyskują i ulepszenia ważne, do których w ostatnich latach zaliczyć można: pneumatyczne i mechaniczne słodownie i suszarnie, maszyny do sztucznego oziębiania pomieszczeń i płynów, filtry oraz aparaty do hodowli czystych drożdży i do „pasteuryzo wania“ piwa. Produkcya piwa w królestwie w okresie

10-cio-letnim nie uległa znacznej zmianie, chociaż

litrów) piwa.

Browarka, nazwa handlowa drzewa obdartego z kory, bez oznaczonej długości i grubości, gatunku sosnowego lub świerkowego, przeznaczonego na materyał budowlany dla użytku wewnętrznego lub na eksport.—B. jest zwykle materyałem nie wyborowym, kloce bywają różnej długości do 24 stóp a grubość ich w cienkim końcu dochodzi do 12 cali, zwykle jednak rożnorodność sztuk w jednej partyi jest tak rozmaitą iż B-i na składach bywają sortowane i względnie do długości, grubości i gatunku drzewa układane w odzielne szychty i odpowiednio spieniężane. B. więc jako nazwa posiada tylko znaczenie w sprzedaży hurtowej.

Browioz Tadeusz (* 15 października r. 1847 we Lwowie), szkoły ukończył w Czerniowcach, nauk lekarskich słuchał w Krakowie i w r. 1872 uzyskał stopień doktora med. Przez lat trzy był asystentem przy katedrze anatomii patologicznej, w r. 1875 uzyskał docenturę tego przedmiotu, w r. 1876 został zastępcą profesora, a w 1880 profesorem zwyczajnym anat. patol. w uniwersytecie Jagiellońskim, w którym dotąd jako taki wykłada. Prace swe, poczęści dość cenne, umieszcza w czasopismach lekarskich polskich i niemieckich.

Brown John (* pod koniec r. 1735 w pobliżu Berwickshire w Szkocyi), twórca systemu leczniczego, noszącego nazwę od niego. Będąc synem ubogich wieśniaków, przez osoby dobroczynne, które w nim zdolności umysłowe odkryły, do szkół oddany, po ukończeniu ich, jako nauczyciel domowy na chleb zarabiał; gdy mu się udało uciułać nieco ciężko zarobionego grosza, przybył w 1759 do Edynburga w celu słuchania teologii. Zmieuił jednakże prędko zamiar pierwotny i przeszedł na wydział lekarski, na którym, dla braku środków, ciężko mu się wiodło. W r. 1765 ożenił się i dla zarobku stołował u siebie studentów; owocem tego przedsiębiorstwa były długi i nędza, z której, ulitowawszy się nad nim, wybawił go słynny prof. Cullen, powierzając mu nauczanie swych dzieci, re-petycye odczytów ze studentami, oraz tłómaczenie na język łaciński dzieł swych lekarskich, co B-owi zapewniło skromne lecz pewne utrzymanie. Stosunek ten nie trwał jednak długo i przemienił się w końcu, z winy B-a, w jawną nieprzyjaźń. Walcząc wciąż z nędzą, nareszcie w r. 1779 został doktorem med., a w roku następnym wydał w Edynburgu dzieło p. n. „Elementa medicinae”, zawieraj ą-

ce nowe poglądy; nie zrobiło ono jednak na początku wielkiego wrażenia i B., widząc, że mu się stale w Edynburgu nie wiedzie, przeniósł się w roku 1786 do Londynu, w nadziei, że tam nareszcie dojdzie do znaczenia; lecz i tym razem nadzieja srodze go zawiodła: po dwuletniem borykaniu się z biedą zmarł wskutek apopleksyi (1788). Stworzony przez niego system w Anglii powodzenia nie miał prawie wcale, we Francyi niewielkie; za to licznych zjednał sobie zwolenników w Niemczech i we Włoszech. Podajemy tu w krótkości główne jego zasady. Chociaż B., jak każdy zwykle „reformator“, pomysły swoje przedstawia jako rdzennie oryginalne, nie podlega jednak żadnej wątpliwości, że opiera się na poglądach Hallera o pobudliwości. Ta jednak wielka pomiędzy nimi zachodzi różnica, że, gdy pobudliwość (irritabilitas) Hallera jest faktem przez liczne doświadczenia stwierdzonym, pobudliwość (excitabilitas) B-a jest tylko pustem słowem. B-owi zdawało się, że potrafi rozwiązać prastary spór o „istotę“ życia, toczony ponownie a zacięcie przez różne szkoły lekarskie w drugiej połowie w. XVIII, jeśli przyjmie za podstawę wszystkich objawów życia tę własność istot organicznych, że je różne „bodźce“ (stimuli) do czynności swoistej pobudzić zdołają. Podług poglądu tego życie byłoby wynikiem właściwej ciałom organicznym „pobudliwości“ (excitabilitas), oraz działających na nie „bodźców“. Im większa istniałaby „pobudliwość“, tern mniejszych na to potrzebaby „bodźców“, żeby w razie danym wywołać „podrażnienie“, i naodwrót. Organizm jest w stanie zdrowia, gdy dwa te czynniki są w równowadze. Powiększone, chociaż nienad-mierne, pomnożenie „bodźców” wywołuje „silność“ (sthenia), brak ich—„bezsilność bezpośrednią“ (asthenia directa). Lecz „bezsilność“ i pośrednio powstawać może, jeżeli działające „bodźce“ są zbyt silne, wyczerpujące przez to „pobudliwość“ danego osobnika. Jakość „bodźców“ w rachubę nie wchodzi wcale: różnią się one pomiędzy sobą tylko przez działanie swe ilościowe. A ponieważ wszystko polega wyłącznie na „pobudliwości, na „bodźcach“ i wywołanem przez nie „podrażnieniu“, wszelaka zatem znajomość budowy oraz czynności ustroju dla lekarza jest, jeśli nie zgoła zbyteczną, to przynajmniej dość mało potrzebną. Na mocy tych zasad arcyprostych leczenie także bardzo prostem być musi. Gdy istnieje „silność“ (sthenia), należy zmniejszyć, gdy „bezsilność bezpośrednia“ (asthenia directa) zwiększyć „bodźce“; „bezsilność pośrednia“ (a. indirecta) wymaga, by gasnącą „pobudliwość“ na nowo pomału ożywić, przez ostrożne stosowanie na początku słabiutkich, potem stopniowo coraz silniejszych „bodźców“. Ponieważ, według B-a, większość chorób jest wynikiem „bezsilności“ bezpośredniej lub pośredniej, więc też przy leczeniu zaleca on głównie środki pobudzające, a w szczególności alkohol, opium, kamforę, eter i t. p. teorya tego rodzaju, zbyt jednostronna, a przytem dowolna zupełnie, choć w części na prawdzie niezbitej oparta, i w sposób iście genialny przeprowadzona, upaść musiała pomimo zapału swych stronników,—dziwić nikogo nie powinno. Dzieło B-a doczekało się licz-

nych wydań; ostatnie wyszło w Medyolanie (1792); na język angielski przełożył je sam autor (Londyn, 1788); tłómaczeń na inne języki było bardzo wiele najlepsze, niemieckie, Pfaffa, wyszło w Kopenhadze (1804). Zbiorowe wydanie wszystkich prac B-a uskutecznił syn jego, w Londynie (1804 roku); znajduje się w niem obszerny życiorys B-a. Dr- p-Brown Karol Brockden (* 1771 w Filadelfii — f 1810 w Nowym Yorku), powieściopisarz amerykański. Kształcił się na prawnika, ale później przerzucił się do piśmiennictwa. Osiadłszy w Nowym Yorku, wydawał tu przez czas jakiś dziennik „Monthly magazine“ (1799), później (od r. 1806) „American register“. Jako powieściopisarz napisał: „Wieland, or the transformation“ ( 1798 ); „Ormond“ (1799); „Arthur Mervyn“ (1800), „Edgar Huntly“ (1801), „Jane Talbot“ i „Clara Horward“ (1804). B. posiadał wiele znajomości ludzi i in-wencyi, ale szukał efektowności w obrazach zgrozy i krwi. Był to w każdym razie pierwszy utalentowany powieściopisarz amerykański i przed Cooperem cieszył się wielką poczytnością.

Brown Robert, słynny botanik angielski .(* w Montrose (w Szkocyi) 21 grudnia 1773—f w Londynie 18 czerwca 1858). Naukowo kształcił się z początku w Aberdeen, później w uniwersytecie edynburskim, gdzie jego nauczycielem botaniki był Rutherdorf. Po skończeniu studyów naukowych, z początku zajmował się w Edynburgu chirurgią. W r. 1795 zostawał w charakterze chirurga w pułku Szkockim, konsystującym w Irlandyi. W r. 1801 B. jako przyrodnik, zabrawszy z sobą Ferdynanda Bauera, rysownika kwiatów, wziął udział w wyprawie kapitana Flindersa, udającego się na statku Investigator dla zbadania głównych punktów na wybrzeżach Nowej Hollandyi. Po przybyciu na miejsce, kapitan Flinders, z powodu psucia się starego statku Investigator, wrócił do Anglii, celem sprowadzenia nowego, B. zaś pozostał w New South Wales, gdzie spotkał się z Caleyem i był po przyjacielsku przyjęty przez miejscowego zwierzchnika prowincyi, Kinga. Z tego miejsca robił on częste wycieczki w głąb kraju, oraz na wyspę Van-Die-men; nad rzeką Derwent zabawił aż kilka miesięcy. Tymczasem Flinders, wracając na nowym statku, rozbił się podczas burzy na rafach koralowych pomiędzy Nową Kaledonią i Nową Holandyą i przybył do portu Jackson tylko na małej łodzi żaglowej. Nie długo zabawiwszy, na spotkanym statku postanowił wrócić po raz drugi do Ąnglii i zabrał dla odwiezienia zbiory B-a, do tego czasu zgromadzone. Na nieszczęście statek, na którym Flinders wracał, rozbił się także, przyczem zbiory B-a przepadły, a sam Flinders został zatrzymany na Ile de France, jako jeniec wojenny. B., pozostawszy w Nowej Holandyi, prowadził dalej swoje botaniczne poszukiwania, gromadząc zbiory na nowo; w końcu zmuszony był wrócić do Anglii ze swoim towarzyszem Bauerem, na zdezelowanym Investiga-torze, którego pokład mocno był zniszczony. Zdarzyło się to w roku 1805. Przywieziony z ziem australskich zbiór B-a składał się z 4,000 gatunków roślin i ogromnej ilości notât, poczynionych

na miejscu z jego obserwacyj. Zaraz po powrocie zabrał się B. do naukowego opracowywania tych zbiorów. Pierwsza praca jego ukazała się w druku 1810 r.; był to „Prodromus Florae Novae-Hollandiae et insulae Van-Diemen“. Lecz dzieła tego wyszedł tylko tom pierwszy; autor bowiem, zrażony krytyką, zamieszczoną w jednem z pism, w której wytknięte zostały niektóre błędy w łacinie, popełnione w przedmowie, postanowił wydania drugiego tomu zaniechać i powydzierał przedmowę ze wszystkich egzemplarzy, jakie znalazł w księgarniach; skutkiem tego Prodromus jego z przedmową stał się wielką rzadkością bibliograficzną.

na prezesa towarzystwa Linneuszowego, godność tę piastował dopóki mu tylko siły, przy sędziwym wieku, starczyły, mianowicie do 24 maja 1853 r. B. był członkiem wszystkich akademij europejskich; tylko przez swoich współrodaków nie był należycie ceniony, a sam rząd tak dalece o nim zapomniał, iż potrzeba było starań A. Humboldta dla wyjednania mu u Roberta Peela 200 funtów sterlingów pensyi, która, przy braku własnych zasobów, stała się dlań na stare lata źródłem nieocenionem. Ogłoszone prace B-a, na objętość nie są znaczne, lecz ich naukowa wartość i wpływ, jaki wywarły na postępy botaniki w bie-żącem stuleciu, są bardzo wielkie. Z geograficznego punktu widzenia badał B. flory jak najrozmaitsze: po australskiej zajmował się florą dalekiej północy aż dwukrotnie, raz mając rośliny przywiezione z podróży kapitana Rossai drugi raz z podróży kapitana Parr ego; badał również florę Abisynii, florę Chin i florę Indyj wschodnich, głównie Jawy. Przy tych badaniach utworzył wiele rodzajów i gatunków nowych, a nawet i nowe rodziny. Prócz tego B. zajmował się morfologią i fizyologią roślin, jak o tern świadczą jego poglądy nad budową żeńskich kwiatów w rodzinach Sagowcowatych (Gycadeae) i Szyszkowych {Goni-ferae), (wypowiedziane na posiedzeniu towarzystwa Linneuszowego d. 15 listopada 1825), oraz ros-prawa p. t. „Observations on the organs and mode of fécondation in Orchideae and Asclepiadeae“ (Londyn, 1831, in-8°, 36 str.). Wspomnimy jeszcze o rosprawie B-a p. t. „A brief account of microscopical observations made in the months of June, July and August 1827, on the particules coutainend in the pollen of plants; and on the general existence of active molecules im organic and inorganic bodies“ (Londyn, 1828, in-8°, 16 str.), w której wyjaśnił przyczynę ruchu cząsteczkowego, na teraz od jego nazwiska zwanego r u-chein brownowym. Wymieniać poszczególe wszystkich prac B-a nie będziemy, utworzyłyby one zbyt długą listę. Ciekawego czytelnika, pragnącego poznać je, odsyłamy do dzieła G. A. Pritzla, „Thesaurus Litteraturae Botanicae“ (Lipsk, 1872,

Drugie wydanie tego klasycznego dzieła dokonane zostało w 1821 r. przez redakcyę pisma „Isis“; to wydanie jest mało cenione, z powodu popełnionych w niem błędów; trzecie wyszło w roku 1827, w języku niemieckim, w Norymberdze, staraniem Chrystyana Nees von Esenbecka Wskutek zaniechania przez B-a dalszego druku Pro-dmmu, bardzo dużo materyałów przywiezionych przez niego w roku 1805 musiało czekać przeszło pół wieku, nim wyszły na światło dzienne. Wyprowadził je na to światło dopiero Jerzy Bentham, przez wydanie dzieła „Flora Australiensis“ (Londyn, 1863—1870, 5 tom., in-4°). Zresztą niektóre z późniejszych dzieł i rospraw samego B-a można przyjąć za dopełnienia do jego Prodromu; do takich mianowicie odnieść należy: „On the natural order of plants called Proteaceae“ (Trans. Linn.

Society X, 1810); „General Remarks geographical and systematical on the Botany of Terra australis“

(ogłoszone przy opisie podróży Flindersa i wydane osobno w Londynie, 1814, in-4°, 81 str., 10 tab.); „General view of the Botany of Swan River“ (Journal of the royal Geographical Society,

1832); „Suppleraentum primum Florae Novae Hollan-diae, exhibons Proteaceas novas quas in Australia legerunt DD. Baxter, Cale y, Cunningham, F raser et Sieber et quarum ex siccis exemplaribus characteres elaboravit“ (Londyn, 1840, in-8°, 40 str.); „Botanical Appendix to Capt. Sturt Narration of an Expedition into Central Australia“ (Londyn,

J. A.

Brown Tomasz, filozof, poeta i lekarz szkocki (* 1778 w Kirknabreck pod Edynburgiem—f 1820), syn duchownego presbyteryańskiego. W 14-ym r. życia wstąpił na uniwersytet edynburski. W filozofii poszedł za Dugaldem Stewartem, który nie tylko profesorem mu był, ale i przyjacielem. W r. 1798 20-letni młodzieniec ogłosił „Uwagi nad Zoo-nomią“ Erazma Darwiu’a, ojca sławnego za czasów naszych naturalisty. Stewart po przeczytaniu tej rozprawy powiedział o B-ie, iż wedrze się kiedyś na najwyższe szczyty wiedzy. Na początku tego wieku był B. jednym ze współzałożycieli pomnikowego przeglądu „Edinburgh Review“. W 25-m r. ż. doktoryzował się z medycyny. Prace naukowe nie przeszkadzały mu pisać poezyi, których 2

1849, in-8°, tom. II, str. 66—92). Wkrótce po powrocie z Australii B. został zaproszony przez str. 43—44). angielskiego mecenasa nauk, Józefa Banksa, na bibliotekarza jego wspaniałej biblioteki, w której mieściły się bardzo liczne zbiory botaniczne, a między niemi nader interesujące dla B-a zbiory, przywiezione z Australii w czasie pierwszej podróży Cooka, przez Solandera i Banksa. W r. 1810 po śmierci Dryandera Banks oddał pod kierunek B-a wszystkie zbiory botaniczne; następnie testamentem przekazawszy bibliotekę dla British Musaeum,

B-owi wyznaczył dożywotnią pensyę z mieszkaniem w swoim domu i pozostawił mu prawo rosporządzania zbiorami botanicznemi według swojej woli. Gdy po śmierci Banksa biblioteka jego przeszła na własność British Musaeum, B. oddał tej instytucyi i pomienione zbiory botaniczne, które w niej utworzyły dział osobny, a sam tomy wyszły w r. 1804; po kilkunastu latach no-po dawnemu został ich konserwatorem. W roku wy zbiór przybył do dawniejszego. Pierwszem 1828 wybrany na wice-prezesa, a w następnym dziełem ściśle już filozoficzuem B-a była obrona

66

Encyklop«dy» Powizachn» Iluitr. T, X.

Pr.“ Lamirault’a.

P. Chm.

Esq.“. 1854.

Hume’a przeciw zarzutom niereligijności, stąd źródło swoje czerpiącym, że filozof angielski, ani celowości żadnej, ani nawet ścisłej przyczynowości nie uznawał. W r. 1808 został B. adjunktem Stewarta i odtąd przez lat dziesięć z powodzeniem, dopóki zdrowie służyło, nauczał. Z wykładów edyn-burskich powstało główne dzieło Ba: „Lekcye filozofii umysłu ludzkiego“. Zaczął je streszczać i zarazem pogłębiać w „Zarysach fizyologii umysłu ludzkiego“, kiedy w r. 1819 choroba śmiertelna przerwała tę niepospolitą pracę. W początkach zaledwie rozwoju myśli filozoficznej śmierć przecięła pasmo istnienia. — B. wyłamał się z pod empiryzmu zdrowego rozsądku i idealistycznej uczuciowości Rei-da; przyjął i rozwinął naukę Hume’a, o kojarzeniu się pojęć .j roli tej funkcyi w życiu umysłowem; z nauki tej wyłączył wszakże prawo przyczynowości, o ile je obaj uznawali, jako zawarte już w prawie zetknięcia się w przestrzeni i czasie. Jak dla Kanta, tak i dla B-a, istota rzeczy jest niezbadaną, ale B. posuwa się jeszcze dalej i, nie uznając rozumowania a priori, nawet po dokonanem już doświadczeniu podstawę subjektywną prawa przyczynowości wskazuje w wierze, a nie w rozumie. Filo-zof-psycholog naśladować powinien naturalistę: badać stany, przemiany, zjawiska, a nie zagłębiać się w samo jestestwo. Psychologia jest częścią fizyki, jakby „fizyologią umysłu“. Zjawiska psychologiczne dzieli B. na zewnętrzne i wewnętrzne; do pierwszych zalicza wszelkie wrażenia zmysłowe („sensations“), do drugich wzruszenia („emotions“) i wszelkie upostaciowania czystego intellektu („ideas“, „conceptions“). Zmysły odgrywają wielką rolę w powstawaniu, nietylko pierwszej, alei dwóch wyższych kategoryj zjawisk. Człowiek myśli (intellekt) tylko dzięki zasadzie kojarzenia (assocyaeyi) wyobrażeń, czyli rzeczy samych, odbijających się w umyśle, a przy pomocy ustawicznego poddawania (sug-gestyi) dochodzi do coraz ogólniejszych pojęć. Z potrójnego źródła płynie wszelka wiedza: z doświadczenia, z iutuicyi (wiara, natchnienie) i z rozumowania; pierwsza daje nam pojęcie o rzeczach po za nami będących, druga o prawdach pierwszych, zasadniczych, trzecie dozwala wyciągać wnioski z wyobrażeń i zasad. Iutuicya B-a daje u siebie miejsce religii. Kojarzenie się wyobrażeń i pojęć jest dwojakie: proste i złożone, względne; pierwsze pozwala umysłowi dostrzegać podobieństwa, chwytać między przedmiotami myślenia odległość w przestrzeni i czasie, poznawać różnice konstytucyonalne, podbija go pod wpływ powtarzania lub nawyknięcia i wyrabia w nim pamięć;—drugie wydobywa ze zjawisk same stosunki przedmiotów współistniejących z sobą, lub po sobie następujących. Przy skojarzeniach prostych rolę główną gra przypadkowość, przy złożonych — konieczność. Na tej drugiej kojarzni opiera się cała wiedza, nauka, umiejętność nasza; ona nas uzdalnia do sądów, do rozumowań, do pojęć oderwanych. W dziedzinie uczuciowości B. wprowadził własny swój podział wzruszeń na: jednochwilowe, doraźne (wesołość, radość, nudy); zwracające się wstecz (gniew, żałość, wyrzuty sumienia); zwracające się naprzód (żądza,

pragnienie, obawa). Podział ten odpowiada trzem postaciom czasu.—J. St. Mill „Examination of sir William Hamilton’s Philosophy“, w przekładzie de Cazelles’a, którego trzyma się Taine w „de l’Intelligence“; Réthoré „Critique delà philosophie de Thomas Brown“ (Paryż, 1863); Lauge „Geschichte des Materialismus“ (ed. 2-a, Iserlohn, 1877. t. II);

T. Ribot „La psychologie anglaise contemporaine“ (ed. 1875, Paryż), w przekładzie polskim J. Ocho-rowicza „Współczesna psychologia pozytywna w An -gli“ (Warszawa, 1877); P. Picaret w „Gr. Encycl.

S. D.

Brown Józef (urodził się prawdopodobnie w wieku XVIII), bibliograf, jezuita.

Brown William (* w Ballymena 30 maja 1784 — f w Richmond Hill, w Liwerpolu 24 stycznia 1864). W młodym wieku (w 1800) udał się z ojcem do Baltimore w Stanach Zjednoczonych, gdzie zajmował się handlem płótna i należał do współki domu handlowego „Aleksander Brown (ojciec) i syn“. W 1809 powrócił do Anglii i założył filię powyższej firmy w Liwerpulu, gdy bracia jego założyli takież filie w New-Yorku i Filadelfii. Po wycofaniu się dwóch braci, Jerzego i Jana, z interesu, William z najstarszym bratem, Jakóbem, prowadzili interesa bankierskie i skoncentrowali w swoich rękach interesa pieniężne między Europą i Ameryką. W 1825 brał czynny udział w agi-tacyi, mającej na celu reformę doków liwerpul-skich, a w 1831 był obrany aldermanem Liwerpulu, który-to urząd pełnił do r. 1838. W r. 1846 został członkiem parlamentu z South - Lancashire i mandaty te pełnił do 1859. Był dyrektorem towarzystwa transatlantyckiego telegrafu. Znany jest więcej jako dobroczyńca Liwerpulu, skutkiem swoich wspaniałych ofiar dla tego miasta, założył bowiem w niem wolną publiczną bibliotekę i Derby Musaeum, które otwarto dnia 8 paź. 1860, na co B. wydał 40,000 funt. st. Gdy rozwinął się ruch około tworzenia korpusów ochotniczych, B. własnym kosztem wyekwipował 1-ą brygadę liwerpulską arty-leryi. D. 24 stycznia 1863 otrzymał godność baro-neta. Był B. zwolennikiem wolnego handlu i dziesiętnego systematu pieniężnego. W celu poparcia tej myśli wydał broszurę: „Decimal Coinage. A Letter from W. Brown Esq. M. P. to Françis Shand.

a. o.

Brown Jerzy, generał angielski (* 1790—f 1862), będąc w randze porucznika, brał udział w zdobyciu Kopenhagi w r. 1807 i w wojnie hiszpańskiej, gdzie się odznaczył wielkiem męstwem.— W r. 1814 towarzyszył jako podpułkownik wyprawie generała Rossa przeciw Stanom Zjednoczonym, gdzie był raniony w bitwie pod Bladensburg. W 1. 1824—42 dowodził brygadą strzelców, w r. 1850 mianowany był najwyższym adjutantem wojska, a w rok potem wice-marszałkięm. Podczas wojny krymskiej w bitwie pod Iukermanem (1854) otrzymał ciężkie rany i zmuszony był skutkiem tego na pewien czas wziąć urlop i osiadł na Malcie.— Wróciwszy do zdrowia, dowodził wyprawą na morze Azowskie, a potem brał udział w oblężeniu Se-

nów północnych.

tom I, str. 222.

w. o.

W. G.

wastopola. W r. 1860 otrzymał nominacyę na naczelnego wodza w Irlandyi.    N-

Brown John [* w Torrington (Connecticut) 9 maja 1800 r., powieszony 2 grudnia 1859 w Charlestown], abolicyonista. W szóstem pokoleniu pochodził od jednego z pierwotnych emigrantów, którzy przybyli do Ameryki na Mayflower. Od młodych lat nabył nienawiści do wojny i niewolnictwa. Zajmował się dzierżawą gruotów i chowem bydła w różnych stanach. W 1854 przesiedlił się do stanu Kansas i wszędzie propagował zniesienie niewolnictwa. Miał zamiar urządzić w górach Wirgi nii ufortyfikowane schronienie dla zbiegłych murzynów. W tym celu z oddziałem 21 ludzi napadł 16 października 1859 na arsenał Stan. Zjedn. w Harpers Ferry i opanował go, przy czem zginęło kilku ludzi. B. sądził, że pociągnie za sobą ludność, co się jednak nie stało. W walce uporczywej z wojskami Stanów, straciwszy dwóch synów, został wzięty do niewoli, sądzony o bunt, zabójstwo, oraz zdradę stanu i skazany na śmierć przez powieszenie. Wyrok ten był wykonany w Charlestown. Później, w czasie wojny o secesyę, pamięć B-a, jako przeciwnika niewolnictwa, odżyła. Piosnka o nim stała się bardzo popularną w wojskach Sta-

A. o.

Brown Izaak Baker [* d. 2 czerwca 1812 w Colne Engame (Essex)—f 1873], słynny ginekolog angielski. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Guy’s Hospital w Londynie pod przewodnictwem Hiltona, i w r. 1834 rospoczął praktykę lekarską, od początku z coraz rosnącem powodzeniem. Poświęciw-wszy się wyłącznie chorobom, płci żeńskiej właściwym, pracował głównie nad udoskonaleniem leczenia nowotworów jajnika i wiele o przedmiocie tym pisał (Lancett 1844—1849); przekonawszy się nareszcie, że jedynym do celu prowadzącym sposobem jest doszczętne wycinanie ich, od r. 1852 z wiel-kiem powodzeniem operacyę tę często wykonywał. W Szpitalu św. Maryi w Londynie, do którego założenia gorliwie się przyczynił, był przez lat kilka ordynatorem, oraz docentem chorób kobiet i dzieci. Opuściwszy to stanowisko w r. 1858 założył dom zdrowia „The London Surgical Home“, który był widownią znakomitej jego działalności chirurgicznej. Wydane w r. 1854 dzieło: „On Surgical diseases of women“ sławę jego, jako śmiałego i pomysłowego operatora, daleko po - za granice Anglii rozniosło, i zasługiwało rzeczywiście na to, gdyż B. umiał ze zdumiewającą zręcznością wykonywać najtrudniejsze nawet operacye, w zakres specyalności jego wchodzące. Wydawszy w r. 1862 „On ovarian dropsy: its nature, diagnosis and treatment“, stanął u szczytu chwały swej i w kilka lat później (1865) wybranym został na prezesa towarzystwa lekarzy angielskich (Medical Society), co w kraju tym jest poczytywane za jeden z największych zaszczytów, jaki lekarza spotkać może. W r. 1866 ogłosił: „On the curability of certain forms of insanity, epilepsy, catalepsy and hysteria in females“; w dziele tern zaleca B. jako środek w wielu razach zbawienny klitorydektomię (wycięcie łechtaczki), którą często z powodzeniem zupełnem wykonywał, co go zapewne skłoniło do stosowania jej zbyt częstego, może nie zawsze koniecznie wskazanego, chociaż trudno przypuścić, żeby ją miał wykonywać tylko w widokach zysku dla siebie, nie licząc się z dobrem chorych; jednakże zarzut ten go spotkał. W r. 1867 oskarżono go przed towarzystwem położniczem (Obstetrical Society), którego był członkiem, o wyzysk i postępowanie względem chorych, hańbiące godność stanu lekarskiego. Po burzliwych dyskusyach nastąpiło, może nie sprawiedliwe, wykluczenie go z towarzystwa, co wśród społeczeństwa angielskiego równa się śmierci moralnej. Wszelkie próby rehabilitacyi spełzły na ni-czem, B. złamany moralnie i fizycznie rozchorował się ciężko i po długich cierpieniach zmarł d. 3 lutego r. 1873. -— Porównaj „Med. Times and Gaz.“ 1873 r. tom I, str. 155; „Lancett“ 1873 r.

Dr J. F.

Brown Henryk Karol, rzeźbiarz amerykański (* r. 1814 w Lejdzie, w stanie Massachusetts — f 1886 w Brooklynie). Z początku zajmował się malowaniem portretów w Bostonie, lecz od r. 1837 poświęcał się wyłącznie rzeźbiarstwu w Cincinnati. Cztery lata podróżował po Włoszech, poczerń w 1846 zamieszkał stale w Brooklynie. Śród wielu jego prac odznaczają się: olbrzymich rozmiarów rzeźba, wyobrażająca Washingtona na koniu, w New-Yorku; jest to pierwsza rzeźba amerykańska większych rozmiarów, odlana z bron zu; dalej idą rzeźby przedstawiające: gubernatora Clintona de Witt, generała Greena, na kapitolu waszyngtońskim, i Abrahama Lincolna w New-Yorku.

Brown Jerzy Loring, pejzażysta amerykański (* 1814 r. w Bostonie). Z początku uczył się drzeworytnictwa, ilustrował niektóre cenne dzieła, wykonywał dekoracye teatralne. Ażeby wydoskonalić się w pejzażach, udał się na dalsze studya do Paryża, potem 20 lat spędził we Włoszech, a od 1860 r. zamieszkał w Bostonie. Z dzieł jego zasługują na uwagę następujące: „Zatoka neapolitań-skau; „Zatoka New-Yorku“; „Pałac dożów“ i „Ca-uale grande“, B. naśladował szczególniej Klaudyu-szaLorrain’a; krajobrazy jego odznaczają się pełnym blasku kolorytem.—(„Ottuv Slovnik naućny“).

Brown-Séquard Karol Edward (* 1818 na wyśpię św. Maurycego). W r. 1838 przybył do Paryża i tamże po dwu latach ukończył, w Ameryce rospoczęte, nauki lekarskie. Zajął się następnie gorliwie badaniami fizyologiczuo-doświadczal-nemi nad składem krwi, ciepłem zwierzęcem, mleczem pacierzowym w stanie zdrowia i .^choroby, systemem mięśniowym i nerwowym, oddając się równocześnie leczeniu chorób nerwowych. Od czasu do czasu opuszczał Paryż, udając się na pobyt dłuższy do Ameryki północnej i Londynu, gdzie przez pewien czas był lekarzem przy szpitalu dla paralityków. W r. 1869 został profesorem nadzwyczajnym (agrégé) wydziału lek. w Paryżu, a w 1878 objął po K. Bernardzie katedrę medycyny doświadczalnej w „Collège de France“. Kilka lat temu nazwisko jego stało się głośnem w całym świecie cywilizowanym z powodu wynalezionego przez niego płynu, jakoby odmładzającego

(Spermatyna), lecz chwała ta dość prędko przebrzmiała. Pisał bardzo wiele po francusku i angielsku, władając wybornie obu językami; z dzieł jego wymieniamy: 1) „Recherches sur l’irritabilité musculaire ches un supplicié treize heures après la mort“ (Paryż, 1847); 2) „Experimental researches applied to physiology and pathology“ (Nowy-Jork. 1823); 3) „Deux mémoires sur la physiologie de la moelle épinière“ (Paryż, 1855); 4) „Experimental and clinical researches on the physiology and pathology of the spinal cord and some other parts of the nervous centres“ (Richmond, 1855);

zania, na co on jednak nie zwracał uwagi. Osiedliwszy się z przyjacielem swym, Robertem Harri-sonem, w Norwich, założył tu małą niezależną sektę religijną, nazywającą się „the Church“, która oddzieliła się zupełnie od innych wyznań chrze-ściańskich, uważając, że pozostawały one w pętach anty-chrześcjańskich potęg, jak parafie anglikańskie w więzach—nałożonych im przez biskupów. Uczniowie B -a by li od mistrza swego nazywani Brownistami. Edmund Freake, ówczesny biskup w Norwich, zaniósł w kwietniu 1581 roku ciężką skargę na B-a do lorda Burghleya i wykazywał w niej zgubne skutki, mogące wyniknąć dla panującego kościoła z nowej nauki. Burghley jednak, który był krewnym B-a, nie dopuścił dalszego postępowania i polecił uwolnić go z więzienia. Jak tylko B. odzyskał wolność, zaczął nanowo występować przeciwko władzy biskupów. Biskup ponownie, w sierpniu następnego roku, wystąpił ze skargą przeciwko B-owi. I wtedy także Burghleyowi udało się uwolnić krewniaka z więzienia arcybiskupiego. B. więc powrócił do swoich stronników z jeszcze większym niż przedtem wpływem. Wtedy jednak pewna część jego stronników, pod przewodnictwem Cartwrighta i Dudleya Fennera, wyemigrowała w jesieni 1581 r. do Middleburga. B. tymczasem nie ustawał w propagandzie, pisząc mnóstwo broszur treści religijnej przeciwko ustanowionemu kościołowi, broszury zaś te były zaraz drukowane i rospowszechniane po całej Anglii. Z tego powodu wyszła nawet przeciwko nim proklamacya królewska w 1583 r., wskutek której rozwinięto śledztwo, i po przewodzie sądowym, dwóch ludzi powieszonych było za rozpowszechnianie druków, a jeden za oprawianie. Skutkiem tego liczba stronników B-a zmalała.— I z tą jednak garstką B. z swoim popędliwym i imponującym charakterem nie umiał sobie radzić. Dla tego w 1583 r. przeprawił się do Szkocyi, wraz z kilku rodzinami angielskiemi, stojącemi wiernie przy swoim wodzu. Przybywszy zaledwie do Szkocyi, B. zaczął na nowo występować gwałtownie przeciwko ustanowionemu kościołowi. Z tego powodu był powołany przed władzę duchowną w Edynburgu i wtrącony do więzienia, w którem miał zostawać, dopóki-by dwóch wyznaczonych teologów nie wydało opinii o jego książkach i naukach. I wtedy jednak tajemne wpływy potrafiły uwolnić go z więzienia, nie wiadomo w jaki sposób. Nie spot-kawszy sympatyi w Szkocyi, B. powrócił do Anglii i rospoczął na nowo religijną swoją propagandę. Znów dostał się za nią do więzienia. Uwolniony za wpływem Burghleya, złamany na zdrowiu, powrócił na jakiś czas do ojca, do Tolethorpe, później zaś przebywał w Stamford. Odzyskawszy siły fizyczne, zaczął na nowo, na wiosnę 1587 r., zwykłą

5) „Researches on epilepsy“ (Boston, 1857); 6) „Lectures on the diagnosis and treatment of functional nervous affections“ (Filadelfia, 1868); 7) „Two lectures on convulsions and paralysis as affects of disease of the base of the brain“ (tamże, 1878).—

W roku 1858 założył w Paryżu „Journal de la physiologie de l’homme“ i wydawał go do rokn 1863. W r. 1868 razem z Charcot’em i Vulpian’em założył „Archives de physiologie normale et pathologique“, jest także współpracownikiem pomnikowego „Dictionnaire encyclopédique des sciences médicales“, wychodzącego w Paryżu. W tłómaczeniu polskiem wyszły jego „Wykłady o rospoznawaniu i leczeniu głównych postaci bezwładów kończyn dolnych“ przetł. Z Dobieszewski, Warszawa, 1875 (Os. odb. z Medycyny).— Por. „Notice sur les travaux scientifiques de C. E. Browu-Séquard“

(Paryż, 1883).

Dr. J. P.

Brown Ford Madox, malarz angielski (* 1821 w Calais). Studya artystyczne odbywał w Antwerpii i Paryżu, od roku 1846 mieszkał w Londynie, a oto są wielkie obrazy, malowane tamże: „Wiklef, czytający swój własny przekład Pisma św.“; „Chrystus umywający nogi Piotrowi”; „Król Lear“; „Śmierć sira TriBtrama“; „Romeo i Julia“; „Don Juan“;

„Scena wzięta z życia Cromwella“. Niektóre kra jobrazy B a posiadają typ realistyczny, prawdę żywcem wziętą z natury, jasną i pełną wyrazu charakterystykę postaci, dramatyczne oddanie rze-

czy, życie, oraz powabny koloryt.

w. o.

Browne Robert (niepewne daty urodzenia i śmierci oznaczają na 1550 i 1633 r.). Urodzony w Tolethorpe w hrabstwie Rutland, z rodziny zamożnej, posiadającej w hrabstwie Lancashire znaczne dobra i spokrewnionej z najznaczniejszemi rodzinami angielskiemi; dziad jego dostał nawet od Henryka VIII przywilej znajdowania się w kapeluszu na głowie w obecności króla. B. otrzymał wykształcenie w „Corpus Christi College“ w Cambridge i uzyskał stopień bakałarza w 1572 roku.

Następnie udał się do Londynu i miewał publiczne kazania w parafii Islington. W 1578 r. powrócił, z powodu zarazy w Londynie, w rodzinne strony, i, ulegając wpływowi Ryszarda Greenhama, pro- swą propagandę. Pociągnięty za to do odpowiedzialno boszcza z Dry Drayton, w blizkości Cambridge, ści przez biskupa z Peterborough, Howlanda, nie miewał kazania w okolicy, w których występował usłuchał wezwania do stawienia się przed nim gwałtownie przeciwko ustanowionemu kościołowi i był za to ekskomunikowauy. Ekskomunikacya ta anglikańskiemu, władzy biskupiej, organizacyi pa- tak silnie na B-a podziałała, iż on, co przez tak rafii i t. d. Skutkiem tego uważają go za pierw- długi czas tak uporczywie namawiał innych do szego separatystę od kościoła anglikańskiego.— ustanowienia nowego kościoła, sam, będąc z istnieją-Z tego powodu B-owi biskup zabronił miewać ka- cego już wyrzuconym, zaniechał dalszej propagandy

i w listopadzie 1586 r. wybrany na dyrektora „grammar school“ w Stamford, opuścił to miejsce dopiero wtedy, kiedy, za protekcyą Burghleya, został zamianowany rektorem (proboszczem) kościoła Achurch w hr. Northhampton. Odtąd przez lat 40 wypełniał swoje obowiązki skrupulatnie i, jakkolwiek często miewał kazania i nauki, pomimo że wiele zawistnych oczu go śledziło, nikt nie mógł go obwinić o niezgodność Camus et Mountany, hrabia państwa i marszałek z zasadami ustanowionego kościoła—„of non, eon- polny austryacki (* 1705—f 1757), wstąpiwszy formity“. Koniec jego życia był podobny do początku. Mając bowiem spór z miejscowym kon-stablein o zapłatę podatku, uderzył go, a oskarżony o to przed sędziego pokoju, tak się wobec niego zachowywał, że sędzia, pomimo wszelkiej skłonności do pobłażania, zmuszony był skazać go na karę więzienia, do którego, jak anglicy mówią, widocznie się stęsknił. W niem też i umarł. A 0

l)r. J. P.

J. A.

Browne Tomasz (* d. 19 października 1605 w Londynie), nauk lekarskich słuchał w Oksfordzie, następnie zwiedził Francyę, Włochy, Holan-dyę i tam w Lejdzie został doktorem med. Powróciwszy do ojczyzny, osiadł w Shipden Hall pod Halifaksem, gdzie w chwilach wolnych rozpoczął dzieło swe, p. n.: „Religio medici“, które mu sławę rozgłośną zjednało; wyszło ono dopiero w roku 1642 w Londynie i miało następnie jeszcze mnó stwo wydań. W 1636 osiadł w Norwich, gdzie na całą Anglię zasłynął jako lekarz znakomity, oraz jako uczony pierwszorzędny. W swej „Pseudodoxia epidemica“ (London, 1646, do 1673 jeszcze 6 wydań, oraz 2 tłómaczeuia francuskie), wystąpił przeciwko błędnym pojęciom rospowszechnionym ogólnie. Król. Towarzystwo lekarskie (Royal College of Physicians) wybrało go w 1664 r. na członka honorowego, a król Karol II nobilitował go w 1671. Życia dokonał w dniu 19 października roku 1682. Oprócz dzieł lekarskich, pozostawił inne treści przyrodniczej i archeologicznej.

Browne Jerzy (* 1698—f 1792), mąż stanu i marszałek polny wojsk russkich; urodził się w Irlandyi i rozpoczął karyerę swą od wstąpienia do wojska księcia Pfalckiego, wkrótce atoli w r. 1730 przybył do Rossyi i zaciągnął się w szeregi armii russkiej, gdzie po upływie lat sześciu otrzymał stopień pułkownika. W r. 1736 brał udział w oblężeniu Azowa, gdzie był raniony, a później w roku 1738 uczestniczył w oblężeniu i zdobyciu Oczako-wa. Podczas wojny Austryi z Turcyą B. był w armii austryackiej, wysłany ze specyalnem zleceniem od rządu russkiego, i w jednej z bitew dostał się do niewoli; sprzedany jako niewolnik, odzyskał wolność za pośrednictwem konsulatu francuskiego przy Porcie. Będąc w Turcyi dostał niewiadomo jakim sposobem sekretne dokumenta, zawierające rospo-rządzenia rządu tureckiego, tyczące się wojny z Rossyą. Podczas wojny ze Szwecyą w roku 1742 dowodził wojskami w Petersburgu nad brzegami odnogi Fińskiej; a następnie posłany był na pomoc Austryi w czasie wojny-siedmioletniej, gdzie w bitwie pod Zorndorf otrzymał ciężką ranę, uniemożliwiającą dalszą służbę w wojsku. Piotr III mianował go marszałkiem polnym i generał-guber-

natorem Inflant, o których rozwój B. dbał gorliwie przez cały 30-letni przeciąg czasu swego zarządu, zakładając szkoły, szpitale, budując drogi, podnosząc rolnictwo i t. d. Cesarz Józef II mianował go w r. 1779 hrabią państwa.—„Histoire de la vie de Georg de B.“ (Ryga, 1794).    K*

Browne Maksymilian Ulisses, baron de

wcześnie do służby wojskowej, brał udział niemal we wszystkich ważniejszych bitwach, stoczonych przez Austryę w drugiej ćwierci XVIII w.: w roku 1734 we Włoszech pod Parmą i Guastallą, w r. 1737—39 przeciw Turcyi. W r. 1739 mianowany był marszałkiem polnym i wodzem wojsk na Szlą-sku. W r. 1740 pobity był pod Mollwitz; a w r. 1742 pod Chotusicami. W r. 1744 walczył z hi-szpanami i wsławił się zdobyciem Velletri we Włoszech, w r. 1745 brał udział w zdobyciu Wilsho-fenu w Bawaryi. W r. 1747, mianowany zbroj-inistrzem polnym, zdobył Guastallę, odniósł zwycięstwo pod Placencyą, opanował wąwóz bokchel-ski i wreszcie przyśpieszył oblężenie Genui. W r. 1749 mianowany był wodzem w Siedmiogrodzie, potem (1751) w Czechach. W bitwie pod Lobosica-mi (Lobositz) wykonał odwrót w zupełnym porządku, a w bitwie pod Pragą odbił atak Schwerina, ale ciężko raniony, zmarł wkrótce po zwycięstwie pod Kolinein. Pochowany w Pradze.    N-

Browne Patrick, botanik irlandzki (* w Cras-boyne 1720 — f w Roshbrook 29 sierpnia 1790). Odbywał podróże do Indyj zachodnich; podczas pierwszej, przebywając na Jamajce, badał między innemi jej florę. Po powrocie do Anglii ogłosił dzieło p. t. „The civil and natural history of Jamaica in three parts“ (wydane w Londynie i w Osborn 1756, 503 str., z 50 tabl. rycin, wykonanych przez słynnego rysownika Elliota). W dziele tern opisał on 1,200 gatunków roślin jamajskich i ustanowił kilkanaście nowych rodzajów; z tych rodzajów Linné, z którym B. zostawał w kore-spondencyi, przyjął tylko kilka, ale przez późniejszych botaników wszystkie utrzymane zostały. W czasie drugiej podróży B. przebywał na małych Antyllach, na wyspach Antigua i Montserrat, lecz o ich florze nic nie napisał. Po powrocie z tej drugiej podróży zajmował się florą Irlandyi, ale śmierć nie pozwoliła mu doprowadzić do skutku zamierzonego dzieła. Na cześć tego botauika utworzony został przez Jacquin’a rodzaj Browne a (obacz).

Browne William Aleksander Franciszek (* 1806 w Stirling), znakomity psychiatra angielski. Do nauk przykładał się w Edynburgu, gdzie w r. 1826 został licencyatem chirurgii, następnie podróżował po Europie, bogacąc dalej wiedzę swą; w czasie tym zapoznał się w Paryżu z Esquirolem. który znaczny na niego wpływ wywarł i zachęcił go do oddania się pielęgnowaniu obłąkanych, oraz polepszeniu ich doli, aż do jego czasu w Anglii bardzo opłakanej. W r. 1834 został superintendentem domu obłąkanych (Royal Asylum) w Montrose, po którego ulepszenia, w ciągu czteroletniego urzędo-

z życia tureckiego, a zarazem zdarzenia biblijne.-— Rodzajowe jej obrazki świadczą o głębokiej intuicyi, posiadają piękną i pełną powabu kompozycyę, odpowiedni światłocień. Godne uwagi są obrazy: „Czytanie biblii“ (1853), „Szkoła biedaków“ (1855), „Purytanie“ (1857), „Siostry miłosierdzia“ (1859), „Dziecię tureckie“ (1864), a zwłaszcza obraz na

wania, wielce się przyczynił. Gdy w Dumfries otworzono w 1839 „Crichton Institution“, dom obłąkanych dla ludzi należących do wyższych warstw społeczeństwa, B. został jego dyrektorem, i rozwinął działalność niestrudzoną, pełną najszlachetniejszego zapału i poświęcenia; prowadząc przytem gospodarstwo zakładu oszczędnie, umiał go powiększyć i przydać mu tak potrzebny oddział dla cho- | rodowo-historyczny: „Alzacya“. rych niezamożnych. W 1857 powstał szkocki „Lu-

oraz

Browns Karol Farrar (* 1836—f 1867), nacy Board” (opieka nad obłąkanymi), a przewód- humorySta amerykański, zwrócił na siebie uwagę nictwo jego powierzono B-owi; odtąd przez lat powjastkamj i artykułami humorystycznemi, druko-13 niezmordowanie był zajęty zakładaniem no- wanemj w różnych czasopismach, pod pseudonimem wych przytułków dla obłąkanych, ulepszaniem już A r t e m u s a Ward a. Od r. 1860 odczytywał istniejących, a szczególniej udoskonalaniem metody z wielkiem powodzeniem swoje humoreski publicznie leczenia nieszczęśliwych chorych. Pożytecznej pra- , w różQych miastach, nietylko w Stanach Zjednoczo-cy tej kres położyło straszne kalectwo: w r. 1870 nych> ale j w Angiü. Odczyty takie ogłosił dru-zaniewidział zupełnie. Osiadłszy na wsi, żył jeszcze kiem’ t> wArtemus Ward his book“, „Artemus do 2 marca 1885. Pomimo utraty wzroku starał \\rard among "the Mormons“ i „Artemus Ward among się jeszcze dalej służyć sprawie, której lat tyle ży- the    w rękopisie zostawił „Artemus Ward

cia poświęcił, i opierając się na bogatem doświad- in Ęngiaa(i«. Jeg0 „Complete works“ z ilustra-czeniu i głębokiej znajomości przedmiotu, aż do cyami wyszły w Nowym Jorku (1870).—P o r ó w -śmierci wzbogacał, choć nie obficie, literaturę naj HingSton „The genial showman“ (New Jork, cennemi pracami z dziedziny psychologii i psychia- 1370 r )

lrji--P0^”KMtPT8 an.d vvv ¹⁸⁸o    Browne», Brownecżka, alboPłonilica, ro-

str. 966.

31,4. „Edmb. Mod. Journ. , XXX, cz. 2, I880,    ^ roà],,, naiegąoy do rodziny Strąkowych-

Browne John Ross (* 1817—f 1875), podróżnik i humorysta angielski, w młodzieńczych latach wyjechał z rodziną do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez pewien czas był urzędnikiem w kancelaryi senatu w Waszyngtonie; wkrótce atoli puścił się w pierwszą swą podróż około kuli ziemskiej i dłuższy czas przemieszkał w Zanzibarze. W r. 1849 w charakterze urzędnika celnego podróżował po Kalifornii, w r. 1851—52 po Europie i Azyi Wschodniej w charakterze sprawozdawcy czasopism amerykańskich; w r. 1861 wysłany był przez rząd Stanów na zachodnie wybrzeża oceanu Spokojnego, poczerń znowu podróżował po Europie; w roku 1868 piastował urząd konsula amerykańskiego w Chinach, a odwołany stamtąd w r. 1870, zamieszkał stale w okolicach San-Francisco. Do ważniejszych prac jego należą: „Washol, California adventures“,

wa

Brezyliowych (Leguminosae-Caesalpinieae), utworzony przez Jacquin’a na cześć Patryka browne a. Osadnik kwiatowy głęboki, rurkowaty, na którego brzegu osadzone: kielich 4-dzieluy, o działkach w przedkwitnieniu schodzących się krajami, lub przykrywających się dachówkowato; korona 5-płatko-wa, o płatkach długo-paznogciowych, nieco nierównych, dachówkowatych; pręcików 10—15, w jedną wiązkę zrosłych i płodnych; słupek o trzonku krótkim, o zalążni 6—7 zalążkowej, o szyjce nitkowatej, zakończonej znamieniem spłaszczonem. Owoc strąk podlugowaty, prosty, lub sierpowato zakrzywiony, ze szwem łożyskowym, zgrubiałym; nasiona jajowate, spłaszczone; zarodek bezbielmowy, o li-ścieniach płaskich i rostku krótkim. Są to drze-lub krzewy gładkie, o liściach naprzemianle-głych, parzysto-pierzastych z przylistkami liściaste-

na

,r ,    T    ..    „    . n ,    •    ; mi, czasem barwnemi, odpadającemi. Kwiaty

Yussuf or he Journey of the Prangt a Crusade in wi;rzohołkaoh ał u zebralie w 8trojne kłosy

na

. naoL⁽ ^ a !men0a" fam,1y m Qerm,a- krótkie, albo w główki; każdy kwiat wyrasta ż ką-ny* (1866), opowiadania te nacechowane są meposle- bar’ ₀ płatkowatego prsykwiatka i prócż dmm humorem. Następnie napisał-dwie prace esy-    ja|a ^ iune boezQe preykwjatki,

sto B. naukowe, w których ogłosił rezultaty swych ⁸ rozciągłości z sobą zrosło w rodzaj po-badan, z polecenia rządu amerykańskiego czynionych,    > które) pak kwiatowy przed rozwinięciem

a mianowicie: „Mineral resources west of the Rocky    zamknięty. Znanych jest około 8 gatnn-

Mountams 1868) , .Mineral resources of the Uni- * >    w południowej Ameryce, najwięcej

lnem A (na[”,5aua razTs V W. Taylorem w Caracas. Dla swoich strojnych kwiatów bywają Wwfr' ⁰^oczte«» “Słotni drukiem: Etchings of ho(lowane w s„klarniaeh europejskich.

a Whaling Cruise with notes of a residence on the    ..... .    . , , .    ,    ,

Brown Range, U tuziemców Eniwe tok, grupa 30 nizkich wysp koralowych, należąca do archipelagu wysp Marszałkowskich, pod 31¹/₂° pn. 162¹/₂° dł. wd. Gr.—odkryta w r. 1784 przez Buttera; roślinność nieobfita, ale bujna, mnóstwo szczu-

island of Zanzibar“ (1846), „Crusoes Island with Brownhllls, górnicze miasto w angielskiem hrab-sketches in California” (1864), „The land of Thor“ stwie Stafford, o dwie mile od oyer lamp ou, (1867) i „Adventures in the Apache country“ (1869 z kopalniami węgla kamiennego i ze aza, g r₀kU).    N- mieszkańców.

Browne Henrietta ;pseud.), malarka francuska, córka hrab. de Saux (* 1829 r. w Paryżu). Była uczennicą Perin’a i Chaplin’a, malowała przeważnie podobizny i obrazy rodzajowe, później zaś sceny wschodnie, wnętrza haremów, obrazy wzięte

rów; ludność malajskiego pochodzenia, zostaje pod cznego, a często nawet paradoksalnego, traktowania sprawy. W r. 1846 B. poślubił pokrewną so-Erownianizni, czyli system Browna (ob. Brown bie duchem i poglądami poetkę Elżbietę Barret

And. S.

protektoratem niemieckim.

John).

Browning Elżbieta (* 1809 w Londynie—4 1861 we Florencyi), żona Roberta B-a, z domu Barret, wybitna poetka angielska; na widownię literacką wystąpiła już w r. 1826, ogłaszając drukiem poemat filozoficzny „Essay on the mind“, w którym złożyła dowody rozległego wykształcenia i niepospolitego umysłu. Znajomość języków klasycznych pozwoliła jej zachwycić się Eschilowym „Prometeuszem“ i pięknie go przełożyć (1833).— Humanitarny sposób myślenia poetki ujawnił się dopiero w „Romaunt of Margaret“ (1836), „The Seraphim and other poems“ (1838) i „Romauut of the pages“ (1839). W r. 1846 B., znana już jako niepospolita poetka, poślubiła poetę Roberta Browninga i osiadła z nim we Florencyi. Tu okazywała wiele sympatyi dla liberalno-uarodowych dążności włochów i wypowiedziała je w „Casa Guidi windows“ (1851), zbiorze poezyj, wysnutych z wrażeń, jakich doznała, będąc świadkiem rozruchów patryotycznych we Florencyi 1848—9 roku. W. tej samej sprawie narodowego wyzwolenia odezwała się B. w „Poems before congress“ (1860), do których natchnienia dostarczyły jej wypadki 1859—60 r. Z innych utwórow tej poetki zasługują na uwagę: „Lady Geraldine’s courtship“, który się ukazał z druku w pierwszem zbiorowern wydaniu jej dzieł (1850); w poemacie tym B. przemawia za odrzuceniem różnic stanowych w tworzeniu ogniska rodzinnego.— Drugim, bardzo charakterystycznym dla tendencyi autorki, poematem, jest „Aurora Leigh“ (1855), w którym rozsnuwa obraz cierpień szlachetnej kobiety w walce z przesądami konwencyoualizmu społecznego.—Wszystkie jej utwory wyszły zebrane w „Poetical works“ (5 tomów, Lond. 1870, wyd. 5.) —„Letters to R. Hengist Horne“ (2 tomy, t. 1876).— Por ów n. Bayne „Two great euglishwo-meu“ (Loud. 1880), Druskowitz „Drei englische Dichterinnen“ (Beri. 1884); Ingram „Elizabeth Barret Browning“ (Boston, 1888); Texte „La philosophie d’E. B.“ (w „Revue des deux inonde“ 1892).

Browning Robert (* 1812 w Camberwell pod Londynem—f 1889 w Wenecyi), wybitny poeta angielski. Kształcił się w Londynie, a po ukończeniu nauk, mając zapewnioną niezależność materyal-ną, oddał się wyłącznie studyom i literaturze.— Zwrócił na siebię uwagę poematem dramatycznym w rodzaju „Fausta” Goethego p. t. „Paracelsus“ (1836), w którym odmalował tego męża, jako głębokiego myśliciela i filozofa natury na tle budzących się prądów religijno-reformatorskich. Następnie napisał dramaty: „Strafford“ (1837), „Sordel-I0“ (1840), „A blot in the scutheon“ (1843),

„Pippa passes“, „Saul“ i t. d., które wyszły z druku razem z innemi poezyami p. t. „Bells and pomegranates“ (1846). Żaden z tych utworów nie utrzymał się na scenie, gdyż pomimo pięknych ustępów nie posiadają warunków scenicznych; są to w ogólności dramata gabinetowe, odpowieduiej-sze do czytania, niż do grania, z powodu filozof!-

i, osiadłszy we Florencyi, żywy brał udział w li-beralno-narodowych agitacyach włochów. Podczas pobytu we Włoszech napisał poemat filozoficzny: „Christmas eve and Easter day“ (1800) i „Men and women“ (1855), zbiór drobnych charakterystyk. Po śmierci żony wrócił do kraju i tu ogłosił drukiem sporą ilość poematów filozoficznych pod roz-maitemi wyszukanemi tytułami: „Dramatis personae“ (1864), „The ring and the book“ (1868), „Balau-stien’s adventure“ (1871), „Fifine and the fair“ (1872), „The red cotton nightcap-country“ (1873), „Aristophanes’apology“ (1875), „Pacchiarotto with other poems“ (1876); „Dramatic idyls“ (2 tomy, L879—80), „Parleying with certain people of importance in their day“ (1887) i niektóre inne.— Ostatnie lata życia B. spędził w Wenecyi. Sądy o wartości jego utworów bardzo się rozchodzą; kiedy jedni zarzucają im wadliwość kompozycyi, niedbałe opracowanie, nadmiar subtelnej refleksyi i niezrozumiałośó, a nawet sam kierunek pesymi-styczno-radykalny; inni widzą w nich dzieła pierwszorzędnego geniuszu. Już w r. 1881 Furnivall zorganizował w Londynie stowarzyszenie, mające dziś swoich członków i w Anglii, i w Stanach Zjednoczonych, a celem jego jest studyowanie i wyjaśnianie utworów i poglądów B-a. Pod wpływem działalności tego stowarzyszenia, które w osobnym organie „Papers of the Browning society“ drukuje swoje prace, w ostatnich czasach zajęcie się B-iem bardzo się ożywiło. Z pomiędzy licznych studyów nad tym poetą ważniejsze są: Kingsland „R. B., chief poet of the age“ (Lond. 1886; 1899, 1891), Fotheringham „Studies in the poetry of R. B.“ (Lond. 1886—1888); W. J. Alexander „An introduction to the poetry of R. B.“ (Boston, 1889); Nett-leship „R. B. Essays and thoughts“ (Lond. 1890);

G. Willis Cooke „A guide-book to the poetic and dramatic works of R. B.u (Boston, 1891); Jones „R. B. as a philosophical and religious teacher“ (Glasgow, 1891) i Berdoe „The Browning cyclopaedia; a guide to the study of the works of R. B.“ (Lond. 1892). Zbiorowe wydanie utworów B-a wyszło p. t. „Poetical and dramatic works“ (6 tomów, Boston, 1886—1888).

Browniści, Ob. Brown Robert.

Brownlow William Gannaway (* w stanie Wirginii 1805—f 1887) duchowny, publicysta i polityk amerykański; należał do sekty metodystów. Od r. 1826 do 1836 przebiegał Stany południowe, wygłaszając kazania i zajmując się czynnie kwe-styami polityki bieżącej. W Karolinie południowej walczył przeciwko doktrynie „nullifikacyi“ i sece-oraz syi, wygłaszanej przez Jana Calhoun’a. R. 1834 redagował dziennik w Knoxville, w którym żarliwie polemizował z przeciwnikami, przez co zyskał przezwisko „księdza wojującego“ (the fighting parson); do r. 1860 był stronnikiem niewolnictwa, ale gdy zaczął przeczyć uprawuieuiu secesyi, został skazany na rok więzienia za szkodzenie nowemu skonfede-rowanemn rządowi. Wypuszczony na wolność, mie-

And. S.

Aud. S.

wał konferencye w Stanach północnych i wydał książkę p. t. „Sketches of the rise, progress and decline of Secession“ (1862). Wróciwszy w r. 1864 do Tennessee, został roku następnego zamianowany gubernatorem tegoż Stanu, a r. 1869 zasiadł w senacie federacyjnym.    r-

Brownson Orestes August, filozof i teolog amerykański (* 1803 w Stockbridge, w stanie Vermont —f 1876 w Dotroit w st. Michigan), był pastorem naprzód presbiteryańskim, potem unitaryań skim, w końcu zaś przeszedł na katolicyzm i bronił ustaw i nauki kościoła rzymsko-katolickiego we własnem czasopiśmie „Browuson’s Quarterly Review“, które wydawał aż do wojny domowej, i powtórnie od r. 1873 aż do zgonu swojego. Oprócz wspomnianego przeglądu, do którego prawie wyłącznie sam tylko pisywał, ogłosił traktat filozoficzny w formie romansu p. t. „Charles El wood“ (1840), potem „The Convert“ (1857); „The American Republie, au Examination offits Constitution, Tendencies and Destiny“ (1865); „Conversation on Liberalism and the Church“ i inne.—Wydanie zbiorowe dzieł jego wyszło w Detroit w 17 tomach 1883 r.

Brownsville, miasto w północno amerykańskim stanie Texas, na lewym brzegu rzeki Rio Grande del Norte, o 5 mil od jej uścia, połączone drogą żelazną z nadbrzeżną przystanią Port Isabel, ma cytadelę, urząd celny, kolegium katolickie i prowadzi ożywiony handel z Meksykiem, 5,000 mieszkańców.

Broye, rzeka w Szwajcaryi, ma źródła u północnego podnóża góry Niremont (zachodnie skrzydło Alp Berneńskich) w kantonie Fryburskim, płynie ku pd. zaehodowi, poniżej wioski Maracon zwraca się ku pn. i pn. wd., przepływa następnie jeziora Murten, i opuszczając je skręca na zachód i wpada pod la Sange do jez. Nefszatelskiego, ubiegłszy 80 km. Bieg rzeki od Payerne aż do jez. Murten, pośród okolicy baguistej, jest nader leniwy,- ztąd pochodzi nazwa Broyard u miejscowej ludności, oznaczająca człowieka ociężałego, powolnego.

/ Brózda, nazwisko to nosił ród kmiecy, z dawien dawna osiadły pod Krakowem we wsi Łobzowie. Według podania miejscowego, jeden z B-ów miał być wójtem łobzowskim za panowania Kazimierza W., którego ulubienica, czeszka Rokhzana, mieszkała tam w zamku, zbudowanym umyślnie dla niej z roskazu króla, a rozzuchwalona jego łaskami, za nic sobie miała kmieci miejscowych i jednego z nich ciężko skrzywdziła. Wtedy wójt B. zaniósł o to skargę do Kazimierza, a ten, oburzony postępkiem niegodziwym swej faworyty, oddalił ją od siebie. Legenda ta, zgodna z wybitnym rysem charakteru „króla chłopów”, z podania ludowego przeszła do piśmiennictwa, w którem niejednokrotnie była obrabiana w różnych utworach, między innemi zaś w dwóch sztukach dramatycznych: „Ka-zierz W. i Brózda“ Konstantego Majeranowskiego (1822) i w librecie Józefa Korzeniowskiego do opery Moniuszki „Rokiczana“. Marcin Bielski wszela-koż za powód wzgardzenia Rokiezany przez Kazimierza podaje to, że pomimo „cudnej urody, była

głowy niezdrowej“, co Naruszewicz mniej delikatnie opowiada w ten sposób: „Wypatrzyli ją chłopięta komorni, że miała na głowie parchy i królowi donieśli“.    *

Brożek Jan (Joannes Br o sei us, niewłaściwie „Brzoski“, matematyk polski (* w miasteczku Kurzelowie, wojewódzwie Sandomierskiem, dnia 1 listopada 1585 r. nowego kalendarza—f 1652). Podajemy tu opis jego życia według doskonałej pracy źródłowej, N. Fraukego: „Jan Brożek, akademik krakowski,—wydanie Akademi Umiejętności ku uczczeniu trzechsetnej rocznicy urodzin Brożka“ (Kraków, 1884). Pochodził z rodziny mieszczańskiej, kształcił się naprzód w szkole w mieście ro-dzinnem, a następnie, od roku 1604, w Akademii krakowskiej, gdzie oddawał się z prawdziwem zamiłowaniem studyom matematycznym, jakkolwiek stan matematyki w uniwersytecie krakowskim wówczas wcale świetnym nie był. Dla dwóch swoich nauczycieli: Walentego Fontana i Stanisława Jako-biego z Kurzelowa zachował B. pamięć wdzięczną. Będąc na uniwersytecie, wykładał już jako bakalarz na niższych kursach, potem w 1606 roku uczył w szkole we Włocławku, w r. 1607 w szkole parafialuej św. Jana w Krakowie wreszcie, znów w Akademii, wykładał geometryę i artymetykę. W r. 1610 otrzymał stopień magistra nauk wyzwolonych i doktora filozofii. W najbliższem półroczu zaliczony do grona magistrów zwanych „extranei“, rospoczął wykłady teoryk planet; w tym też czasie ogłosił drukiem pierwszą swoją pracę „Geometria distantiarum etc.“. W r. następnym przyjął mniejsze święć, kapłańskie. W tym czasie poznał się ze sławnym matematykiem Adryanem van Rooman (Adriauus Ęomanus), bawiącym wówczas w Krakowie. Stosunek ten, który przez korespondencyę później się utrzymywał przez czas pewien, podziałał niewątpliwie dodatnio na kierunek pracy B a nad matematyką. W roku 1614 B, przyjęty do składu uniwersytetu, jako „collega minor“, otrzymał katedrę z tytułem „Astrologus Ordinarius“. W charakterze tym winien był wykładać przez trzy lata księgi astrologiczne, „Almagest“ zaś Ptolemeusza według Regiomontana lub Gebera —w roku czwartym (znany podział quadripartitum); prócz tego miał przedstawiać corocznie kolegium większemu iudidum, na zjawiskach nieba oparte, a do wiadomości publicznej podawać prognostyk. Oprócz spełniania obowiązków, bezpośrednio do zawodu przywiązanych, oddawał się B. pracom mierniczym w Wieliczce i Bochni. Interesował się wielce osobistością i dziełami Kopernika. Świadczy o tern opatrzony licznemi notatkami na marginesach i zachowany dotąd w Obserwatoryum Krakowskiem egzemplarz dzieła o „Obrotach“, będący dawniej własnością B-a. Ogłosił w r. 1615 dwa ważne do biografii Kopernika (dostarczone mu przez Jana Rybkowicza) listy Giesego, przyjaciela wielkiego astronoma: jeden do kanonika warmińskiego, Dobnera, drugi do znanego Retyka. W roku 1618 udał się B. do Warmii, dla zebrania na miejscu raaterya-łów biograficznych do życia Kopernika. Plonem jego poszukiwań był między innemi poemat „Sep-

tem sidera“, później przez B-a wydany, ale mylnie szkół jezuickich, przeciwko ich przywilejom i wy-Kopernikowi przypisany, oraz przeszło dwadzieścia łudzonym konsensom. Pisemka te narobiły wiele listów Giesego do Kopernika. Te listy wszakże, któ- wrzawy i, skutkiem skargi jezuitów, drukarzy nara-rych wartość dla biografów autora „Obrotów“ była ziły na srogą karę, a same egzemplarze na rynku niewątpliwie bardzo wielka, nie zostały przez B-a starosta spalić kazał. Profesorowie wszakże aka-ogłoszone i dziś za stracone uważać je należy.— i demii stanęli, oczywiście, po stronie B-a i nawet, Histor. żywią za to słuszny żal do uczonego. W cza- | oceniając jego zasługi, ofiarowali mu drugą, obok sie tej podróży poznał się B. z C. Freytagiem, autorem już posiadanej,katedrę, mianowicie: wymowy. Sprawa „ Architectura militaris“ w Toruniu i z Piotrem z jezuitami przeciągnęła się jeszcze długo, przeniosła Criigerem, znanym matematykiem w Gdańsku. Po się na sejm i doszła do tronu królewskiego, B. powrocie z Warmii w roku 1619 przyjęty do ko- kilkakrotnie w tej i w innych sprawach akademii do legium większego, w r. 1620 wydał jednę z wa- Warszawy jeździł; dopiero, już po śmierci Zygmun-żniejszych prac swoich „Arithmetica integrorum“ ta III, na wstawienie się Władysława IV, papież i w tym roku widziano go już w Padwie, dokąd wydał breve (22 marca 1634), którem nakazał je-wyjechał na lat kilka dla kształcenia się w medy- zuitom zamknąć szkoły w Krakowie. W r. 1629 cynie. Nie względy praktyczne, ale żądza wiedzy, otrzymał B. pełne święcenie kapłańskie, opuścił

katedrę astrologii, a poświęcił się teologii, został kanonikiem przy św. Annie, plebanem w Jangrocie, wreszcie otrzymał kanonię u św. Floryana. Jan Tę-czyński, wojewoda krakowski, ofiarował mu probostwo w Staszowie, a następnie w Międzyrzeczu (1637). W r. 1639 B. uczestniczył w synodzie dyecezalnym w Łucku. W roku 1648 do Krakowa powrócił, zamieszkał tu i tylko niekiedy do parafij swoich wyjeżdżał. Akademia przyznała mu w r. 1650 stopień doktora teologii, wydział teologiczny wybrał go na swego dziekana, a w r. 1652 Akademia cała na rektora. Wkrótce wszakże po wyborze, w ostatnich dniach listopada, zmarł B. mając lat 67.—B. był to mąż nauki niepospolitej i rozległej, żądny wiedzy, bystry, czynny i niezmiernie ruchliwy. Mimo wielce światłego umysłu, nie był wszakże wolny od przesądów, właściwych wiekowi: naprzykład przeciwko doświadczeniom Magniego nad próżnią Toricellego, robionym w Warszawie w r. 1648 wystąpił z Arystotelesem w ręku i z argumentami teologicznemi. Dla spraw nauki i jej rospowszechnienia w kraju nie szczędził starań i trudów, a o jego sposobie myślenia świadczą najlepiej poważne zapisy, jakie na cele naukowe dla akademii poczynił. Prace jego naukowe, z których ważniejsze poniżej podajemy, świadczą o uzdolnieniu i erudycyi autora, a niektóre z nich zjednały B-owi a prawdopodobnie zabarwiony mistycyzmem pogląd • imię i w historyi wiedzy matematycznej. Był to, związek matematyki i medycyny, ściągnęły go j jednem słowem, jeden z najznakomitszych i najbardziej zasłużonych profesorów uniwersytetu krakowskiego w wieku XVII. Pisma B-go: 1) „Geo-desia distantiarum sine instrumento et Polybii locus obscurior geometrice explicatus“ (Kraków., 1610); 2) „Problema geometricum in quo ex geo-metriae fundamentis vera et propria causa red-ditur quare apes hexagone figura favos con-

-■ , . : „■ • £

.

■ÊSissiliÉliL

wna ■* J W

M.Igan Ürqsctu ■

f Hr'

m-

-,

siśLM: ï

ifc

§f :

■VI

mm

Fig. 233. Brożek Jan.

mm

na

do Włoch. Tu (w r. 1623) otrzymał stopień doktora, tu zawiązał stosunki z wielu wybitnymi uczonymi, stąd pisał do Galileusza, donosząc mu o poprzednich poszukiwaniach dotyczących Kopernika.—

W r. 1629 powrócił do Krakowa i stanął jako szermierz w walce akademii z jezuitami. Jeszcze w 1625 w bezimiennie wydanych trzech broszurach p. t.

1)    „Gratis abo Diseurs I ziemianina z plebanem“, struat“ (tamże, 1611); 3) „Arithmetica integro-

2)    „Przywiley abo diseurs II ziemianina z pleba- rum“ (tamże, 1620)—podręcznik stojący na wy-nem“, 3) Consens abo diseurs III ziemianina z ple- sokości nauki ówczesnej; 4) „De numeris per-bauem“, walczył przeciwko systemowi i duchowi fectis disceptatio“ (tamź«- 1637, 2-ie wydanie

Encyklopedya Powszechna Ilustr. T. IX..1,

67

Amsterdam, 1648, oraz w trzeciem, jako dodatek , sztukę, pracując nad wyrobieniem technicznem.— do pracy następnej (Nr. 5) — rosprawa bardzo interesująca z teoryi liczb, nie bez znaczenia dla hi-storyi wiedzy. 5) „Apologia pro Aristotele et Bucli-de contra Petrum Ramum et alios“ (Gdańsk, 1612), praca może najważniejsza;—wyszła w drugiem wydaniu w Amsterdamie 1699, w niej położył B. zasługi dla teoryi wielokątów gwieździstych. 6) „Dis-sertatio de coineta, Astropbili“ (Kraków, 1619); 7)

Największy pociąg czuł do Munkaczego, z którym spokrewniony był duchowo. B. wystawił „Ślubny orszak Dagmary“, obraz malowany w Monachium i „Ofiarę fanatyzmu religijnego“. R. 1878 świeży rozgłos zyskało „Poselstwo kr. Władysława na dwór francuski“—i tu widać, w kolorycie zwłaszcza, wpływ Matejki. Obraz ten, nagrodzony drugim medalem w Salonie paryskim, w rok potem ukazał się w Pradze cz., a w r. 1880 zyskał wielki medal w Berlinie, gdzie zdobi obecnie muzeum narodowe. Stanowczy wpływ na talent B-a wywarła podróż do Holladyi (1879). „Uroczystość w domu Ru-bensa“ z 1881 celuje przedziwną zgodą barw i ładem holederskiui w ugrupowaniu postaci. W 1883 ukończył artysta „Osądzenie mistrza Jana Husa”;obraz ten, stanowiący własność narodową czechów, ze wszystkich prac B-a stoi najwyżej. Intuicya, właściwa malarzom historycznym, siła i wyrazistość, skrystalizowana w głównym bohaterze, znakomite ugrupowanie postaci w ten sposób, by najgłówniejsze osoby dramatu były jak najwięcej wydatne—oto główne cechy obrazu. W r. 1884 B. mianowany został członkiem legii honorowej, a następnie świeżo

założonej czeskiej Akademii sztuk pięknych. Obraz

w. G

„Quaestio de dierum inaequalitate“ (tamże, 1619).

Ogółem prac B-a drukowanych, licząc w to prace teologiczne i polemiczne, oraz broszury przygodne, podaje Franke 33. Pragnący bliżej poznać treść tych prac, znajdą wystarczające objaśnienie w biografii pióra Frankego, który wiele rzeczy dawniej błędnie podawanych sprostował i dużo nowego światła na osobistość B-a rzucił. Rękopisy B-a przechowywane w bibliotece Jagielońskiej nie zawierają rzeczy ważniejszych. Jedna z nich, najważniejsza może:

s. o

„De litterarum in Polonia vetustate“ została dopiero około r. 1780 wydana przez Abrahama Jakóba Penzla; zawiera interesujące dane historyczne oraz uwagi o rozwoju nauk w Polsce.

Brożik Wacław, malarz czeski (* 5 marca 1851 pod Trzemoszną, w pow. pilzieńskim). Ojciec jego

Bmat Armand Józef, admirał francuski (* r. 1796 — f 1855 na pokładzie okrętu Montebello). Odbył wiele wypraw; miał udział w bitwie pod No-warynem. Wzięty do niewoli do Algieru, skutkiem rozbicia się okrętu koło przylądka Bengut, napisał uwagi o Algierze i przesłał je admirałowi Duper-rć. Uwolniony po zdobyciu Algieru, mianowany kapitanem okrętu, od 1843—47 r. był gubernatorem wysp Towarzyskich i komisarzem królewskim przy królowej Pomare, którą skłonił do uznania protektora-i tu Francyi i za powrotem do kraju otrzymał rangę kontr-admirała. W 1849 r. został gubernatorem Antyllów, w czasie wzburzenia spowodowanego uwolnieniem niewolników. W 1852 r. mianowany wiceadmirałem, dowodził eskadrą Oceanu Atlantyckiego, I a w 1854 został dowódzcą eskadry na morzu Czarnem. ' Wtedy odbył dwie wyprawy na morze Azowskie i zdobył Kinburn. Mianowany admirałem, wraca-‘ jąc do Francyi, umarł na cholerę.    r-

i Bruce—wielki ród szkocki, pochodzący od baro-! nów normandzkich, którzy towarzyszyli Wilhelmowi Zdobywcy. Nazwisko to złączone jest ściśle z dziejami Anglii w wiekach XI, XII i XIII. Od r. 1306 lo 1370 panowali nad Szkocyą: naczelnik rodu nosił imię Roberta. Robert VI hr. Carricku, hrabia Annandale’u (w Szkocyi) i hrabia Clevelandu (w Anglii) zmarły r. 1295, jest protoplastą linii szkockiej; był on synem RobertaVi Izabeli księżniczki Szkockiej, drugiej córki księcia Dawida hrabiego d’Huntington, i z tego tytułu rościł pretensye do tronu szkockiego; Edward I król angielski, wybrany na pośrednika, przyznał koronę Baliolowi. Syn Roberta VI, Robert VII, hrabia na Carricku (* 1274— f 1329) zdobył koronę orężem i zasiadł na tronie szkockim r. 1306. Syn jego Dawid II B. po nim nastąpił, a brat Edward nosił przez pewien czas

był kotlarzem i zajmował się jednocześnie wziętem »Hus“ wystawiony był w Warszawie w r. 1885. w dzierżawę gospodarstwem. Pierwszy okres działalności B-a obejmuje trudne zapasy talentu z ciężką walką o byt; stąd charakter, pełen jędrności, wiecznie świeży sposób widzenia rzeczy, ciągły postęp w zawodzie artystycznym, a także żelazna siła woli.—

B. był przez czas dłuższy samoukiem. Olbrzymia pracowitość artysty zwróciła uwagę mecenasów, którzy w r. 1868 ułatwili mu wstęp do Akademii w Pradze czeskiej. Miotany niepewnością, chylić się począł do realizmu, pracując nad wyrobieniem technicznem. Młodzieniec pracował potem przez pewien czas pod okiem E.

V’ig. 23i. Brożik Wacław.

Lauffera. Do tej e- ! póki należy pierwszy obraz, c i e-szący się ogólnym rozgłosem: „Ewa z Lobkowic w odwiedzinach u ojca w więzieniu“. Obraz przedstawiający ślubny orszak młodej księżniczki Kunuky, celuje harmonijnym kolorytem, wyrobieniem technicznem i świeżem oddaniem rzeczy; po tych idzie obraz historyczny: „Rozłączenie Przemysława Otokara II z rodziną przed wyprawą wojenną na księstwo rakuskie“. W roku 1873 B. udał się do Monachium, celem dalszego kształcenia się; wsławił się tam przez obraz religijny „św. Jerzy”. W Paryżu B. wolnym był od wpływu malarzy francuskich, zgłębiał

tytuł króla Irlandyi. Na Dawidzie II wygasła bez- w Pekinie. Z powodu wojny z Chinami objął tę

pośrednia linia B.

H.

posadę dopiero w 1861. Od 1865 r. był ambasa-Bruce. Niektórzy członkowie rodziny szkockiej dorem w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półno-tegoż nazwiska odznaczyli się w służbie russkiej, cnej.

Bruch Filip, aptekarz i botanik niemiecki (* w Zweibrücken 11 lutego 1784—f tamże 11 lutego 1847), przyjmował udział wraz z T. Güm-blem w pracach Wilhelma Filipa Schimpera nad mchami, przy wydaniu dzieła p. t. „Bryologia Europaea seu Genera Muscorum Europaeorurn mo-nographice illustrata“ (Stuttgart, 1836—55, 6 to-

J. A.

Wilhelm B. (f 1680) wyemigrował za protektoratu Cromwella do Rossyi, wstąpił do służby cesarza Aleksego Michjałowiczai dosłużył się stopnia generała-majora. Syn jego Roman Wilimowicz(*1720), odbył kampanię azowską, znajdował się przy oblężeniu Narwy i zdobyciu Schliisselburga, czynny był przy zakładaniu Petersburga. Jakób Wilimo-wicz, młodszy brat poprzedniego, (* w Moskwie mów, in-4°).

1670—f 1735) odegrał ważną rolę za panowania Bruch Max f w Kolonii 6 stycznia 1838) Piotra Wielkiego; od r. 1701 do 1711 brał udział, znakomity współczesny kompozytor muzyczny niejako oficer artyleryi, we wszystkich prawie wojnach miecki. Jego matka była wysoko w swoim czasie i odznaczył się szczególnie podczas kampanii nad cenioną nauczycielką muzyki. Pod jej-to doświad-Prutem, za co został zamianowany generatem-feld- czonym kierunkiem i bacznym nadzorem rozwijał marszałkiem, prezesem Kolegium kopalń i rękodzieł, się i dojrzewał piękny talent B-a, a rozwijał się senatorem; sporządził przytem mapę Rossyi i kalen- tak szybko, że już w 9-m roku życia Max skompo-darz, nazwany jego imieniem, zebrał nader bo- nował pierwszy swój utwór muzyczny, w 1 l-m gatą kolekcyę przyrodniczą oraz narzędzi fizycznych, uwerturę orkiestrową, a w 14-m symfonię i kwar-którą przekazał przed śmiercią petersburskiej Aka- tet smyczkowy, którym zdobył sobie stypendyum demii nauk. Roku 1721 otrzymał tytuł hrabiowski, konkursowe imienia Mozarta i zapewnił bezpłatną Ostatnim przedstawicielem tej rodziny w Rossyi był naukę w konserwatoryum frankfurckiem. Dalszymi generał Jakób Aleksandrowicz, który się od- 'jego nauczycielami byli: Ferdynand Hiller i Karol

znaczył 1769 — 1770 w wojnach z turkami i był naczelnym komendantem Petersburga i Moskwy. Inny członek rodziny B. Piotr Henryk B. (fwSzko-cyi 1757) był jakiś czas w służbie russkiej i zostawił pamiętniki, wydane w Londynie r. 1782 p. t. „Memoirs containing an account of his travels in Germany, Russia, Tartary, etc. as also several very interesting private anecdotes of the Czar Peter I“. Pamiętniki powyższe zostały drugi raz wydane w Dublinie roku następnego, a r. 1784 wyszły w tłómaczeniu niemieckiem p. t. „Nachrich ten von Reisen in Deutsch. Russl. Tartarey, etc.“ (Lipsk).    r«

Bruce James, przyrodnik i podróżnik angielski (* w Kinnaird, w Szkocyi, 14 grudnia 1730 — f tamże 20 kwietnia 1794). Naprzód w r. 1762 był on konsulem w Algierze, później podróżował po Syryi, popłynął Nilem aż do Syeny, eksploatował brzegi morza Czerwonego, przeniknął do Abisynii i wystudyował płody tego kraju. Pozostawił duże 5-tomowe dzieło p. t. „Travels to discover the sources of the Nile in the years 1768 —72“ (Edynburg 1788), oraz „Select specimens of natural history collected in travels to discover the sources of the Nile, in Egypt, Arabia, Abyssinia and Nubia“ (Edynburg, 1790, in-4°, z 24 tabl. roślin, 19 tabl. zwierząt i 3 kart geogr.). Dzieło to zostało przełożone na języki niemiecki i francuski. Na cześć B-a utworzony przez Millera rodzaj Brucea, należący do rodziny Butaceae, plemienia Quassieae.—Biografię jego napisał Murray w 1808 a następnie Head 1832 r.

Bruce Fryderyk Wilhelm Adolfsir, dyplomata angielski (* 1814—f H'67). Był przy poselstwie w Waszyngtonie, następnie został konsulem generalnym w Boliwii, Uruguayu i w Egipcie. Towarzyszył swemu bratu, lordowi Elginowi, do Chin, miał udział w traktacie z 1857 a następnie zamianowano go posłem

Reinecke. Po chlubnem ukończeniu kursu nauk

"i.

Fig. 235. Bruch Max.

J. A.

w konserwa-toryum’ B. zajmował kolejno stanowisko kapelmistrza w Manhei-mie, Monnachium, Koblencyi i Son -der8hausen. W r. 1878 został dyrektorem towarzystwa muzycznego Sterna w Berlinie, w 1880 przewodnikiem towarzystwa filharmonicz-nego w Liwerpulu. W 1883, wróciwszy do kraju z długiej wędrówki artystycznej po Stanach Zjednoczonych, objął po Schultzem batutę dyrektorską koncertów orkiestrowych we Wrocławiu. B. uchodzi za jednego z najlepszych i najpłodniejszych kompozytorów doby ostatniej, tworzących swe dzieła w duchu dobrej muzyki klasycznej. W przeciwieństwie do innych muzyków współczesnych niemieckich, hołdujących dzisiejszemu elegijno-lirycznemu kierunkowi w dziale muzyki wokalnej, posiada on niepospolitą energię i siłę wymowy dramatyczno-muzycznej, lubo i liryzm nie jest mu obcym; nie jeden już bowiem zdobył nim wieniec wawrzynowy. Ta właśnie energia i siła wyrażenia muzycznego, skłaniająca B-a w stronę muzyki klasycznej, zapewniła mu stanowisko naczelnika oppozycyi, wymierzonej przeciwko tak zwanej „nowo-niemieckiej“ i „nowo-romantycznej“ szkole.. Pierwszą większych rozmiarów pracą B-a

A. Pol.

And. S.

And. S.

była operetka „Scherz, List und Rache“ do tekstu Goethego. Po niej nastąpiły: utwory fortepianowe, dwa kwartety smyczkowe, trio fortepianowe i dwie kompozycye na chór i orkiestrę p. t. „Jubilate“, i „Die Birken und die Erlen“. Terni dziełami wysoce interesującemi, lubo nie wszystkie z nich powszechnego dostąpiły uznania, zakończył B. pierwszy okres swej działalności artystycznej. Drugi okres, o wiele świetniejszy od pierwszego, daje literaturze muzycznej cały szereg prac wybornych, nawet znakomitych—jak np. słynny koncert skrzypcowy G. mol. op. 26 (1869), który obiegł świat cały i pierwsze, zaraz po beethovenowskiem i men-delssohnowskiem, zajął stanowisko w literaturze skrzypcowej. Dalej: drugi koncert skrzypcowy D. mol. op. 44, przepiękna „Szkocka fautazya“ (również na skrzypce), opery: „Loreley”, „Hermione“, dwie symfonie i w. i. Opery nie przysporzyły mu wieńców: dużo w nich melodyi, dużo bogactwa szczegółów i mistrzowskiego opracowania; ale zato brak im sceniczności i nerwu dramatycznego. Właściwe do-dopiero swe uzdolnienie i talent niepospolity, samodzielny, wykazał B. w niedawno rozpowszechnionym rodzaju swobodnego oratoryum, trzymającym środek między subjektywnością utworów czysto instrumentalnych, a objektywnem ukształceniem dramatu lirycznego, t. j. w tak zwanej kantacie, na chóry i orkiestrę. W niej-to spoczywa główna siła B-a, w niej dopiero własnym zaczął przemawiać do tłumów językiem, w niej objawia znakomite zdolności świetnego prowadzenia głosów, zadziwiającego uplastyczniania scen (o ile na to pozwalają warunki estrady koncertowej), i wybornego używania efektów barwnej instrumentacyi. Z dzieł tego rodzaju największego dostąpiły uznania: „Sceny z sagi o Fritjofie“, „Pieśń tryumfalna Rzymian“, „Salamis“, „Normannenzug“, „Am Rhein“ (wszystkie na głosy męskie). Na chór mieszany z orkiestrą: „Odysseus“, „Arminius“, „Das Lied von der Glo cke“ (z Szyli era), „Schön Ellen“, „Römische Leichenfeier“, „Achilleus“ (sceny z Iliady) i w. i. treści świeckiej i religijnej.

Bruchhausen—l) B. miasteczko w pruskiej pro-wincyi i regency i Hanowerskiej, okręgu Hoya, gniazdo możnej niegdyś rodziny hrabiowskiej B. wygasłej w XV w.—2) B. wioska, w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, okręgu Brilon; w pobliżu góra Istenberg, z nader ciekawą grupą skał porfiru kwarcowego, wszczepionego w pokłady łupku gliniastego, co zdaje się stwierdzać naturę wybuchową tej odmiany porfiru.

Bruchsal, miasto główne okręgu t. im. (301 km. □, 42,453 m-ców), w w. ks. Badeńskiem, okręgu Karlsruhe, nad potokiem Saal i na skrzyżowaniu dróg żelaznych, niegdyś rezydencya biskupów Spiry, którzy w pięknym tutejszym kościele św. Piotra mają swe groby, wspaniały zamek w stylu roccoco, z rozległym parkiem i ogrodem, gimnazyum, wielkie więzienie, dom poprawczy dla kobiet, szpitale; ożywiony przemysł (odlewnie żelaza, mydlar-uie, browary, fabryki machin, papieru i cygar), rozległa uprawa chmielu, handel chmielem, tytoniem i zbożem, 11,657 m-ców, przeważnie katolików.

B. jest starożytną osadą, która dostała się biskupstwu Spirskiemu (Speyer); w 1676, 1689 i 1734, francuzi zdobyli i zniszczyli miasto; d. 2 czerwca 1849 r. zaszła tu krwawa potyczka między powstańcami badeńskimi a wojskami pruskiemi.

BrucłlUS L. Strąkowiec. Przedstawiciel rodziny Bruchidae, Strąkowców, do której zaliczają owady tęgopokrywe (Goleoptera) przypomina-jące nieco Słoniki (Curculionidae), odznaczające się ciałem spłaszczonem, głową wydłużoną ryjkowato, oczami wypukłemi, uerkowatemi. Rożki mają 11-stawowe, długie, na końcu zgrubiałe, maczugowate. Końce pokryw skrzydłowych zaokrąglone, z pod nich wystaje koniec brzuszka, skłającego się z 5-ciu pierścieni. Są to owady dość żwawo poruszające się, drobne, żyjące na kwiatach, za dotknięciem udają nieżywe. Gąsienice ich żyją wewnątrz strąków i innych owoców. Do najpospolitszych gatunków tego rodzaju należą: B. pi si L. Strąkowiec grochowiec, ciało czarne, po środku każdego z brzegów tarczy grzbietowej osadzony mały ząbek; nasada rożków, golenie i stopy przednich i średnich nóżek czerwono-żółte; pokrywy skrzydłowe z plamkami białawemi; na części odwłoku, wystającej z pod skrzydeł, dwie czarne, okrągławe plamki. Długość ciała 4—5 mm. Samica znosi jajka w zawiązki kwiatowe grochu lub bobu; gąsienica wylęgła z jajek niszczy ziarnka w rosnącym strąku; gdzie też przemienia się w poczwarkę. Część dorosłych owadów wylęga się ze strąków przed zimą, część w nich (wewnątrz ziarn) zostaje. Br. grana-rius Fabr. St. zwyczajny w wyce. Br. lentis Bot. St. fasolowiec w fasoli.    A-s-

Bruck, 1) B. nad Litawą (B. an der Leithe), miasto powiatowe w kraju koronnym Austryi Dolnej, na samej granicy z Węgrami, przy drodze żelaznej z Wiednia do Budapesztu, ze wspaniałym zamkiem i parkiem hr. Harracha, letni obóz wojskowy,

4,500 m-ców; w średnich wiekach „Pons Leythae“.

2)    B. nad Murem, (B. an der Mur), miasto powiatowe w austryackim kraju koronnym Styryi, przy uściu rzeki Mürz do Muru i przy drodze żelaznej, wiodącej z Wiednia przez Semmering do Tryestu, szkoła snycerska, gotycki kościół z XV w., dawny zamek książęcy z arkadami i otwartą lożą, 4,800 m-ców. W pobliżu ruiny zamku Landskron.

3)    B. miasto w Bawaryi Wyższej, na lewym brzegu rz. Amper i przy drodze żel. Monachium-Lindau, piękny kościół, fabryka broni siecznej, 3,500 m-ców. Na przeciwległym brzegu rzeki leży dawne opactwo cystersów Fürstenwalde, dziś szpital dla inwalidów. W pobliżu wioska Buch, w której cesarz niemiecki, Ludwik Bawarski, zmarł nagle na polowaniu 1348 r. (pomnik w kształcie marmurowej piramidy wzniesiony 1808). B. jest ulubionein miejscem letniego pobytu monachijczyków. And- s-

Bruck Karol Ludwik, austryacki mąż stanu (* 1798—f 1860), był synem księgarza; zamłodu poświęcił się handlowi i chciał wstąpić do kompanii wschodnio-indyjskiej; wkrótce atoli zmienił zamiar i wszedł do wojska pruskiego; w r. 1815 brał udział w wojnie z Francyą. W r. 1821 zamierzał udać się do Grecy i, by walczyć za jej wolność;

N.

Dr. J. P.

Dr. J. P.

jednakże pozostał w Tryeście przy boku konsula pruskiego Brandenburga. W r. 1828 ożenił się z córką kupca Buschka i w r. 1830 założył Lloyd austryacki, wedle wzoru angielskiego; jako dyrektor jego przyczynił się wraz z Rotszyldem do podniesienia żeglugi parowej do Lewantu. W r. 1848 obrany do parlamentu frankfurckiego, reprezentował w nim interesa Austryi; w końcu tegoż roku otrzymał nominacyę na ministra handlu i budownictwa za ministeryum Schwarzenberga Stadiona. W 1849 za pomyślny skutek poselstwa jego do Medyola-nu, gdzie traktował o pokój z Sardynią, nadano mu tytuł barona. Na stanowisku ministra dokonał wielu ważnych reform, jak np. utworzenie centralnego zarządu morskiego w Tryeście, reforma poczt i telegrafów i t. d. Obok tego przyczynił się znacznie do zbudowania kolei przez Semmering i regulacyi Dunaju i Cissy. W r. 1851 złożył tekę ministra i został napowrót dyrektorem Lloydu. W r. 1853 przyprowadził do skutku umowę handlową z Prusami i został posłem austryackim w Konstantynopolu, gdzie wymógł zajęcie księstw naddunajskich i rozszerzenie handlu austryackiego na Dunaju. W r. 1855 mianowany ministrem finansów, na tern stanowisku znowu przeprowadził wiele reform w celu podniesienia opłakanego stanu finansowego Austryi. Tu słusznie zarzucano mu, że jego polityka finansowa była zbyt ryzykowną i zasadzała się wyłącznie na podstawach liberalnych; że bank narodowy uczynił niezależnym od państwa, a wydał go na pastwę spekulacyj giełdowych; że przez założenie banku kredytowego podtrzymał gorączkę zakładania banków podobnych, skutkiem czego przesilenie z r. 1858 miało dla Austryi zgubne następstwa. Bądź co bądź zasługi jego jako ministra finansów były niepoślednie: B. przyczynił się bowiem znacznie do podniesienia handlu, zniósł granicę celną między Austryą i Węgrami, zbliżył państwo do związku celnego w Niemczech i wreszcie zawarł z Niemcami ugodę monetarną w r. 1859. Jednakże naprawione w ten sposób stosunki finansowe, skutkiem wojny włoskiej, znowu przeszły w stan opłakany, tak, że bank narodowy musiał zawiesić wypłaty w gotowiźnie. W r. 1860 B. wmieszany byl do procesu wiee-marszałka Eynattena, oskarżonego o nadużycia w dostarczaniu prowizyi dla armii podczas wojny; wedle ogólnego mniemania, B. również brał udział w tych nadużyciach, co po zarządzonem scisłem badaniu okazało się bezwzględnym fałszem, ale dopiero po śmierci B-a, który, nie mogąc przenieść tej potwarzy, dopuścił się samobójstwa.

Brücke Ernest Wilhelm (* w Berlinie d. 6 czerwca 1819), do szkół uczęszczał w Stralsundzie, od r. 1838—1842 oddawał się naukom lekarskim w Berlinie i Heidelbergu; ukończywszy je ze stopniem doktora med., jął się od razu pracy czysto naukowej, jako asystent g. Miillera, w 1844 jako docent prywatny rozpoczął wykład fizyologii w Berlinie, w 1846 został w tamtejszej akademii sztul pięknych nauczycielem anatomii. Na wiosnę 1848 powołano go do Królewca na prof, nadzw. fizyologii, a już w roku następnym ofiarowano mu profesurę zwyczajną fizyologii i histologii w Wiedniu, gdzie przez lat kilkadziesiąt z odznaczeniem służył nauce. Od 1849 był członkiem rzeczywistym Akademii umiejętności wiedeńskiej, od 1879 dożywotnim czł. Izby panów ces. austryackiego. Nie idąc za przykładem innych fizyologów, nie obrał sobie żadnej specyalności w obrębie uprawianej przez siebie nauki, lecz starał się wszystkie jej działy zbadać i opracować dokładnie. Pisał wiele, a prace jego, bez wyjątku, niepoślednią posiadają wartość. Zajmował się w nich morfologią, chemią fizyolo-giczną, optyką fizyczną i fizyologiczną, fizyologią mięśni i nerwów, oraz narządów mowy, pracował nad krwią, nad trawieniem, nad anatomią opisową i porównawczą i t. p. Pomniejsze prace ogłaszał do r. 1849 w Müllera „Archiv für Anat. Physiol, u. wissenschaftliche Medicin“, od tego zaś r. w „Sitzungsberichte d. kais. Akad. d. Wissenschaften“ w Wiedniu. Prace jego histologiczne dotąd za wzór służyć mogą każdemu, badania nad optyką stały się podstawą późniejszego rozwoju tej gałęzi fizyologii, tak świetnie przez Helmholtza udoskonalonej. Dwa dzieła jego: „Grundzüge der Physiologie und Systematik der Sprachlaute“ (Wiedeń, 1856, II, 1876) i „Neue Methode der phonetischen Transscription“ (tamże, 1863), niezmierną posiadają wartość dla fizyologów, zarówno jak i dla lingwistów oraz nauczycieli głuchoniemych. Nadto z prac jego obszerniejszych wymieniamy tu jeszcze: 1) „Physiologie der Farben für die Zwecke der Kunstgewerbe“ (Lipsk, 1866); 2) „Vorlesungen über Physiologie“ (2 tomy, Wiedeń, 1873 — 74, wyd. Ill, 1881). — Umysł jego ruchliwy i wszechstronnie wykształcony nie zadawalniał się pracą mającą li-tylko związek ścisły z fizyologią lub histologią, lecz ciągnął go w strony inne zupełnie, to też pisywał z powodzeniem o fizyce, chemii, botanice, a nawet o sztuce, jak dowodzą dwie prace, p, n.: „Die physiologischen Grundlagen der neuhochdeutschen Vers-kunst“ (Wiedeń, 1871), oraz „Bruchstücke aus der Theorie der bildenden Künste“ (Lipsk, 1877). — W r. 1891, jako emeryt, opuścił przez lat tyle zaszczytnie zajmowaną katedrą, a w następnym dokonał żywota.

Brückego mięsień, w ciałku rzęskowem oka, stanowiącem część przednią naczyniówki, znajduje się mnóstwo włókien mięśniowych, gładkich, które, razem wzięte, noszą nazwę m-a B-go (musculm Brue-ckianus), albo naprężacza naczyniówki (w. tensor chorioideae).—Por. Oko (anat.).

Brückenau, miasto powiatowe w bawarskiej prowineyi Frankonii dolnej, nad rz. Sinn, u stóp wyniosłości Hohe Rhön, 312 m. nad p. m., fabryki papieru i tektury, zamek, 1,600 m-ców.—O cztery kilometry poniżej, w dolinie rzeki Sinn leży Bad B., 288 metr. nad p. m., w malowniczej okolicy, wśród prześlicznych lasów bukowych, zakład zdro-jowo-kąpielowy. Są tu trzy źródła: jedno szczawy żelezistej, dwa—szczawy alkalicznej. Nadto kąpiele borowinowe, serwatka, kefir i gabinet pneumatyczny, służą jako środki lecznicze pomocnicze. Klimatyczne warunki dobre, wszelkie urządzenia od-powiedne. Wskazane jest B. w bladaczce, niedo-kręwności, chorobach ąerwowych i kobiecych; czę-

tafizyczne. Dla historyka filozofii nader ważną rzeczą jest wiedzieć, co grecy zawdzięczają egipcya-nom, persom i innym ludom wschodnim, i jeśli prace Collebrooke’a, Remusat’a, S. Juliena, Pau-thier’a, Maspero i t. p. dziś pozwalają sąd w tej kwestyi oprzeć na podstawach bardziej już naukowych, to winniśmy pamiętać, że B. ją podniósł i starał się rozwiązać przy pomocy tych dokumentów, jakie wówczas posiadał. — P. Pieavet w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    *

sto też zalecanem bywa następczo po odbytej ku-racyi w poblizkiem Kissingen. Sezon od 15 maja do 30 września, frekwencya przeszło 2,000 osób. Koszta pobytu 200 m. miesięcznie. Stacya kolejowa w miejscu; od Wiirzburga 2ya godzin drogi.

BrÜckenberg, wieś górska na Szląsku pruskim, w regencyi Lignickiej, okręgu Hirschber-skim (Jeleniogórskim), najwyżej położona w Pru-siech, (874 m.), na północnym stoku gór Olbrzymich, ma kościół drewniany, przeniesiony z norweskiej wsi Wang przez Fryderyka Wilhelma IV, w 1842 roku.

Dr. A. P.

And. S.

Brückenthal Samuel, baron von, mąż stanu austryacki (* 1721 — f 1803), był gubernatorem Siedmiogrodu, gdzie zjednał sobie wdzięczność sasów tej prowincyi. Umierając, zapisał 35,000 guldenów, swoją bibliotekę, oraz obrazy, medale i minerały miastu Hermanstadt, z czego powstało muzeum jego nazwiska.

K. J.

Brnckmannia (paleont.). Sternberg pod nazwą Br. tuberculata, a Renault pod nazwą B r. Grand’Euryi opisali długie walcowate kłoski z górnych pokładów węglowych, które uważają za owocostan kalamita rodzaju Amularia.

H.

ci Sechtera objął po nim miejsce organisty kaplicy dworskiej w Wiedniu, zarazem profesora gry organowej, kontrapunktu i kompozycyi w konserwato-ryum tego miasta; od 1875 pełnił nadto obowiązki lektora muzyki w uniwersytecie wiedeńskim. B. napisał: 8 symfonij, z których zwłaszcza siódma (E dur) wielką cieszyła się popularnością; „Te Deum“, i wiele kompozycyj religijnych. B. hołduje muzyce Wagnera, jest dobrym kontrapuukcistą, oraz wybornym instrumentatorem; muzyka wszakże jego nie obfituje w pomysły oryginalne.

Brückner Aleksander (* 1834 w Petersburgu), historyk russki, studyował historyę w Heidelbergu, Jenie i Berlinie; w 1861 został profesorem historyi przy szkole prawnej w Petersburgu, w r. 1867 na uniwersytecie odeskim, w końcu—w Jur-jewie (od r. 1872), gdzie wykłada dzieje Rossyi. Napisał między innerai: „Mcxopia bohhu Meæ,ny Poccieio h HlBeitieio 1788—90“ (Petersb., 1869); „Ideen und Zustände im Zeitalter Peters des Grossen“ (Lipsk, 1878 r.); „Kulturhistorische Studien“ (Ryga, 1878) i dla wydawnictwa Onckena: „Peter der Grosse“ (1880) i „Katharine II“ (1883). Wiele też studyów z nowszych dziejów Rossyi drukował w „Baltische Monatschrift“; „Historische Zeitschrift“ i innych czasopismach.

Brückner Aleksander, współczesny znakomity filolog polski, profesor zwyczajny języków i literatur słowiańskich uniwersytetu berlińskiego, członek czynny Akademii umiejętności w Krakowie i Akad. petersburskiej (* 29 stycznia 1866 w Tarnopolu w Galicyi), ukończył szkoły i studya we Lwowie r. 1875, doktoryzował się w Wiedniu 1876 r., następnie w ciągu lat dwóch kształcił się w Lipsku (1876 — 77), Berlinie i Wiedniu, oddany głównie studyom nad językami słowiańskiemi i litewszczyzuą (u prof. Aug. Leskiena w Lipsku); poczera był docentem gramatyki języków słowiańskich w Wiedniu

A. Pol

Bruckner Antoni (* 4 września 1824 w Ans-felden w Austryi), organista i kompozytor muzyczny. Pierwszych zasad muzyki udzielił mu ojciec jego, nauczyciel wiejski; dalsze studya odbył pod kie-Brucker Jan Jakób (*29 stycznia 1696 r. runkiem Sechtera w Wiedniu i Kitzlera. Po śmier-w Augsburgu — f 1770 tamże), kształcił się w Jenie, gdzie zachęcony przez głośnego naonczas teo-loga-filozofa, Prane. Buddeusa, poświęcił się studyom nad dziejami filozofii i wydał najpierw w r. 1719 porównanie filozofii pogańskiej z Pismem św.; potem w 1723 „Historia philosophicae doctrinae de ideis“; 1729 „Otium vindelicum, seu ineletema-tum historiae philosophiae triga“; r. 1731 — 1736 „Kurze Fragen aus der philos. Historie“ (7 tomów, w Lipsku); w 1742 — 1744 w 5 tomach „Historia critica philosophiae a mundi incunabulis ad nostram usque aetatem deiucta“ (nowe wydanie,

1766) i wyciąg z tego dzieła, p. t.: „Institutiones historiae philosophiae“ (1747), przełożony na język angielski przez Eufielda (Londyn, 1791, w 2-ch tomach). Oprócz tego ogłosił jeszcze B.: „Bildersaal berühmter Schriftsteller“ (10 dekad, Augsburg, r.

1892

1741—45; z portretami) i „Ehrentempel der deutschen Gelehrsamkeit“ (9 dekad, Augsburg, 1747 --49), również z portretami. Wreszcie wiele prac swych pomniejszych wydał w zbiorze ogólnym, pod ryt.: „Miscellanea historiae philosophicae, litterariae, eriticae“ (Augsburg, 1748).—Ze względu na dzieło najważniejsze B-a: „Historia critica philosophiae a mundi incunabulis etc.u, uważają go zwykle za ojca historyi filozofii, gdyż historya Stanleya (1659), traktowała jedynie o filozofii starożytnej; Bayle zaś i Leibniz stworzyli krytykę i nakreślili plan nowej nauki, dla której B. wzniÓ3ł dopiero pierwszy przybytek. Słusznie też chwalono erudycyę jego, troskliwość, z jaką badał autentyczność dzieł i analizował systemata filozoficzne, zdrową i rozsądną krytykę, sąd prosty i gruntowny, umysł bystry i przenikliwy. Wszelakoż wytykano uprzedzenia filozoficzne i religijne, które mu przeszkadzały dojrzeć prawdy po-za Leibnizem i ortodoksyą protestancką, a także zarzucano, że mieszał historyę filozofii z hi-storyą religii, mitologii, poezyi i polityki, że systemata klasyfikował dowolnie, powierzchownie i zbyt j i Lwowie, 1878—80; z końcem r. 1880, w 25-ym łatwo przyjmował baśni i tradycye starożytne, j r. życia powołany na profesora nadzwyczajnego ję-Trzeba wszelakoż liczyć to za zasługę B-owi, że zyków i literatur słowiańskich do uniwers. berliń-usiłował zbadać, w jaki sposób poprzednicy pra- ! skiego (po ustąpieniu stamtąd Jagića), w maju wdziwych filozofów rozwiązywali zagadnienia me- mianowany na tejże katedrze profesorem zwyczaj-

Brückner Aleksander.

cych pism Kochanowskiego; rozbiór krytyczny p. n. „Etymologisches Wörterbuch der slavischeu Sprachen von F. Miklosicli“ 1886 (Arch. XI, 112—143), zawierający wiele zestawień i wyjaśnień pochodzenia wyrazów polskich. W rozprawach p. u. „Ueber die älteren Texte des Polnischen“ (Arch. X, 365 — 416 i XII, 140 — 155) z powodu dzieła prof. Wł. Nehringa „Altpolnische Sprachdenkmäler“ (1887) przedstawia B. nowe szczegóły z nieznanych zabyt ków piśmiennych, dotyczące języka i literatury staropolskiej. Ważne dla historyi jęz. pols. roztrząsa zagadnienie o samogłoskach nosowych w Archiwum słowiań. (X, 248—265) z powodu pracy d-ra J. Le ciejewskiego p. n. „Der Lautwerth der Nasalvocale im Altpolnischen“, wydanej w Wiedniu r. 1886. Obszerne studya nad zabytkami staroczeskiemi p. n. „Böhmische Studien. Abhandlungen und Texte“ (Arch. t. XT, XII, XIII i XIV) zawierają m. i. nieznane przedtem teksty rymowane bajek Ezopa z w. XV i innych poematów staroczeskich z rękopisu hr. Wiktora Baworowskiego i in.; „Fremde Vorlagen und Fassungen slavischer Texte“ (Arch. XI, 468 ns., XV, 470 ns.), w których B. wykazuje obce źródła kilku dawnych tekstów słowiańskich: polskiego, czesk., rusk, i in.; „Die Visio Tundali in böhmischer und russischer Uebersetzung“ (Arch. XIII, 199—212; wiadomość o tym temacie w literat, polskiej, tamże str. 318); „Lituaniea“ (Arch. XIII, 212—224 i 311—314); „Der litauisch-polnische Ca-techismus vom Jahre 1598“ (Arch. XIII, 557 — 590); „Polnisch-russische Intermedien des XVII Jahrhunderts“ (Arch. XIII, 224—236); „Miscelleu aus der älteren grammatischen Litteratur der Polen“ (Arch, XIV, 462 ns.), gdzie podana jest charakterystyka najdawniejszej gramatyki pols. Piotra Stojeńskiego z r. 1568; „Jan Ostroróg o ortografii“ i iu.; drobne przyczynki historyczne i językowe, jak „O pobra-tymstwie u Polaków i Rossyan w w. XVI“ i inne (Arch. XV, 314 ns. i 475).—W ostatnich kilku latach B. z pola językoznawstwa przeszedł zupełnie na pole historyi dawniejszej literatury polskiej i lu-doznawstwa. Celem poszukiwań nowych matcrya-łów w źródłach rękopiśmiennych, przedtem nieznanych lub należycie niezbadanych, z polecenia berlińskiej Akademii umiejętności odbył dłuższą podróż naukową, od sierpn. 1889 do maja 1890, do bibliotek: w Petersburgu, Warszawie, Krakowie, Lwowie, Gdańsku i Królewcu, i w podróży tej zebrał obfity i nowy materyał, ważny dla dziejów literatury, języka i oświaty w Polsce; w nim bowiem odnajdują się zabytki języka pols. z połowy wieku XIV-go i następnych, nieznane utwory poetyczne Jana Kochanowskiego, Mikołaja Szarzyńskiego, Wacława Potockiego, Andrz. i Hieron. Morsztynów i in.; różne listy, pamiętniki, dyalogi satyryczne i traktaty, rzucające wiele światła na dzieje kultury w. XVI —XVIII; jak np. odpis korespondencyi Jana Łaskiego z Erazmem Rotterdamskira, z Melanchtonem z lat 1526—1536, dyalog Andrz. Trzycieskiego z r. 1548, pisma St. Lubomirskiego, Eliasza Pielgrzy-mowskiego i w. in. Treściwe sprawozdanie o tych odkryciach literackich, złożone przez B-a akademii berlińskiej, było drukowane w „Sitzungsberichte der

nym, na której-to posadzie dotąd pozostaje. W r. 1888 wybrany na członka korespondenta Akademii um. w Krakowie, a w 1891 w październ. na członka czynnego tejże Akad. i w 1890 na członka ko-resp. Akad. w Petersburgu. Na wykształcenie naukowe B-a, jakie w ciągu kilkoletnich studyów uniwersyteckich zdobył, żaden z uczonych osobiście wpływu znaczniejszego nie wywierał. Zawdzięcza je B. głównie książkom i pracom Miklosića, Jagića, Leskiena, J. Schmidta i innych. Pierwszą wybitną pracą B-a, którą odrazu dał się poznać jako uczony znawca litewszczyzny, jest jego studyurn o wyrazach słowiańskich, przyswojonych językowi litewskiemu: „Die slavischeu Fremdwörter im Litauischen“ (Weimar, 1877, stron 207). W pracy tej, po przedstawieniu warunków historycznych, które sprzyjały przechodzeniu wyrazów słowiańskich do jęz. litewskiego, B. po raz pierwszy wykazał wpływ języków słowiańskich na słowozbiór litewski, na budowę wyrazów i składnię litewską; potem—wyrazy słowiańskie przejęte do jęz. łotewskiego, wreszcie wpływ słowiański w zabytkach jęz. staropruskiego. W drugiej pracy p. u. „Zur Lehre von den sprachlichen Neubildungen im Litauischen“ (w Archiv für slav. Philologie, r. 1878—79, t. III, 233-311 i IV, 1—28) mamy przedstawione szczegółowo działanie analogii w historyi jęz. litewskiego. Następna praca B-a nosi tytuł: „Die slavischen Ansiedelungen in der Altmark und im Magdeburgischen“ (Lipsk, 1879); praca ta otrzymała nagrodę towarzystwa imienia księcia Jabłonowskiego w Lipsku („Fürstlich Jablonowski’sche Gesellschaft“) i wydrukowana nakładem tegoż towarzystwa. Od r. 1881 B. nale ży do redakcyi czasopisma poświęconego filologii słowiańskiej: „Archiv, f. slav. Philol.“ (od tomu V do XV, r. 1893), wydawanego przez Jagića, i w rocznikach tego czasopisma zamieścił szereg gruntownych prac obszerniejszych w przedmiocie filologii polskiej, czeskiej, białoruskiej, litewskiej i in., tudzież mitologii, oraz wiele krytycznych ocen i drobnych przyczynków naukowych w tymże zakresie. Oto główniejsze z nich: „Die Magdeburger Urthei-le, ein Denkmal deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts“ (Archiv, VI, 319—302 i VII, 525—574), studyurn krytyczne o polskich przekładach ortylów magdeburskich z połowy wieku XV; „Beiträge zur litauischen Mythologie“ (Arch. IX, 1—35), przyczynki do mitologii litewskiej i pruskiej na podstawie kroniki halicko-wołyńskiej, „ipatiewską“ zwanej, w odpisie z w. XIV —XV, tudzież z Rostowskiego Historyi zakonu jezuitów w prowinoyach litewskich i in.; „Pripegala” =Pribychwał (Arch. VI, 216); „Mythologische Studien“ (Arch. XIV, 161 —191), zawiera m. i. krytyczny przegląd źródeł do mitologii słowiańskiej, nowe oświetlenie podań Długosza i in.; studyurn o zabytku białoruskim p. t. „Ein weissrussischer Codex miscellaneu8 der Gräflich-Raczyński’schen Bibliothek in Posen“ (Arch. IX, 345 — 391); artykuł p. t. „Jan Kochanowski“ (Arch. VIII, 477 — 513 i 664—65), z powodu wydania jubileuszowego dzieł poety w Warszawie (1884—85), w którym B. podaje wiele nowych i ważnych szczegółów, dotyczą-

*-

i*

«i

J*’ig. 236. Hriickner Aleksander.

A. A. Kr

Zn.

kön. Preussischen Akad. der Wissensch. zu Berlin; Philos.-hist. Classe“ (vom 11 December 1890). Ma-teryały te B. opracowuje z właściwym sobie krytycyzmem naukowym i ogłasza w różnych wydawnictwach, przeważnie polskich. W ostatnich nawet latach niemal wyłącznie pisuje po polsku, nie zrywając wszakże związków z literat, słowiańskiemi. I tak: w r. 1891 ogłosił w „Pracach filologicznych“ znalezione przez siebie w rękopisach petersburskich „Kazania świętokrzyskie“, przedstawiające najstarszy zabytek języka pols. z połowy w. XIV: tekst 6-u kazań, wraz z opracowaniem (Prace filol. III, 697—740). W r. 1892 w Archiwum Jagića zamieścił „Neue Quellen zur Geschichte der polnischen Sprache und Litteratur“ (XIV, 481 - 512), gdzie mamy: 1) Glosarz łacińsko polski z połowy w. XV; 2) Najstarszy wiersz polski (114 wier.), zawierający przepisy zachowania się przy jedzeniu, z samego początku w. XV i 3) Legendę o św Dorocie, również z w. XV. Osobny artykuł o najstarszym wierszu polskim ogłosił w „Ateneum“ 1891, I, 183—191, gdzie tekst wiersza przy toczony jest w języku dzisiejszym. Tamże wyszły „Nowe przyczynki do dzieł Jana Kochanowskiego“ (Aten. 1891, II, 1—26). f Szereg artykułów pod ogólnym nagłówkiem „Źródła do dziejów literatury i oświaty polskiej“ drukował w „Bi-bliot. warsz.“, a m: O kazaniach średniow i ecznych (1891, I i 1892 1), o bezimiennym poecie z czasów Zygm. Augusta (1891 II), o Sępa Szarzyński ego wierszach nieznanych (1891, III), o wierszach polskich średniowiecznych (1893, I).

W „Rozprawach wydz. filol. Akademii umiejętn.“ pomieścił gruntowne studya p. n. „Średniowieczna poezya łacińska w Polsce“ (1892, t. XVI, częśó 2-a w t. XXII) i w „Pracach filolog.“ „Kazania husyty polskiego“ z rękopisów petersburskich (1893, t. IV, 561 — 586). Obie prace, oprócz nowych faktów z historyi literat., zawierają przyczynki ważne do dawnego słownictwa polsk., z których uwydatnia się wpływ dojrzalszego piśmiennictwa czeskiego na polskie średniowieczne. W „Wiśle“ 1892 r. mamy rozprawę p. n. „Z przeszłości gwar polskich” (VI, 865—878), w której B. ogłasza ciekawe pieśni mazurskie z w. XVII i wykazuje, że dzisiejsze cechy narzeczy polskich wyśledzić się dają w zabytkach dawnych, począwszy od w. XVI. Obfitego materyału, zebranego w owej podróży naukowej dotąd jeszcze B. w rozprawach ogłoszonych nie wyczerpał. Obecnie przygotowuje pracę o Wacł. Potockim na podstawie nowo odkrytego bogatego zbioru jego poezyj (około 200,000 wierszy). Obok tego B. zajmuje się z zamiłowaniem mitologią, o której rzecz obszerniejszą wykończył. Początek tej pracy, p. n. „Mi tologia, jej dzieje, metoda i wyniki“, wydrukował w „Bibliot. Warsz.⁴' 1893 r. (t. II, 490—523). Dodać jeszcze należy, że B. jest spółpra-cowuikiem „Kwartalnika historycznego“, gdzie zamieszcza oceny krytyczne dzieł z zakresu językoznawstwa i historyi literatury. W dziełach i rozprawach ogłoszonych B. jest badaczem gruntownym, posiłkującym się metodami ściśle naukowemi. Prace jego lingwistyczne i dotyczące historyi literatury lub mitologii litewskiej i słowiańskiej odznaczają się charakterem krytycznym, i w tern też głównie spoczywa niezaprzeczona ich wartość naukowa.

Brucyna, trująca zasada roślinna, alkaloid, ze składem C₂₃H₂₆N₂0₄, jest nieodłączonym towarzyszem strychniny, obok której znajduje się np. w tak zwanych „wronich oczach“, t. j. orzechach rośliny Strych nos, nux vomica, w „bobach św. Ignacego“—owocach Str. Ignatiana, w korze „fałszywej angustury“, pochodzącej również z roślin należących do rodzaju Stry chnos oraz w jadowitych zaprawach, używanych przez krajowców amerykańskich do zatruwania strzał. Oddzielenie B-y od strychniny zasadza się na obfitszej rozpuszczalności w wodzie pierwszej, niż drugiej, oczyszczenie jej — na tej własności, że jej szczawian nie rozpuszcza się wcale w alkoholu oziębionym do 0°. Przy powolnej krystalizacyi B. tworzy pryzmaty czworo-ścienne, częstokroć znacznych dosięgające rozmiarów, przy szybkiej—łuszczki krystaliczne, lub skupienia niewyraźnych kryształów, przypominające postacią kalafiory. Rozpuszczalność jej w wodzie zimnej jest nieznaczna (I : 850, według iunnych 1 : 320), większa nieco w wodzie wrącej i alkoholu; w eterze nie rospuszcza się wcale. Ogrzewana łatwo ulega roskładowi, między którego produktami występują ciała spokrewnione z pirydyną, co upoważnia niektórych badaczów do zaliczenia B-y do alkaloidów pirydynowych. Spomiędzy reakcyj tego alkaloidu najwybitniejszem jest jego czerwone zabarwienie z kwasem azotnym, zużytkowane nawet do wykrywania małych ilości tego kwasu, zawartych np. w wodach .studziennych lub rzecznych. Dawniej słynęła B. jako lek specyficzny przeciwko wściekliźnie, skąd nawet proponowano dla niej nazwę kaniraminy (od canis i ira). Toksyczne jej własności są bardzo podobne do własności strychniny, ale nieco mniej gwałtowne. Królik ginie wśród objawów zupełnie podobnych do otrucia strychniną, po zadaniu mu 0.25 grama B-y. Przyjęta do kanału pokarmowego lub zastrzyknięta podskórnie, już po bardzo krótkim czasie daje się wykryć w całym organiźmie, a zwłaszcza w wątrobie.

Bruoyt Beudant (miner.). Minerał układu romboedryeznego; kryształy rzadkie, rozmaite rom-boedry, z przeważającą parą płaszczyzn wierzchoł-^ kowych, co im nadaje postać tablicowatą, zwykle zaś bywa niekrystaliczuy, w postaci skupień blaszkowych, lub prętowych, o doskonałej łupliwości podstawowej, miękki i w cienkich blaszkach giętki.

C. wł. 2.3 — 2.4; tw. 2; bezbarwny, lub szarawo i zielonawo-biały, z blaskiem perłowym na płaszczyznach łupliwości, wpółprzezroczysty lub przeświecający. Jest to wodan magnezu: Mg(OH)₂, zawierający 68.96 magnezyi i 31.04 wody, często z domieszką węglanu magnezu, a zawsze z odrobiną tlenku żelaza. Przy ogrzewaniu wydziela wodę, pod dmuchawką nie topi się, wypalany z ros-tworem kobaltu staje się blado-różowym; w kwasach rozpuszcza się łatwo i całkowicie. Znajduje się w Hoboken w New-Jersey, w Lancaster w Pensylwanii, w Texas, w Philipstad w Szwecyi, w gub.

kami w tymże roku. Syn wojewody, tegoż imienia, poległ przy oblężeniu Chojnic w r. 1433.

Brudzewski Mirosław (1428), herbu Nałęcz, doktor prawa, biskup poznański. Syn Kiel-czona z Brudzewa i Elżbiety, po ukończeniu nauk w kraju, za granicą i otrzymał naprzód probjstwo św. Michała w Gnieźnie, które posiadał do śmierci; około r. 1408 kanonię gnieźnieńską, w r. 1415 delegowany był z innymi kanonikami na sobór kon-stancyeński. Powróciwszy w r. 1417 z Konstancyi, udał się do Rzymu, gdzie został prałatem domowym papieża Marcina V, a w r. 1426, po śmierci Audrzeja Laskarego z Gosławic, otrzymał nomina-cyę na biskupa poznańskiego. Władysław Jagiełło, pragnący wprowadzić na biskupstwo poznańskie podkanc kor., Stanisława Ciołka, oparłsię nominacyi dokonanej przez Marcina V. Spór pomiędzy królem a papieżem przerwała śmierć B-go, zmarłego w Rzymie. Pochowany został B. w kościele Panny Maryi del Popolo, po prawej stronie wielkiego ołtarza. (Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr.

w. s.

w. s.

K. J.

Ufimskiej i Orenburskiej w Rossyi, w dolinie Aosta w Piemoncie i w Predazzo w Tyrolu.

Bruder Franciszek, malarz krajobrazów i kwiatów, biegły rysownik. Rodem niemiec z Drezna, uczeń szkoły Adr. Zinka, sprowadzony do Polski przez ordynata hr. Stan. Zamoyskiego; w Warszawie był bardzo wzięty i dawał lekcye prywatne rysunków; wrócił do Drezna i tamże umarł.

Na wystawach sztuk pięknych warszawskich z lat

Brudzewski Wojciech Blar z Brudzewa, także Brudzyńskim zwany, astronom polski (* 1445 w Wielkopolsce—f 1497 w Wilnie). Pierwsze nauki otrzymał w Opocznie, następnie kształcił się w akademii krakowskiej, w naukach matematycznych u Jana z Głogowy, w fizycznych u Michała z Wrocławia. Pierwsze uwieńczenie (laura prima), czyli stopień bakałarza, zyskał w r. 1470, drugie zaś (laura secunda), czyli stopień doktora, w roku 1474. W r. 1476 został przełożonym bursy węgierskiej w Krakowie, w r. 1482 dziekanem, a w r. następnym wezwany do kolegium mniejszego uczył matematyki i filozofii, następnie zaś i teologii, gdy został kolegą większym. W tym czasie uczniami jego byli: Marcin z Olkusza młodszy, Jakób z Kobylina, Mateusz z Szamotuł, Bernard Wapowski, Mikołaj Prokopowicz z Szadku, Konrad Celtes.— Według Starowolskiego miał też B. być nauczycielem Kopernika; Karliński wszakże wykazał, że w r. 1492 i 1493, gdy Kopernik słuchał lekcyj w akademii, według świadectwa rękopisu „Liber diligen-tiarum“, zawierającego wykazy wykładów od roku 1488, B. matematyki i astronomii zgoła nie wykładał,—chyba więc Kopernik prywatnie tylko od niego astronomii się uczył, wykładu jednak tej nauki w akademii pod nim nie słuchał. W r. 1494 kardyn. Fryderyk Jagielończyk wyrobił B-rnu w akademii pozwolenie udania się do Wilna, na stanowisko sekretarza przy bracie swoim, Aleksandrze,

T. M.

1819, 1821, 1823 r. były widywane jego roboty, gnieźn.“, t. I, str. 86). mianowicie zaś krajobrazy, malowane sepią, akwa relą, a kwiaty i owoce wykonywane gwaszami.

Brudno, wieś i folwark, powiat warszawski, gmina B., parafia Praga. Graniczy z Nową Pragą i jest już po części przedmieściem Warszawy.

W r. 1827 było tu 35 dm. i 249 mieszk. B. stanowiło własność zgromadzenia pp. Marcinkauek, obeenie zaś należy do szpitala św. Ducha. — Gmina brudzieńska w d. 1 stycznia 1890 r. liczyła 21,160 m-ców, w tej liczbie 10,783 mężczyzn i 10,377 kobiet;

80.3°/₀ katolików, 5.3% prawosławnych, 6.6% protestantów, 7.8 żydów. W r. 1878 z powodu braku miejsca na rozszerzenie przepełnionego już cmentarza Powązkowskiego, założono nowy na gruntach B-a i wzniesiono na nim kaplicę.    *

Brudzew, 1) B. kolski, osada, przedtem miasteczko w gubernii Kaliskiej, powiecie kolskim, nad Kiełbaską v. Czapelną, ma dwa kościoły murowane, szkołę elementarną i jest siedliskiem gminy, która w d. 1 stycznia 1890 r. liczyła 7,558 m-ców, w tej liczbie: 3,486 męźczyzm i 4,072 kobiet; 86% katolików, 12% protestantów, 2% żydów; sąd gminny w Kościelcu, st. pocztowa Koło. 2) B. kaliski, wieś w gubernii i powiecie Kaliskim, w pobliżu granicy pruskiej, siedlisko gminy, która w d. 1 stycznia 1890 r. liczyła 3,638 m-ców, w tej liczbie 1,775 mężczyzn i 1863 kobiet, 83.8% katolików,

And. S.

16.1% protestantów, 0.1% żydów.—Kościół tutejszy parafialny sięga erekcyą 1381 r., obecny pochodzi z 1788 r.—Nie jest rzeczą pewną, czy B. wielkim księciu litewskim, który go już dawniej kolski, czy też kaliski jest gniazdem rodziny Bru- poznał u nauczyciela swego, Jana Weisa. Akado-dzewskich, z której pochodził Wojciech, nauczyciel mia wprawdzie rok mu tylko bawić na Litwie de-

Kopernika.

Brudzewa (z) Jarami, herbu Pomian, wojewoda ino włocławski od roku 1427. Pełnił różne posługi publiczne, czynny był zwłaszcza jako dyplomata w zawikłaniach pomiędzy Polską a krzyżakami, oraz Polską i Litwą za Swidrygiełły. W marcu roku 1435 jeździł w poselstwie do cesarza Zygmunta, przebywającego w Presburgu; wpłynął na ułożenie warunków traktatu brzeskiego z krzyża-

zwoliła, Aleksander jednak, pragnąc go zatrzymać dłużej, utracone w akademii stopnie i korzyści wynagrodził urzędami i dochodami przy katedrze wileńskiej. Przedwczesną śmierć B-ego sprowadziła może zmiana klimatu lub też sposobu życia.—Rady-miński w swoich „Rocznikach akademii krakowskiej“ wymienia następne dzieła B-go: „Iutroductorium astronomorum cracoviensium“; „De constructione astrolabii“; Komentarz do teoryi planet Jerzego

Purbacha, który wydał w Medyolanie Jan Otto Her- I podkształcony przez babkę macierzystą M. Bessemers, mau de Valle Uracense, uczeń B-go, p. t: „Com- J późaiej uczeń Goetkindta, był następnie w Kolonii mentaria utilissima in theoreticas planetarum in i w Rzymie, gdzie dużo pracował dla kardynała Fr. studio generali cracoviensi; per Mag. Albertum Boromeusza. Osiadł w Antwerpii 1597. Protegowa-de Brudzevo, pro iutroductione juniorum corro- ny przez Rudolfa II i w związkach z domem Al-gatum, impressum Mediolani, arte Ulderici Sein- berta i Izabelli, poszukiwany przez możnych, doszedł zenzeler“ (1495); dzieło to używane było jako ₍ do majątku; z powodu szat aksamitnych, w jakie

podręcznik w akademiach włoskich. „Tractatus et canones ad reducendum motum pro meridiano cracoviensi“; „Tabulae resolutae astronomicae pro sup-putandis motibus corporum coelestium“; są to kalendarze astronomiczne, przez B-go obliczone i spisane; „Commentarii in sacrum librum magistri sen-tentiarum Petri Lombardi“, które biobliotece teologicznej przekazał. Z dzieł tych drukowany był tylko komentarz do Purbacha, a oprócz tego doszły nas jedynie tablice astronomiczne i kalendarze, przechowane w bibliotece jagiellońskiej. Znaczenie naukowe B-go podnosi to zwłaszcza, że nie wpadł w tak powszechny za jego czasów obłęd astrologiczny. — Żywot B-go opisał Starowolski w „Scriptorum polonicorum Hecatontas“ (2 wyd. 1626, N. XXXIV).—P o r. też w Sołtykowicza „O stanie akad. krak.“ (str. 237); Bentkowskiego „Hist, lit. pois.“ (t. II); Wiszniewskiego „Hist. lit. pol“ (t. IV i t. V); Karlińskiego „Rys dziejów obserwa-toryum astronomicznego uniwersytetu krakowskiego“ (w dziele „Zakłady uniwersyteckie w Krakowie 1864 r.“); Kucharzewskiego „O astronomii w Polsce“ (w „Pamiętniku tow. nauk ścisłych w Paryżu“. t. II, 1872).

Brudzyński Stefan, herbu Prawdzie, waleczny rycerz za panowania Kazimierza Jagiellończyka. W nieszczęśliwej bitwie pod Chojnicami, zabiwszy Balcera, księcia żegańskiego, sam poległ i w jednej z nim pochowany mogile.— („Encyklop. Orgelb.“)    *

Brueghel Piotr I, stary malarz holenderski (* 1526 r. w Brueghel—f 1569 w Brukselli). Zaczął naukę u Piotra Coneke i u Hieronima Cock; był dwa razy we Włoszech, większą cześć życia przepędził w Antwerpii, ostatnie lata w Brukselli, nawskroś flamand. Wesoły, towarzyski, chwytał motywa z otoczenia swego do kiermaszów, tańców i bijatyk. Pod wpływem Van Ackena, zwanego Boschem, robił sceny fantastyczne, skąd przydomek ma Zabawnego „Viesen Brueghel“. Dla dworu robił sceny poważniejsze, biblijne, gdzie święci mają postacie chłopów flamandzkich, a krajobraz rodzinny zastępuje Palestynę. Cesarz Rudolf II bardzo go cenił, a obrazy jego płacił na wagę złota, stąd w Wiedniu ich dużo w Belwederze.

A. N. J.

się rad stroił, przezwany „B. aksamitnym“. Rubens z nim często pracował wspólnie. Zaczął B. od szkiców, następnie studyował krajobrazy, ożywiał je mnóstwem ludzi, zwierząt, ptaków, ryb, owadów, przedstawiał przyrodę kwiecistą i barwną. Pracował we wszystkich rodzajach. Do najprzedniejszych obrazów B-a należą: „Cztery żywioły“ w Ambrozya-num medyolanskiem, „Flora“ w Genui, „Raj ziemski“ w Hadze, skąd „rajskim zwany“. Krajobrazy malował dla Rubensa, Van Bolena, Rottenhamera i in. W zbiorze Willanowskim jest „Parnas“ Van Bolena, w krajobrazie B-a.—Sposób malowania B-a jest bardzo charakterystyczny, nieco za drobiazgowy. Koloryt surowy, niebieskawo-zielony w krajobrazach. Znamiennym jest u B-a: rysunek postaci najdrobniejszych nawet, ledwie okiem dojrzanych, wyborny, pełen prawdy, stąd sława tego znakomitego nawskroś flamanda.

s. K.

Dr. J. F.

Bmenninghausen Herman Józef (* d. 17 kwietnia r. 1761 w Nideggen), kurs nauk lekarskich odbył w Würzburgu i Getyndze, poczem, powróciwszy znów do Wiirzburga, zajął początkowe miejsce asystenta w szpitalu św. Juliusza, w r. 1791 został profesorem chirurgii w uniwersytecie tamtejszym, podczas wojny r. 1814 zajmował stanowisko generalnego sztabs-lekarza, w r. 1824 ustąpił z zajmowanej katedry wskutek porażenia apoplektyczne-go i umarł d. 7 lutego 1834; był jednym z najdzielniejszych chirurgów niemieckich swego czasu. Z dzieł jego wymieniamy: „Ueber die Exstirpation der Balggeschwülste am Halse“ (Würzburg, 1805); „Erfahrungen und Bemerckungen über die Amputation“; (Bamberg, 1818)—wyszło w tłom. polskiem T. Baranieckiego p. n. „O amputacyach w ogólności“ (Wilno, 1824); „Ueber die Brüche, den Gebrauch der Bruchbänder etc.“ (Würzburg, 1816). Wynalazł też, nazwane od jego imienia, kleszcze porodowe.

A. N. J.

Brueghel Piotr II, syn poprzedzającego, malarz flamandzki (* 1564 w Brukselli—f 1638 tamże), uczeń Gilberta Van Coninexlow, miał pociąg do scen piekielnych, djabelskich, stąd przydomek „piekielnego,, („dem helssheu Brueghel“), często naśladował ojca i kopiował go; staranniejszy od ojca w wykończeniu, ale mniej oryginalny i mniej ma

A. N. J.

Brueys Dawid Augustyn (* 1640 w Aix —f 1723 w Montpellier), komedyopisarz francuski, z zawodu adwokat. Za młodu protestant, pod wpływem Bossueta, którego usiłował zwalczać, przeszedł na katolicyzm, a po śmierci żony przywdział nawet habit klasztorny. Oprócz pism apologety-cznych jest autorem komedyj, z pomiędzy których celniejsze: „Le grondeur“ (1691) przez wielu stawiana obok lepszych komedyj Molière’a; „Le muet“ (1691) i przerobiony ze staro - francuskiej farsy „L’avocat Patelin“ (1706). Współpracownikiem jego w wielu sztukach był Jan Palaprat. „Oeuvres choisies“ B-a wydał L. S. Auger (Paryż, 1812 r.)

siły.

Brueys d’Aigaïlliers Franciszek Paweł (* 1753—f 1798), admirał francuski, pocho-Brueghel Jan I„ młodszy syn Piotra I, ma- dził ze starej rodziny szlacheckiej Laugwedocyi; larz flamandzki (* 1568 w Brukselli—f 1625 w Ant- podczas wojny amerykańskiej brał udział w bitwach werpii), najsłynniejszy z całej rodziny. Naprzód staczanych przez Grasse’a z admirałami Hood i Gra-

And S.

ves, w r. 1783 otrzymał krzyż św. Ludwika; zamianowany kapitanem statku „Chien de chasse“, zwiedził wyspy Antylskie i brzegi Porto - Cabello, a zebrane podczas tej kampanii zapiski hydrograficzne wydał p. t. „Instructions nautiques sur Pile de Tabago“ (1787). Zostawszy kapitanem okrętu w r. 1792, wyruszył na morze Adryatyckie i Wschód, dla zamanifestowania zmiany sztandaru we Fran-cyi. W r. 1793 jako szlachcic otrzymał dymisyę, lecz w r. 1795 został napowrót powołany do służby i zamianowany kontr-admirałem i dowódzcą sił morskich na morzu Adryatyckiem. Zwróciwszy na siebie uwagę Bonapartego, który go zamianował wice - admirałem, otrzymał dowództwo floty wyznaczonej do wyprawy egipskiej ( 1798 ). Wypłynął z Tulonu 30 floréala, a zabrawszy posiłki z Genui, Ajaccio i Civitta-vecchia, stanął pod Maltą, która się natychmiast poddała. Po wylądowaniu Bonapartego w Egipcie B. osadził swoją flotę w przystani Abukiru, postanowiwszy czekać na anglików w porcie, mimo oppozycyi admirała Blanquet - Duchayle i kapitana okrętu Dupetit-Thouars, którzy byli zdania, iż należało wypłynąć na spotkanie floty angielskiej i stoczyć bitwę przy rozwiniętych żaglach. D. 14 termidora (1 sierpnia) Nelson zaatakował flotę francuską w przystani Abukiru i zniszczył ją doszczętnie. B. dokazał w tej bitwie cudów waleczności; ranny, nie chciał zejść ze stanowiska dla opatrzenia rany, zawoławszy, że „admirał, konając, powinien jeszcze rozkazy wydawać“; po chwili padł ugodzony od kuli armatniej. Wielu marynarzy przypisało tę klęskę uporowi B-a trzymania całej floty na kotwicy, drudzy bronili go z uwagi, iż eskadra francuska była źle zorganizowana, a załoga okrętów nie wyćwiczona, tak, że było niepodobieństwem jednocześnie manewrować na pełnem morzu i toczyć walkę. Plan B-a trzymania się odpornie w przystani miał posiadać najwięcej jeszcze szans powodzenia.— „Gr. Eue. fr.“ Lamirault’a.    r-

Bruges, ob. Brügge.

Brugg, miasto okręgowe w szwajcarskim kantonie Aargowii, na prawym brzegu Ąaru, ze starożytnym mostem i wielkim szpitalem dla obłąkanych, fabryki zapałek. W pobliżu na wzgórzu zamek Habsburg, oraz miejsce, w którem król Albrecht I został zamordowany 1308 r.

Brügge Jan van, ob. Eyck Jan van.

Brügge, franc. Bruges, stolica belgijskiej pro-wincyi Flandryi zachodniej, o 100 km. na pn. zd. od Brukselli i 14 km. od morza Północnego, w węźle czterech kanałów do Gaudawy, Ostendy, Heyst i Sluis, oraz w węźle pięciu linij dróg żelaznych. Mieszkańców liczyło B. w 1891 r. około 51.000, ludność ta jednak znajduje się w stagnacyi i wogóle żyje w biedzie. Dzisiejszy handel miasta, mającego ulice kręte i martwe, oraz obficie przerżniętego wodami, jest cieniem zaledwie średniowiecznego, gdy większa część krajów handlowych Europy posiadała tu faktorye, a Hanza wielkie swoje składy. Prawdo-podobnem jest twierdzenie, że od nazwiska jednego z bogatych obywateli van den Beurse giełda otrzymała swą nazwę niemiecką. Dzisiaj przez B. idzie głównie handel produktami krajowemi: lnem, kono-

piami, olejeni i płótnem. Przemysł miejscowy, nieznaczny, polega na wyrobie koronek, płócien, skór, tytoniu, mydła; są także dystylarnie i browary. Dwa razy do roku odbywają się tu jarmarki (4 maja i 1-go października). Ż zakładów naukowych i wychowawczych w B. istnieje królewskie ateneum, szkoła wyższa dla chłopców, szkoła marynarki i przemysłowa, akademia sztuk pięknych, semina-ryum duchowne, seminaryum nauczycielskie, pen-syonat, bardzo uczęszczany, przy klasztorze żeńskim, instytut głuchoniemych i ociemniałych (1835), szkoła chirurgiczna i akuszeryjna, biblioteka publiczna, ogród botaniczny. B. jest także rezydencyą biskupa, siedliskiem władz prowincyonalnych, sądu, izby handlowej, towarzystwa rolniczego i t. d. Ze wszystkich miast Belgii B. najbardziej przypomina wieki średnie; na każdym kroku napotyka się ciekawe zabytki architektury zdobne pięknemi rzeźbami. Od lat 15 dokonano pomyślnie restauracyi wielu takich zabytków. Ratusz miejski w czystym stylu gotyckim, choć skromniejszych jest rozmiarów, niż ratusze w Brukselli i Louvain, wybudowane około tegoż czasu (XIII w.), zawiera cenne obrazy i bogatą bibliotekę (44,000 t.). Halle miejskie (sukiennice) z XII w. doznały w ostatnich czasach wielu zmian, niezbyt szczęśliwych pod względem artystycznym; nad hallami panuje wieża, wysoka na 107 m., ozdobiona dzwonnicą (48 dzwonów), która zalicza się do piękniejszych w Europie. Pałac sprawiedliwości (dawny pałac hr. Flandryi), otrzymał nową fasadę w XVIII w.; na zewnątrz nie odznacza się niczem, ale zato w jednej z jego sal znajduje się słynny kominek Prancyi (cheminée de France), arcydzieło snycerstwa i rzeźby; pośrodku licznych ozdób, herbów i portretów widać tu stojące postacie: Karola V, Maksymiliana, Maryi Burgundzkiej i Karola Śmiałego; ta wspaniała mieszanina kamienia, marmuru i drzewa nosi datę 1559 r. Na Wielkim Rynku znajduje się zamek Craenenburg, na którym więziony był w 1488 król Maksymilian. Z kościołów go-dnemi uwagi są: katedra w stylu ostrołukowym, kilkakrotnie niszczona przez pożary, posiada wiele cennych rzeźb i obrazów. Kościół Notre-Dame (z XII w.) z wieżą wysoką na 120 m. zawiera grobowce Karola Śmiałego i Maryi Burgundzkiej, ozdobione posągami i wypukłorzeźbami. Kaplica św. Bazylego posiada piękną gotycką fasadę z mau-rytańską wieżyczką. Kaplica Jerozolimska z XV w. wybudowana została na wzór świątyni Grobu Pańskiego. Kościoły św. Jakóba, św. Anny i inne obfitują w cenne obrazy. W zabudowaniach dawnego opactwa des Dunes mieści się seminaryum biskupie; bogata biblioteka posiada mnóstwo rękopisów średniowiecznych i pięknych miniatur. Szpital św. Jana liczy 500 lat istnienia i mieści w sobie galeryę obrazów, między innemi obraz pędzla Memlinga. W muzeum miejskiem jest również wiele cennych obrazów Memlinga i van Eycka. B. wystawiło posągi marmurowe dwóm tutaj wymienionym malarzom przed ratuszem (rob. Pickery). Na wielkim placu stanie wkrótce grupa kolosalnych rozmiarów, rob. Devigne’a, przedstawiająca Breydela i Conincka, naczelników ruchu powstańczego w 1302. W B.

St. st.

w. (t.

w. <>.

Fig. 237. Brupmanh Fryderyk.

urodziło się wielu sławnych ludzi: Ludwik van Berken, wynalazca sztuki rznięcia dyamentów; Piotr de Witte, jednocześnie malarz, rzeźbiarz i budowniczy, znany bardziej pod mianem „Candido“ (* 1548); Franciszek Pourbus, malarz zwierząt (f 1580); Szymon Stevin matematyk, Damhouder kryminalista (f 1635); Grzegorz de St. Vincent, matematyk (f 1667 r.) i inni.

Dzieje. Terytoryum B. należało niegdyś do dawnej Menapiii; św. Chryzol głosił tam ewangelię ku końcowi III wieku; Baldwin Żelazne Ramię, pierwszy hrabia Flandryi, opasał je murem i poparł przemysł i handel (867). W XI wieku B. zawiązało już stosunki z Anglią, Danią i Północnemi Niemcami, od XIII wieku do XVI było głównem targowiskiem miast hanzeatyckich. W ty m-to okresie powstały i rozwinęły się niesłychanie w mieście sławne fabryki sukna, jedwabiu, aksamitu, płótna i dywanów. Kiedy Filip Piękny zabrał Flan-dryę i skasował przywileje miast, pierwsze B. dało hasło do powstania i d. 18 maja 1302 r., przezwanym „les matines brugeoises“ wyrżnięto przeszło 4,000 francuzów. Jeszcze bardziej podniosło się znaczenie tego miasta od r. 1311, kiedy przybyły okręty weneckie, tu bowiem odbywała się w ciągu XIV i XV w. wymiana towarów weneo kich i produktów Azyi na dostarczane przez Hanzę płody Północy. O stosunkach z Polską świadczy opis podróży krakowskiego kupca Slepkogila w r. 1401 i 2 odkryty przez A. Pawińskiego (Bibl. War. 1872, III, 58). R. 1430 Filip Dobry ustanowił w B. order Złotego Runa. Jednego dnia w 1486 wpłynęło jednocześuie do jej portu 150 statków zagranicznych. Przy końcu XV wieku położenie się zmieniło; wojny i bunty przeraziły kupców obcych, którzy prawie wszyscy wyemigrowali do Antwerpii, z drugiej znów strony ruchome piaski zaczynały zasypywać porty Sluys (Ecluse). O dawnej wspaniałości B. świadczą jeszcze dzisiaj stojące tam piękne architektoniczne pomniki, oraz zachowane w galeryach arcydzieła malarstwa.    r-

Brüggemann Hans, znakomity snycerz niemiecki w XVI stuleciu. Gdzie się urodził i kształcił, niewiadomo. Po siedmiu latach pracy, w roku 1521 B. wykonał sławny ołtarz dla jednej ze świątyń w Szlezwigu, który w r. 1666 został tam przeniesiony z Bordesholmu. Arcydzieło to sztuki niemieckiej posiada 47 stóp wysokości, szerokość jego wynosi stóp 25, wyrobione jest z drzewa dębowego, zdobią je płaskorzeźby, uplastyczniające mękę Chrystusa. Data śmierci B. niewiadoma. Krąży wieść, jakoby zakonnicy z Bordesholmu pozbawili go wzroku za pomocą trucizny, ażeby przeszkodzić mu w dokonaniu drugiego arcydzieła. Podług podań współczesnych B. jeszcze w r. 1523 wykonać miał posągi króla duńskiego Chrystyana II, oraz Izabelli, jego małżonki, księżniczki austryackiej, nadto wykonał dwie pojedyńcze postacie, umieszczone przed ołtarzem kościoła w Szlezwigu.—(Das Grosse Conver-sations-Lexicon, herausgegeben von J. Meyer, 1843 roku).

Brugger Fryderyk (* 1815 w Monachium— f 1870). Między r. 1841—43 oddawał się studyom artystycznym we Włoszech. Po powrocie z Włoch wykonał mnóstwo rzeźb, na które zwrócił uwagę głównie Ludwik I król bawarski. Wymieniamy ważniejsze: Glucka, księcia elektora Maxa Emanuela,

H. J. Fuggera, Ludwika „Bogatego”, marszałka Wrede, historyka Miillera, generała Woronco-wa (w Odessie). Wszystkie te jednak rzeźby nie mają w sobie życia, ni świeżego polotu twórczości; natomiast celują w tym względzie pomniejsze prace B-a, zwłaszcza te, do których za temat posłużyła niejedna postać lub scena wzięta z dziedziny starożytności, a mianowicie: „Satyr“, „Penelopa“, „Achilles i Chiron“, „Edyp i Antygona“, „Bachus“, oraz in. Obierał też B. temata religijne. („Ottuv Słownik naucnÿ“).

Brugmann F r y d e r y k Karol, jeden z najznakomitszych spółczesnych lingwistów europejskich (* 1849 r., 16 marca w Wiesbadenie); od r. 1867 do 1871 uczył się filologii i językoznawstwa porównawczego w Halli i Lipsku u Ritschla, Curtiusa i Zarn-ckego, był członkiem seminaryum filologicznego saskiego, towarzystwa gramatycznego, założonego przez Curtiusa oraz „societatis philologicae“ Ritschla. W r. 1871 otrzymał stopień doktora na podstawie rozprawy „De graecae linguae productione sup-pletona“, drukowanej w t. IV-ym „Studien zur griech.

u. latein. Grammatik“ Curtiusa; następnie udał się do Bonn dla dalszych studyów filologicznych, w r. 1872 złożył egzamin dla uzyskania prawa nauczauia w gim-

nazyach, poczem był przez lat kilka profes. gimnaz. w Wiesbadenie i w Lipsku, wykładał języki klasyczne, jęz. niemiecki i geografię; jednocześnie pracował nad sanskrytem i gramatyką porównawczą, i tej nadal specyalnie się poświęcił. W r. 1877 porzucił nauczanie gimnazyalne, i w 1878 został docentem prywatnym sanskrytu i językoznawstwa porównawczego w uni wersy t. lipskim, a w r. 1878 profesorem nadzwyczajnym w tymże uniwersytecie. Przedmiotem jego wykładów była gramatyka porównawcza języków indoeurop., objaśnianie sanskryc-kich tekstów Wed i tekstu greckiego Ulfilasa. W tymże czasie był adjunktem instytutu filologicznego ros-syjskiego w Lipsku, gdzie wykładał składnię grecką. W r. 1884 obie te posady opuścił, udając się do Freiburga w Bryzgowii, dokąd go tamtejszy uniwersytet powołał w charakterze prof, zwyczajnego na nowo utworzoną dla niego katedrę językoznawstwa porównawczego. Z Freiburga po trzech latach, 1877 r. powrócił Brugman do Lipska na katedrę zwyczajną językoznawstwa indoeuropejskiego, którą dotychczas zajmuje. Działalność naukowa B-a przypada na epokę rozwoju nowszych teoryj językoznawczych, jakie się pojawiły w następstwie nauki Schleichera i Curtiusa, oraz wskutek głębokich psychologicznych dociekań Steinthala (1861). Od r. mniej więcej 1876 zaczęto roztrząsać i inaczej oświetlać kwestye pierwszorzędnego dla umiejętności językowej znaczenia, a mianowicie o wokaliźmie indoeu-ropejskim, o niezmienności praw głosowych, o znaczeniu analogii w rozwoju języka i o tworach analogicznych, oraz o zagadnieniach morfologicznych. Wśród tych rozpraw poczęły się zarysowywać coraz wyraźniej różnice pomiędzy nowszerai i dawniejsze-mi poglądami na rozbierane pytania. W nowym zastępie badaczów, do którego należą: Leskien, H. Paul, Osthoff i inni, i który nazwano szkolą mło-dogramatyków, B. zajął w krótkim czasie miejsce naczelne. Jako twórca przeważnej części nowszych teoryj, pomysłami swemi obudził ruch na polu językoznawczem niezwykły i przyczynił się do rozjaśnienia niejednego z poruszonych zagadnień. Prace, w których zawierają się teorye i poglądy B-a, są następne: „Ein Problem der homerischen Textkritik und der vergleichenden Sprachwissenschaft“ (Lipsk, 1876); liczne rozprawy w „Studien zur griech. u. latein. Grammatik“ Curtiusa, jak „Nasalis sonans“ w t. IX-ym, 1876 r., w „Acta Societati8 philologicae“ Ritschla, w „Fleckhei-sens Jahrbücher“, w „American Journal of Philology“ i w „Zeitschrift für vergl. Sprachforschung“, np. w t. XXIV rozprawa p. t. „Zur Geschichte der Nominalsuffixe-aSj-j as u.-vas“ (1877) i inne w tymże tomie, oraz w t. XXV i XXVII. W tymże czasie B. rozpoczął wydawać wraz z Osthoffem zbio-ropismo p. n. „Morphologische Untersuchungen“ (Lipsk, 4 tomy, 1878—1881, tom 5-ty i ostatni 1890), w którym obadwaj zamieszczali wyłącznie swoje tylko prace lingwistyczne. Oprócz przedmowy w tomie I, gdzie autorowie wypowiedzieli swój pogląd na kwestye zasadnicze (str. I—XX), B. pomieścił tam rozprawy następne: „Das verbale Suffix â im indogermanischen, die griechischen Passivaoriste etc.“ (I, 1—91); „Zur Geschichte der personalen-düngen“ (I, 133—186); „Die arische Passivbildung mit suffix -ya- etc.“ (I, 187—206); Die schwache Form der Nominalstämme auf-« in suffixalen Weiterbildungen und Zusammensetzungen“ (r. 1879, II, 148—262); „Beiträge zur Conjugationslehre“ (1880, tom III) i t. d. W r. 1883 ogłosił rozprawę p. n. „Zur Frage nach den Verwandtschaftsverhältnissen der indogermanischen Sprachen” w I tomie Tech-mera „Internationale Ztft für allgem. Sprachwissft“ (Lipsk, 1884, 226 — 256). W r. 1885 wydał osobno pracę p. n. „Zum heutigen Stand der Sprachwissenschaft“ (Strassburg, stron 144), złożoną z dwóch części: pierwsza jest wykładem wstępnym autora przy objęciu katedry gramatyki porównawczej we Freiburgu; druga zaś odpowiedzią na broszurę J. Curtiusa, ogłoszoną w r. 1885 p. n. „Zur Kritik der neuesten Sprachforschung“. B. w pracy swojej przechodzi szczegółowo wszystkie poruszone przez Curtiusa pytania i odpowiada jasno na robione przez niego zarzuty. Prócz tego B. wydał

łącznie z prof. Leskienera „Litauische Volkslieder und Märchen aus dem preuss. und russ. Litauen“ (Strassburg, 1882). W dziele tein do B-a należą pieśni i podania w narzeczu litewskiem z okolic Godlewa, wraz z opracowaniem gramatycznem i sło-wozbiorem tego narzecza; nadto B. przełożył tu podania litewskie na język niemiecki. Napisał także gramatykę języka greckiego „Griechische Grammatik“ (2 tomy, Nordl., 1885). W roku 1886 rozpoczął w Strassburgu druk pierwszorzędnej wartości dzieła p. n. „Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen. Kurzgefasste Darstellung der Geschichte des Altindischen, Altiranischen, Lateinischen, Umbrisch-Samni-tischen, Altirischen, Gotischen, Althochdeutschen, Litauischen und Altkirchenslavischen“. Tom I, obejmujący wstęp i głosownię (stron. 568), opracował B., będąc profesorem we Freiburgu (1886); tom

Il-gi, zawierający morfologię, t. j naukę o tematach (czyli osnowach) i naukę odmian—„Wortbildungslehre (Stammbildungs-und Flexionslehre)“ — opracowany w Lipsku i wydany w latach następnych (1889—1892, w Strassburgu) w dwu częściach (w 3-ch książkach, stron 1438), przekroczył rozmiary na początku pracy zakreślone. Dzieło to, przedstawiające w szczegółowem streszczeniu dzisiejszy stan językoznawstwa porównawczego, należy do pomnikowych i w historyi nauki posiada równie wysokie znaczenie, jak dawniejsze gramatyki porównawcze Boppa (por. „Encykl. ilustr.“ IX, 156) i Schleichera. W układzie swoim i sposobie przedstawienia rzeczy różni się ono znacznie od „Compendium“ Schleicherowego. Zarówno pojedyncze dźwięki jak i formy wyrazowe śledzi B. i przedstawia w historycznym rozwoju. Każdy szczegół rozpoczyna od prajęzyka indoeuropejskiego i przechodzi z kolei wszystkie rodziny językowe od aryjskiej (sanskryt i zend) aż do baltycko-(litewsko-) słowiańskiej. Dzieło B-a zostało przełożone najęz. angielski i wyszło p. t. „Elements of the comparative grammar of the Indo-Germanic Languages“ (3 tomy, 1888—93); tłómaczyli je J. Wright, Seymour Conway, W. H. Rouse i in. — Jednocześnie prawie z ukończeniem tego dzieła B. wraz z Wilh. Streitbergiem, profesorem językoznawstwa indoeuropejskiego we Freiburgu szwajcarskim, rozpoczęli wydawać w Strassburgu czasopismo lingwistyczno-archeologiczne p. n. „Indogermanische Forschungen, Zeitschrift für indogermanische Sprach-und Alter-thumskunde“, przy współudziale wielu znakomitych lingwistów i filologów niemieckich.    a. a. Kr.

Brugnatelli Ludwik Wincenty, uczony włoski (* 1761 w Pawii — f 1818), studyował chemię w mieście rodzinnem, gdzie później został profesorem uniwersytetu. Z prac jego zasługują na zaznaczenie: „Farmacopea“ (1802); „Litologia uma-na“; „Teoria termossigena“, w którem podał nową teoryę gorzenia ciał, starając się poprawić błędy dawnej teoryi Lavoisiera; „Riforma alla nomencla-tura chimica“; „Elementi di chimica appogiati alle più recenti scoperte chimiche e farmaceutiche“; „Sopra i sughi gastrici“ i inne.    *

Brugnatelli Gaspar, syn poprzedniego, (*

skiem. W 1855 ogłosił „Reiseberichte aus Aegypten“, a w 1857 i nst. wspaniałe dzieło „Monuments de l’Égypte“. Drugą podróż do tego kraju przedsięwziął w 1857—1858, a owocem jej było: „Recueil de monuments égyptiens“ (wraz z Diimichenem 1862 —66, 4 t.). W 1860 towarzyszył poselstwu pruskiemu do Persyi, poczem napisał: „Reise der königl. preuss. Gesandschaft nach Persien“ (1862—63, 2 t.).

W 1864 założył czasopismo „Zeitschrift für ägypt.

Sprache und Alterthumskunde“, które później, kiedy sam został konsulem w Kairze, przeszło pod re-dakcyę Lepsiusa. W 1868 B. otrzymał katedrę egip-tologii w Getyndze, lecz juz w 1870 r. udał się znowu do Kairu, gdzie objął zarząd nowozałożonej szkoły egiptologii. Był nadto r. 1873 komisarzem generalnym sekcyi egipskiej na wystawie wiedeńskiej, a w 1876 na filadelfijskiej, oraz dyrektorem muzeum arabskiego w Kairze i begiem. W r. 1879 do odkrycia kopalni węgla kamiennego, później powrócił do Berlina, gdzie został profesorem uni- studyował mięczaki skorupiaste i pracował dla re-

1795 w Pawii — f 1852), był od r. 1820 profesorem nauk przyrodzonych w mieście rodzinnem, napisał: „Guida allo studio della chimica generale“ (1820, 3 tomy); „Elementi di storia naturale“ (1825); „Trattato delle cose naturali“ (1837, 4 t.); „Som-mario della storia naturale“ (1850, 2 t.).    *

Brngsh Henryk Karol, znakomity znawca starożytności egipskich (* 18 lutego 1827 w Berlinie). Będąc jeszcze w gimnazyum, napisał: „Scrip-tura Aegiptiorum demotica“ (1848), a dalszemi pracami swerni: „Numerorum demot. doctrina“ (184.9) i „Sammlung demot. Urkunden“ (1859), taką ściągnął na się uwagę, iż zyskał przyjaźń Aleks. Humboldta i króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, którzy go, i moralnie, i materyalnie, podtrzymywali. Dzięki temu, odbywszy studya filozofii i archeologii w Berlinie, zwiedził muzea w Paryżu, Londynie, Turynie, Lejdzie i odbył 1853 podróż do Egiptu, gdzie wielką odniósł korzyść z odkrytych przez Mariette’a grobów Apisa w Memfisie. Wróciwszy z tej podróży, 1854 został docentem przy uniwersytecie w Berlinie i asystentem przy muzeum egip-

V'-

Fig. 238. Brugsch Henryk.

wersytetu; w 1881 zamianowany przez wice-króla egipskiego Tewfika, baszą, w r. 1882 towarzyszył księciu Fryderykowi Karolowi w podróży do Egiptu i Syryi („Prinz Fried. Karl im Morgenlande“ 1884), a 1884 znowu jeździł do Persyi, jako radz-ca legacyi pruskiej. Owocem jego studyów są liczne, gruntowne dzieła, już-to stanowiące podstawę filologii egipskiej, już też dotyczące zabytków demotycznych, jak np.: przekład łaciński hieratycznej księgi metempsychozy („Liber metempsychosis“ r.

185i); „Grammaire démotique“ (1855); „Recherches sur la division de l’année chez les anciens Égyptiens“ (1856); „Geograf. Inschriften altägypt. Denkmäler“ (1857 — 60, 3 tomy): „Histoire de l’Égypte“ (1859, 2 w. 1875 t. I; niemieckie opracowanie, p. t.: „Geschichte Aegyptens unter den Pharaonen“ r. 1877, angielskie dwa wydania 1881); „Matériaux pour servir rà la reconstruction du calendrier des anciens Égyptiens“ (1864); „A. H. Rhinds zwei bilingue Papyri“ (1865); „Wanderungen nach den Türkisminen und der Sinaihalbinsel“ (r. 1866, 2 wyd. r. 1868); „Die ägypt. Gräberwelt“ (1867 r.); „Ueber Bildung und Entwickelung der Schrift“ (1868 r.); „Die Sage von der geflügelten Sonnenscheibe“ (r. 1870); „Grammaire hiéroglyphique à l’usage des étudiants“ (1872 r.), jednocześnie z niemieckiem opracowaniem oraz wydaniem części „Verzeichniss der Hieroglyphhen mit Lautwert“; „L’exode et les monuments égyptiens“ (r.

1875); „Neue Bruchstücke des Codex sinaiticus“ (1875); „Der Bau des Tempels Salomon nach der koptisch. Version“ (1877); „Dass Festkalender des Tempels von Apollinopolis Magna in Oberägypten“ (1877); „Reise nach der grossen Oase El Charget in der lybisch. Wüste, Beschreib, ihrer Denkmäler“ (1878 r. z 27 rycinami); „Thesaurus inscriptionum aegyptiacarum“ (1881—84, 4 tomy); „Religion und Mythologie der alten Aegypter“ (1884 r., 2 tomy); nadto zaś cały szereg artykułów w czasopiśmie przez niegoź załoźonem (ob. wyż.). Najprzedniejszemi wszakże B-a pracami są: „Hieroglyphisch-demot. Wörterbuch“ (1867—82, 7 tomów) i „Dictionnaire géographique de l’ancienne Egypte“ (1877—80, 2 tomy); „La géographie des noms ou division administrative de la Haute et de la Basse Egypte aux époques des Pharaons“ (1879 r.). Z ostatnich prac B-a wspomnieć jeszcze wypada: „Die neue Weltordnung nach einer altägypt. Ueberlieferung“ (Berlin, 1881); „Im Lande der Sonne, Wanderung in Persien“ (tamże, 1886); „Die Muse in Teheran“ (Frankfurt nad Odrą 1885); „Entzifferung der mero-itischen Schriftdenkmäler“ (Lipsk, r. 1887); „Die Aegyptologie“ (Berlin, 1890).    *

Bruguière Jan Wilhelm, lekarz-przyrodnik i podróżnik francuski (* w Montpelier 1850 — f w Ankonie 1 października 1798). Od pierwszej młodości powziął zamiłowanie do historyi naturalnej; w r. 1773 przyjął udział w podróży kapitana Kerguelen, przedsięwziętej dla odkryć na morzach południa i poczynił wielką ilość ważnych obser-wacyj. Po powrocie do Montpellier, przyczynił się

J. A.

Ü1

%'/\

Ł, &. '

ÜT'

Fig. 239. Brühl Henryk.

w. s.

dakoyi pisma „Encyclopédie méthodique d’Histoire naturelle des vers“ (1791 —1792, 2 tomy, in-4°) W r. 1792 udał się z Olivierem do Persyi i zwiedził różne kraje wschodnie; zwiedzając wyspę San-torin, odkrył na niej pokłady puzzolany, o których dał znać rządowi tureckiemu.

Brühl, 1) B. osada w pruskiej prowincyi nad-reÓ8kiej, regency i i powiecie Kolońskim, niegdyś rezydencya arcybiskupów kolońskich; cukrownie, fabryki octu, kopalnie węgla brunatnego, zamek Au-gustussberg, seminaryum nauczycielskie, inst. głuchoniemych; bardzo dobrze urządzony zakład wodoleczniczy (koszta kuracyjne 240 marek miesięcznie), 4,030 m-ców. Dworzec kolejowy w miejscu, przy drodze żelaznej lewego brzegu Renu. W r. 1809 B. nadane zostało marszałkowi Davoust’owi, księciu Eckmühl, od r. 1815 należy do Prus.— 2) B„ Briel malownicza dolina rzeki Mödling pod Wiedniem, skałami wapiennemi otoczona i będąca w posiadaniu książęcej rodziny Liechten-steinów, która ją ozdobiła wspaniałemi urządzeniami, sztucznemi ruinami i t. p.. Przy wejściu do doliny zwaliska zamku Mödling. Jest to miejseowość chętnie zwiedzana przez wiedeńczyków, pełna willi i ogrodów i z Mödlingiem (stacya dr. żel.) połączona koleją elektryczną.    And- s-1 Dr- A- r-

Brühl Henryk (* 13 sierpnia 1700—f 28 października 1763), hrabia, minister saski. Urodził się w Turyngii, w Weissenfels, z ojca, Jana Maurycego, radzcy tajnego u księcia Weissenfelsu; z matki Zofii von der Heyde. Zostawszy paziem na dworze saskim, dzięki układności i sprytowi, do wielkich już za panowania Augusta II doszedł zaszczytów; za następcy zaś jego, Augusta III, stał się wszechwładnym. Przez ożenienie się z córką magnata czeskiego, Maryą Kolowratówną, od cesarza Karola VI otrzymał tytuł hrabiowski (roku 1737). Objął urząd prezydenta sądów królewskich, tekę ministra spraw wewnętrznych; po wyrugowaniu zaś Sułkowskiego niepodzielnie umysłem Augusta III owładnął. Polityka jego nieświetne wydała owoce: przez zawarcie traktatu zaczepno-odpornego z Maryą Teresą ściągnął na Saksonię dotkliwy najazd pruski. Pragnął rządzić i Polską; w walce stronnictw za Augusta III rolę odegrał niemałą. Przeszkodę do legalnego działania w Rzeczypospolitej, jaką zna-chodził w nieposiadaniu szlachectwa polskiego i w niemożliwości otrzymania indygenatu z powodu zrywania sejmów, pomogli mu usunąć Czartoryscy, pragnący ująć wpływowego ministra dla swych widoków reformatorskich. Gdy B., kupiwszy od królowej Leszczyńskiej dobra Sierakowskie, jako nie-szlachcic, zagrożony został przed trybunałem koronnym sprawą o nieważność tranzakcyi, przy pomocy Czartoryskich, na podstawie fałszywej genealogii, dokonał w r. 1749 wywodu, według którego miał pochodzić w prostej linii od Jana B-a, podkomorzego poznańskiego, za czasów Kazimierza Jagiellończyka dziedzica Sowin, Turowa, Ocieszyna, Kuczyny i Pakosławia. Zostawszy w ten sposób szlachcicem polskim, pisać się począł hrabią z Ocieszyna, herbu Jastrzębiec. Wbrew zabiegom Czartoryskich, popierał ich przeciwników, Potockich, z których usiłował utworzyć stronnictwo dworskie. Nie chodziło mu zresztą o zasady, lecz o pieniądze, które gromadził przez frymarczenie starostwami i urzędami. Jedną córkę wydał za Jerzego Augusta Mniszcha, którego zrobił marszałkiem nadwornym koronnym;

syna ożenił z Potocką, córką Franciszka Salezego, wojewody kijowskiego. W r. 1748 dostał starostwo lipnickie i piase-czyńskie, w roku 1752 bolimowskie, w roku 1757 spiskie; był obok tego generałem artyleryi koronnej i kawalerem licznych orderów. Postanowili w końcu Czartoryscy zgnębić wszechwładnego ministra: synowi jego zarzucono na sejmie w roku 1762 nieszlachectwo i usunięto go z izby. Potoccy zamierzali wówczas koli-gata ratować; przyszłoby prawdopodobnie do wybuchu wojny domowej, gdyby nie śmierć najpierw Augusta III, a po nim i ministra (1763). Pochowany został w Ptordten. Z Kolowratówuy, zmarłej 11 maja r. 1762, pozostawił pięć córek i czterech synów. W Warszawie pozostał po nim pałac, zwany bryło wskim, który wystawił w blizkości królewskiego, „saskiego“.—(Por. Malinowski „Źródła do dziejów Polski“ (t. II); Bartoszewicz w „Enc. Org.“ (IV, 415); Waliszewski „Potoccy i Czartoryscy“ (Kraków, 1887). Dobrą jest charakterystyka J. I. Kraszewskiego w powieści „Z wojny siedmioletniej“).

Brühl Fryderyk Aloizy Józef (* 21 czerwca 1739 — f 27 stycznia 1793), hrabia, generał artyleryi koronnej, starosta warszawski. Syn Henryka i Maryi Kolowratówuy, urodził się w Dreźnie, studya uniwersyteckie odbywał w Lipsku i Lejdzie. Skoro tylko ojciec jego dokonał wywodu szlachectwa, książę August Czartoryski ustąpił nieletniemu jeszcze Fryderykowi starostwa warszawskiego w r. 1750. W 1757 otrzymał chorągiew pancerną po wojewodzie ino włocławskim, Szołdrskim; po ojcu wziął starostwa: lipnickie (r. 1759), bolimowskie i błońskie. Wszedł w sfery arystokracyi polskiej przez ożenienie się z Potocką, córką Franciszka Salezego, wojewody kijowskiego. Dzięki wpływom ojca doświadczał względów Augusta III, który go do rozmaitych przeznaczał misyj: w r. 1760 jeździł do Wiednia z powinszowaniem małżeństwa arcy-księcia Józefa z księżniczką parmeńską; w r. 1762 winszował w Petersburgu Piotrowi III wstąpienia na tron. W r. 1763 został po ojcu generałem artyleryi koronnej, obok tego posłował kilkakrotnie na sejmach, lecz w 1762, dotknięty zarzutem nieszla-chectwa, musiał z izby ustąpić. Król Stanisław August, zabezpieczając go przed nowemi atakami

w. XVIII“).

w. s.

szlachty, nadał mu na sejmie koronacyjnym indy-genat i zatwierdził go w randze generała artyleryi koronnej (1764) i w posiadaniu starostw. Podczas kon-federacyi barskiej B. zachował się biernie, chociaż żona jego agitowała przeciwko królowi. Na sejmie z 1780 został członkiem Rady nieustającej. W 1785 sprzedał starostwo warszawskie, przed samym zaś sejmem wielkim generalstwa artyleryi ustąpił szwagrowi, swemu, Szczęsnemu Potockiemu. Wyjechawszy do Saksonii, osiadł w Pfordten; umarł podczas podróży do Berlina. Po śmierci pierwszej żony (f 1779) ożenił się z Maryanną Potocką, córką cześnika wielkiego kor., Ignacego, wdową po Sołłohubie, (f 1782); wchodził później w związki małżeńskie parę razy jeszcze z niemkami. B. był człekiem zdolnym i wykształconym. Znał się na muzyce, rysował i malował, pisywał komedye, z których niektóre wyszły w przekładzie na język polski. Zwolennik wolnego mularstwa, szerzył je w Polsce śród sfer arystokratycznych (Bartoszewicz: „Panowie niemieccy na dworze Stanisława Augusta“ i w „Enc. Org.“ IV, 419; Bentkowski: „Hist lit.

polskiej“; Smoleński: „Przewrót umysłowy w Polsce

w s.

Brühl Karol Adolf (* 3 kwietnia 1742 — f 4 lipca 1802), hrabia, cześnik wielki koronny, generał pruski. Urodził się w Dreźnie, z ojca Henryka, matki Maryi Kolowratówny; zawód wojskowy rozpoczął w armii francuskiej; w saskiej w r. 1762 został pułkownikiem, później generał-lejtnan-tem. W Rzeczypospolitej miał urząd łowczego nadwornego, którego w r. 1764 ustąpił bratu Albertowi Chrystyanowi Henrykowi (* 11 lipca 1743); po starszym bracie Fryderyku objął cześnikostwo wielkie koronne, obok tego trzymał starostwo spiskie. Na sejmie koronacyjnym w 1764„r. uzyskał wraz z bra tern Fryderykiem indygenat, dostał też od Stanisława Augusta okspektatywę na starostwa: kampinoskie i bolimowskie. Od r. 1786 przebywał w Berlinie, gdzie kształcił braci króla pruskiego. Został też generałem kawaleryi pruskiej i posłował kilka-kroć do Petersburga.—(Bartoszewicz w „Enc. Org.“, IV, 420).

Brühl J. W. (* w Warszawie 1850 r.). Otrzymawszy średnie wykształcenie w mieście rodzin-nem, wstąpił na wydział chemiczny politechniki w Zurychu, a po jej ukończeniu przeniósł się na studya do uniwersytetu berlińskiego, gdzie zajmował się Wpracowni A. W. Hofmanna, słuchając przytem, między innemi, wykładów Dovego i Helm-holtza. W 1873 dostał miejsce asystenta przy katedrze chemii w szkole politechnicznej w Akwisgra-nie, a w r. 1879 objął katedrę chemii technicznej w politechnice lwowskiej, którą jednak niebawem, bo już w r. 1884, opuścił, udając się na południe w celu poratowania zdrowia. Epokę od 1884 do 1888 poświęcił leczeniu się przez podróże, a w r. 1888 zajął stanowisko profesora chemii organicznej w uniwersytecie Heidelberskim, które i obecnie (1893) zajmuje. Prace B-a, dotyczące przeważnie, —rzec można, wyłącznie,—studyów nad łamliwością atomową i cząsteczkową związków organicznych, są drukowane w niemieckich czasopismach nauko

wych, (po polsku prawie nic B. drukiem nie ogłosił). Wszystkie one odznaczają się znakomitem wyczerpaniem literatury przedmiotu i ścisłością w nowych, przeprowadzonych przez J. W. B-a oznaczeniach spółczynników załamania. Imponują też zarówno obfitością zebranego w literaturze i krytycznie opracowanego materyału, jak i liczbą samodzielnych nowych oznaczeń, wskutek czego B. słusznie za powagę w kwestyach łamliwości cząsteczkowej związków organicznych jest poczytywany. W działalności naukowej J. W. B-a możemy do-strzedz trzy kierunki, a mianowicie: jeden, doty-cjący budowy związków orgauicznych, któremu oddawał się w początkach samych swej karyery naukowej i który następnie przestał zwracać jego uwagę, i dwa drugie, rozwijające się współcześnie po dziś dzień i mające swe źródło w badaniach fizyko-chemicznych, dążących do wykrycia zależności pomiędzy składem i budową związków organicznych z jednej strony, a ich własnościami fizycznemi z drugiej. Prace tego drugiego rodzaju działalności J. W. B-a rozpadają się na dwie grupy; jedną, dotyczącą teoryi i wyników badań, drugą, ulepszającą, lub modyfikującą metodę samego badania, którąby „praktyczną“ nazwać można. Z prac pierwszego rodzaju najważniejszemi są następujące: W 1871: „O pochodnych piperydyny” (Piperi-dinderivate B. B., t. 4, 738); w 1875—„Budowa produktów podstawienia w amido- i fosfido-kwa-sach“ (B. B. 8, 479); „Działanie mocnych kwasów na chlorek trójetylo-glykokolu* (B. B. 8, 482); w r. 1876 — „Produkta podstawienia w amidokwasach“ (B. B. 9. 35); „Trójmetylo- a—proprio—betaina“ (B. B. 9, 47); Piperydylo -a—alanina” (B. B. 9, 41); w 1879— „Otrzymywanie dwuwalerylu“ (B. B. 12, 315); w 1881 — „O wzorze benzolu“ (B. B. 14, 1,302). Już jednak w r. 1876 rozpoczął B. swe badania nad zależnością własności fizycznych od składu chemicznego, biorąc głównie pod uwagę łamliwość cząsteczkową. Rok ten rozpoczyna szereg prac fizyko-chemicznych, z których najważniejsze są następujące: 1879 — „Związki pomiędzy własnościami fizycznemi i budową chemiczną“ (B. B. 12, 2135, 2183); 1880 — „Związki pomiędzy budową chemiczną ciał organicznych i ich gęstością, oraz zdolnością przenoszenia światła“ (B. B.

13,    427, oraz w tymże roku pod podobnym tytułem druga praca B. B. 1119 i 1520); 1881 — „O badaniach optycznych p. Janowskiego“ (B. B.

14,    1306); „O łamliwości częsteczkowej kwasów cytrakonowego i mezakonowego“ (B. B. 14, 2,735); oraz „kwasów metakrylowego i krotonowego“ (B. B. 14, 2,797); 1881 — w tym roku znowu B. ogłasza pracę dotyczącą łamliwości“ (B. B. 15, 915), po-czem po czteroletniej przerwie wykazuje ożywioną w tymże kierunku działalność. Drukuje swe prace w „Rocznikach Liebiga“, w „Journal für Praktische Chemie“, w „Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschafft zu Berlin“ i w „Zeitschrift für Physikalische Chemie“. My podajemy tutaj tylko cytaty do „Berliner Berichte“, w których czytelnik znajdzie odsyłacze do prac oryginalnych i obszerniejszych. Tytuły tych prac są albo jednobrzmiące,

metru“ (B. B. 24, 286).

Bmchnalski WilhelmAdolf, współczesny historyk literatury i znawca filologii polskiej [* roku 1859 we Lwowie, gdzie także odbywał studya gi-ranazyalne (1870 — 1878) i uniwersyteckie]. Naprzód uczęszczał na wydział prawa i administra-cyi (1878 — 1882), poczem przeszedł na wydział filozoficzny, oddając się z zapałem i powodzeniem naukom filologicznym i literaturze polskiej. B. jest przedewszystkiem uczniem profesora Romana Piłata, chociaż słuchał także z filologii porównawczej słowiańskiej wykładów prof. Brücknera i Kaliny, z literatury i języka ruskiego pro-fes. E. Ogonowskiego i t. d. Wo-góle starał się o zdobycie szerszego zakresu wiadomości w rozma

Fig. 240. Bruchnalski Wilhelm

L. F-l.

S. K.

albo mało różne, a zawsze dotyczą związku między własnościami fizycznemi i składem chemicznym. Oto cytaty, odnoszące się do odpowiednych tomów i stronic „Berliner Berichte“; 1886 — B. B. 19, 2746; „Doświadczalne sprawdzenie dawnych i nowych wzorów na rozszczepianie“ (B. B. 19, 2,821); 1887— „Krytyka poglądów i sposobów obliczania przez J. Thomsena danych termochemi-cznych (B. B.) 20, 562); „O wpływie podwójnego i pojedyńczego powiązania atomów węgla na łamliwość cząsteczkową; przyczynek do teoryi budowy benzolu i naftalinu (B. B. 20, 2,288); „Krytyka zasad obliczeń termochemicznych“ (B. B. 20, 159); 1888 — „Poszukiwania nad terpenami“ (B. B. 21, 145 i 457); 1890. — Ten rok J. W. B. zaznaczył bardzo licznemi pracami nad terpenami i ich po-chodnemi, oraz nad łamliwością par i gazów, nad wodą, epichlorhydryną i wielu innemi. Ogłaszał je w „Berichtach“ w tomie 24 i w „Czasopiśmie Ostwalda“. Trzeci rodzaj działalności B-a, dotyczący praktycznych metod badania, obejmuje następujące prace. 1879 — „O granicach, w jakich można oznaczać gęstość pary w próżni barometrycznej“ (B. B. 12, 197); „O oczyszczaniu rtęci“ (B. B. 12, 204 i 576); 1888—„Przyrząd do destylacyi cząstkowej w próżni' (B. B. 21, 456); 1889 — »Przyrząd do wymrażania w próżni“ (B. B. 22, 236): „Przyrząd do sublimowania“ (B. B. 238a): 1890— „O koncentrowaniu promieni słońca w celach chemicznych“ (B. B. 23, 1,462); 1891 — „O oznaczaniu ciężaru właściwego cieczy lepkich“ (B. B. 24, 182); „O mierzeniu współczynników załamania przy wysokich temperaturach za pomocą totalrefrakta-

J. .J. B.

itych pokrewnych gałęziach wiedzy, szczególniej zaś o pozyskanie podstaw filozoficznych dla swoich pogląd )w literackich. Otrzymał też na uniwersytecie lwowskim stopień doktora filozofii. Obecnie pełni obowiązki sekretarza literackiego Zakładu Naukowego J. Ossolińskich we Lwowie. Drukiem ogłosił B. następujące rozprawy: 1) „O źródłach niektórych utworów poetycznych XV i XVI w.“ (Kraków, 1884, Przegląd powszechny); 2) „Legenda Aurea w lit. pois. XV wieku“ (Rozpr. wydź. filolog. Akad. Umiej., t. XI), 1885; 3) „O rymie w poezyi polskiej do J. Kochanowskiego“ (Lwów, „Muzeum“ 1885); 4) „Studya nad pismami Reja: I, „Żywot Józefa“ (Lwów, „Muzeum“ 1886); 5) „O budowie zwrotek w poezyi polskiej do Kochanowskiego“ (Rozpr. wydz. filolog. Akad. Umiej., t. XIII), 1886; 6) „Reminiscencye w Panu Tadeuszu z Homera, Wirgiliusa i Tassa“ (Lwów, 1888); 7) Źródła historyczno „Konrada Wallenroda“ (Lwów 1889); 8) „Mickiewicz a Moore“ (Lwów, 1892); 9) „Geneza Grażyny (Sprawozdanie Zakładu Ossolińskich, Lwów, 1889). Nadto wydał w „Monumentach Poloniae“ w t. VI: „Calendarii Craco-vienses, Notae historicae“ (Lwów, 1892). Liczne re-cenzye pióra B-go pomieściły czasopisma lwowskie, We wszystkich pracach B-go widać zarówno gruntowną wiedzę, jak i panowanie nad środkami dzisiejszej metody naukowej; wielką sumienność w gromadzeniu i rozpatrywaniu materyału, szczęśliwą rękę w odszukiwaniu nieznanych dotychczas źródeł w historyi literatury naszej. Samodzieluych sądów o większych pojawach literackich nie wypowiedział dotychczas B., ale luźne, trafne spostrzeżenia o genezie dzieł i twórczości poetyckiej (zwłaszcza Reja i Mickiewicza), dobrze świadczą o jego usiłowaniach, czynionych w tym kierunku. Należy B. już dzisiaj do poważnych pracowników w swoim zakresie.

Bmłins Karol Chrystyan, astronom (* 1830 w Plön w Holsztynii—f 1881). Był synem ślusarza i dla wykształcenia się, jako ślusarz lub mechanik, pracował od r. 1851 w zakładach Borsiga, a następnie u Siemensa i Halskego w Berlinie, gdzie poznał się z Enckem, który ocenił uzdolnienie jego do prac rachunkowych i przyjął go jako asystenta do obserwatoryum w r. 1852. W roku 1854 został obserwatorem, a w r. 1859 docentem uniwersytetu. W r. 1860 otrzymał wezwanie na profesora astronomii i obserwatora w Lipsku, a wkrótce, po ustąpieniu Möbiusa, został dyrektorem tamecznego obserwatoryum. Pod jego kierunkiem zbudowany został nowy gmach obserwatoryum w Lipsku, należący do najlepiej urządzonych w Niem czech. B. zasłużył się obliczaniem dróg planet oraz odkryciem kilku komet teleskopowych. Zaj mował się geodezyą i meteorologią, był członkiem komisyi międzynarodowej pomiarów stopnia geo graficznego, oraz kierownikiem stacyj meteorolo gicznych w Saksonii. Opisał żywot Enckego (1869) a wespół z innymi uczonymi żywot Humboldta (3 t 1872); z innych jego prac wymienimy: „Die astro nomische Strahlenbrechung in ihrer histor. Entwi ckelung“ (1861), „Lehrbuch der Sternkunde in eut wickelender Stufenfolge“ (1882); „Geschichte u Beschreitung der leipziger Sternwarte“ (1861) „Ueber Gradmessung“ (1864); „Fortschritte der europäischen Gradmessung“ (1880).

Eruix Eustachy (* na San Domingo 1759 —

69

Kncykloptdya Powtxtchn» Hatto. T. X.

f w Paryżu 1805) marynarz francuski; brał udział w wojnie amerykańskiej o niepodległość, a w chwili wybuchu rewolucyi był porucznikiem; jako szlachcic otrzymał dymisyę (1793), ale w r. 1795 minister Truguet zamianował go komendantem statku „Eole“, a wkrótce potem generał-majorem eskadry Villaret-Joyeuse. B. należał do wyprawy irlandzkiej, po której otrzymał rangę kontr-admirała, a następnie został ministrem marynarki; w r. 1799 objął naczelne dowództwo floty Brestu, dostarczył posiłków i żywności Massenie w Genui i, nie straciwszy żadnego okrętu, wrócił do Brestu. Porzuciwszy ministeryum marynarki, otrzymał w r. 1801 dowództwo zjednoczonej floty na wodach wyspy Aix.

walców ciężkich—„szosowaniem“; wreszcie, jeżeli powierzchnia drogowa układaną jest na materyale trwałym, rodzaj opoki stanowiącym —„układaniem“ B-u. Utrwalaniem powierzchni drogowej za pomocą ubijania kamieni stępami zajmują się robotnicy, posiadający odpowieduą znajomość umiejętnego układania kamieni na powierzchni drogi i zowią się „brukarzami“. Koszta na wybrukowanie jednostki kwadratowej danej drogi znajdują się w stosunku prostym do użytego na B. materyału, do zastosowanego pod tenże podkładu, a wreszcie i do wykonania samej roboty. Obliczenie to jednak będzie tylko przy-bliżonem, jeżeli przy brukowaniu danej drogi, lub ulicy, pominięte zostaną warunki uboczne, jak: znajomość samego gruntu, miejscowe warunki klimatyczne, ilość ciężarów po drodze przewożonych, konieczność odnawiania ułożonego B-u wskutek rozkopów czasowych i t. p. Pominięcie tych warunków jest powodem, iż najkosztowniejsze nieraz B-i krótko trwają w pierwotnym swym stanie, a tanio zbudowane drogi wypadają drożej z powodu częstych reparacyj, niż odrazu kosztownie podjęte. Dobrze zrozumiany interes, połączony ze znajomością techniczną, mogą łatwo pokonać wszelkiego rodzaju trudności, nastręczające się przy wyborze pewnego rodzaju B ów, i pod tym względem niepodobna ustanowić żadnych prawideł—istnieją one tylko co do profilu przekroju popizecznego drogi brukowanej, grubości podkładu pod brukiem się znajdującego, i wykonania samego brukowania. W profilu przekroju poprzecznego drogi brukowanej rozróżniamy: drogę przejazdową, której część środkowa musi być nieco wzniesioną po-nad brzegi, dla tern łatwiejszego ściekania opadłego na drogę deszczu; rynsztok, czyli rowek, różnych rozmiarów, względnie do rodzaju B-ów, przeznaczony do odprowadzania wód deszczowych i ściekowych, a z tego względu posiadający pewien spadek; chodnik, albo trotuar, przeznaczony dla komunikacyi pieszej, bardzo mało pochylony w stronę ku rynsztokowi. Profil ten z pewnemi zmianami utrzymuje się na wszelkiego rodzaju drogach i przy wszelkiego rodzaju materyałach, do brukowania użytych (ob. Drogi). Podkład pod B-em zależny jest od rodzaju samego B-u, jak to powyżej zaznaczono; pod B-i jednak drogowe z B-wca, lub kamienia łupanego, zarówno na ulicach, podwórzach i do utrwalania tam, używa się piasku. Grubość podkładu nigdy nie może być za wielką, a wskutek źle zrozumianej oszczędności często bywa za małą. Najmniejsza grubość podkładu wynosić może 4". Wykonanie samego B-nia uwzględnić nakazuje dokładne sprofi-lowanie przestrzeni B-ej, odpowiedne ułożenie podkładu, o ile możności najściślejsze ułożenie materyału na B. przeznaczonego, a w B-ach z kamienia zwyczajnego i kostkowego—zasypanie onego piaskiem, lub żwirem, polanie wodą i kilkakrotne raz po razie ubijanie stępami żelaznemi. Opis szczegółowy wykonania samej roboty, różnej w różnych miejscowościach, wkracza w zakres specyalności, zarówno jak i próby B-ów, układanych z najróżnorodniejszych materyałów. Warszawa pod tym wzglę-

r.

Później Napoleon przeznaczył mu dowództwo floty, która miała przewieźć armię francuską na ląd angielski i wskazał mu w tym celu posterunek w Boulogne (1803).

Bruk, Brukowiec, Brukowanie, Brukarz. Pod ogólną nazwą „bruku“ rozumieć należy pokrycie drogi zwyczajnej lub przejazdowej materyałem twardym, ułożonym podług pewnych zasad technicznych, w celu udogodnienia po niej komunikacyi pieszej lub kołowej. Tego rodzaju utrwalenie powierzchni drogowej znanem już było w bardzo dawnych czasach: odkopane ulice Pompei przedstawiają bruki zupełnie dobrze zachowane i ułożone w ten sposób, iż wzdłuż drogi, w pewnych odstępach, przestrzeń zapełniona jest kamieniami większemi i płaskiemi, tworzącemi rodzaj kolei, prawdopodobnie dla komunikacyi kołowej, pozostała zaś przestrzeń—kamieniem drobniejszym; przyczem zupełnie wybitnie wydziela się przejazdowa część od chodnika, „trotuarem“ często zwanego. W dawniejszych czasach, dla utwalenia dróg używano przeważnie kamienia polowego, rozmiarów 6", 8", lub 10", który też nazwę „Brukowca“ otrzymał; obecnie jednak, z udoskonaleniem się techniki, materyałem w tym celu używanym, oprócz brukowca, bywa jeszcze kamień łupany, kostkowy, sztuczny, żelazo, asfalt i drzewo. Względnie też do materya-łu, z jakiego bruk jest urządzony, otrzymuje i od-powiedną nazwę. Nadto, celem utrwalenia dróg na tak zwanych traktach handlowych, czyli „szosach“ (ob.) używany jest system rozsypów kamienia tłóczonego, zwanego „szabrem“ (ob.), który, ułożony w warstwie odpowiednej grubości i dostatecznie ubity, znakomicie ułatwia drogę komunikacyjną dla wozów z ciężarami idących. Wszelkiego rodzaju utrwalanie powierzchni drogowej dla wytrzymałości swojej wymaga odpowiednego fundamentu, czyli podkładu, który, utrzymując pojedyńcze części, całość stanowiące, w harmonii pierwotnego ułożenia, jednocześnie zabezpiecza one od wpływów atmosferycznych. Materyałem tym do B-ów bywa piasek, cegła, beton, lub żwir, a to stosownie do rodzaju B-ów i kosztów, jakie w tym celu za odpo-wiedne uznane zostaną. Wogóle utrwalanie powierzchni drogowej w ten sposób, iż materyał użyty wbija się w powierzchnię podkładu za pomocą specyalnych ubijaków, lub stępów, po ułożeniu jego na powierzchni drogi, zowie się „brukowaniem“; jeżeli materyał jest ubijany za pomocą * dem posiada bardzo wiele danych, odnoszących się

do trwałości i kosztów tego rodzaju doświadczeń z B-mi, które dla ogólnego pojęcia o B-ach wystar-czającemi być mogą. B. zwyczajny z kamienia polowego (granity narzutowe) wymiarów od 67₂—

rezultatów. W wielu miastach włoskich używany jest B. granitowy mieszany, mianowicie: koleje od-powiednej szerokości pomiędzy kołami wozów i powozów układane są z grubych płyt granitowych, przestrzeń zaś pomiędzy niemi zapełniona B-em kostkowym, lub brukowcem, na wzór B-ów pompe-jańskich. Często B. kostkowy układany bywa na warstwie betonowej, co bardzo podnosi jego trwałość. W Petersburgu, gdzie materyał drzewny stosunkowo jest tani, na niektórych ulicach istnieje B. drewniany, kostkowy, z kostek sześciogrania-stych, połączonych z sobą ćwiekami drewnianemi, ułożony na podłodze z desek, wspartych legarami, bezpośrednio w gruncie osadzonemi. B. tego rodzaju wymaga bardzo częstej zmiany z powodu gnicia podkładu, i ze względów higienicznych używanym być nie może. Oprócz głównego zastosowania B-ów do utrwalenia dróg komunikacyjnych, posługują się jeszcze niemi w specyalnych urządzeniach technicznych wodnych, przeważnie zaś dla oskało-wania tam (ob.), przyczein wierzchnią warstę B-u układają zwykle na mchu, podkład zaś bruku stanowi żwir lub szaber, w celu zabezpieczenia tamy

E. D.

8Y2 cali, układany na podkładzie piaskowym 4", z plantowaniem i materiałem kosztuje po rs. 6 za jeden sążeń kwadratowy. B. z kamienia polowego łupanego, czyli tak zwanych kopfszteinów, przy tych samych warunkach co poprzedni, kosztuje rs. 12. B. kostkowy, układany z kostek foremnych, rozmiarów 7" X 7" X 7", z kamienia granitowego, przywożonego z Norwegii (Kalkskrona), z Finlandyi, („firma Graul“) z gub. Podolskiej (Hniwań), oraz z Galicyi (Krzeszowice), których na 1 sąż. kw. wychodzi 128 sztuk, przy użyciu podkładu piaskowego 4" z plantowaniem i robocizną oraz materyałem, wynosi na sąż. kw. rs 46. B. z cegiełek palonych, sprowadzanych z Austryi (Schatem), ułożony na 4" warstwie piasku, wraz z materyałem i robocizną kosztuje na sąż kw. rs. 44. Trzy pierwsze gatunki B-ów najpospolitsze w Warszawie i najczęściej używane w kraju, mało jednak zyskały uznania, po mimo iż warunki gruntu i klimatu, oraz względna

Brukiew, albo Karpiel, fr. Navet, ang. Turnip niem. Kochrübe, włos. Navone. Roślina dwuletnia z rodziny Krzyżowych, uprawiana w licznych od mianach w ogrodach, jako jarzyna, i na polach, ja ko roślina pastewna. De Candolle (Reg. Veg. Syst Univ. II, 589), bardzo słusznie poczytał B. za pod gatunek Kapusty polnej (Brassica campestris Napo brassica D. C.); Liane wyprowadził ją z Kapusty ogrodowej (Brassica oleracea Napobrassica L.); inni zaś autorowie—z Kapusty rzepaku (Brassica Napus Esculenta). Ma ona korzeń gruby, nabrzmiały, mięsisty, bardzo różnej postaci, wielkości i barwy, stosownie do odmiany: jakoż bywa on walcowaty, stożkowy, gruszkowaty, kulisty lub przypłaszczony, na wzór rzepy, biały, żółty, czerwony, szary lub czarny, z mięsiwem białem albo żółtem, smaku słodkawego, lub niekiedy ostrego i nieco cierpkiego. Liście przykorzeniowe liro wate, szorstko kosmate, wyższe gładkie, sino-modrawo-zielone. Kwiaty żółte, zebrane w grona wierzchołkowe. Łuszczyny długie, walcowate, zawierające od 15 do 25 ziaru kulistych, drobnych, brudno-czerwonawych, rzadziej prawie czarnych. Ziarna te zdolność kiełkowania zachowują przez lat pięć. B. jako jarzyna stanowi potrawę podrzędną, nierównie niższą od kalarepy. Z licznych jej odmiąn w naszych ogrodach najczęściej hodują B-ie kuliste i płaskie, białe i żółte. O uprawie i przechowaniu przez zimę B-i, ob. J. Kaczyńskiego „Warzywa w gruncie“ Warszawa,

J K.

do wytrzymałości B-ów cena, takie właśnie zalecać od wymywania (ob. grobla), nakazują. Wprowadzony przed kilkudziesięciu laty B. żelazny, jako zużyty i najmniej praktyczny, zastępują dzisiaj kostkowym; układany on był z płyt lanych, kratkowych, 3" grubych, na podkładzie 7-0 calowego szabru, z zabiciem pomiędzy kratki płyt szabru drobnego; koszt sąż. kw. tego B u wynosił 58 rs. B. asfaltowy, rozpowszechniony na ulicach Berlina, u nas mniejsze znalazł zastosowanie ze względów klimatycznych. Układanym zwykle bywa na warstwie betonowej 8" grubości, przyczein albo masę asfaltu lanego 2" grubości rozlewają na fundameucie betonowym i wygładzają drewnianemu łopatkami, lub też sproszkowany asfalt rozsypują na podkładzie betonowym i prasują gorącemi walcami. Na podkładzie z cegieł urządzają się tylko chodniki (ob.) asfaltowe; koszt ułożenia sąż. kw. B-u asfaltowego lanego wynosi rubli 32, prasowanego zaś rs. 45. Od kilku lat rozpowszechniać się zaczęło używanie B-u dreniane-go. Robi się on z prostokątnych kawałków drzewa sosnowego 6" X 3" X (8" — 10") przesyconych roztworem siarczanu miedzi. Kostki drewniane układają się rzędami, na warstwie podkładu betonowego, 8" grubości, wyrównanego zaprawą cementową y₂" grubości. Rzędy kostek rozdzielają się listewkami u spodu tak, iż pomiędzy rzędami pozostają szczeliny, ³/s" szerokie, które po ułożeniu B-u zalewają się zaprawą cementową, z 3 części piasku i 1 cementu. Po wierzchu B-u rozsypuje się lekka warstwa drobnego żwiru. Koszt. sąż. kw. takiego 1886, str. 81 — 82.

Bruksella, Bruxella, franc. Bruxelles, niem. Brüssel, stolica Belgii i belgijskiej prowin-cyi Brabancyi południowej. Belgia właściwa długi czas nie miała swej stolicy, ani wówczas, gdy była pograniczną prowincyą rzymską, ani w średnich wiekach, gdy rozpadała się na mnóstwo księstw i hrabstw udzielnych, chociaż z drugiej strony nie brakło jej miast znacznych. Dopiero, gdy państwo

B u wynosi od 34 — 35 rs. B. drewniany posiada wysokie zalety ze względu na wygodną jazdę, z powodu jednak koniecznych nieraz rozkopów ulic dla renowacyi rur gazowych, wodociągowych, lub dla przebudowy kanałów, niedostatecznie jest wypróbowany. Oprócz powyższych systemów B-ów, próbowane jeszcze były B-i z kamienia sztucznego, kostek żelaznych, tafelek z gliny palonej i t. p., które jednak nie wykazały w praktyce korzystnych burguudzkie utwierdziło się w Niderlandach i połą-

czyło Flandryę z Brabancyą, naówczas władzcy części przeprowadzono szerokie i nowożytnym sty-przenieśli stolicę z demokratycznego i skorego do lem zabudowane ulice (bulwary), które ciekawy rozruchów flandryjskiego miasta Brügge do B i, któ- przedstawiają kontrast z ciasnemi, wązkiemi ulicami ra odtąd stale i bez przerwy była stolicą kraju, o średniowiecznym charakterze. Na miejscu da-Istotnie też, położenie miasta nadaje się wielce wnych wałów wznoszą się cieniste aleje, oddziela na ognisko polityczne kraju: B. leży bowiem w ró- jące śródmieście od przedmieść, mających już cechę wnej odległości od wschodniej i zachodniej granicy całkowicie nowożytną. Całość odznacza się nad-Belgii i na połowie drogi między górzystem połu- zwyczajną czystością i ochędóstwem, miejscami ele-dniem a nizką północą i morzem. Wprawdzie gancyą i przepychem („Bruksella mały Paryż“), okolica miasta nie obfituje w skarby mineralne Ar- Rzeka Senna przepływa miasto kilkoma ramionami, deunów, ani też nie ma takiego znaczenia handlo- równie jak i kanał wzdłuż niej biegnący i łączący wego, jakie daje położenie nadmorskie, ale właśnie B-ę z Antwerpią. Mniejsze statki morskie dochodzą dla tej przyczyny występuje na plan pierwszy śród- aż do B-i (handel drogą wodną w 1885 r. wykazał kowe położenie, ogniskujące w sobie wszystkie czyn- 154 statki z ładunkiem 40,000 t.). Jako stolica niki życia politycznego i społecznego. Zawiązkiem kraju, jest B. rezydencyą króla i siedliskiem władz dzisiejszego miasta była osada Broek-sele nad rze- najwyższych: tj. ministeryów, sądów: kasacyjnego, ką Senną (Broek-sele, Broek-senne = most Senny), apelacyjnego, handlowego i wojennego, a także a właściwie pustelnia, założona przez św. Gaugery- przedstawicieli państw zagranicznych. Wyższa część cha, leżąca na drodze między Brügge a Lüttichem, miasta zamieszkaną jest głównie przez ludność fran-oraz między portami Flandryi a wnętrzem Niemiec, cuską i przedstawia się o wiele wspaniałej, aniżeli Ta okoliczność wpływała na stopniowy wzrost osa- niższa, zamieszkana przez flamandów. Z wielu pra dy, jako punktu przechodniego, w stosunkach handlowych zachodu ze wschodem. Książęta Dolnej Lotaryngii mieli tu w X w. swoją rezydencyę, lecz B. wówczas dopiero szybko rozwijać się poczęła, gdy przeszła pod władzę hrabiów Louvain (Löwen), późniejszych książąt Brabancyi. Louvain wprawdzie nie przestało być ich stolicą, ale B. była ulubioną rezydencyą rycerskich książąt, którzy na wzgórzu Coudenberghe zbudowali zamek i dokładali wszelkich starań do rozwoju miasta, sprowadzając sukienników z Flandryi, obdarzając przywilejami i t. p. Wzrost miasta był tak szybki że mury i wały miejskie, w XI w. wzniesione, musiano zburzyć i znaczuie je dalej przesunąć. W 1455 r. liczyła już B. 43,500 m-ców; a gdy Brabancyę przyłączono do Burgundyi i B-ę zrobiono stolicą Niderlandów, miasto doszło do wysokiego rozwoju i świetnego rozkwitu. Wszakże nie trwało to długo, gdyż religijne zamieszki w XVI w. popchnęły kraj i jego stolicę do upadku, rujnując handel i przemysł, oraz powstrzymując rozwój duchowego i społecznego życia. Stan taki przeciągnął się przez cały wiek XVII, pod koniec którego (1695) francuzi zdobyli B-ę i całą niemal obrócili w perzynę. Pod panowaniem austryackiem w XVIII w. stosunki poprawiają się nieco, tak, że w r. 1783 miasto liczyło 74,000 i odtąd wzrastało już ciągle pomimo wrza- ka na 114 m. wieża, która jednak nie stoi na śród wy wojennej, rewolucyą francuską wywołanej. Ale najważniejszy bodziec swego wzrostu i zdumiewająco szybkiego rozwoju otrzymała B. dopiero wówczas, gdy Belgia odłączyła się od Niderlandów i ukonstytuowała w samodzielne państwo (1830).

wdziwie pięknych ulic wyróżniają się bulwary, oraz ulice de Namur, Royale, de la Madeleine, deFJan dre, de l’Ecuyer i t. p.; mnóstwo wspaniałych pas saży ułatwia komunikacyę między pojedyńczemi ulicami. B. posiada wiele pięknych placów, jak np. Place Royale, ozdobiony bronzowyra posągiem Gotfryda de Bouillon; Grand’ Place, Place de la Monnaie, Place de la Liberté, des Martyrs z pomnikiem poległych i tu pochowanych powstańców z r. 1830, Place des Barricades, Place Poelaert, z pięknym widokiem na dolne miasto i okolicę, Place du Congrès, z kolumną wzniesioną na pamiątkę odbytego w B-i kongresu 1831 r. Między fontannami publicznemi ciekawy jest słynny Manneke-Pis, wzniesiony w 1619 r., dzieło Duquesnois. Największym i najpiękniejszym kościołem B-i jest kościół S. Guduli na środku wzgórza, gdzie leży górne mia sto; pochodzi z XII—XV w., posiada cenne malowidła na szkle, wiele grobowców i dwie niedokończo ne wieże; pięknym jest także kościół Notre Dam •• des Victoires, oraz wzniesiony w stylu greckim ko ściół St. Jacques sur Coudeuberghe. Z budowli świeckich pierwsze miejsce trzyma ratusz, niewątpliwie jeden z największych i najwspanialszych gmachów tego rodzaju; rozpoczęty w 1402 r., ukończony na początku XVI w., zdobi go na froncie wy so

ku fasady, lecz odcina z jednej strony 7, a z drugiej 10 okien i dźwiga na szczycie olbrzymi posąg Michała Archanioła. Skromnym, ale wewnątrz nader wspaniale urządzonym i w arcydzieła sztuki bogato uposażonym, jest pałac królewski; natomiast pałac sprawiedliwości (palais de justice) należy do rzędu tych imponujących dzieł nowożytnego budownictwa, które tylko wielkie i zamożne państwa wznosić mogą; zrobiono też uwagę, że gmach ten

Handel i przemysł kraju rozwijały się odtąd olbrzymim krokiem, a jego stolica ściągała zewsząd ludność i rozszerzała swe granice, tak, że śródmieście zlało się wkrótce z przedmieściami i powstał stąd konglomerat różnych przedtem, a jednolitych dla Belgii jest za nadto wielkim i niepotrzebnym dziś miejscowości, noszących razem nazwę B-i i li- j zbytkiem. Dawny „Maison du Roi“, wspominany czących do mil. m-ców. Tak nagły wzrost nie już w 1311 r., został niedawno według pierwotnych mógł pozostać bez wpływu na fizyognomię miasta: planów przebudowany i służy na pomieszczenie stare bowiem dzielnice uległy znacznemu zmoder- I muzeów miejskich. Godne są także uwagi gmachy: nizowaniu. Zburzono dawne mury, a przez starsze banku narodowego, nowej giełdy, parlamentu, uni-

t

Ü

’:L-1'.

;=2Śg

«

=

làa:

Ębd

m

=g§

s=

*

E=

=Ü

m

j

=====

-j=^

gU

=ssp

lis

rrEEErr:

b.-~~-'^î

r1r~.r==

s

—

■

m=

I~JE5E

hi

iss

'■.'•i

î

m

ij

r==

gggg

1

n

u

g

o

■

wmm

i

====

,- ' ;

H

SI

Ę

-i

m

w

y

ggś|

BS

i

SS

S

: ' 7 .

miss

j==

H

i B ■

1

Ë

Ks

===

h;!

■=_--J_

LJ

mm

JhJ?

ji-i

m

hg=ü

. ;.;

’^Lzirś-śsz

msm

zfE=E

r-

HÜ

5M

K

;

.

. >

P

;

■

.

1«

ŚK

IX

■'c

5f

«

fcï

■

sws»

O

IJ

ïïBMM'

iSS

:

Ës.

V

I

B

]

. 25"

;l.

H

r?

R]

B . S

fill

I;

g

y

a

m

*T.i

3:.

|ï$||

U]

‘ ;

a

SMS

:..!SS“--

"—j

==

i \

s :

■

11

i

,

M

I

i

1

! •

f||

si

m

m

Û

P

fi j}

s

ü

■

SS

r<

i«i

511*1111

r^TpmrrE

;.:

a

V

’

Kltf

i?

m

U

; ;

i ■

r

.

M

Ü1

mw

• l

W:

;iSHf

Ji l l U

U

>•

J-

i ;

, \

■r

■

f

i

r;

;

r 1

■ -1

±

3

■i

I

.'Id

’

III

mmm

ifg

MM

§ggjf

m

OBI

mmm

Ci SggBgH

T-.*;-:

.■: /' ■• '■ ■■

wà

B’fc.

'----

-    ,v V

m«

Hte

K

Fig. 241. Ratusz w Brukselli.

wersytetu, sztuk pięknych, a także pałac księcia Arenberga i teatr de la Monnaie. Pod względem zakładów dobroczynnych i naukowych B. zajmuje miejsce wybitne w rzędzie większych miast europejskich. Uniwersytet tutejszy, założony przez loże masońskie w 1834 (université libre), liczy do 2,000 studentów; są tu nadto: akademia nauk, akademia budownictwa i sztuk pięknych, szkoła muzyczna, szkoły przemysłowe i handlowe, kilka gimnazyów, galerya obrazów, zbiory starożytności (w Porte de Hal), biblioteka (4‘ )0,000 t. 20,000 rękopisów,

Brüll Ignacy (* 7 listopada 1846 w Prossnitz w Morawii), niemiecki kompozytor muzyczny. Kształcił się w grze na fortepianie u Epsteina w Wiedniu, w teoryi kompozycyi pod kierunkiem Rufiuaczka i Dessofa. W początkach swej karyery artystycznej dawał koncerta, jako pianista, w główniejszych miastach Austryi; później jednak poświęcił się wyłącznie kompozycyi i na tern polu wybitnego dostąpił uznania. B. napisał opery: „Die Bettler von Samarkand“ (1864); „Das goldene Kreuz“ (1875)— operę ulubioną w całych Niemczech, znaną i na scenach obcych; „Der Landfriede“- (1877); „Bianca“ (1879) i „Königin Mariette“ (1883). Oprócz oper B. napisał: serenadę orkiestrową, uwerturę do „Macbetba“, dwa koncerty fortepianowe, jeden skrzypcowy, sonatę na dwa fortepiany, sonatę wiolonczelową, trio, suitę na fortepian i skrzypce, wiele drobniejszych utworów na fortepian, pieśni i t. d.

Brulliot Franciszek, autor prac którym za temat służyły sztuki piękne (* 1780 w Diisseldorfie— f 1856 w Monachium). Zajmował się z początku malarstwem, ale gdy w r. 1808 został asystentem, a w r. 1822 opiekunem zbioru miedziorytów, naon-czas badać począł pilnie miedziorytnictwo i sam został miedziorytnikiem. Napisał po francusku ważne dzieło: „Dictionnaire des monogrammes“ (Monachium, 1817), a następnie „Wabię generale des

A Pol.

100,000 sztychów), muzeum przyrodnicze, ogród botaniczny, obserwatoryum astronomiczne, wielki zbiór odlewów gipsowych z najsławniejszych rzeźb wszystkich narodów, muzeum słynnego malarza Wiertza (własność państwa), kilkanaście szpitali, domów dla sierot, przytułków i t. p. Przemysł miasta bardzo ożywiony i różnorodny: wyrabiają się tu słynne koronki brabanckie, których ogniskiem jest B., dalej cenione powszechnie szkła kryształowe i lustrzane, kapelusze, obicia, papier, świece, karty do gry, towary skórzane, tkaniny jedwabne, wełniane i ba wełniane, biżuterye, przetwory chemiczne i t. d.

W. (i.

Brüllow, Ob. B r j u ł o w.

Brumaire (miesiąc mglisty), drugi z kolei miesiąc w kalendarzu francuskim republikańskim: w latach 1792—1794 i 1796—1798 od 21 października do 20 listopada, w latach 1795 —1799, 1800—1802 i 1804—1805 od 22 października do 21 listopada, w r. 1803 od 23 paździer. do 22 listop. Głośny jest w dziejach dzień 18 B-a 8-go roku (9 listop. 1799 r.), w którym Bonaparte rozpędził radę i położył koniec rządom dyrektorów.    v

Brumales (od bruma = zima), uroczystości, odprawiane w Rzymie starożytnym na cześć Bachusa,

Handel, wsparty obecnością giełdy i kilku banków, oraz siecią ogniskujących się tu dróg żelaznych, jest obszerny, ma jednak przeważnie charakter tranzytowy. Z pomiędzy przedmieść niektóre posiadają wiele godnych uwagi gmachów i zakładów. Tak monogrammes“ (tamże, 1820, drug wyd. 1832— np Laeken, w stronie północnej, mieści w sobie 34), wreszcie „Catalogue raisonné des estumpks słynny zamek królewski (niedawno uległ częściowej au cabinet de pen M. d’Aretin“ (tamże, 1827—30). pogorzeli) ze zbiorami sztuki; Schaerbeck, z ko- „Ottuv Słownik naućny“. ściolem P. Maryi i pięknym ratuszem, wykończonym w 1887 r St. Gilles z zakładem dla nauczycieli emerytów i ich rodzin. Wszystkie przedmieścia administracyjnie są samodzielne i od B-i niezależne, faktycznie jednak tworzą z nią całość, tak pod względem politycznym (okręgi wyborcze),jak i pod przemysłowo-handlowym. Ludność ich jest niemal wyłącznie flamandzka, tylko w Ixelles, na wscliodniem wzgórzu, przeważa pierwiastek fran cuski. Co się tyczy stosunków klimatycznych, to w B-i średnia roczna wynosi -f- 10.3° C., średnia styczniowa + 2.3°, średnia lipcowa -}- 18.4°, amplituda roczna 16.1°; ilość opadów atmosferycznych od d. 24 listopada do d. 25 grudnia.

Brumath, miasto w Alzacyi, okręgu Strasbur-skim, nad rzeką Zorn i przy drodze żelaznej Stras-burg-Zaberu, ognisko handlu chmielem, uprawa tytoniu, browary, garbarnie, cegielnie, 5,628 m-ców. W pobliżu Stephansfeld, z wielkim zakładem dla obłąkanych, oraz Grafenburg, ze szkołą sadownictwa i ogrodnictwa. W starożytności Breu-c o magus, w 1336 r. otrzymuje przywilej miejski; należało aż do rewolucyi francuskiej do księstwa Hanau-Lichtenberg.    And‘ s‘

Brumel Antoni, jeden z najznakomitszych kon-trapunkcistów szkoły niderlandzkiej z XV wieku, uczeń sławnego Okeghema. Mieszkał na dworze Alfonsa I-go, księcia Ferrary. Pétrucci wydrukował w 1503 r. pięć jego mszy czterogłosowych a zna-

730 mm. rocznie; zacl marzenie nieba znaczne, gdyż dni zupełnie pogodnych jest tylko 12 rocznie, średnio zaś zachmurzenie wynosi 65% sklepienia; wiatr panujący południowo-zachodni, przynosi wilgoć i ciepło.—Porówn. A. Penck: w wydawnictwie Kirch-hofa „Länderkunde v. Europa“; Henne et Wauters:

„Histoire de Bruxelles“ (Brukselki, 1845); Wauters:

.Histoire des environs de Bruxelles etc.“ (Brukselki, 1845); Hymans: „Bruxelles à travers des âges“

(tamże, 1883 r.).

And. S.

Brukterowie, szczep germański, osiadły na obu brzegach rzeki Lippy (obecna Westfalia). B. brali udział w wojnach pierwszego stulecia naszej ery, mianowicie podczas powstania Arminiusza i batawów, którym dali od siebie słynną wieszczkę Welledę (ob.); zostali oni ujarzmieni przez rzymian, a nastę- czną liczbę motetów zamieścił w księgach „Motetti pnie wybici prawie doszczętnie przez sąsiadów XXXIII“ (1502), „Canti CL“.(1504), „Motetti C“ swoich, chamawów i angrywarów. Następcy ich (1504), „Motetti libro quarto“ (1505 r.) i „Motetti

zniknęli w związku saksońskim.

della corona“ (1514 r.); 3 msze znajdują się,

A. Pol.

w księdze „Liber XV missarum“ Andrzeja Antiquu- ₍ dryt, 1884—1885); A. Chémel „Lettres de Mazarin“ sa (1516), jedna w „Missae XIII“ Qrapheusa (1539) (Doc. inédits) — L. Farges z „Gr. Enc. franç.” La-i dwie w księdze Petrejusa „Liber XV missarum“ inirault’a.    r-

(1538). Oprócz tych dzieł, stanowiących dziś wielką rzadkość bibliograficzną, znaną jest jeszcze msza B a na dwanaście głosów, oraz trzy Credo na 4 głosy, znajdujące się w bibliotece Monachijskiej.

BrumoW, miasteczko w Morawii, na granicy z Węgrami, w okręgu Węgierskiego Brodu i w pobliżu przełęczy Wlarskiej, wiodącej z doliny Morawy przez Białe Góry do doliny Wagu i pamiętnej Przechodami turków, tatarów i węgrów; wielkie i nader ciekawe ruiny dawnego zamku, huty szklane, 1,450 m-ców narodowości czeskiej.

Brunacci Wincenty, matematyk włoski (* r. 1768 r. w Pizie—f 1818 w Paryżu). Już w roku 1788 był zamianowany profesorem fizyki w uniwersytecie pizańskim, a w r. 1790 profesorem matematyki i nautyki w szkole marynarki w Livorno. W r. 24 życia swego wydał: „Opusculo ana-fitico sopra l’integrazione delle equazioni a dilfe-renze finite“ (Livorno, 1792). W r. 1801 otrzymał katedrę matematyki w uniwersytecie padewskim, w którjm trzykrotnie wybierany był na rektora; w r. 1807 był inspektorem komunikacyi lądowej i wodnej, w 1811 inspektorem generalnym wychowania publicznego. Zwolennik metody analitycznej Lagrange’a, wywierał w swej ojczyźnie w początkach wieku bieżącego wpływ zbawienny na kierunek studyów naukowych i przyczynił się w znacznej mierze do podniesienia ich poziomu, tak przez swoje wykłady, jak przez zmiany, które do programów szkolnych wprowadził, i przez liczne swe pisma. Największa część prac jego ukazała się w naukowych czasopismach włoskich, osobno zaś wyszły (oprócz wyżej wspomnianej): „Trattato di naviga-zione“ (Livorno, 1796); „Calcolo integrale delle equazioni liueari“ (Florencya 1798); „Corso di ma-tematica sublime“ (tamże, 1804 — 1808, 4 tomy); „Trattato dell’ Ariete idraulico“ (Medyolan, 1810); „Elemeuti di Algebra e Geometria ricavati dai mi-gliori scrittori di matematica“ (tamże, 1820, 4 wyd.) i inne.    *

And. S.

Bnin Antoni (*w Dole 1600 — f w Hadze 1654) pochodził z prowincyi Franche-Comté, dyplomata w służbie hiszpańskiej. Był na uniwersytecie w Bourges. Zostawszy wice dyrektorem uniwersytetu w Dole (1620), ławnikiem miasta i adwokatem wszystkich trzech stanów prowincyi (1625), B. jeździł z misyami dyplomatycznemi do Walteliny,

Brunatna jura — Dogger (geolog.). Nazwę tę nosi środkowe ogniwo formacyi jurajskiej, złożone z przemiennych pokładów piaskowców, glin, mar-gli i wapieni, grubości zbiorowej do 400 metrów. Piaskowce, bądź jasnych, bądź ciemno-brunatnych barw, występują tu bardzo często. Wapienie, zwykle ikrowate, dosyć pospolite, dochodzą znacznej grubości. Oolit żelezisty i żeleziak gliniasty również obszernemi odznaczają się pokładami. Ponieważ jura brunatna jest utworem przeważnie morskim, przeto szczątki roślin lądowych są w niej nader rzadkie. Morszczyny, podobnie jak w lejasie, spotyka się tu wśród glin łupkowych. Z roślin lądowych znajdują się szczątki sagowcowych, iglastych, paproci i skrzypów. Fauna morska nader obfita; korzenionóżki i gąbki stosunkowo rzadziej spotykane; z liliowców występuje głównie Pen-tarrinus, z ramienionogów przeważnie Terebra-tula i BhynehoneUa; z małżów Ostrea i Trigonia; z brzuchopełzów Pleurotomeria. Ammonity i bele-mnity nader liczne. Z ryb najczęstsze kostołuskie, z jaszczurów rybojaszczury (ichtyozaury) i plezyo-zaury. Bardzo ciekawemi są tu szczęki wymarłych ssących workowatych: Amphiłerium i Phascolotherium. B-ą j-ę dzielą geologowie na trzy piętra. Piętro dolne, składające się z górnej części toarskiego i większej części baj o skie go piętra geologów francuskich, dzielą jeszcze na trzy pasy: pas z Ammonites (Harpoceras) opalinus, pas z Arum. (Lytoce-

Szwajcaryi i Francyi, gdzie odkrył plany kardynała Riehelieugo na Sabaudyę; r. 1636 brał udział przy obronie miasta Dole; zamianowany członkiem tajnej rady w r. 1639—1641, wysłany był do asystowania prezydentowi Luksemburga, deputatowi cyrkułu burgundzkiego na sejmie w Ratyzbonie. R. 1643 B. udał się wraz z Penirandą Saavedrą i biskupem z Bois-le-Duc jako pełnomocnik hiszpański na kongres westfalski i odegrał tam pierwszorzędną rolę, stawiając dyplomacyi francuskiej poważne bardzo przeszkody. Nie zdoławszy podburzyć Szwecyi przeciwko Francyi, B. skłonił holendrów do podjęcia układów na własną rękę, strasząc ich możliwością oddania Ludwikowi XIV Niderlandów, jako wiana infantki hiszpańskiej, jego małżonki. Po podpisaniu traktatu w r. 1648 B. wyjechał jako ambasador do Hagi, gdzie stoczył zaciętą walkę z Ser-vien’em, ambasadorem francuskim. W nagrodę za oddane usługi został zamianowany członkiem najwyższej rady Flandryi, kierującym finansami Niderlandów i baronem (1653). Z wydanych przez B-a dzieł zasługują na wyróżnienie: „Amicocritica mo-nitio ad Galliae legatos, Monasterium Westphalo-rum pacis tractandae titulo missos, auctore Adolpho Sprengero, Ubiorum consule“ (Frankfurt, 1644);

„Spongia Franco Gallicae liturae a Wilhelmo Rodolphe Gemberlakio, apud Triboces consule“ (Insbruck,

1646); „Oratio libera Wolfangi Ernesti a Pappenhausen, liberi baronis“; „Lettre sur 1’emprisonnement des princes“ (1650); „Advis donné en ami à certain ecclésiastique de Louvain, au sujet de la bulle du pape Urbain VIII qui condamne le livre portant le titre: Augustinus Cornelii Jansenii“ (1649), oraz wiele listów i poezyj zamieszczonych w „Délices de la poésie française“ (Paryż, 1620). Mazarini obawiał się bardzo zręczności dyplomatycznej B-a, oskarżając go przytem o pychę i przewrotność.

„.Jest to umysł, rzekł kardynał, zdolny przemienić w truciznę najzdrowsze rzeczy, sztukmistrz, potwarca i wielki mistrz w kłamstwie“. — Poignard: „Eloge d’Antoine Brun“ (Besançon, 1864), „Docum. ineditos J ras) torulosus i pas z Anim. (Harpoceras) Murchiso-para la historia de Espanla“ (tomy: 82, 83, 84, Ma- ■ nae. Charakterystycznemi również dla tego górne-

go pasa są: Trigonia navis i Nucula Hammeri. Pię- | i z palmami, przypominające obecną florę Luizyany tro średnie B-ej j*y tworzą: górna część piętra ba- ; i Florydy.    K J-

Brunatny spat (miner.). Nazwa górnicza, dawana mieszaninom jednokształtnych węglanów: wapnia, magnezyi i żelaza, czyli mocno żelezistym (5—20% FeCOg) dolomitom (Ca, Mg. Fe) C0₃, nabywającym skutkiem tego barwy brunatnej na powietrzu. Takie B-e s-y bardzo są pospolite, mianowicie w żyłach metalicznych, jak np. we Frejber-gu i Szemnicy węgierskiej, gdzie stanowią powłokę na kwarcu i spacie wapiennym.

j oskiego i całe piętro bat skie geologów francuskich, o jednym tylko pasie z Amm. (Steplianoce-ras) coronatus, charakteryzującym się nadto skamieniałościami: Amm. ( Stephanoceras ) Humpriesianus,

K. J.

Brunatny węgiel Lignit, (miner.). Jest to materya węglowa zbita, ziemista, drzewiasta lub włóknista, zawierająca od 55—75% węgla i znaczną ilość materyi smolistych, z dochowaną często wyraźną budową roślinną, z muszlowym, ziemistym, nierównym, lub drzewnym odłamem; barwy brunatnej do smolisto-ciemnej, z blaskiem niekiedy tłustym, zwykle jednakże połyskującym lub matowym; miękka, często bardzo krucha. C. wł. 1.2 — 1.4. Skład chemiczny rozmaity: tak B. w. z Kolonii składa się 66.96 C, 5.25 H., 27.76 O i N; z Meissner z 72,00 C, 4.93 H, 23.07 O i N; ziemisty z Dax z 74.20 C, 5.89 H, 19.90 O i N. Płonie łatwo, wydzielając dużo kopcia czyli sadzy i woń nieprzyjemną; ogrzewany z ługiem potażowym barwi roztwór ciemno-brunatno, tracąc w nim, wedle dawno-ści swej, od 2—75%. Wedle budowy rozróżniają rozmaite jego odmiany, a mianowicie: B. w. m u -szlowy (gagat), drzewiasty, papierowy, łykowy (Wetterau), igiełkowy (Lobsan w Alzacyi), torfowy, ziemisty (umbra) i t. p. Często w nim spotyka się mellit i retynit. B w. jest przeważnie utworem okresu trzeciorzędowego, jakkolwiek istnieje już i w pokładach drugorzędowych, jako produkt butwienia bez przystępu powietrza szczątków roślin iglastych, główni© cyprysowych (Taxites, Pinites, Sequoia, Gupressinoxylon), palm (Palmacites, Sabal, Flabellaria), wreszcie liściastych (Betula, Jugions, Quer-eus, Cinnamonium). Tworzy zwykle potężne ławice, czyli obszerne nieprzerwane pokłady, nieraz bardzo grube (pod Kolonią od 25—30 metrów, pod Zittau w Saksonii przeszło 33 metry), w tak zwanej for-macyi B-o w-a (oligocen). U nas znajduje się on w Olkuskiem, między Kromołowem i Siewierzem, w Opoczyńskiem i Opatowskiem, a jeszcze obficiej nad Wisłą i Wartą, w okolicach Dobrzynia i Konina. W zachodnich guberniach cesarstwa przechodzi z Prus do gubernij Bałtyckich i Grodzieńskiej, w południowo-zachodnich występuje na Wołyniu i w gub. Kijowskiej, wreszcie jest w Chersońskiej. Nadto wiele go się spotyka w russkiej formacyi jurajskiej, mianowicie w gub. Orenburskiej, w stepach Kirgiskich, na półwyśpie Mangiszłak, na Kaukazie słynne są jego ko palnie Tkwibulskie, nad rzeką Ryonem, w Imerecyi,

Belemnites giganteus i Ostrea Marski. Górne wreszcie piętro, zwane jeszcze kello wej skiem, składa się z trzech pasów: pas z Amm. (Macrocephalites) macrocepkalus, pas z Amm. (.Reineckia) anceps i pas z Amm. (Peltoceras) athleta. Dosyć nadto charakte-rystycznemi dla tego piętra są: Belemnites subhasta-tus, Bel. canaliculatus, Trigonia costata, Bhynchonella varians i Terebratula digona. W górnej B-ej j-e angielskiej znajdują się w łupku wapiennym szczątki liczne gadów, obok roślin sagowcowych (Ptero-pkyllum Preslianum) i paproci. B. j. występuje u nas na znacznej przestrzeni wzdłuż granicy szląskiej od Krakowa do Wiednia, w górach Kieleckich, w Ił żeckiem i Swiętokrzyskiein; dalej w cesarstwie: w Po-pielanach na Żmudzi, nad Windawą w Kuriaudyi, po obu brzegach Dniepru od Radomyśla do Czerni -howa na Ukrainie, około Kaniowa, wreszcie piętro kellowejskie istnieje w gub. Moskiewskiej, Riazań-skiej, Włodzimierskiej, Jarosławskiej, Kostromskiej,

K. J.

Tambowskiej i Symbirskiej.

Brunatna ruda ołowiu (miner.). Górnicza nazwa rodzimego chlorofosforanu ołowiu, ob. Piro-

m o r fit.

K. J.

K. J.

Brunatni sól (miner.). Pod nazwą B-ej: soli (Brauusalz) albo Tektycytu opisał Breit ha u pt odkrytą przez siebie odmiauę wodnego siarczanu tlenniku żelaza z Graul pod Schwarzenbergiem i z Bräuusdorfu pod Frejbergiein, o nieznanym jesz cze składzie stechiometrycznyin. Występuje ona w postaci drobnych piramidalnych i igiełkowatych kryształków układu rombowego, a także w stanie zbitym, barwy goździkowej, o szklistym lub tłustym blasku, jest mało krucha i bardzo miękka; w wodzie rozpuszcza się nader łatwo i szybko rozpływa się w powietrzu.

Brunatnego węgla formacya (geolog.). Pod nazwą tą oddawua znany jest w Niemczech pewien systemat pokładów, uważanych obecnie za osady lądowe oligocenowe. Są to warstwy grubego kwarcowego żwiru, przechodzącego niekiedy w zlepieńce (konglomeraty), piasku, piaskowca kwarcowego a nawet kwarcytów, glin i węgla brunatnego w rozmaitych odmianach, mających wielkie znaczenie w przemyśle. Węgiel ten występuje tu, bądź w postaci nieforemnych składów soczewkowatych, bądź istotnych ławic, dochodzących niekiedy do 30 i 50 metrów grubości. Obok węgla często spotyka się i glinę ałunową. Główna masa tego węgla składa się z roślin iglastych (Taxites, Taxoxylon, Cupressino-xylon, Sequoia i t. p.), obok których znajdują się i wodne rośliny: w glinach zaś towarzyszących wę- dalej znajduje się w Turkestauie i w Syberyi. Służy głowi—liczne szczątki jawnokwiatowych, mianowicie: w wielu miejscowościach za paliwo, jako materyał dębu, wawrzynu, cynamonu, magnolii, figi, olszy, do wyrobu koperwasu żelaznego lub ałunu; ziemisty klonu, orzecha, brzozy, a nadto rozmaite gatunki używa się jako farba brunatna (umbra Kolońska); palm wachlarzowych, daktylowych, kokosowych, Sa- przez suchą destylacyę otrzymują z niego parafinę; bal i Flabellaria. Znamiennym faktem jest tu wy- z odmiany zbitej, zwanej gagatem, wyrabiają stępowanie drzew iglastych z trwałemi liściastemi ¹ w Asturyi i w depart. Aube we Francyi drobne

K. J.

K.J.

galanteryjne wyroby, jak guziki, krzyżyki, paciorki, broszki i t. p.

Brunatny żeleziak. Limonit Beudant (miner). Jest włóknistą, drobnoziarnistą, zbitą lub ziemistą rudą żelazną, ochrowo-żółtej do ciemno-brunatnej barwy, z żółtawo-brunatną rysą. Występuje także w najrozmaitszych postaciach skupienia (żeleziak oo-litowy czyli ikrowcowy, ruda bobowa), często obok spatu żelaznego, sferosyderytu, pirytu żelaznego, stanowiąc produkt ich rozkładu, a także w licznych fałszywych postaciach krystalicznych (pseudomorfo-zach) po wielu minerałach. Odłam w wielkich masach równy, lub nierówny, w mniejszych włóknisty, zbity lub ziemisty. C. wł. 3.4—3.95; tw. 5—5.5. Chemicznie jest wodanem tlenniku żelaza: (Fe₂)₂03 (0H)6, zawierającym 85.56 tlenniku żelaza i 14.44 wody; z domieszką zwykle krzemionki (do 4°/₀ przeszło) w postaci krzemianu; większa lub mniejsza w nim ilość tlenniku żelaza zastąpiona jest niekiedy przez tlennik manganu. Głównemi odmianami B-go ż-a są: Włóknista (hematyt brunatny) w najrozmaitszych postaciach gronowych, nerkowatych i naciekowych, o wyraźnej budowie włóknistej i ta-kimże odłamie; zbita i ziemista. Trzy te główne odmiany występują zwykle razem pokładami lub żyłami i stanowią wszędzie najpospolitszą rudę żelazną; jak u nas, w Wieluńskiem, Olkuskiem, Opo-czyńskiem, Opatowskiem i Kieleckiem. Innemi odmianami godnemi zaznaczenia są: ruda jeziorowa, występująca w ziarnach i grudkach różnej wielkości, bardzo pospolita w jeziorach Finlandzkich i Ołoneckich; ruda łąkowa, darniowa, albo bagno w a, stanowiąca gębczaste skupienie wodanu tlenniku żelaza z domieszką materyj organicznych, piasku i kwasu fosfornego, występująca nieraz w cienkich, ale obszernych warstwach pod torfem, lub darniną; wreszcie ruda bobowa, o której mówiliśmy wyżej, będąca tymże B-ym ż-em z domieszką gliny i krzemionki, występującym w postaci kulek rozmaitej wielkości, okrągłych lub spłaszczonych. Ze wszystkich tych odmian wytapia się żelazo, a odmiany ziemistej, zwanej ochrą żółtą, używa się jako żółtej farby w stanie rodzimym, lub czerwonej po wypaleniu.

Brunck Ryszard Franciszek Filip (* 1729 w Strasburgu—f 1803 tamże), wybitny filolog francuski; kształcił się u jezuitów w Paryżu, ale po ukończeniu szkół zarzucił nauki i skierował się do życia praktycznego. Dopiero podczas wojny siedmioletniej bawiąc w Giessen, jako komisarz wojskowy, pod wpływem jednego z tamecznych profesorów zapalił się do filologii i po powrocie do Strassburga oddał się jej studyowaniu pod kierunkiem hellenistów miejscowego uniwersytetu. Zdobywszy w ten sposób należyte przygotowanie, zabrał się gorliwie do krytyki i oczyszczenia tekstów greckich od różnych błędów i niedokładności, w których widział jedynie skutek niedbalstwa kopistów. Krytyka jego była często samowolna; mimo to przyczyniła się wielce do przywrócenia tekstów autentycznych i dała potężny popęd do pracy w tym kierunku. Z wydanych przez B-a zabytków piśmiennictwa greckiego ważniejsze są: „Analecta veterum

Enejklopedya Powszechna Ilustr. T. X.

poëtarum graecorum“ (3 tomy, Strasburg, 1772— 76; 4 wyd. 1785); „Anacreontea“ (t., 1778 i 1785); dzieła Apoloniusza Rodyjskiego (t., 1780); komedye Arystofanesa (3 tomy, t., 1781—83); „Gnomici poëtae graeci“ (t., 1784) i tragedye Sofoklesa (2 tomy, t., 1786; 3 wyd., 3 tomy, 1789), ze staro-żytnemi scholiami i przekładem łacińskim. Po wybuchu rewolucyi francuskiej B. brał udział w życiu politycznem rodzinnego miasta, nie wykraczając wszakże po-za granice umiarkowania; za Kon-wencyi narodowej został wtrącony do więzienia w Besançon i odzyskał wolność dopiero po upadku Robespierre’a. W ostatnich latach życia pracował nad literaturą rzymską, ale na tern polu wielkich zasług nie położył.

Brundusium, ob. Brindisi.

Bmne Wilhelm Mary a Anna (* 13 marca 1763—f w Awenionie w sierpniu 1816), marszałek francuski; z początku pracował jako drukarz w Paryżu; r. 1790 wstąpił do redakcyi „Journal de la Cour et de la Ville“, a zapisawszy się do klubu Jakobinów i zaprzyjaźniwszy z Dantonem, otrzymał r. 1792 polecenie zajęcia się rekwizycya-mi dla wojska; wkrótce zyskał w armii rewolucyjnej stopień generała hrygady, towarzyszył komisarzom Konwencyi do Bordeaux, a 13 vande-miaire’a przyczynił się do stłumienia powstania roja-listycznego. Za waleczność, okazaną w szeregach armii włoskiej, został generałem dywizyi (1796), następnie otrzymał dowództwo armii, która w r. 1798 wkroczyła do Szwajcaryi dla obalenia arystokratycznych konstytucyj Bernu i innych kantonów; powołany w r. 1799 do armii holenderskiej, pobił pod Bergen armię anglo-russką i zmusił ją do ka-pitulacyi. Po 18 brumaire’a dokończył uspokojenia Wandei, objął po Massenie dowództwo armii włoskiej i do r. 1801 operował nad rzekami Mincio i Adygą. Zamianowany w r. 1804 marszałkiem cesarstwa, wtargnął do Pomeranii i zdobył Stralsund (1807). Nagle został usunięty ze służby wojskowej. Prawdziwego powodu niełaski nigdy nie odkryto; Courcelles utrzymuje w „Dictionnaire historique et biographique des généraux français“, że B. został oskarżony o sprzedawanie niektórym kupcom angielskim licencyj handlowych, ale oskarżenie to nie zostało nigdzie i niczem poparte. Podczas Stu Dni B. objął dowództwo nad armią cesarską departamentu Var i bronił Południa od austryaków, oraz od powstańców księcia Angoulême. Po abdykacyi Napoleona, przybywszy do Awenionu dla poddania się rządowi nowemu, B. znalazł motłoch uliczny oburzony przeciwko sobie, oskarżono go bowiem, iż on-to zatknął na dzidę głowę księżny do Lam-balle. Była to chwila tryumfu reakcyi rojalisty-cznej. B. zdołał z wielkim trudem schronić się do gmachu Palais-Royal, ale tłum wtargnął za nim za podwoje i tam robotnik, Ludwik Forge, strzelił do niego dwukrotnie z pistoletu, a drugi, tragarz Guindon, wsadził mu cały nabój karabinowy między łopatki.—Conchard „L’Assassinat du maréchal Brune“ (Episode de la Terreur blanche), Paryż, 1887.    r-

Bruneau Mathurin (* w Vezins 1784—foko-

70

ło r. 1825 w więzieniu Saint-Michel), syn fabrykanta chodaków drewnianych; jeden z licznych oszustów-samozwańców, podających się za Ludwika XVII. Nasamprzód wywiódł w pole panią Turpin de Crissé, podając się za barona de Vezins, ale został bardzo prędko zdemaskowany; wszakże pani de Crissé zachowała go przez litość u siebie, dając mu miejsce dozorcy psiarni. Nie smakując w tern zajęciu, B. uciekł i zaciągnął się do 4-go pułku ar-tylerÿi morskiej, lecz niezadługo zbiegł z szeregów i udał się do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej. Wróciwszy r. 1816 do Saint-Malo, przedstawił się za paszportem sfałszowanym na imię Karola księcia „Nawarskiego“ i zaczął odgrywać rolę Ludwika XVII; nie doznawszy na tem polu powodzenia, bo się wszyscy zeń śmieli, podał się za syna pewnej wdowy, pani Phelipeaux, od której zdołał wyłudzić akt uznania datkiem 600 franków. Zaaresztowany za włóczęgowstwo i zamknięty w więzieniu Bicêtre w Rouen, dowiedział się tam przypadkiem niektórych szczegółów o ostatnich chwilach i pogrzebaniu syna Ludwika XVI, zebrał całą wiązankę opowieści o mniemanej ucieczce młodego księcia, wysnutych z romansu Regnault’a Varin „La Cimetière de la Madeleine“, który-to romans był i następnie eksploatowany przez wszystkich fałszywych samozwańców Ludwika XVII i jego pseu-do-następców. Wówczas B. ponowił dawniejsze próby. W więzieniu dobrał sobie wspólników, zawiązał stosunki z miastem, wydał proklamacyą. W krótkim czasie otoczyła go poważna partya stronników, działających w dobrej wierze. Trybunał sądu poprawczego w Rouen skazał B-a na 5 lat więzienia za uzurpacyę tytułów królewskich i oszustwo (19 lutego 18J 8). Stronnicy B-a pozostali mu wierni, nie chcąc uwierzyć w jego śmierć, z czego korzystając, drugi oszust-samozwaniec, zmarły w Rajeunie po r. 1844, handlarz niewolnikami, przybrał znów nazwisko B-a.—Leon de la Sicotiôre „Les Faux Louis XVII“ w „Revue de Questions historiques“, m. lipiec 1882 r.    r-

Brunehilda, (* 534—f w Burgundyi 28 lutego 613 r.), córka Atanagilda, króla Wizygotów hiszpańskich; zaślubiła r. 566 Sygeberta, króla Austrazyi, wyrzekłszy się poprzednio aryanizmu przed biskupem Metzu. Uroczystość tych zaślubin poeta Fortunat opisał wierszem. Po zabójstwie Gailewinthy, żony Chilperyka, B. postanowiła pomścić siostrę; za jej namową Sygebert wypowiedział wojnę swojemu bratu, Chilperykowi. R. 573 syn Chilperyka, Klodoweusz, uderzył na miasto Tours, zdobył je, poezem ruszył na Poitiers, które się dobrowoluie poddało; na wieść o tych klęskach, Sygebert zażądał pomocy od brata Guntrama, króla Burgundyi, którego wódz Mummoius dopomógł mu do odebrania obu miast. Druga wyprawa starszego syna Chilperyka, Teodeberta, była zrazu bardzo pomyślną, ale r. 574 Sygebert, sprowadziwszy ze wschodnich swych ziem tłumy pogańskie, odniósł znów przewagę, jednakże musiał je z powodu strasznych okrucieństw odprawić za Ren. Zaatakowany znów roku następnego, Sygebert zdobył Paryż i obiegł Chilperyka w Tournai; jednocześnie wojownicy (leudes)

Neustryi ofiarowali mu koronę Chilperyka. Wśród tych powodzeń Sygebert został zamordowany we własnym obozie pod Vitry-sur-Scarpe. Korzystając z tego wypadku, Chilperyk z Fredegoudą wyszli z Tournay i odzyskali Paryż. B. wpadła w ich ręce, poprzednio jednak zdołała wysłać 5-go syna swojego, Hildeberta, do Metzu, żeby go obwołać królem Austrazyi. B. została wywieziona do Rouen; tamto Meroweusz, najmłodszy syn Chilperyka, uderzony urodą uwięzionej, poślubił ją. Oburzona Fredegonda przedstawiła to małżeństwo jako akt buntu, więc Chilperyk B-ę odesłał do Metzu, a syna kazał pojmać; ten wszakże schronił się pod opiekę św. Marcina w katedrze turoneńskiej, a stamtąd uciekł do Austrazyi. R. 584 Chilperyk umarł zamordowany; podobno było to dziełem B-y. Po śmierci Guntrama Hildebert II odziedziczył Bur-gundyę, lecz wkrótce potem umarł (590), a państwo jego podzielone zrstało między dwóch synów: Teodeberta II i Tioderyka II, nad którymi B. objęła opiekę. Nie mając już między sobą żadnej zapory, a dając folgę zakorzenionej nienawiści, B. i Fredegonda lozpoezęły walkę na nowo. Przyszło do bitwy pod Latofao, między Soissons a Laon; B. została zwyciężoną, ale nazajutrz Fredegonda umarła. Chcąc uśmierzyć panów austrazyjskich, z którymi wiodła ciągłe spory, B. kazała zamordować ich przywódzcę, księcia Wintrio, ale zbrodnia ta oburzyła panów do tego stopnia, że B. musiała uchodzić z Metzu i schronić się na dwór syna swojego. Tioderyka, w Burgundyi (599). Tam wyjednała dla ulubieńca swojego, Protada, urząd mera pałacowego i podburzyła Tioderyka przeciwko bratu Teodebertowi. W chwili gdy miało przyjść do bratobójczej walki, panowie burgundzcy schwycili w namiocie królewskim Protada, kazali go ściąć na poczekaniu i zmusili obu królów do dania sobie pocałunku (605). B.nie omieszkała za to wymordować wszystkich panów, którzy się przyczynili do śmierci jej ulubieńca, w r. zaś 607 kazała ukamienować św. Didier’a, biskupa z Vienne, za to, że śmiał napiętnować publiczną naganą nierząd króla Tioderyka. R. 620 przyszło do ponownej wojny między braćmi i po dwóch latach Teodebert dostał się-do niewoli; babka, przywiózłszy go do Chalous-sur-Saóne, kazała mu naprzód obciąć włosy, a następnie wydała w ręce kata. Wkrótce potem (612) umarł i Tioderyk, pozostawiając jednego tylko potomka z nieprawego łoża. Panowie austrazyjscy i burgundzcy, zrażeni tyranią B-y, tajemnie we* zwali Klotaryusza II, króla Neustryi. Był to syn Fredegondy (zmarłej już w r. 597); więc B., trawiona zemstą nieugaszoną, wyruszyła sama na czele wojska, mimo 80 lat wieku. Dała znak rozpoczęcia boju, ale żaden z wodzów nie usłuchał jej rozkazu. B. uciekła, ale dopędzona nad jeziorem Neufchàtel przez powiernika swojego Herpona, dostała się do niewoli. Klotaryusz stawił ją przed sądem franków, oskarżając, że była sprawczynią śmierci 10-u osób królewskiego rodu. Okropny był jej koniec: przez trzy dni dręczono ją torturami, potem oprowadzano po obozie na wielbłądzie, a nareszcie rozszarpano końmi. Na zaletę B-y, obok

And. S.

And. S.

F. R.

jej win ciężkich, przyznawano, że usiłowała wprowadzić na nowo między frankami administracyę rzymską; że podczas swojej regencyi oddawała się gorliwie wielkim robotom publicznym, poprawiając trakty, wznosząc zamki obronne i t. d, Wspomnienie po niej pozostało w nazwach „dróg B-y“ i „wież B-y“.—A. Flobert „Brunehault, étude historique“ (Kolmar, 1853); Drapeyron „La Reine Brunehilde et la crise sociale du VI siècle sous les Mérovingiens“ (Besançon, 1867).    r-

Brunei, sułtanat na północo-zachodzie wyspy Borneo, zajmujący 21,000 km. □ i około 50,000 m-ców, malajów i dajaków, z chylącą się do upadku stolicą t. im., zbudowaną na palach, w błotnistej okolicy, przy uściu rz. Limbang, i prowadzącą handel z Singaporem, ob. Borneo.

Brunek, miasto powiatowe w Tyrolu austryac-kim, nad rz. Rienz, w pięknej dolinie Puster, której jest głównem miejscem w zachodniej części, posiada stary zamek i kościół w stylu romańskim, odbudowany po pożarze w 1850 r., oprócz tego kilka kościołów i klasztorów, 2,200 m-ców. B. wzniesiony 825 m. nad p. m., jest ulubionem letniem miejscem pobytu i uzdrowiskiem klimatycznem, a także punktem zbornym turystów zwiedzających malownicze okolice Pusterthalu.

Brunei sir Marek Isambard, twórca tunelu pod Tamizą (* d. 25 kwietnia 1769 r. w Ha-cqueville, depart. Eure, we Prancyi — f w Londynie 12 grudnia 1849 r.). Rodzice oddali go w 11 roku życia do seminaryum w Rouen, w celu przygotowania do stanu duchownego, ale on nie objawiał chęci do wykładanych mu nauk, a natomiast okazywał pociąg nadzwyczajny do rysunków i mechaniki, W r. 1786 wstąpił do służby morskiej rządowej, w której pozostawał do 1792 r. Po odbyciu licznych podróży do Indyj Zachodnich powrócił do Paryża, skąd w czasie Rewolucyi zmuszonym będąc uchodzić, udał się do Ameryki i osiadł w New-Yorku. Tu wkrótce zasłynął jako zdolny inżynier i budowniczy, do tego stopnia, że mu powierzono wygotowanie projektu kanału pomiędzy rzeką Hudson a jeziorem Champlain, ufortyfikowanie przystani New-Yorku, wybudowanie arsenału, odlewni armat i teatru Bowery, zgorzałego w 1821 r. W r. 1799 B. przybył do Londynu i otrzymał patent na wynalazek pantografu (ob.); następnie wynalazł piłę okrągłą, prasę hydrauliczną i machinę do fa-brykacyi krążków. Machina ta, ustawiona w arsenale w Portsmouth, oszczędzała Admiralicyi rocznie przeszło 20,000 funtów st. i przyniosła B-owi 17,000 funtów sterling, nagrody. B. wynalazł także maszyny do holowania, do wyrabiania dla wojska trzewików z jednego kawałka skóry, do skręcania nici, do robienia gwoździ i t. p. W r. 1810 wystawił w Batersea tartak do drzewa, na którym zbankrutował w 1821 r. i siedział czas jakiś w więzieniu za długi. W r. 1812 B. został wezwany do Chatham i tam przerobił arsenał i postawił tartak własnego pomysłu, za co mianowało go swoim członkiem Królewskie Towarzystwo umiejętności w Londynie. Tegoż roku robił B. ciekawe doświadczenia w stolicy Anglii nad żeglugą parową, z machiną o podwójnem działaniu; zajmował się następnie wynalezieniem siły poruszającej, odmiennej od pary. Długie robił w tym względzie próby ze ścieśnionem powietrzem i rozpuszczonym kwasem węglanym, ale te nie doprowadziły go do żadnych rezultatów. Między 1820 a 1823 r. B. opracował kilka projektów budowy mostów dla Rossyi, l’lle Bourbon i portu w Liwerpulu, a w r. 1824 rozpoczął największe i zdumiewające swoje dzieło: tunel pod Tamizą, którego plany, jak mówią, były pierwia-stkowo przeznaczone do podobnego przejścia pod Newą w Petersburgu. Budowa tunelu pod Tamizą, będąca w początkach pod opieką księcia Wellingtona, rozwijała się pomyślnie, potem przedsięwzięcie to kilkakrotnie szwankowało wskutek braku pieniędzy, i dopiero przy pomocy rządu angielskiego tunel został ukończony w marcu 1843 r., zawdzięczając istnienie swoje nieugiętej sile woli dzielnego inicyatora, który, wyczerpany nadmierną pracą, został w końcu dotknięty paraliżem. B. był korespondentem Akademii umiejętności w Paryżu od 1826 r., w 1829 otrzymał krzyż legii honorowej, w roku 1832 powołany został na wice-prezesa Towarzystwa umiejętności w Londynie i na członka Instytutu inżynierów cywilnych tamże, a w 1841 r. otrzymał tytuł barona. Rozprawy naukowe, dotyczące jego specyalności, drukowane były w tomach I, II, III, XIII i XVII protokółów posiedzeń (proceedings) królewskiego Towarzystwa umiejętności w Londynie.

Brunei I sam bard-King dam, syn poprzedzającego (* w Portsmouth w 1806 r.—f 15 września 1859 r.). Wykształcenie swoje pobierał w kolegium w Caen, a może też i w Paryżu, w kolegium Henryka IV. Powrócił do Anglii i powołany został przez ojca swojego do współudziału w budowie tunelu pod Tamizą oraz w doświadczeniach ze ście-ścionem powietrzem i rozpuszczonym kwasem węglanym. W 1831 r. poruczono mu budowę doków ob. w Monkwearmouth, Plymouth i Brentford; a następnie zyskał wielki rozgłos wskutek wybudowania kolei żelaznej Great-Western, z Londynu do Brystolu, i otrzymał w 1833 r. tytuł inżyniera tejże kolei. W tym charakterze wykonał B. most wiszący w Hungenford, jeden z najdłuższych w Anglii, wiadukty Hauwell i Chippenham i mosty Maidenhead i Chepstow, oraz czynny przyjmował udział przy budowie rurowego mostu Kornwalijsko-Brytań-skiego. B. opracował również plany różnych dróg żelaznych we Włoszech, Australii i w Indyach, oraz ulepszył pierwotny plan pałacu kryształowego pod Londynem, wybudował nadto szpital wojskowy wRen-kivi nad cieśniuą Dardanelską, na pomieszczenia rannych podczas wojny krymskiej; był to piękny model budynków tego rodzaju. Zasługują wielce na uwagę pomysłu jego warsztaty okrętów w Cardiff i Zunderland, a także olbrzymich rozmiarów, do owej chwili nieznauych, żelaznej konstrukcyi, okręty. Pierwszy z nich, Great-Western, rozpoczął w 1838 r. stałą komuuikacyę między Anglią i Ameryką; następny Great - Britain, pierwszy parowy śrubowiec, był zbudowany w 1844 r.; parowiec zaś Great-Eastern, rozpoczęty 1853 roku a spuszczony

w 1858 r., służył jedynie do założenia liny tele- vella. W końcu wszelakoż uznał, że zawodem jego grafu podmorskiego przez Antlantyk. B. był człon- właściwym była architektura i jej się całkowicie, kiem Towarzystwa królewskiego umiejętności w Lon- z całą energią i zapałem poświęcił. W r. 1403 dynie od 1830 r. a wice - prezesem Instytutu inży- udał się z Donatellim do Rzymu, gdzie rozczytując nierów cywilnych od 1850 r.    F- R> się pilnie w Witruwiuszu i studyując zabytki bu-

Brunel Paweł Antoni, francuz (* 1830), za- downictwa starożytnego, wykształcił i uszlachetnił pisał imię swe w rocznikach komuny pary*kiej 1871, smak swój artystyczny, a potem wszystkie swe usi-jako jeden z organizatorów oporu przeciw pokojowi łowania zwrócił ku temu, by odnowić architekturę „prusakami“ a później przewódzca powstania lu- włoską przez styl antyczny. Pierwszym owocem du paryskiego w d. 18 marca 1871 r., komendant tych jego usiłowań była kaplica rodzinna Pazzich 10-go legionu i członek rządu komuny. B. był we Florencyi, przez którą B. stał się ojcem archi-głównie żołnierzem. W końcu maja t. r. podczas tektury Odrodzenia. W r. 1417 powołano go we zdobywania Paryża przez wersalczyków, t. j. ów- Florencyi do ukończenia kopuły na kościele Santa czesny rząd Francyi z Thiersem na czele, jako na- Maria del Fiore. Kościół ten zaczęto budować w r. czelnikiem władzy wykonawczej, B., ciężko ranny, 1269 i prowadzono budowę aż do kopuły przez po wyleczeniu się uciekł do Anglii i osiadł w niej, wiek XIV i początek XVI. Z kopułą nie umiano oddając się nauczaniu języka i literatury francus- sobie poradzić. Na naradzie budowniczych rzucano kiej w szkole marynarki w Darmouth.    najdziwniejsze pomysły. Na jednej z takich narad

Brunellesco V. Brunelleschi Filip, jeden z naj- B. rozwinął swój plan: oto zbuduje dwie kopuły, znakomitszych architektów włoskich (* 1377 we wewnętrzną i zewnętrzną, drugą dla osłony pierw-Florencyi —f 1446) ojciec jego, notaryusz, chciał, szej, i obejdzie się przy tem bez właściwego ruszto-aby i syn obrał ten zawód, ale spostrzegłszy w nim wania. Panowie radni wyśmieli go, jako głupca, skłonność do mechaniki, oddał go na naukę do za- Ale B. nie dał się zbić z tropu i ostatecznie przekonał kładu złotniczo - jubilerskiego. Pracownie tego ro- swych przeciwników, ułatwiwszy zrozumienie budo-dzaju w epoce owej były rozsadnikami wielkich wy, zamierzonej przez siebie, umyślnie na to wyko-rzeźbiarzy, malarzy i architektów. B., wykwalifi- nanym modelem. Kopuła ta, którą B. rospocząw-kowawszy się na złotnika, wahał się przez jakiś szy r. 1419, budował aż do śmierci i doprowadził czas pomiędzy architekturą a rzeźbiarstwem. W r. tylko do latarni, wymiarami swemi przenosi sławną 1401—1492 uczestniczył w pamiętnym konkursie kopułę św. Piotra w Rzymie i jest istnym cudem na drzwi do baptysteryum we Florencyi, i narówni kunsztu architektonicznego. Oprócz tego B. wzniósł z Ghibertim otrzymał pierwszeństwo przed innymi jeszcze wiele innych budowli we Florencyi, wszędy

r-‘ •'

."V.

m • ^

■lMHI ~ • . _ • -

......

■£ ■

JHSKSQfS

»30!

wo

się posługując stylem antycznym, bazylikowym, jak np. w kościołach San Spirito i San Lorenzo; nakreślił plan i założył fundamenta pałacu Pittich, który jest pierwowzorem pałacowego stylu florenckiego; wystawił pałac Pazzich (Quaratesi), Badia pod Fiesole, Larione dei Bordi, Parte Guelfa, Villa Petraja, klasztor Santa Croce inne. Z gmachów publicznych, przez B-go wzniesionych, najważniejszym jest Ospicio degli innocenti, odznaczający się prześlicznym portykiem otwartym. Uczniami B-go byli wszyscy architekci florency: Michelozzo Miche-lozzi, Luca Fancelli, Leon Baptysta Alberti, Bernard Rosellino i w. i.; nie na nich wszakże zakończył się wpływ jego, lecz się rozciągnął na cały wiek XV i na XVI; a nawet trudno sobie wyobrazić czem-by była architektura dzisiejsza bez tego mistrza genialnego, który dał sztuce nowożytnej stałe podstawy.    *

•;n<

i\

ppliŁll

Fig. 242. Kopuła na kościele S. Maria del Fiore we Florencyi.

za płaskorzeźbę, przedstawiającą „Ofiarę Abrahama“; lecz gdy wykonanie projektu sędziowie powierzyli obu razem artystom, B. odstąpił tego zaszczytu swemu współzawodnikowi. Potem wyrzeźbił posąg Maryi Magdaleny do kościoła św. Ducha, jako-też sławną figurę Chrystusa ukrzyżowanego, zachowaną dotychczas w kościele Santa-Maria-No-

Brunet Jakób Karol (* 1780 w Paryżu — f 1867 tamże), bibliograf francuski, syn księgarza, opracował cenny „Manuel du libraire et de l’amateur des livres“ (3 tomy, Paryż, 1810), który ciągle uzupełniając, wydał ostatnio w 6 tomach (6 wyd., Paryż, 1860—64). Oprócz tego napisał kilka specyalnych rozpraw bibliograficznych.

na

Brunet Jan Chrzciciel Kacper, generał francuski, w 1793 roku mianowany wodzem armii włoskiej. Oskarżony o stosunki z rojalistami, którzy wydali Tulon anglikom, został skazany śmierć przez trybunał rewolucyjny i gilotynowany 6 listopada 1793 r.    H'

Brunet Jan-Chrzciciel, mąż stan u francuski

(* 1814 r.). Z początku służył w wojsku i byłka- la littér. contemporaine” (1892). Oprócz tego w r. pitanem, kiedy wyborcy z depart. Wyższej-Vienue 1883 wyszło jego studyum „Le roman naturaliste“ wezwali go do konstytuanty w 1848 r. Odmówił (nowe wyd. 1892), nagrodzone przez akademię, podpisu na petycyi o postawienie w stanie oskarżę- W r. 1886 B. został profesorem (maître de confó-nia Ludwika-Napoleona i jego ministrów z powodu reuces) języka i literatury francuskiej przy szkole wyprawy do Rzymu, wstąpił powtórnie do wojska, normalnej. Odczyty miewane w tej instytucyi lecz wykreślony został z armii po zamachu stanu 2 grudnia 1851 r. Podczas oblężenia Paryża, zjednał sobie opinię światłego republikanina i patryo-ty; w roku 1871 obrany został deputowanym do Zgromadzenia narodowego z dep. Sekwany, gdzie występował przeciwko byłemu gubernatorowi Paryża, generałowi Trochu. W roku 1873 przysłał do monarchistów. Po 1875 roku cofnął się do życia prywatnego. Wydał: „Histoire générale de l’artillerie“ (Paryż, 1842, 2 t.); „le Système pénitentiaire de l’armée“ i „là Question algérienne“ (1847). H-Brunet Józef Mateusz (* 1829 r.), mąż stanu francuski. W 1868 r. mianowany wice-prezy-dentem sądu poprawczego, sądził wiele procesów politycznych, w tej liczbie o składki na pomnik Bau-din’a, który-to proces dał rozgłos Gambecie. W r.

£ V-

ZIM

ËI

pff: .

WmJPf

s.

1876 został B. senatorem. Za ministeryum ks. Broglie miał tekę oświecenia publicznego. W senacie stale głosował przeciwko ustawom republikańskim.

Fig. 243. Brunetière Ferdynand.

W 1889 roku mianowany komisarzem likwidacyjnym w kompanii uniwersalnej kanału Panamskie-

u.

zaczął ogłaszać drukiem p. t. „L’évolution des genres dans l’histoire de la littérature“ (tom I, nowe wyd., 1890).

Brunetto Latini (* we Florencyi około 1210 —f 1294 lub 5 we Florencyi), erudyt i poeta włoski. Dzięki stosunkom rodzinnym i rozległej nauce, odgrywał poważną rolę polityczną w rzeczypospolitej florenckiej i zajmował w niej różne wybitne urzędy. Jako stronnik gwelfów w r. 1260 jeździł w poselstwie do Kastylii, żeby uzyskać od króla Alfonsa X posiłki przeciw gibelinom, sprzymierzonym z królem Manfredem. Zanim jednak wrócił z poselstwa, gwel-fowie, pobici pod Monte-Aperti, zostali wygnani z Flo-reneyi, i B. schronił się do Francyi. Tu opracował w jęz. francuskim obszerne dzieło encyklopedyczne „Li livres dou trésor“ (wyd. Chabaille, Paryż, 1863), które w Wiekach Średnich cieszyło się wielką poczytnością, jak o tern świadczy znaczna ilość jego rękopisów. W pierwszej części tego dzieła B. zawarł dzieje starego i nowego Testamentu, przegląd astronomii i geografii, ryb, ptaków i zwierząt; w części drugiej — kompendyum etyki podług Arystotelesa i traktat o cnotach i wadach; w trzeciej zaś — wykład o poprawności mowy i o sztuce rządzenia państwem. Po upadku gibeli-nów B. wrócił do Florencyi i już w r. 1269 został protonotaryuszem, a w czas jakiś potem sekretarzem rzeczypospolitej. Dawniejsi biografowie Dantego, opierając się na napomknieniach tego poety w „Boskiej Komedyi“, twierdzili, że B. był jego nauczycielem; nowsza krytyka twierdzenie to podaje w wątpliwość; zgadza się wszakże na to, że B. mógł osobiście wywierać wpływ na kształcenie się poety. W każdym razie „Boska Komedya“ okazuje, że

go*

Brunet Piotr Gustaw (* 1807 w Bordeaux), pisarz francuski, członek akademii w Bordeaux. Oprócz prac, odnoszących się do dziedziny dyale-ktologii francuskiej, napisał wiele cennych dzieł bibliograficznych: „Dictionnaire de bibliographie catholique“ (1859), „La France littéraire au XV siècle“ (1865), „Imprimeurs imaginaires et libraires supposés“ (1866), „Etudes sur la reliure des livres“ (1873; nowe powiększone wyd., 1890), „Recherches sur les imprimeries imaginaires, clandestines et particulières“ (1879), „Livres perdus“ (1882) i kilka innych.

Brunet de Presie Karol Marya Włodzimierz (* 1809 w Paryżu—f 1875 w Parouzeau), filolog francuski, od r. 1852 członek akademii, a od 1864 profesor greczyzny nowożytnej przy „Ecole des langues orientales“. Na zlecenie akademii wspólnie z Eggerem wydał „Les papyrus grecs du Musée du Louvre et de la Bibliothèque impériale“ z atlasem (Paryż, 1865). Inne jego prace są: „Recherches sur les établissements des Grecs en Sicile“ (t., 1845), nagrodzone przez akademię; „Examen critique de la succession des dynasties égyptiennes“ (t., 1850), i t. d.

Brunetière Ferdynand (* 1849 w Toulonie), literat i krytyk francuski. Kształcił się w Marsylii i w paryskiem liceum Ludwika W-go, poczem został współpracownikiem „Revue des deux mondes“ i dotychczas zasila to czasopismo swojemi studya-mi i przeglądami współczesnych objawów ruchu literackiego. Prace te ogłosił drukiem w osobnych zbiorowych wydaniach: „Etudes critiques sur l’histoire de la littérature française“ (4 serye, 1880—92),

„Histoire et littérature“ (3 serye, 1884—86), „Nou- Dante zużytkował w niej pomysł B-a, rozsnuty w je-velles questions de critique“ (1890) i „Essais sur 1 go „Tesoretto“ (wyd. pierwsze: Rzym, 1642). Jest

And. S.

J. A.

W r. 1857

żelaznej Lucerna - Brieuz.

to napisany po włosku poemat alegoryczny, zbliżony treścią do francuskiego „Romansu o róży“. E-a

Brunfels Otton (* pod koniec w. XV w Mo-guucyi), w młodości wstąpił do zakonu Kartuzów, pod wpływem reformacyi Lutra, rzucił kaptur mniszy i po przejściu przeróżnych kolei wstąpił na wydział lekarski w Bazylei; w 1530 otrzymał stopień doktora med. i rozpoczął praktykę lekarską w Strassburgu, stamtąd przeniósł się do Bernu w Szwajcaryi, gdzie w 1534 został lekarzem miasta, krótko jednak na stanowisku tern pozostawał, gdyż umarł już w d. 23 grudnia tegoż roku. Nie-tyle jako lekarz, ile jako botanik cieszył się uznaniem spółczesnych; z dzieł jego wymieniamy: 1) „Contrafayt Kräuterbuch, newlich beschrieben“ (r. 1532 fol.); oraz 2) „In Dioscoridis historiain herbarum rectissima adaptatio“ (1543, Strasburg, in fol).—Por.; Haller „Bibi, botanica“ I, str. 262; Sprengel „Hist, rei her bar.“ I.    Dr- J- F-

Brunhilda królowa, ob Brunehilda.

Brunhilda, planetoida, oznaczona liczbą 123, odkryta przez Petersona 1872 r.; czas jej obiegu dokoła słońca wynosi lat 4.43.

Bruni, Bruny, wyspa na południowym brzegu Tasmanii (Australia), pod 147° 15' dł. wd. Gr. i 43° 15° sz. pd. wybrzeża mocno poszarpane i skaliste, pokłady węgla kam., 385 km. □, główne miasto Cook ville.

Bruni Leonard (* 1369 w Arezzo — f 1444 we Florencyi), uczony włoski, od miejsca urodzenia nazwany Aretino. Studyował we Florencyi początkowo nauki prawne, później greczyznę pod kierunkiem słynnego heienisty, Emanuela Chryso-lorasa. Jako uczony i znawca klasycyzmu, pozyskał takie uznanie, że lubo był człowiekiem świeckim, w 1405 został sekretarzem papieża Innocentego VII i godność tę, powierzaną zwykle duchownym, sprawował przy jego następcach; w 1415 towarzyszył Janowi XXIII na sobór powszechny do Konstancyi, gdzie miał być położony kres schizmie kościelnej. Gdy jednak papież ten po złożeniu tya-ry odwołał swoją abdykacyę w Szafuzie, B. opuścił go i wrócił do Florencyi. Tu przyjęty bardzo przychylnie, oddawał rzeczypospolitej różne przysługi, otrzymał prawa obywatelstwa, a w r. 1427 został sekretarzem czyli kanclerzem państwa. Dostojeństwo to piastował aż do śmierci, nie zaniedbując bynajmniej pracy naukowej. Działalność jego piśmiennicza była dość różnorodna. Do rozpowszechnienia znajomości literatury greckiej przyłożył się B. niemało swojemi przekładami na łacinę: Ekonomiki, Polityki i Etyki Arystotelesa, mów De-mostenesa i Eschinesa, niektórych pism Ksenofon-ta, Plutarcha, św. Bazylego i in. Opracował nadto „Historiarumpopuli Flore ntini libri “(druk. Strassburg, 1610 r.), od założenia Florencyi do 1404 (przekład włoski D. Acciojolego wyszedł z druku w Wenecyi 1473); uzupełnieniem tej pracy jest: „Rerum suo tempore gestarum commentarius“ (Wenecya, 1475 i często później); „De bello italico adversus Gothos gęsto“ (Fulgini, 1470), podług Prokopiusza; „Commentarius rerum graecarum“ (Lyon, 1539; Lipsk, 1546 i t. d.). Do dziedziny gramatyki i retoryki należą prace B-ego: „Libellus de disputationum exercitationisque studiorum usu“; „De studiis et lit-teris“; „Isagoge de vitiis grammaticis“ i inne. Doświadczał też B. sił swoich i w poezyi; napisał po łacinie dwie komedye: „Polixene“ i „Calphurnia et Gargulia“ i wielce poczytną nowelę: „De amore Guistardi et Sigismundae filiae Tancredi"; tłórna-czoną na jęz. włoski i francuski. Po włosku opracował żywot Dantego i Petrarki (druk. razem w Pe-rugii 1671).— Ważnein źródłem do dziejów ówczesnego ruchu literackiego we Włoszech są jego „Epi-stolae familiäres“ (Brescia, bez ozn. m. 147*2; najlepiej wydał Mehus w 2 t., Flor., 1741).

Bruniaoeae, R. Br. syn. Brunicae, Brmiceae— Pogłowiczkowe. Grupa roślin wyróżniona jako rodzina przez R. Browna (w „Abel’s Voyage“ r. 1818, 374; „Mise. Works“ II, 322); przedstawiona monograficznie przez Ad. Brongniarfa (w „Ann. sc. nat. ser. 1“, VIII, 337, t. 35—38) i uważana przez H. Bailiona, który dużo zajmował się tą grupą, (w „Adamsonia“, III, 318; V, 294; „Hist, des pl.u, III, 414), za seryę czyli plemię rodziny Łomika-mieniowatych (Saxifragaceae). Cechy tego plemienia, wedłu Bailiona, są następujące: Kwiaty obu-płciowe, ęzęsto ułożone w główki, rzadziej w grona lub kłosy składane. Obsadnik wklęsły. Zalą-żnia w części lub w całości dolna, jedno-komoro-wa, albo dwu trzy-komorowa, z przegrodami czasem szczątkowemi lub bez nich. Zalążki zwykle w liczbie ograniczonej (1, 2) w każdej komorze, zstępujące, z okienkiem, z początku, przed wykręceniem się, zwrócone w górę i ku wewnątrz. Owoc suchy, nie otwierający się, pękający w dwie albo trzy łupiny. Są to podkrzewy, albo krzewy, wyglądu wrzosów, o liściach zazwyczaj sztywnych, igłowatych, zakończonych (tak samo jak listki kielicha, przykwiatki, etc.), gruczołem czarniawym. Przylistki boczne maleńkie. Plemię to obejmuje 7 rodzajów: Brunia—Burin.; Staavia—Thunb.; Audouinia —Ad. Brong.; Linconia—L.; Berzelia—Ad. Brong.; Lonchostoma—Wickstr. i Thamnea—Soland. Wszystkie zamieszkują Afrykę południową.

Srunialti Attilio, uczony włoski (* 1849 r. w Vicenzy), kształcił się na uniwersytecie pawij-skim, a potem został profesorem prawa konstytucyjnego w uniwersytecie turyńskim. Wydał z tego zakresu: Libertà e demoerązia, studi sulla rappre-sentanza della minoranze“, (Medyolan, 1871); „Le moderne evoluzioni del governo constituzionale“ (1880); „La constituzione d’Italia“, (Turyn, 1881); oprócz tego jest autorem dzieł gruntownych z dziedziny geografii politycznej i „Gli eredi di Turchia“, (Medyolan, 1881); „Algeria, Tunisia e Tripolitania“ tamże, 1881) i innych.

Brünig, przełęcz w Alpach Szwajcarskich, na granicy między kantonem Bern i Unterwalden, wiodąca z nad jeziora 4-cli kantonów, przez Sarnen do doliny Aaru (Hash), 1004 m. nad p. m.

—62 zbudowano tu górski gościniec bity, bardzo uczęszczany, który jeduak stracił swe znaczenie pierwotne z chwilą wybudowania w r. 1888 drogi

And. S.

Brünings Krystyan, znakomity inżynier, hy-

F. R.

F. R.

W. K. Z.

Brunn Henrykvon (* 1822 w Wörlitz ), wybitny archeolog niemiecki, słuchał wykładów filologii w Bonn, poczerń bawił (1843 —

53) we Włoszech, głównie zaś w Rzymie, poświęcając się study om archeologicznym. Wróciwszy do kraju, wykładał czas jakiś archeologię w uniwers. w Bonn, jako docent prywatny, w r. zaś 1856 otrzymał sekretar stwo przy Instytucie archeologicznym w Rzymie i zakład ten znacznie ożywił przy materyalnem poparciu rządu pruskiego. W r. 1865 został powołany do Monachium na katedrę archeologii, otrzymał nadto kustoszowstwo gabinetu numizmatycznego, a obecnie jest dyrektorem gliptoteki. B. zażywa wielkiej powagi, jako znawca archaicznej sztuki greckiej, pergamskiej i etruskiej. Z licznych prac jego ważniejsze są: „Geschichte der griechischen Künstler“ (2 tomy, Stuttg., 1853 — 59; 2 wyd. t., 1889); „I rilievi delle urne etrusche“ (Rzym., 1870) i cenne rozprawy, drukowane w wydawnictwach bawarskiej akademii nauk, jako to: „Die Kunst bei Homer und ihr Verhältniss zu den Anfängen der griech. Kunstgeschichte“ (Sitzungsberichte, 1868); „Probleme in der Geschichte der Va-

And. S.

1715).

kolog.

draulik holenderski (* w 1736 r. w Neckarau — f 16 maja 1805 r. w Hadze). Wstąpił do służby rządowej holenderskiej i był naprzód poborcą przy tamach; w roku 1769 powołany na głównego inspektora robót wodnych, później został generalnym dyrektorem holenderskiej służby wodnej. Pod jego kierunkiem wykonane były znakomite roboty: otoczenie tamą jeziora Harlem, oraz budowy kanałów Waal i Ponnerden, w celu uregulowania koryta rzek: Renu, Waalu i Lecku. Pozostawił ważne pamiętniki, dotyczące robót wodnych, zamieszczone po większej części w tomach od I do XVII wydawnictw pod tytułem: „Verhandlung Maatsch Harlem“, a także dzieło wydane oddzielnie pod tytułem: „Berichte und Protokolle über das Wasser der Oberströme“ (Amsterdam, 1778, 2 t. i atlas).

Brünings Krystyan, synowiec poprzedniego, inżynier holenderski (* 13 sierpnia 1756 w Hom-burgu, w Hesyi—f 30 marca 1825 r. w Leydzie). Był naczelnym inżynierem robót hydraulicznych i członkiem Instytutu Niderlandzkiego. Ogłosił rozprawę w języku holenderskim o najkorzystniejszym kącie bram w śluzach (Harlem, 1797).

Brunn, herb polski z nadania. Na tarczy w czer-wonem polu, na niebieskiej wstędze, z ukosa idącej od prawej górnej ku lewej dolnej stronie, trzy czar ■ ne głowy niedźwiedzie ze złotemi obrożami. W koronie szlacheckiej nad hełmem pół niedźwiedzia zwróconego w prawo, z obrożą złotą na szyi. Herb ten wraz z nobilitacyą na mocy prawa z r. 1836, w dniu 1 sierpnia 1848 r., nadał ces. Mikołaj I, Aleksandrowi Linsenbarto-wi, inspektorowi objazdowemu Dy • rek. ubez. . w kr. Polsk., synowi Michała („Herb. rod. szl. kr. Pols.“

—Borkowski).

Fig. 244. Brunn (herb).

senmalerei“ (tamże 1871); „Ueber die Ausgrabungen der Certosa von Bologna“ (w Abhandlungen, 1888), stanowiąca dalszy ciąg poprzedniej, i t. d.— W r. 1887 B. przy współudziale Bruckmanna zaczął wydawać „Denkmäler griechischer und römischer Sculptur in historischer Anordrung“ (Monachium).

Brünn, Ob. Berno.

Brunn von Hammerstein, ob. Brunner J. K.

Brunnen, osada w szwajcarskim kant. Schwyz., przy uściu rz. Muotty do jez. Czterech Kantonów, oraz przy drodze żel. Gottardzkiej, pamiętna tern, że kantony Schwyz, Uri i Unterwalden, po bitwie pod Morgarten (1315), potwierdziły tu swój związek, zawarty w 1291. W pobliżu: A x enstein i Axen-fels, miejscowości lecznicze.

Brunner Jan Konrad (* 16 stycznia 1653 w Kiessenhofen pod Szafuzą—f 2 paźdźiernika 1727). Poświęcał się nauce lekarskiej w Strassbur-gu i tamże w r. 1672 został doktorem med., poczerń jeszcze przez czas dłuższy uczył się w Paryżu, Londynie i Amsterdamie. W r. 1687 został profesorem zw. w Heidelbergu, lecz już w roku następnym stanowisko to porzucił, zostawszy lekarzem nadwornym Elektora Palatyna Renu, wtedy też otrzymał szlachectwo i zmianę nazwiska na „Brunn von Hammerstein“. Należał do rzędu najlepszych anatomów swego czasu, a imię swe uwiecznił przez odkrycie t. zw. gruczołków Brunnerowych w dwunastnicy (duodenum), opisał je po raz pierwszy w dziele: „De glandulis in duodeno intestino de-tectis“ (Heidelberg, 1687). Między innemi ogłosił jeszcze w druku 1) „Expérimenta nova circa pan-creas“(Amsterdam, 16 82); 2) „Dissert, anat. de glandula pituitaria“ (Heidelberg, 1688); 3) „Glandulae duodeni, seu pancreas secundarium“ (Frankfurt,

Dr. J. P.

Brunner Ignacy (* w Warszawie 15 marca 1813 r. — f 17 sierpnia 1878 r.). Skończywszy w roku 1830 liceum warsz. zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu aleksandryjskiego, następnie kształcił się dalej w Krakowie (1832 — 1833) i Berlinie, gdzie w r. 1835 stopień doktora med. otrzymał. Powróciwszy do Warszawy miał potwierdzony stopień lekarza w r. 1839, a doktora med. w 1855. Od r. 1846 był pomocnikiem lekarza powiatu warszawskiego, w r. 1854 został członkiem Urzędu lek. m. Warszawy, oraz akuszerem przy tymże Urzędzie, w r. 1873 objął obowiązki lekarza w komitecie policyjno-lokarskiin. Pomimo licznych zajęć urzędowych, zajmował się też praktyką lekarską i cieszył się wziętością, jako gine-

I)r. J. P.

Bninner Sebastyan (* 1814 w Wiedniu), pisarz niemiecki w duchu katolickim, z powołania ksiądz, od r. 1853 kaznodzieja przy kościele uniwersyteckim; w r. 1865 został mianowany domowym prałatem papieskim, protonotaryuszem i hrabią rzymskim. B. w licznych swoich pismach prozą i wierszem, poważnych i satyrycznych,zwalcza gorliwie hasła i tendencye antykatolickie: to też przed 1848 często posługiwał się nim książę Metternich w publicystyce. Ważniejsze jego pisma są: „Das Nebel-

biorów“ (tamże, 1859).

Brunner Henryk (* 1840 r. w Weisie, w Au-stryi), habilitował się 1865 w Wiedniu na profesora historyi prawa niemieckiego, r. 1868 został profesorem zwyczajnym we Lwowie, 1870 w Pradze, 1878 w Strassburgu, a 1873 w Berlinie. Napisał wiele dzieł z zakresu historyi prawa niemieck., an-gielsk. i francuskiego, z których zaznaczamy: „Das gerichtliche Exemptionsrecht der Babenberger“ (1864); „Wort und Form in altfranzös. Prozess“ (1868,przel. na jęz. franc ); dział prawa niemieckiego w Encykl. Holtzeodorffa; „Deutsche Rechtgeschichte“ (1877 w „Binding. Handbuch“); „Die Entshehung der Schwurzgerichte“ (Berlin, 1872); „Die franz. Inhaberpapiere des Mittelalters“ (1870); „Rechtsgesch. d. röm. und germ. Urkunde“ (1890), i wiele roz-

A. 0.

jugendlied“ (Drezno, 1845), „Die Welt, ein Epos“ (Wiedeń, 1845), „Kanzel und Politik“ (Wiedeń, 1850); „Paulus in Athen. Ein Spiegelbild unserer Zeit“ (Wiedeń, 1856); „Clemens Marya Hofbauer und seine Zeit“ (Wied., 1858); „Die theologische Dienerschaft am Hofe Joseph II“ (Wied., 1868); „Die Mysterien der Aufklärung“ (Mogunc. 1869)i „Das Buch der Natur zur Beleuchtung der Darwinslehre“ (Wied., 1879) i t. d. W ostatnich czasach B. z właściwego sobie punktu widzenia osądził niektóre wybitniejsze objawy i postacie z dziedziny literatury: „Friedrich Schiller“ (Wied., 1887); „Die Hofschranzen der Dichterfürsten. Der Goethecult und

dessen Tempeldiener“ (t., 1889; ponownie 1891); „Lessingiasis und Nathanologie“ (Paderborn, 1890) i „Zwei Buschmänner, Börne und Heine“ (tamże, 1891).—Por ówn. Scheicher „S. B., ein Lebensbild“ (Wiedeń, 1888).

Brunner Mikołaj Ludwik (* w Warszawie 21 marca 1840), po skończeniu gimuazyum realnego w mieście rodzinnem (1857), wstąpił do nowo otworzonej akademii medyko-chir. warsz., po dwu lataeh przeniósł się na wydział lekarski do Berlina, gdzie bawił rok cały, powróciwszy kończył nauki w Warszawie i w r. 1862 otrzymał stopień lekarza. Następnie dwa lata poświęcił badaniom chemicznym, którym się gorliwie oddawał pod przewodnictwem Jak. Natansona. Rok 1865 spędził za granicą, zajmując się chorobami nerwów, oraz leczeniem ich za pomocą elektryczności, w roku następnym otworzył w Warszawie pierwszy w kraju naszym zakład leczniczy dla chorych nerwowych. W r. 1874 uzyskał stopień doktora med.; na wystawie powszechnej w Wiedniu (1873) nagrodzony został dyplomem uznania za przyrząd swojego pomysłu, przeznaczony do stosowania elektryczności, również otrzymał nagrodę na wystawie hygienicz-nej warszawskiej (1887) za zbudowany przez siebie mikrotom. Od r. 1884 jest lekarzem naczelnym szpitala ewangielickiego w Warszawie. Liczne prace jego treści chemiczno-lekarskiej, lub elektro-terapeutycznej, mieszczą się (od r. w 1861) w czasopismach następujących: Tyg. lek., Klinika, Medycyna, Przegląd lek., Gazeta lek., Pamięt. Tow. lek. warsz. Przyswoił także literaturze naszej: 1) Mullera „Zasady krystalografii“ (Warszawa, 1858); 2) Willa „Tablice do chemicznych jakościowych roz-

Dr. J. P.

praw w czasopismach. Po Waitzu redagował od r. 1886 „Sectio legis“ w Pertza „Monumenta germ, hist.“, a od r. 1887 ze Schröderem: „Zft d.. Savi-gnystiftg. f. Rechtsgesch. “ B. należy do rzędu prze-dniejszych germanistów, a zajmuje się głównie pra. wem starogermańskiem, angielskiem i norweskiem. * Brünnich Morten Thrane, przyrodnik duński (* 1737 w Kopenhadze f 1827 tamże), był lektorem, a potem profesorem nauk przyrodniczych przy uniwersytecie w mieście rodzinnem; odbył wycieczkę naukową po zachodniej i południowej Europie, a następnie, też w celu naukowym, wysłany był do Norwegii i został inżynierem naczelnym kopalni soendenfieldzkich, a później dyrektorem kongsberskich. Z licznych dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Prodromus insectologiae siae-landicae“, (Kopenhaga, 1761); „Ornithologia borealis“ (1764); „Entomologia“ (1764); „Ichtyologia massiliensis“ (1768); „Zoologiae fundamenta“ (1771): „Mineralogi“ (1777); „Zoologi“ (1782); „Kongsbergs Solvbjaergvaerk“ (1826); „Historiske Efterretninger om de norske Bjaergvaerker 1516—1623“ (1819). * Brunnow Filip, syn Jana, hrabia (* 31 sierpnia 1797 w Dreźnie—f w Darmsztadzie 12 kw.

1875). Pochodził zu starej kurlandzkiej rodziny i otrzymawszy początkowe wykształcenie w Dreźnie, wstąpił w 1815 r. do uniwersytetu lipskiego.— W czasie kongresu w Akwizgranie (1818 roku) wszedł do służby russkiej w ministeryum spraw zagranicznych. Brał udział w pracach kongresów, w Tropawie, Lublanie, Weronie, uczestniczył w kampanii tureckiej 1828 i 1829 r., w charakterze urzędnika cywilnego. Został pierwszym redaktorem przy hr. Nesselorde, a w r. 1839 zamianowany był posłem russkim w Sztutgardzie i Darmstadzie. W tymże roku był jesienią posłany ze specyalną misyą do Londynu, ażeby doprowadzić do skutku porozumienie Anglii z Rossyą w kwestyi wschodniej.—W r. 1840 r. uwierzytelniony przy dworze londyńskim; wtedy, przy jego udziale, 15 lipca 1840 roku, zawarty został traktat, który oderwał Anglię od Francyi w kwestyi wschodniej i ustalił porozumienie między nią a dworami północnemi. Za pomocą traktatu handlowego z 1849 roku starał się B. przeciągnąć na stronę Rossyi opinię publiczną w Anglii, a interesa Rossyi polityczne zabezpieczyć za pomocą protokółu londyńskiego z d. 8 maja 1852 roku. Pomimo to, nie zdołał za-pobiedz wojnie krymskiej. W 1854 r. opuścił Londyn i po krótkim pobycie w Petersburgu udał się w 1855 r. do Niemiec w charakterze posła przy sejmie rzeszy. Potem uczestniczył w zawarciu traktatu paryskiego, jako drugi upełnomocniony ze strony Rossyi. W 1856 roku był mianowany posłem w Berlinie, a w roku 1858 w Londynie. W 1864 r. uczestniczył w konferencyi londyńskiej, na której bronił bezskutecznie interesów Danii. W jesieni 1870 r., kiedy Rossya wypowiedziała traktat paryski, B. układał się o to z rządem angielskim i doprowadził układy do pomyślnego rezultatu na konferencyi londyńskiej z 1871 r. W r. 1874 B. podał się do dymisyi i od tego czasu przemieszkiwał w Darmstadzie.

S. X.

Dr. A. F.

Brünnow Franciszek Fryderyk Ernest, astronom (* 1821 w Berlinie —f 1891). Pracował najpierw pod kierunkiem Enckego, w r. 1847 został dyrektorem obserwatoryum w Bilku, a od r. 1851 do 1854 był pierwszym asystentem obserwatoryum berlińskiego. W r. 1859 objął stanowisko dyrektora obserwatoryum w Ann-Arbor, w Michigan, w Stanach Zjednoczonych. W r. 1866 wrócił do Europy, jako „astronomer royal for Ireland“ w Dun-sinku, lecz z powodu osłabionego wzroku opuścił stanowisko to w 1874 i cofnął się do życia prywatnego. Z większych prac B-a najważniejsze są badania nad kometą Yico, które zostały uwieńczone nagrodą, oraz tablice drobnych planet: Flory, Wi-ktoryi i Izydy. W Ameryce wydawał pismo naukowe „Astronomical Notices“, w Dunsinku prowadził rozległe badania nad paralaksami gwiazd stałych; szczególny zaś rozgłos zyskał swym podręcznikiem astronomii sferycznej, który napisał jeszcze w Bilku: „Lehrbuch der sphärischen Astronomie“ (1851, 4 wyd. 1881). Dzieło to przełożono na kilka języków. B. był też utalentowanym muzykiem.

Brünnthal, zakład leczniczy w Bawaryi Wyższej, o ¹/₂ godziny od Monachium, znany pod mianem zakładu radzcy Steinbachera. Stosowane tu są: hydropatya i dyetetyczna metoda Dr. Schrotha, nadto, jako środki pomocnicze: łaźnie, kąpiele parowe, igliwiowe, gimnastyka, mięsienie i elektry czność. Kierownikiem dr. Krtiche. Zakład otwarty rok cały, koszta od 240 do 300 marek miesięcznie, zimą taniej. Frekwencya do 1,000 osób rocznie.

BmńO Wielki (* 925 — f 965), zwany także „Brunon pierwszy“, potocznie „Brunon“, najmłodszy syn Henryka I „Ptasznika“, a brat Ottona I, arcybiskup koloński i książę lotaryński. Wychowany do stanu duchownego, przejęty duchem pobożności i skłonny do ascetyzmu, gdy w 14-m roku życia znalazł się na dworze swego brata, okazywał zrazu wstręt do wielko-światowego życia; czas jednak, okoliczności i urodzenie samo uczyniły z niego wybitną postać polityczną X-go w. Wykształciwszy się pod kierunkiem sławnego Ratheriusa, biskupa Werony (ob.) i Irlandczyka Izaaka, pięknie rozwinął swój umysł, a kochając wiedzę, w dbałości o oświatę, uczynił wiele dla podniesienia stanu szkoły pałacowej (schola palatina) w Akwisgra nie. W roku 940 Otton — piętnastoletniego zaledwie młodzieńca kanclerzem państwa zamianował. W pierwszej wyprawie włoskiej (951) i we 2 lata później, w powstaniu szwabsko-lotaryńskiem, B. stał wraz ze starszym bratem swoim, Henrykiem, przy boku Ottona III przeciw własnemu jego synowi, Arnulfowi, i zięciowi. Wynagrodzony za to nadaniem księstwa lotaryńskiego, musiał B., jako książę, walczyć ze zbuntowanym Konradem, z własnymi swoimi i z pogranicznymi, francuskimi, baronami, a po podbiciu kraju, roztropnością w rządach trwale go uspokoił. W roku 953 kapituła kolońska wybrała B-a na arcybiskupa. Mąż dojrzały rozumem i wolą, takie sobie zaufanie u brata swego zjednał, że go za współpanującego w Niemczech uważano; podczas pobytu Ottona l-go we Włoszech

Eneyalopedy* Fows-icehna Ilustr. T. X

w r. 961 — 2 był namiestnikiem cesarskim, jako „vicarius imperii“. Wielkie są jego zasługi około reformy życia kościelnego i należytego wyrobienia duchowieństwa, około służby bożej, jej zasobów, pomocy i środków. B., jako arcyb. kol., zreformował klasztory, przez nadanie mocy powszechnie obowiązującej regule św. Benedykta i wzmocnienie nauk w szkołach duchownych. Wiele kościołów nowych wzniósł, wiele dawnych odnowił i przyozdobił. W dziejach piśmiennictwa religijnego przypisują mu komentarze nad Pentateuchem i kilka żywotów świętych. Prawdziwie „wielka“, średniowiecznie wielka, postać. Gdy w 40-m zaledwie roku ż. w 965 roku (data 11 października jest niepewną) w Reims umierał, można było powiedzieć, że osie-racał Niemcy. Najbliższym mu w czasie biografem i świadkiem jego życia jest Ruotger („Monum. Germ: historica“ IV; w przekładzie Jasmunda z łacin, na niemiecki w Berlinie, 1851); w naszych czasach pisali o B-ie: Aschbach w „NiederrheinDches Jahrbuch“ 1842; Meyer „De Brunone, Arch. Coloniens.“ (Berlin, 1867); Pfeiffer „Hist.-krit. Beiträge z. Geschichte Bruns I“ (Kolonia, 1870); Piper „Zeugen der Wahrheit“ (Lipsk, 1874, 2 t.); „Encykl. kose.“, t. II; „Mignę „Patrologia latina“, t. CXXXIV.

Bruno także Brun, Bruns z Kwerfurtu (* około 970 r. — f 14 lutego 1009 roku), potomek znakomitego rodu saksońskiego, kształcił się w szkole katedralnej w Magdeburgu, z której wyszedł także św. Wojciech. Od 20 r. życia swego przebywał jako kanonik magdeburski na dworze ces. Ottona III, z którym go łączyła ścisła przyjaźń. W r. 996 towarzyszył Ottonowi na uroczystość koronacyjną do Rzymu, gdzie wstąpił do klasztoru św. Aleksego i Bonifacego, właśnie w tym czasie, kiedy św. Wojciech opuszczał progi tego zakonu, aby wśród ludów pogańskich głosić ewangelię. Przybrawszy imię Bonifacego, przebywał B. pięć lat w tym klasztorze, gdzie się zaprzyjaźnił ze św. Romualdem, propagatorem reformy zakonów. Wieść o zamordowaniu św. Wojciecha przez prusaków (997) takim natchnęła go zapałem do głoszenia nauki Chrystusa wśród pogan, że postanowił opuścić mury klasztorne i dokonać pracy apostolskiej, rozpoczętej przez św. Wojciecha. Na początku roku 1094 otrzymał od papieża paliusz i udał się do ces. Henryka II z prośbą o popieranie missyi jego w kraju pruskim. Cesarz spodziewał się, że za pomocą B-a potrafi rozbić dzieło Ottona III i uzyska nad Bolesławem i kościołem polskim władzę zwierzchniczą; chętnie więc zgodził się na propozycyę B-a, wyświęconego w Merse-burgu na arcybiskupa ludów pogańskich. Ale właśnie w tym czasie zawrzała wojna między Bolesławem Chrobrym a Henrykiem, i ten odmówił B-owi wszelkiej pomocy. B. udał się do Stefana kr. węg., a stąd do Włodzimierza ks. kijów., z prośbą, aby mu pozwolił nawracać pieczyngów, mieszkających między dolnym Donem a Dunajem.— W przeciągu 5 miesięcy uietylko udało się B-owi nawrócić większą część tego dzikiego ludu, ale nawet takie pozyskał u nich zaufanie, że za jego pośrednictwem zawarli pokój z ks. kijowskim. —

71

Dr. Al. S.

W r. 1007 przybył B.. na dwór Bolesława Chrobrego, skąd postanowił udać się do Prus, ale wojna między Polską a Niemcami nie pozwoliła mu wykonać tak dawno upragnionego zamiaru. Pozostał więc w Polsce, gdzie utworzoną została dla niego druga metropolia, o której niewyraźnie wspomina kronika Galla. Z listu pisanego przez B-a do cesarza w 1008 wynika, że B. był połączony z Bolesławem ścisłemi węzłami przyjaźni i potępiał uroszczenia cesarza względem Polski. W Polsce zyskał stały punkt oparcia i podstawę do swej działalności misyonarskiej, i nietylko rozwijał organizacyę kościoła polskiego, ale, pragnąc rozszerzyć prowin-cyę metropolitalną polską, powziął zamiar nawrócenia króla szwedzkiego, Olafa, czego też uczniowie jego dokonali. Ponieważ starania, podjęte przez B-a celem pogodzenia ces. Henryka z Bolesławem, nie odniosły skutku, udał się przeto arcybiskup bez pozwolenia cesarskiego do Prus, aby dokończyć misyi apostolskiej, rozpoczętej tam przez św. Wojciecha. Z 18 towarzyszami dotarł aż do granic Litwy, lecz został wraz z swoim orszakiem przez pogan zamordowany. B. napisał w czasie swego pobytu na Węgrzech bardzo dobrą biografię św. Wojciecha (wyd. w „Mon. Pol. hist.“ I), a bawiąc w Polsce, skreślił żywoty pięciu braci zakonnych („Mon. Pol. hist.“, VI.—Por. Karwowski ,ow. Bruno z Kwerfurtu“ (Pozuań, 1891); Abraham „Organizacya kościoła polskie go“ (wydanie 2, Lwów, 1893); Giesebrecht „Neue preussische Provinzialblätter“ (1859).

Bruno święty, założyciel zakonu kartuzów (* około 1035 w Kolonii — f 1101). Ukończywszy nauki w szkole św. Kuniberta w mieście rodzin-nem, przyjął święcenie kapłańskie i został później kanonikiem; mimo to wszakże udał się na wyższe studya do Reimsu, a tam biskup Gerwazy zamianował go scholastykiem i dozorcą szkół w C8łej dyecezyi. Pełniąc ten obowiązek, św. B. odznaczył się jako wyborny nauczyciel i wychowawca, i wielu mężów znakomitych wykształcił, a zyskał sobie taką wziętość, iż go legat stolicy apostolskiej zalecał papieżowi na biskupa reimskiego. On wsze-lakoź w czem innem szczęście swoje upatrzył: świat go zniechęcał i nużył coraz bardziej, a coraz żywsze budziło się w jego duszy pragnienie życia pustelniczego. Utrzymują niektórzy, jakoby głównym powodem tego zniechęcenia do świata było gorszące postępowanie biskupa reimskiego. Manassesa, który go, jako jednego z oskarżycieli swoich, srodze prześladował. Bądź co bądź, dość, że B. złożył wszelkie swe dostojeństwa i wyrzekł się wszystkiego, co na ziemi posiadał, by się oddać życiu pustelniczemu. Zrazu z kilku zwolennikami osiadł na zamku Reciac w Szampanii u hr. Sebal-da; potem przebywał w Saisses-Fontaines w dyecezyi Langres, gdzie dwaj towarzysze jego, Piotr i Lambert, zbudowali kościółek, przyłączony następnie do opactwa Molesmes. Opat tamtejszy, Robert, kiedy B. zwrócił się do niego z prośbą o radę co do wyboru reguły życia, nakłonił go, by zasięgnął w tej mierze zdania ks. Hugona, bis. Grenobli. Jakoż w le-cie 1084 B. ze swoimi towarzyszami udał się do Hugona. Ten go przyjął bardzo życzliwie, pochwalił

jego zamiar i darował mu na miejsce pobytu puszczę, zwaną Chartreuse (Kartuzya), odległą o 4 godziny drogi od Grenobli. Tam-to B. przy pomocy swych towarzyszy wzniósł kościółek i siedm doin-ków pustelniczych na mieszkania osobne dla każdego, i tak stał się założycielem jednego z najostrzejszych zakonów, który od rzeczonej pustyni wziął nazwisko kartuzów (ob.). B został pierwszym jego przełożonym, a poczet zakonników ledwie nie z dniem każdym się zwiększał; ale po sześciu latach dawny uczeń B-a, Papież Urban II, powołał go do Rzymu, umieścił w swym pałacu, aby módz w każdej chwili rady jego zasięgać, a potem chciał go zamianować arcybiskupem w Reggio. Mąż boży wyprosił się od tego dostojeństwa i od wszelkich łask innych, uznając za największą: pozwolenie zamieszkania znów na pustyni. Otrzymał je i osiadł w dyecezyi skwilackiej (w Kalabryi), na puszczy zwanej della Turre, którą mu Roger, hr. kalabryj-ski i sycylijski, darował. Tam wystawił kościół pod wezwaniem „Maria de eremo“ i pierwszy klasztor swojego zakonu we Włoszech, a następnie drugi w pobliżu, reguły łagodniejszej, pod wezwaniem „Stephano de nemore“. Papież Leon X policzył go w poczet błogosławionych, a Grzegorz XV uznał za świętego. B. św. pozostawił po sobie listy, wykład Psalmów i Listów św. Pawła, jako też elegie o pogardzie świata (w Patrologii Migne’a, tom 152, str. 637, t. 153 str. 9).—De Tracy „Vie de St. Brunon, fondateur de Chartreux, avec diverses remarques sur le môme ordre“ (Paryż, 1785). Tap-pert „Der hl. B. in seinem Leben und Wirken“ (Luksemburg, 1872).    *

Bruno, biskup ołomuniecki (od 1245 — 1281), pochodził z rodu hrabiów Schauenburg - Holsztyńskich. Urodzony w początkach w. XIII, nie mając jeszcze lat 30, był już kanonikiem magdeburskim, proboszczem w Lubece i kapelanem papieża Innocentego IV. Ten ostatni, nie chcąc zatwierdzić na biskupstwie ołomunieckiem Konrada, którego król Wacław na niem osadził, natomiast zamianował B-a; lecz ani król, ani kapituła, ani lud przyjąć go nie chcieli, za co kraj uległ interdyktowi, a biskup praski, Mikołaj—suspensie. Dopiero w roku 1247, Wacław, z powodu zajścia z cesarzem Fryderykiem II, ustąpił papieżowi i uznał B-a biskupem. Po przybyciu do Ołomuńca B. trafił na zatarg Wacława z synem Przemyślem - Ottokarem i wziął stronę pierwszego, a potem się przyczynił do pojednania powaśnionych; kiedy zaś Przemyśl został królem po śmierci ojca (1253), on stał się wiernym jego sługą, doradzcą i towarzyszem broni. Tak np. w r. 1254, wespół z niektórymi panami czeskimi, traktował w imieniu króla o pokój z Węgrami i podpisał go w Budzie. Następnie 1255 towarzyszył Przemyślowi w wyprawie na prusaków, w roku zaś 1260, wespół ze swymi wasalami, walczył przy boku jego na Węgrzech; a gdy się wojna zakończyła zwycięstwem, został namiestnikiem królewskim w Styryi, skąd dzielnie pomagał Przemyślowi w walce jego z Bawaryą. W wynikłym później sporze Przemyśla z cesarzem Rudolfem B. był pośrednikiem pomiędzy nimi i Dronił sprawy

swego pana, ale widząc, że się stolica apostolska skłania ku Rudolfowi, nie mógł czynić tego z całym zapałem. W pierwszej wojnie pomagał wprawdzie Przemyślowi, ale dość obojętnie. Wysłany przez niego z hufcem do Klosterneuburga, aby tam poczynił przygotowania do przeprawy wojska przez Dunaj, powrócił z przedniejszymi mieszczanami do ny króla, a obronę miasta zdał na załogę, która straciła je, oszukana podstępem. Strata Klosterneuburga i zdrada szlachty czeskiej, rozstrzygnęły los walki; wtedy B. i Otton brandenburski w imieniu króla zawarli w Wiedniu pokój z Rudolfem r. 1276.

cznym i religijnym Europy, z którego widać, że był to mąż uczony i polityk głęboki: sprawozdanie to dał naprzód poznać w urywkach Raynaldus („Annal. Baronii cont. ad annum 1273“), a pełniejsze wydanie ogłosił r. 1846 Höffler w „Abhandlungen der baier. Academie“.—„Ottüv Słownik nauc-Encykl. kościelna").

Bruno de Longoburgo, (dziś Longobucco w Kalabryi), znakomity chirurg włoski w. XIII. Kształcił się prawdopodobnie w Salerno, praktykował następnie jako lekarz w Padwie (1252) i Weronie. Wielkiem uznaniem cieszyła się przez kilka wieków napisana przez niego »Chirurgia magna“, wydrukowana po raz pierwszy w Wenecyi (1519); jest to, jak sam B. w przedmowie przyznaje, przeważnie kompilacya z autorów greckich i arabskich, lecz zawiera też mnóstwo jego własnych, ciekawych

Dr. J P.

Pokój ten był jeszcze potem w Wiedniu i w Pradze rektyfikowany, ale zawsze ze szkodą dla Przemyśla, którego zastępował B. z dwoma pełnomocnikami. Następstwem tego była druga wojna, roku 1278, w której, gdy papież wszystkim przeciwnikom Rudolfa klątwą zagroził, B. już ostatecznie od poglądów.

Bruno Giordano, po łac. „Jordanus Brunus“, włoch, myśliciel filozoficzny, poeta, mnich z zakonu kaznodziejskiego (* w Nola w Neapolitańskiem, w dawnej Kampanii 1548—f 1600 w Rzymie); „Jordanus“ dopiero w zakonie, na chrzcie „Filip“; od miejsca urodzenia sam się przezywał „Nolanus“. Ojciec jego był żołnierzem, człowiekiem światłym, przyjacielem poety Tansilla, utrzymywał stosunki z PoDtanem i Laurencyuszem Vallą (ob.), dał synowi pierwsze wykształcenie, a 11-letniego, niezwykle rozwiniętego już chłopca wysłał do Neapolu na naukę. W roku 1563, 15-1 etui młodzieniaszek z żywą, gorejącą wyobraźnią, złożył pierwsze śluby pokory i ascetyzmu u Dominikanów w Neapolu, został zakonnikiem i przez lat 10 przebywał w tym samym klasztorze, w którym niegdyś Tomasz z Akwinu dwa lata życia swego spędził (1244—6); ale jakże odmienne drogi wyprowadzały ich obu z tych starych sczerniałych murów w świat! Zwątpienie wcześnie toczyć zaczęło umysł B-a, paliła go nieustanna żądza wiedzy. Czytaniu książek więcej czasu, niż modlitwie, poświęcał; dzieła filozoficzne, matematyczne, grecy i arabowie, literatura klasyczna i średniowieczna zajmowały go silniej i szczerzej, niż ćwiczenia pobożne, których w końcu zupełnie zaniedbał. Doszło do tego, że odrzucał od siebie obrazy świętych, no-wicyu8zom radził czytanie patrologii, zamiast aktów strzelistych do M. Boskiej, z celi swojej powyrzucał wszystkie godła święte i jeden tylko krucyfiks zatrzymał. Zwierzchność przeraziła się, zapłonęła gniewem i zagroziła procesem kanonicznym; ostatecznie jednak winę przebaczyła w nadziei poprawy. B., mając otrzymać już święcenie kapłańskie, złagodniał, uspokoił się,ale po wyświęceniu( 1572)zaraz wpadł w dawny secptycyzm wobec dogmatów religii ustanowionej. Przeniesiono go do klasztoru San. Bartolomeo w Kampanii, stamtąd wkrótoe do innego, gdzie również miejsca nie zagrzał, i znowu przeniesiony gdzieindziej, znalazł się wreszcie 1575 napo wrót w Neapolu. Tutaj, wygłosiwszy bezbożne zdanie o aryanizmie, ściągnął na siebie nową grozę procesu, potajemnie opuścił klasztor i udał się do Rzymu do klasztoru Della Minerva. Oskarżenie szło

Przemyśla odstąpił. Kiedy zaś Rudolf znowu wtargnął do Moraw, a Przemyśl poległ w bitwie pod ^fcDiirkrot, posłowie zaś ze wszystkich miast królewskich tego kraju przybyli do zwycięzcy do Osła-wian i dobrowolnie się poddali, to przybył też i B. z oświadczeniem swej uległości. Rudolf zaufał mu zupełnie, zdał na niego układy pokojowe z Czechami, a potem zamianował go rządzcą Moraw i aż do zgonu jego (1281) zaszczycał go swoją przyjaźnią. — B. był mężem ze wszech miar znakomitym, a najwierniejszym przedstawicielem ducha kościoła z epoki Innocentych II i III; cała jego działalność opierała się na jedynej zasadzie podniesienia i wzmocnienia władzy kościelnej; to też stolica apostolska powierzała mu misye najważniejsze, tak w duchownych, jak w świeckich sprawach.

Jako biskup starał się o rozkwit swojej dyecezyi i moralny, i materyalny, a opiekował się gorliwie duchowieństwem, zarówno świeckiem, jak zakon-nem; stąd też zaraz po objęciu biskupstwa oburzył przeciw sobie całe Morawy bezwzględnem wymaganiem dziesięcin, zapewnionych mu w 1248 przez nadanie królewskie w Bernie, a z dawna niepłaco-nych. Mnożył dobra biskupie, lecz dochody obracał na pożytek kościołów i podniesienie służby bożej w całej dyecezyi, a zwłaszcza w Ołomuńcu, gdzie ustanowił cztery prebendy, założył szkołę przy katedrze na 20 uczniów i podwyższył dotacyę dziekana katedralnego. Biskupstwo ołomunieckie wyniósł na stanowisko prawie niezależne, głównie przez utworzenie wielkich dóbr feodaluych, których dzierżyciele podlegali biskupom ołomunieckim, jako bezpośrednim swym panom. Stolicy apostolskiej był całą duszą oddany; szkoda, że w równej mierze nie przywiązał się do narodowości owczarni swojej, z którą nie łączył go ani język, ani pochodzenie. Z rodu niemiec, przez całe życie trzymał się mowy, obyczajów i zwyczajów niemieckich; dobra feodalne oddawał w lenno tylko szlachcie niemieckiej i zniemczył całkowicie znaczną część posiadłości biskupich, zwłaszcza w Opawskiem; pod jego też to głównie wpływem król Przemyśl uparcie postępował tąż drogą. — Znane jest bardzo ważne i ciekawe sprawozdanie B-a, złożone przezeń pa- jego śladem i wkrótce go dościgło: niebezpieczeń-pieżowi Grzegorzowi X o ogólnym stanie polity- l stwa uniknąć mógł tylko przez ucieczkę, do Genui.

Na początku r. 1576 zrzucił habit mnisi i jako nauczyciel gramatyki, logiki, matematyki, astronomii, tułał się po Liguryi; nauczał w Novi, w Savonie, zawitał do Turynu, stamtąd pojechał do Lombar-dyi i Wenecyi, był w Medyolanie i Brescii, w Padwie i Wenecyi. W Brescii przywdział napowrót habit; przez Turyn dostawszy się do Chambéry, wstąpił tu uanowo do klasztoru swego zakonu. Na nic mu się to nie przydało: w r. 1577 znalazł się już w Genewie, jako dobrowolny wygnaniec. W ognisku kalwinizmu trzymał się daleko od ognia, żył w odosobnieniu—czytał i myślał, czas pewien zarabiał na chleb jako korektor drukarni. W środku 1577 przyjechał do Tuluzy, na Lugdun. Na początku 1578, odniósłszy zwycięstwo na konkursie filozoficznym, został „magistrem sztuk“ (m. artium) i profesorem zwyczajnym akademii. Niespokojny duch i przywiązanie do własnych myśli, nigdzie wrosnąć mu w grunt nie pozwalały. Poróżniwszy się ze scholastykami tolozańskimi, musiał katedrę porzucić; w 1579 był już na nowej widowni w Paryżu. W kilka miesięcy otrzymał prawo wykładania w Sorbonnie, a wkrótce potem i formalną no-minacyę na profesora nadzwyczajnego; byłby został i zwyczajnym, gdyby nie przywiązany do tej godności obowiązek odprawiania mszy. Henryk III zapragnął go poznać, uczył się u niego zasad mnemoniki i skłonił go do ułożenia podręcznika. Łasce królewskiej miał B. tak wiele do zawdzięczenia, że ofiarowanie Henrykowi rozprawy „De umbris idea-rum“, napisanej i wydanej w Paryżu, było tylko spłaceniem zaciągniętego długu. Wrzenie religijne, wywołane i podtrzymywane przez Ligę, w Paryżu takiej nabrało siły, że w r. 1583 B. musiał stolicę Prancyi opuścić, i zaopatrzony przez króla w listy polecające do posła francuskiego w Anglii, Michała de Castelnau, „pana na Mauvissière“, udał się do Londynu. Poseł przyjął go bardzo życzliwie, zapewnił mu moralną i materyalną pomoc. B. mógł się teraz oddać ciągłej, systematycznej pracy nad filozofią; w Londynie też najwięcej i najlepszych swoich rozpraw napisał. Był to najpiękniejszy okres jego umysłowości. Kapitalny traktat jego „De la causa, principio ed uno“ tutaj wyszedł z umysłu i z druku, głęboka na swój czas i wymowna obrona Kopernika w „Cena dei Ceneri“ również wstolicy Anglii powstała. Dopuszczony przelotnie na jesieni 1583 na katedrę w Oxfordzie, B. nie mógł długo wytrzymać w scholastycznym kaftanie, i w obu pomienionych pismach dał obraz umysłowego niedołęstwa anglików, W Londynie obcował z kwiatem intelligencyi; w kole swych znajomych miał takiego Fulke-Grevile’a, późniejszego lorda Brooke’a i kanclerza skarbu, takiego Filipa Sidneya, poetę, autora poematu „Arcadia“, któremu przypisał wspaniały zbiór własnych utworów wierszowanych „De gli eroici furori“, — poetyczną filozofię i filozoficzną poezyę. Królowa Elżbieta dała B-wi umyślne posłuchanie, aby go poznać. Powrót mecenasa i protektora do Paryża skłonił i B-a do opuszczenia Anglii, gdzie już z powodu swej „Ceny“ wielu sobie nieprzyjaciół narobił. W Paryżu dłuższy pobyt był niemożliwym. B. czuł potrzebę spoczynku, stałego jakiegoś, spokojnego gruntu pod stopami: zakołatał tedy przez posła hiszpańskiego do Rzymu; chciał powrócić na łono Kościoła, nie chciał tylko wracać do zakonu. Z Rzymu odpowiedziano, że jedno bez drugiego stać się nie może: poszedł więc dalej na tułactwo, przez Moguncyę i Marburg hesseński do Witenbergi. Tu, na jesieni 1586, pozwolono mu publicznie nauczać, ale po niespełna dwu leciech kalwiniści wyparli go ze stanowiska. Udał się do Pragi w końcu, 1588; w pół roku później był już w Helmstedt w Brun-świku, licząc na katedrę w nowozałożonym uniwersytecie („Julia Carolina“). Cały rok (od wiosny 1589 do wiosny 1590) tu przebył, w końcu, wskutek nieporozumienia z duchowieństwem protestanc-kiem, musiał uciekać. Skierował się teraz do Frankfurtu n. M. Tutaj spotkał się z wenecyaninem Janem Mocenigo; ten zaciekawił się jego wiedzą już ujawnioną, a czuł pociąg do potajemnej, której się w nim domyślał. Bogaty człowiek wziął sobie tułacza na towarzysza i nauczyciela. Stosunek ten miał się stać dla B-a fatalnym. Lichy charakter, M-o namówił go najpierw do powrotu na ziemię włoską, na której B. stanął w lipcu 1591 r., po krótkiem zatrzymaniu się w Ziirichu. Z Wenecyi, dokąd z Mocenigiem zjechał, udał się filozof do Padwy, a wróciwszy na laguny, zamieszkał w domu swego dotychczas jeszcze dobroczyńcy. Rzeczpospolita zostawiała B-a w spokoju; obcując z najpierwszemi umysłami, pogłębiał i porządkował swą wiedzę i zamierzał przedstawić całość swego systematu w jednem dziele, na użytek Stolicy Apostolskiej, aby się przekonać mogła, żo w obecnych, ostate cznych już poglądach jego niema nic wręcz uwłaczającego religii. Zamysły te rozwiał nagle wicher prawdziwego nieszczęścia, jakiem była dla B-a opieka Moceniga: niegodziwy człowiek wydał swego mistrza w ręce inkwizycyi weneckiej, w nocy z d. 22 na 23 maja 1592. Zaskoczony we śnie, stawiony przed komisyą śledczą, B. szczegółowo wyłusz-czył punkta, w których nauka jego nie zgadza się z nauką Kościoła, przyznał się do błędów, dnia 3 czerwca 1592 r. wyrzekł się uroczyście kacerstwa, poprosił o wpuszczenie napowrót do Kościoła, poddał się pokucie, obiecał duszę swą ze,zmazy oczyścić. Po 2 miesiącach padł przed sędziami na kolana i przyrzekł ponownie poprawę, błagając tylko o życie. Już wtedy, w końcu lipca 1582, sprawa jego stała bardzo źle: akta poszły do Rzymu, z Rzymu przyszło wezwanie i po niego samego. Rząd wenecki namyślał się przez kilka miesięcy, ale w końcu wydał kacerza; w początku 1593 r. B. był już w stolicy chrześcijaństwa. Przez 7 lat trzymano go w więzieniu, chcąc człowieka, który rozumem grzeszył, rozumem też pokonać; przez siedm lat sam B. z miłości życia wmawiał w siebie i w sędziów swoich, że wyrzuci z siebie starego grzesznika i ułoży się do wspólnego z innymi poziomu; ale ostatecznie to badanie, które prowadziła Inkwizycya, podobniejsze do sporów teologicznych, niż do dochodzenia sądowego, zakończyło się wyrokiem śmierci, odczytanym więźniowi dnia 9 lutego 1600. Utrzymuje się podanie, że B. miał po wysłuchaniu do sędziów swoich odezwać się: „więcej trwogi w was, mo-

ich sędziach, niż we mnie, waszej ofierze“. Skazane- szego peryodu, i filozof ten wraz z Jacobim pierw-mu zostawiono jeszcze tydzień czasu do namysłu; szy przypomni światu filozofię Nolańczyka. Nie-nie skorzystał z niego. D. 17 lutego 1600 wypro- tylko podbijającą formą wysłowienia, ale samą tre-wadzono go na Campo dei fiori i spalono na sto- ścią myśli, jako umysł oryginalny, bujny, dopatru-sie. Tłumy wiernych przybyłych na jubileusz, jący stosunków i faktów logicznych, dla zwykłego przypatrywały się widowisku. Popioły, według umysłu niedostrzeżonych, umysł do uogólnień, pojęć zwyczaju, na cztery wiatry rozwiano. Świat wkrót- oderwanych i syntezy dziwnie uzdolniony, a przytem, ce o B-ie zapomniał i dopiero w samym końcu jako wielkiej szczerości i odwagi wyznawca prawdy XVIII w. wskrzesiła pamięć jego filozofia niemiec- w walkach ustnych i piśmiennych, B. nie przestał ka. W r. 1865 wzniesiono mu pomnik w Neapolu, być i dla obecnych czasów postacią zajmującą. Trak-a dnia 9 czerwca 1888 r. odsłoniono drugi pomnik, tat „De la causa, principio ed uno“ i zbiór rozpraw w Rzymie, na tern samem miejscu, gdzie przed i poezyi „De immenso et innumerabilibus, seu de trzema wiekami ułożono stos.—B. wiedziony dobrym universo et mundis“ dają poznać prawie w zupeł-instynktem, zaczął od ustalenia sobie dobrej me- nośei pogląd metafizyczny B-a, któremu los na sy-tody logicznej, ale nie dość cierpliwy na żmudne stematyczny wykład po katastrofie 23 maja 1592 drobiazgowe dociekania, skorzystał z gotowej już nie zostawił już czasu. W piątym i ostatnim dya-a dziecinnej, logiki Rajmunda Lulliusa(w Ars magna) logu traktatu włoskiego B. tak określa świat przez i pogłębił ją tylko i rozszerzył. Z dziesięć poje- usta Teofila, wyznawcy „Nolańczyka“: „Tak tedy dyńczych rozpraw poświęcił temu przedmiotowi, a po- Universum jest jednem w sobie, nieskończonem, nie-wracał do niego już po napisaniu traktatu o życiu poruszonein. Jedną jest w niem bezwzględna mo-świata, jakby jego dyalogi „De la causa etc.“ na- żliwość, jedną forma czyli dusza, jedną materya zwać można. Spółczesną sobie wiedzę przyrodniczą, czyli ciało, jedną przyczyna, jedną istota, jednem nową astronomię, filozofię greków, zwłaszcza Em- to najwyższe i najlepsze, co nie ma być poznanem, pedoklesa, Parmenidesa, Arystotelesa i platonizm, i dlatego nie daje się ująć w żadne szranki, żadne stary i nowy, arabów, a szczególniej Avicebrona, granice i o tyle jest nieograniczonem i nieokreślo-doskonale poznawszy, mógł przy szczególnym cha- nem a przez to samo i nieruchomem. Nie porusza rakterze genialnego swego umysłu, zespalającym się ono w przestrzeni, gdyż nic po-za sobą nie ma, rozum z twórczą fantazyą, operować swobodnie te- gdzieby się skierować mogło: samo bowiem jest mi pojęciami, a raczej postaciami pojęć, które za wszystkiem. Jest ono bez początku, gdyż nie istnie-jego Czasów niepodzielnie w filozofii panowały: ma- je nic, coby go pożądać i oczekiwać mogło: samo teryą, formą i substancyą, rzeczywiście obywając w sobie ma ono wszystko istnienie. Nie przeminie się już bez Lulliusa i jego logiki. Zasługą B-a nie- nigdy; gdyż niema nic takiego, w coby się zamie-spożytą jest idący od niego nowy powiew myśli nić mogło: samo przez się jest ono wszyst-w poglądzie na systemat Kopernika, który przez Idem. Nic mu nie przybędzie i nic nie ubędzie, niego wszedł do filozofii, na jedność natury i je- gdyż to, co nieskończone, nic utracić i nic też zyskać dnolitość w niej życia, na nieskończoność ogromu nie może“. „Nie jest to jedno materyą, gdyż nie świata w czasie i przestrzeni, (nie Pascal, ale B. jest ani ukształtowanem, ani dającem się kształto-pierwszy powiedział: „środek świata jest wszędzie wać,—ograniczonem, ani dającem się ograniczyć, a okrąg nigdzie“); czuć nawet nowy ten powiew Nie jest też i formą, gdyż nie kształtuje i nie wy-w pojmowaniu samych kategoryi czasu i przestrze- twarza tego, coby niem samem już nie było“, ni na sposób już jakby kantowski. Przeciwko Ary- „Granica, forma, materya, dusza, wszystko tam stotelesowi bronił B. formy od zmateryalizowania, jest, ale i nie jest, wszystko jest, ale nic nie zbijał jego wielość substancyj, oczyszczał pojęcia wyróżnione, i dlatego wszystko w sobiejedno: wszech-pierwszej zasady i przyczyny, kategorye możliwo- świat jest jednym w sobie (uno)“. W nieskończo-ści (potentialitas) i rzeczywistości (cictualitas), do pra- ności świata widzi B. możliwość istnienia ciał nie-wdziwego sprowadzał znaczenia, miażdżył appetitm bieskich zamieszkiwanych przez istoty rozumne, jak materiae Perypatetyków. Przejąwszy materyę du- człowiek. „Wspaniałe te gwiazdy, gorejące ciała, chem, obdarzywszy nim każdą jej cząsteczkę, z mo- są światami zamieszkanemi, są ogromnemi organicy niepodzielności duszy, wbrew Stoikom uduchowił zmami, w gloryi swojej jaśniejącemi bóstwami, a nieżycie świata i w duchowość tę pojęcie wszechobe- ogarniona jest moc tych światów (dyalog II)“. „Bo-cnego, dziełem swojem radującego się Boga, wszcze- giem nazywamy najwyższą zasadę bytu, o ile wszyst-pił. Na pfiejscu, gdzie stała arystotelesowa mate- ko, co jest, w kolei czasu ulega jej ze względu na ryalna substancya, postawił swoją jednostkę (monaś), naturę swoją, trwałość i doskonałość; nazywamy która jest tylko całokształtem form przejściowych, pierwszą przyczynę, o ile wszystko, co jest, różni Jeżeli Spinoza potrzebował tylko lepiej oddzielić się od niej, jako wytwór siły wytwórczej—to, co substancyę od atrybutu, aby z brunonowskiej teo- z czegoś wyszło, od tego, co coś z siebie wydało“ fizyki świata zrobić swój panteizm, to Leibniz (tamże). „Rozum uniwersalny jest najwewnętrzniej-wziął już żywcem od niego istotną treść swej monady szą, naj rzeczywistszą, najrdzenniej swoistą zdolno-i swej harmonii. Ale i sama przeciwstawność rozcią- ścią, jest potencyalną częścią duszy świata; oświe-głości i myśli, na której opiera się dualizm Kar- ca on Universum, a naturę naucza, jak ma wyda-tezyusza i panteizm Spinozy, tkwi już w filozofii B-a. wać z siebie swoje rodzaje, aby były takiemi, ja-We dwa wieki po myślicielu włoskim echa jego kiemi być powinny“ (tamże). Jest on „wewnętrz-myśli odzywają się w marzeniach Schellinga pierw- nym artystą“, gdyż materyę od wewnątrz przetwa-

zawsze

marca

„Medicina Lulliana“

rza i kształtuje. Troisty jest ten rozum: jeden należy do Boga, i ten wszystkiem jest; drugi do świata, i ten wszystko tworzy; trzeci do pojedynczych jestestw, i ten wszystkiem się staje (tamże). „Bógjest istnością najprostszą, w której nie może być nic złożonego, nic różnorodnego. Dla tego też być, módz, działać, chcieć — istność, możliwość, działanie, wola—wszystko to jedno w nim jest. Stąd wola Boga jest ponad wszystkiem i nie może być zniweczona, ani przez samą siebie, ani przez nic innego. Zatem wola boża nie tylko jest konieczną, ale jest samą koniecznością, a to, co-by się jej'przeciwstawić miało, nietylko jest niemożliwem, ale jest samą niemożliwością. Wolność i konieczność w Bogu sąjednem i tern samem i nie potrzeba się obawiać, aby Bóg, działając z konieczności swej natury, nie działał zwolno-ścią“. (De immens o) „Wola Boga zbiega się w jedno (concurrit) z dobrocią, a dobroć z koniecznością“ (tamże). „Bóg jest monadą monad, substancyą substancyi, duszą dusz, przestworzem dla wszechje-stestw“ (tamże); „przez naturę wpływa w rozum człowieka“ (De minino). Miłość, mądrość i moc są trzema atrybutami Boga. Pojęciem bóstwa zbliża się B. (do Mikołaja z Kusy 1401—64), pojęciem natury i nieskończoności światów do Lukrecyusza, nie podzielając tylko jego materyalistycznego poglądu na życie świata, a w nim i człowieka; ale, przy największych nawet podobieństwach, jest B. i wszędzie oryginalnym. Twórczem pojęciem, jakby intuicyjnym błyskiem geniuszu B-a, jest jego „artysta działający w naturze od wewnątrz“ i rozum przejmujący każdą cząsteczkę materyi. —Dzieła B-a: „De compendiosa architectura et complement) artis Lullii“ (Paryż, 1582); „De umbris idearum“ (tamże, 1582); „II Candelajo“ (komedya satyryczna, napisana prawdopodobnie jeszcze w klasztorze; tamże, 1582); „Explicatio triginta sigillorum“ (b. m. i r.); „De la causa, principio ed uno“ („Venezia“, „rzeczywiście Londyn“, 1584); „La cena dele Ceneri“ (Biesiada w środę popielcową w domu sir Fulke’a Grevile, 5 dyalogów; Paryż, 1584); „De l’infiuito, universo e mondi (Venezia, 1584); „Spac-cio de la bestia trionfante“ (Spłoszenie best. tr. 3 dyalogi na obyczaje wieku; Paryż, 1584); „De gli eroici furori“ (poezye; Paryż, 1585); „Cabala del cavallo Pegaseo coll ’ agiunta del ’ asino cillenico“ (Baśń o rumaku pegazejskim i o ośle, głównie przeciwko Perypatetykom; Paryż, 1585); „De specierum scru-tinio et (de) lampade combinatoria Lulliana“ (wykład 5 kręgów i 45 rubryk logicznych Lulliusza; Witenberga, 1587); „De progressu et lampade ve-natoria logicorum“ (tamże, 1587); „Oratio valedic-toria“ (na odjezdnem z Witenbergi; tamże, 1588); „Articuli centum et sexaginta contra mathematicos et philosophos“ (Praga, 1588); „De imaginum, si-gnorum et idearum compositione“ (Frankfurt n. M., 1591); „De triplici minimo et mensura“ (poemat dydaktyczny w rodzaju Lukrec.; tamże, 1591); „De monade, numéro et figura“ (również; tamże, 1591); „De immenso, innumerabilibus et infigurabili seu de universo et mundis“ (tamże, 1591. Znajdują się tu oba powyższe poemata, oraz dawniejsza rozprawa włoska „De l’infinito etc.“ w no wem

opracowaniu, nadto objaśnienia). Wszystkie te pierwsze wydania są bardzo rzadkie. Niemcy pierwsi pomyśleli o przedrukach; już Jacobi w r. 1789 dał obszerne wyciągi z rozprawy o przyczynie w swoich „Briefe ueber d. Lehre des Spinoza“; w r. 1830 wydał Wagner w Lipsku w 2 tomach „Opere di

G. B.“—pisma włoskie. Znajdują się tu, w „Degli Eroici furori“, i liryki, a głównie sonety w liczbie 74; czterdzieści z nich przełożył na niemiecki M. Koch w „Gymn. Program. Stolp.“ (1870). Niezależnie od „Furorów“ lubił B. pisma swoje przyozdabiać sonetami. Część pism łacińskich wydał w Stutt-gardzie 1834—6 Gfrörer w 2 t. W r. 1868 przedrukował Tugini „De umbris idearum“ (Berlin). W wydaniu Gfrörera znajdują się i pisma wyżej nie wymienione, osobno nie wydane. Około r. 1880 minister oświaty we Włoszech, de Sanctis, powierzył profesorowi uniwersytetu w Pizie, Fiorentino, krytyczne wydanie pism łacińskich B-a; wyszło ono w Neapolu w r. 1883 i nast. Poprzednik de Sanctisa, a biog. B-a, Domenico Berti, w tym samym czasie w liście do „Opinione“ podał wiadomość, że w bibliotece byłego ministra Norowa znajduje się cały volumen in 4-to nie wydanych rękop. Nolańczyka i przytoczył ich tytuły: „De rerum principiis, elementis et causis“, rzecz datowana 16 1580 r. (jest to może pierwszy rzut „De la causa“); „De vinculis spirituum“, uzupełnione przez „De vinculis in genere“;

1    „Artificiosa methodus medicinae ex Lullianis fragments“ i in.—O B-e i jego filoz. pisali już po przedrukowaniu dzieł w naszym wieku m. in.: Dales „Bruni Nolani vita et placita“ (Paryż, 1840); Barhol-mèss Chr. „Jordano Bruno“ (Paryż, 1846—7, 2 t.); Carrière Maurycy: w „D. philosoph. Weltanschauung d. Reformationszeit in ihren Beziehungen z. Gegenwart“ (Stuttgart i Tybinga, 1847; str. 365 —494); Clemens „Giordano B. u. Nicolaus v. Cu-sa“ (Bonn., 1847); Scartazzini „G. B.“ (Biel, 1867); Berti D. „Vita di G. B. da Nola“ (Florencya, 1868); pierwszy dobry życiorys i „Document intorno a G. B.“ (Florencya, 1880); Lasson A. przy przekładzie niem. rozprawy „De la causa“ (Berlin, 1872, cenny komentarz); Wernekke Hugo „G. B-’s Polemik gegen d. Aristotelische Kosmologie“ (Drezno, 1871); Bionda Pietro „G. B.“ (Lecce, 1873); Colocci „Cenni biografici con document“ (Rzym, 1876); Hartung „Grundlinien einer Ethik bei G. B.“ (Lipsk, 1879); Sigwart „D. Lebensgeschichte G. B s“ (Tybinga,

1880); Brunuhofer Herman „G. B-’s Weltanschauung u. Verhängniss“ (Lipsk, 1883) i „G. B-’s Lehre vom Kleinsten als d. Quelle der praestabilir-ten Harmonie v. Leibnitz“ (Lipsk, 1890); Plump-tree „Life and works of. G. B.“ (Londyn, 1884,

2    t.); Morselli „G. B.“ (Turyn, 1888); Uebinger Joh. „D. Gotteslehre d. Nikol. Cusanus“ (Paderborn, 1888); Schiattarella R. „I precursori di G. B.“ (Palermo, 1888); Pellizari „G. B. Vita e opere“ (Tarent, 1889); Beyersdorf „G. B. und Shakespeare“ (Oldenburg, 1889); Tocco Fel. „Le opere latine di G. B., esposte e confrontate con le ita-liene“ (Florencya, 1889); Barni J. i Krzyżanowski A. „Męczennicy myśli“ (Warszawa, 1883).—O wrze-

Dr. J. P.

F. J.

D?.

J. P.

perproblems“ (1867).

kornym materyalizmie B-a warto przeczytać Langego Pr. Alb. t. I, 191—4.    s-

Bruns Wiktor (* w Helmstädt, 9 sierpnia 1812). W r. 1831 rozpoczął naukę lekarską w brunświckiem »Collegium anat.-chirurgicum“, w r. 1833 przeszedł na uuiwersjtet w Tybindze, gdzie po trzech latach naukę ze stopniem doktora med. ukończył. Po całorocznej podróży naukowej osiadł w Brunświku i rozpoczął odczyty o anatomii w wyżej wymienio-nem kolegium; w r. 1839 otrzymał nominacyę na profesora. W trzy lata później został chirurgiem szpitala książęcego, a w r. 1843 powołano go na profesora zw. chirurgii do Tybingi, gdzie przez lat czterdzieści blizko pracował z pożytkiem dla nauki i słuchaczów swoich. Najwięcej zasług położył około wydoskonalenia operacyj krtaniowych, oraz stosowania galwanokaustyki. Pisarzem był nietyl-ko płodnym, ale i gruntownym, z dzieł jego większych wymieniamy: 1) »Lehrbuch der allgemeinen Anatomie des Menschen“ (Brunświk, 1841); 2) „Die chirurgischen Krankheiten und Verletzungen des Gehirns und seiner Umhüllungen“ (Tubinga, 1854);

3) „Die chirurg. Pathologie n. Therapie des Kau-u. Geschmacksorganes“, do obu tych dzieł dodany jest atlas (1859); 4) „Die erste Ausrottung eines Polypen in der Kehlkopfhöhle durch Zerschneiden ohne Eröffung der Luftwege" (1862); 5) „Die Laryngoskopie u. d. Laryngoskopische Chirurgie “ (1865); 6) „Die Galvano-Chirurgie“ (1870).—Na wiosnę r. 1882 opuścił tak długo i tak zaszczytnie zajmowaną katedrę i dokonał żywota w rok potem 18 marca 1883 r.-P o r, E. Gurlt „Archiv f. klin. Chir.“ t. XXIX, str. 188.

Bmns Karol Jerzy, odznaczający się profesor prawa rzymskiego (* w Helmstädt 24 lutego 1816—f 1880), studyował prawo w Getyndze, Heidelbergu i Tybindze. Po osiedleniu się przez czas niejaki w Brunświku jako adwokat, habilitował się jako prywat-docent prawa rzymskiego w r. 1839 w Tybindze, gdzie w roku 1844 mianowany został profesorem zwyczajnym. W r. 1848 przeniósł się B. jako profesor do Rostoku, w 1861 w tym samym charakterze do Halli, w 1859 znowu do Tybingi. W r. 1860 powołany został do uniwersytetu w Berlinie, przy którym nauczał aż do śmierci, zaszłej dnia 16 grudnia 1880 roku. Wykłady jego obejmowały w sobie pandekta, historyę prawa rzymskiego, instytucye i proces cywilny. Najznako-mitszemi dziełami B-a są: o prawie posiadania w średnich wiekach i w teraźniejszości (Tybinga, 1848) i o skargach posesoryjnych prawa rzymskiego i dzisiejszego (1874). W pierwszem opracował w obszernym zakresie historyę dogmatów dawniejszej juryspru-dencyi włoskiej, drugie odznacza się, jak wszystkie pisma B-a, zupełnem opanowaniem historycznej, równie jak filozoficzno-dogmatycznej strony badania prawa. Z innych prac B a zasługują na wzmiankę: Quid conférant vaticana Fragmenta ad melius cognoscendum jus romanum* (Tub., 1839); „Fontes juris romani antiqui“ (Tub., 1860, 4 wydanie 1879); »Das Wesen des bona fides bei der Ersitzung“ (Berl., 1872); „Syrisch-Römisches Rcchts-buch aus dem 5 Jahrh.“ (wespół z S. Sacbauem) (Lipsk, 1850 r.). Oprócz tego, do Encyklopedyi Holtzendorffa ( Lipsk, 1874 ) opracował historyę i źródła prawa rzymskiego, równie jak zwięzłym i jasnym sposobem dzisiejsze prawo rzymskie. Nad to jeszcze napisał kilka artykułów w roczniku prawa, wydawanym przez Bekkera i Muthera oraz w „Zeitschrift für Rechtsgeschichte“. Te artykuły zostały zebrane i wydane przez syna autora w „Kleinere Schriften“ (Wejm., 1882).

Bmns Paweł (* w Tybindze 2 lipca 1846). Syn Wiktora B-a, do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem, oraz w Berlinie (1864— 70), podczas wojny franko-pruskiej był lekarzem naczelnym szpitala polowego wirtemberskiego, od 1871 — 1877 był asystentem swego ojca, w roku 1875 został docentem, w r. 1877 nadzwyczajnym, a w 1882 zwyczajnym profesorem chirurgii i dyrektorem kliniki w Tybindze. Należy do rzędu lepszych chirurgów spółczesnych niemieckich. Między innemi wydał: 1) „Die Laryngotomie zur Entfernung intralaryngealer Neubildungen“ (1877);    2) „Die

allgemeine Lehre von den Knochenbrüchen“ (1881). Od lat dziesięciu wydaje starannie redagowane „Beiträge zur klinischen Chirurgie“.

Bruns Ernest Henryk, astronom i geodeta (* 1848 r. w Berlinie), był dyrektorem obserwato-ryum w Lipsku, następnie został profesorem geo-dezyi w uniwersytecie berlińskim. Najważniejsze jego dzieło „Die Figur der Erde”, w którem określił geoidę (ob.), czyli matematyczną postać bryły ziemskiej, ma epokowe w kwestyi pomiarów ziemi znaczenie. Z innych jego prac wymienimy: „Ueber die Perioden der elliptischen Integrale 1 und 2 Gattung“ (1875); „Ueber eine Aufgabe des Ausgleichs-rechnungs“ (1886); „Ueber die Integrale des Vielkör-

S K.

Brunsberga, Brunsberg, niem. Braun s-berg, pol. Braniewo, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, nad rz. Pasargą, o 7 km. od jej uścia do Fryszhafu i przy drodze żel. Berlin - Królewiec, 10,470 m-ców, w tej liczbie ²/₃ katolików.—Jest-tu jeden kościół ewangielicki i 4 katolickie, między któremi wyróżnia się duży i piękny kościół św. Katarzyny, gimnazyum katolickie, seminaryum duchowne z wydziałem filozoficznym (Lyceum Hosia-num); przemysłowość miasta rozwinięta: młyny parowe i wodne, tartaki, olejarnie, gremplarnie lnu, fabryki mydła, powozów i machin, garbarnie i browary. B. jest siedliskiem, oprócz administracyjnych władz powiatowych, sądu okręgowego, któremu podlega 10 sądów gminnych, a nadto urzędu podatkowego i filii banku państwa.—Krzyżacy około r. 1241 zbudowali tu zamek dla trzymania na wodzy podbitych prusaków, a wkrótce potem, bo w r. 1255, założyli miasto, które pod osłoną warowni rozwijać się poczęło i otrzymało nazwę od Brunona, biskupa ołomunieckiego, walczącego z krzyżakami przeciw Litwie. — Zdobyte i zburzone przez prusaków w 1261 r. odbudowało się w 1275 r. i odtąd wzrastało szybko, tak, że w XIV w. do rzędu miast hanzeatyckich przyjęte zostało. W 1461 dostaje

się Polsce, pod jej władzą dosięga wielkiej pomyślności i staje po jej stronie w wojnie Zygmunta I z Albertem brandenburskim. Kardynał Hozyusz, biskup warmiński, dla zwalczenia szerzącej się nauki Lutra, sprowadza jezuitów 1565 r., .zakłada se-minaryum duchowne i kolegium (Hosianum), do którego uczęszczała młodzież z odległych nawet dzielnie Polski. Mieli tu jezuici własną drukarnię, oraz bogatą bibliotekę.—Szwedzi zajmują miasto w 1626 r., nakładają na ludność kontrybucyę, a bibliotekę uwożą do Upsali. Traktatem z r. 1635 wraca B. do Polski i pozostaje przy niej aż do pierwszego rozbioru. — Powiat B-ski zajmuje 946 km. □ i liczy 53,469 m-ców w tej liczbie 90°/₀ katolików, 9°/₀ protestantów, l°/₀ żydów.—Z ogólnej powierzchni kraju przypada 638 km. □ na pola orne i łąki, 209 km. □ na lasy, 16 na sady i ogrody, 32 na wody, drogi, zabudowania, reszta na nieużyt-

And. S-

Dr. J. P.

ff

nem i trzymający w przednich łapach, gałązkę laurową o dwóch odnogach.—Nad tarczą korona baronowska; a nad nią flT ęPt a £ dwa hełmy, zwrócone ku so- -'V bie w koronach szlacheckich.

W koronie nad prawym (heł-mem pół lwa, jak na tarczy, lecz zwróconego w lewo—zaś w koronie nad lewym hełmem dwa orle skrzydła, barkami zwrócone ku sobie.—Herb ten wraz z nobilitacyą i tytułem baronowskim d. 3 maja 1813 otrzymał od króla Bawarskiego obywatel galicyjski, Ignacy Brunstein, ex-neofita, z potomstwem, z prawem przyjęcia nazwiska Bru-

W. K. Z

And. S

N.

J A.

ki i pastwiska.

Brunschwygk Hieronim (* około r. 1430), „cyrulik cechowy“ strasburski, w sztuce swej kształcił się w Bolonii, Padwie i Paryżu; i, jak na czasy swoje, był dość wykształconym chirurgiem, w każdym razie w Niemczech pierwsze, jako taki, zajmował miejsce. W wieku już bardzo podeszłym wziął się do pisania; najważniejszem dziełem jego jest: „Dis ist das buch Cirurgia. Hantwirkung der wund artzney von H. B.“ (Strassburg, 1497 r., II; 1508, III; 1513, V; 1539, IV; Augsburg, 1534, tłóm. ang., 1526). Szczególniej ciekawym i, jak sądzić można, zupełnie oryginalnym, jest w dziele tern rozdział o ranach postrzałowych, reszta jest mniej lub więcej kompilacyą z autorów greckich i arabskich. W r. 1500 wydał „Liber pestilentialis de venenis epidemie“ (Strassburg, książka pomimo tytułu łacińskiego, pisana po niemiecku); nakoniec w tymże roku „Von der kunst der Destillirung“, dziełko to w ciągu w. XVI licznych doczekało się wydań. Umarł B. w Strassburgu przed 1534, podług Mal-gaigne’a, miał żyć lat 110.—Por.: „Haeser. Gesch. d. Med.“

Brunstein, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem złoty lew na tylnych łapach kroczący w prawo, z podniesionym podwójnym ogo-

RS

'ti

—jgjjfi;

asigj

Fig. 245. Brunstein (herb).

nicki. Tytuł, nadany Ignacemu Brunstein-Brunic-kiemu, d. 13 marca 1852 r. przez ces. Franciszka Józefa I zatwierdzony został potomkom obdarowanego i Bruniccy wskutek tego zapisani w poczet szlachty król. Galicyi i Lodom. „Akta szlach. wydz. kraj. król. Gal. i Lodom.“ Borkowski.

Brunswick, nazwa kilku hrabstw i miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półnuocnej, z tych ważniejsze: 1) B. miasto w Stanie Maine, niedaleko od uścia rzeki Androscoggin, z wyższym zakładem wychowawczym (Bowdoin College), biblioteką, fabrykami bawełnianych wyrobów, 7,600 m-ców.—2) B. w stanie Missouri, na lewym brzegu Missouri, przy uściu Grand River, węzeł kolei żelaznych.

Brunswick Benoît, dyplomata francuski (* r.

1830), jako sekretarz poselstwa w Konstantynopolu od r. 1852, miał sposobność dokładnego poznania polityki Wschodu, o której pisywał liczne artykuły, przeważnie do: „Courrier d’Orient“ i „Presse d’Orient“. Znany jako autor ważnych prac samodzielnych, tyczących się Wschodu, jak np. „Etudes pratiques sur la Question d’Orient*“ (1869), „La succession au throne de Turquie” (1872), „La Turquie, ses créanciers et la diplomatie“ (1875), „Recueil de documents diplomatiques relatifs au Monténégro 1699 —1876“ (1876). Dzieło to, poprzedzone wstępem, jest jedną z najważniejszych prac B-a. Dalej idą: „Recueil de documents diplomatiques relatifs à la Serbie 1812 — 1876“ (1876, również poprzedzone wstępem), „La vérité sur Mid-hat-Pacha“ (1877 r.), „L’Egypte et le Congrès“ (1878), „Le Traité de Berlin annoté et commenté“ (1878), L’Eglise et l’Etat“ (1880) i t. d. Praktyczne ma znaczenie książeczka p. t. „Dictionnaire pour la correspondance télégraphique secrète“ (1868, wyd. 5-te w r. 1878).

Brunswigia—B a r w o 1 u b a. Rodzaj roślin z rodziny Amarylkowatych (Amarylliclaceae), plemienia Amarylkowych (Amaryllideae). Okwiat barwny, woreczkowaty, dzwonkowaty, lub lejkowaty, o kraju foremnym lub nieforemnym. Pręcików 6, nachylonych, lub prawie wyprostowanych, wolnych, spojonych z resztką okwiatu. Zalążnia dolna trzy-komorowa; szyjka nitkowata; znamię całe, lub nieznacznie trzyłatowe. Torebka błoniasta, przezroczysta, skręcona, otwierająca się w komorach w trzy łupiny. Nasiona podłużne, czarne, często chropowate. Rodzaj B. obejmuje około 20 gatunków, żyjących na przylądku Dobrej Nadziei; są to rośliny zielne, cebulkowe, o cebulach kulistych, okrytych łuskami suchemi, o liściach grubych, łopatko-watych, wydłużonych, o głąbiku rozmaicie spłaszczonym i zakończonym kwiatostanem baldaszko-wym, w którym kwiaty szypułkowe opatrzone są przykwiatkami suchemi i otoczone skrzydłem dwu-klapowem.

Brunswik (Brune vik), pod tern mianem słynie w jednej z baśni czeskich podaniowy król-ry-cerz, który, chcąc zdobyć lwa do swego herbu, walczył bohatersko z najrozmaitszemi przeszkodami i dokonywał różnych czynów rycerskich. „Historya o B-u“, wzorowana na podobnych opowiadaniach niemieckich o waleczych rycerzach, puszczających się

w.

Nazwa okręgu

Ludność

na 1 km.

oo œ oi o jo poN

124,042

70,722

61,700

26,430

44,463

45,095

70

372,452

100.9

543

763

788

474

548

574

na awanturnicze wyprawy, opiewa, jak się niektórzy domyślają, czyny Władysława II, lub, co prawdopodobniejsza, syna jego, księcia Przemyśla I, który przyjął nowy znak lwa do swego herbu; wobec tego czas powstania tej „Historyi o B-u“ należałoby określić między rokiem 1239 a 1253. Rękopiśmiennych odpisów jej przechowało się do naszych czasów trzy, a mianowicie: rękopis z roku 1472 (w bibliotece hrabiego Baworowskiego we Lwowie) najdawniejszy, rękopis z XVI-go wieku w bibliotece uniwersyteckiej w Pradze i nakoniec trzeci, najpóźniejszy, tak z. muzealny. Pierwsze drukowane wydanie „Historyi o B-u“, nieznane jest zgoła, drugie dopiero, późniejsze, wiadome, pochodzi z r. 1565. Posąg kamienny tego podaniowego rycerza czeskiego stoi na moście Karola w Pradze, ostatecznie odnowiony i przyozdobiony w r. 1884 przez rzeźbiarza Szimka.

Brunświk, Brunszwik, po niem. Braunschweig. 1) B. księstwo (Herzogthum), składowa część cesarstwa niemieckiego, między Westfalią, Hanowerem i pruską Saksonią. Składa się z trzech większych i czterech mniejszych części, nie tworzy przeto jednolitej całości. Pierwsza z trzech większych części leży między Hanowerem a pruską Saksonią, przecięta rzekami Aller i Oker, pagórkowata, (wzgórza Asse 221 m., Elmwald 290 m.), żyzna, i stanowiąca przejście do płaskich i bezpłodnych wrzosowisk Lineburskich. Druga, na połu-dnio-zachód od pierwszej, jest bardziej wyniosła; przeciąga tędy szereg znacznych wzgórz, stanowiących zachodnie odrośle Harzu, a także przepływa Wezera i jej dopływ Leina; takiż sam charakter ma część trzecia, leżąca na południe od pierwszej i wypełniona systematem Harzu; dwie ostatnie części dosięgają w najwyższych szczytach 800 — 980 m. wzniesienia nad p. m. Cztery mniejsze części stanowią enklawy pruskich prowincyj; dwie z nich leżą w regencyi Hildesheimskiej, jedna w Magdeburskiej, oraz jedna w Hanowerskiej, zdała od głównych pni państwa, w pobliżu Bremy. Klimat wogóle zdrowy, łagodniejszy na północy, gdzie kraj jest nizinny, ostry na górzystem południu; średnia roczna w m. B-u wynosi 9°C., jesień i wiosna są zazwyczaj dżdżyste. Grunt średnio urodzajny; na północy podatny do uprawy pszenicy, żyta, jęczmienia, owsa i kartofli, na południu przeważają obszerne lasy, które stanowią 30°/₀ ogólnej przestrzeni państwa, obok tego uprawia się w mniejszych ilościach cykorya, tytoń, rośliny oleiste i jarzyny.—Hodowla zwierząt domowych bardzo staranna, zwłaszcza bydła rogatego i owiec; godnym jest uwagi chów nierogacizny i koni (stadnina w Harz-burgu); łąki i pastwiska w dobrym stanie, zwłaszcza na zboczach górskich.—G ó r n i c t w o stanowi ważną gałąź zajęcia ludności i dostarcza węgla brunatnego, rud żelaznych i ołowianych, soli, a także srebra (do 3,500 kg. rocznie) i nieco złota (20 kg.). Przemysł zawiera się głównie w wyrobie cukru, piwa, (słynne B-ckie piwo słodowe), tytoniu, zapałek, papieru, przedmiotów z drzewa, cementu, szkła i t. p. Brak tu fabryk wielkiego przemysłu, tj. przędzalniczo-tkackich i żelaznych, skutkiem czego

Enoyklopedya Powłzichn* Uluitr. T X.

B. posiłkować się musi fabrykatami pruskiemi.— Handel ożywiony, sprzyja temu znaczna ilość in-stytucyj kredytowych i finansowych, oraz gościńców bitych, dobrze utrzymanych (3062 km.) i dróg żelaznych (441 km.); ważną także gra rolę dogodne położenie środkowe B-a między Berlinem i Westfalią z jednej, a Hamburgiem i Bawaryą z drugiej strony; dzięki tej okoliczności handel państwa jest nietylko spedycyjny, ale i tranzytowy. Administracyjnie dzieli się kraj cały na 6 okręgów, których rozległość i ludność (1885 r.) podaje poniższa tablica: rozległość w km. kw.

Brunświk . Wolfenbüttel. Helmstedt . Blankenburg Gandersheim Holzminden .

Razem .    3,690

W dniu 1 grudnia 1890 r. ludność wynosiła 403,788 głów, co daje na 1 km. □ 109 m-ców. Z ogólnej liczby ludności, ilość mężczyzn prawie się równoważy z ilością kobiet (na 100 m. 100.01 k.); ruch ludności w 1886 roku wykazywał na 1,000 głów: 90.3 małżeństw, 36.35 urodzeń, 25.34 zgonów, prze-wyżka 11.01, roczny przyrost 1.28%. Katolików liczono 3.7%, żydów 0.3% reszta protestanci. Ludność B-u zamieszkiwała w 13 miastach i 444 gminach; należy ona przeważnie do szczepu dolno-sas-kiego (platt-deutsch); tylko nieznaczna część na po-łudnio-wschodzie mówi językiem górno-niemieckim (hochdeutsch). Sprawom oświaty służył dawniej uniwersytet w Helmstedt, lecz gdy ten został zniesiony w 1809 r., młodzież kształci się przeważnie w sąsiednim uniwersytecie getyngeńskim (prow. Hanowerska); z wyższych i średnich zakładów naukowych istnieje szkoła politechniczna, szkoła rolnicza, szkoła budownictwa i rzemiosł, 6 gimnazyów, instytut głuchoniemych, dwa gimnazya realne, dwie wyższe szkoły żeńskie, 422 szkoły ludowe i miejskie, kilka bibliotek i t. p. Sprawy religii protestanckiej spoczywają w ręku księcia panującego i załatwiają się przy pomocy 6 superintendentów generalnych i 33 superintendentów specyalnych; katolicy należą do biskupstwa hildesheimskiego; wolność wyznań zupełna; każda religia używa równych praw i równą cieszy się opieką państwa. Pod względem politycznym B. jest państwem konstytucyjno-monarchicznem; ustawa zasadnicza pochodzi z 20 października 1830, uległa jednak dość znacznym zmianom przez prawa wydane w latach 1832, 1850, 1851 i 1852. Sejm krajowy składa się z 46 posłów wybieranych na 6 lat, a mianowicie: 12 wybierają gminy wiejskie, 10 gminy miejskie, 21 klasy najwyżej opodatkowane i i 3 duchowieństwo protestanckie. Co trzy lata odnawia się połowa posłów. B. ma dwa głosy w radzie związkowej i wysyła trzech deputowanych do parlamentu niemieckiego. Władza wykonawcza spoczywa w ręku panującego

72

And. S.

i odpowiedzialnych ministrów; rada stanu złożona z ministrów, z przedstawicieli najwyższych urzędów państwowych i z członków wybranych przez koronę, rozpatruje projekty do praw, zatwierdza je i wo-góle załatwia najważniejsze sprawy krajowe. Wymiar sprawiedliwości spełnia najwyższy sąd w B-u, dwa sądy okręgowe i 24 sądy gminne. Finanse w dobrym stanie: dochody na r. 1888—9 obliczone były na 22,050,000 marek, rozchody tyleż wyniosły; dług państwowy blizko 68 mil. marek. — Pod względem wojskowym B. tworzy 92-gi pułk piechoty, 17-ty pułk huzarów, 10-ty pułk artyleryi polowej (o 4-ch działach) i należy do X korpusu armii.—Herbem państwa jest koń srebrny w skoku, na czerwonem polu, między dwoma sierpami, ostrzem ku sobie zwróconemi (herb dolno-saski), do tego dodaje się herb B-cki, t. j. dwa ponad sobą kroczące złote lamparty na czerwonem polu, z wy-wieszonemi niebieskiemi językami. — Ordery: Henryka Lwa (z podziałem na 5 klas) i zasługi (2 klasy). — Por.: Knoll und Bode: „Heimatskunde des Herzogthums Braunschweig“ (Hanower, 1881); Lachmann: „Physiographic des Herzogthums Braunschweig und des Harzgebirges“ (Brunświk, roku 1851—2); Guthe: „Die Lande Braunschweig und Hannover“ etc. (Hanower, 1867).

Dzieje. Wielkie księstwo Brunświckie jest częścią dawnego księstwa Saskiego, rozebranego r. 1180, po upadku Henryka Lwa, przy którym pozostały tylko dziedziczne jego ziemie B-u i Lüuebur-gu; spadkiem powyższym podzielili się jego synowie r. 1203: na Henryka przypadł Hanower, na Wilhelma—Lüneburg, na Ottona, późniejszego cesarza niemieckiego (IV), B. Synowiec tego ostatniego, a syn Wilhelma, Otton Dziecko był w r. 1227 jedynym spadkobiercą Welfów. Po jego śmierci (1252) nastąpił podział dziedzictwa między synów (1267): Jan wziął księstwo Liineburgu z Hanowerem i Celle, Albert dostał B. z Getyngą i Harzem. W ten sposób powstały dwie linie: brunświcka i lii-neburska; lüneburska wygasła roku 1369, a brunświcka rozrosła się r. 1279 w trzy gałęzie: Gru-benhagen (wygasła r. 1596, dziedzictwo przeszło na linię hanowerską); Goettingen (wygasła r. 1463) i Wolfenbiittel. Ta ostatnia, objąwszy spadek po linii luneburskiej, rozdzieliła się znów r. 1409 na B.-Wolfenbiittel i B.-Liineburg. Gałąź B.-Wolfenbüttel wygasła roku 1634; gałąź zaś B.-Liineburg, przyjąwszy reformacyę rozdzieliła się r. 1569 na dwa domy: B.-Liineburg, który się wcielił w dom Hanowerski i B.-Liineburg-Dannenberg; ten ostatni, odziedziczywszy r. 1635 księstwo B.-Wolfenbiittel, dał początek domowi książąt brunświckich, których ostatni potomek zmarł r. 1884. Oto życiorysy znaczniejszych członków tego domu: Albert Wielki, czyli Lew (* 1236—f 15 sierp. 1279) książę B-u i Liine-burgu sprawował władzę w swojem i brata młodszego imieniu od r. 1252 do 1267, a od tej daty panował nad B.-Wolfenbiittel; odznaczył się w ówczesnych wojnach przeciwko Ottokarowi Czeskiemu, landgrafowi Miśnii i arcybiskupowi rnogunckiemu; był opiekunem synów Krysztofa króla duńskiego.— Otton, młodszy książę domu B. (f ł399), książę

Tarentu, był głośnym „condottierem” we Włoszech; z początku (1363—1372) służył u margrabiego Jana de Montfort przeciwko domowi Viscontich i popierał następnie jego dzieci. R. 1376 Joanna I Nea-politańska zaślubiła go, nie przypuszczając jednak do tronu, nadała mu tytuł księcia Tarentu. Otton nie mógł żony ocalić; sam wypędzony z Neapolu i wzięty do niewoli przez Karola Durazzo (25 sierpnia 1381), został uwięziony w Molfetta. Karol III (ob.), przeciwko któremu wystąpił także Ludwik Andegaweński (ob.), udał się po radę do Ottona i w następstwie oswobodził go z więzienia. Po śmierci Karola III Otton zawarł przymierze z andegaweń-czykami, wrócił do Neapolu (1387) i pomścił śmierć swojej żony Joanny; podniósłszy znów broń (1392) przeciwko andegaweńczykom, został pojmany i musiał się zobowiązać do 10-letniego zawieszenia broni.—Henryk Młodszy, książę B. - Wolfenbiittel (* 1489—f 1568) uwikławszy się w wojnie o Hildesheim został pobity pod Soltau (1519); gromił chłopów pod Prankenhausen (1525). Będąc przeciwnikiem reformacyi, prześladował wyznawców nowej religii i wiódł spory z książętami, którzy ją przyjęli; landgraf Hesyi wypędził go z księstwa i uwięził (1445). Otrzymawszy wolność po zwycięskiej bitwie Karola V pod Mühlberg (1547) wszczął zatarg z margrabią brandeburskim; Maurycy Saski przybył mu z pomocą i przyszło do bitwy pod Sievers-hausen (9 lipca 1553). Po tej bitwie Henryk Młody przyjął luteranizm. Legendową jest jego romantyczna miłość dla Ewy Trott, którą ukrywał w Staufenburgu, ogłosiwszy ją za umarłą.— Henryk Juliusz, książę B. - Wolfenbüttel (* 1565 — f w Pradze 20 czerwca 1613), był jednym z naj-wykształceńszych ludzi swojego czasu; znał języki grecki i hebrajski, był jurystą i budowniczym, pisał dramata. Jedenaście jego dramatów (wydane r. 1880 w Lipsku przez Tittmana) było granych w Wolfenbiittel. Zostawszy w r. 1589, po ojcu Juliuszu, księciem B-u, prowadził dwór nadzwyczaj zbytkowy. — August Młody (* w Danenbergu 1579—fl7 września 1666). Książe B.-Lüneburgu, po śmierci synowca, Juliusza Ernesta (1636 roku), odbył poważne studya i wiele podróżował, mieszkając stale w Hitzacker, w odosobnieniu. Napisał pod pseudonimem Gustav u s Selenu s, traktat o grze w szachy „Das Schach oder Königsspiel“ (Lipsk, 1616) który miał wielkie powodzenie, oraz pracę p. t. „Cryptomenyticae et Cryptographiae libri IX“ (Luneberg, 1624). R. 1635 został księciem B.-Wolfenbüttel; przeniósł wtedy z Hitzacker do Wolfenbiittel wspaniałą swoją bibliotekę, liczącą 180,000 tomów i mnóstwo cennych rękopisów; sam ułożył katalog tej biblioteki, składający się z pięciu tomów. Rządził mądrze swojem państwem, co mu jednak nie przeszkadzało oddawać się ulubionym studyom. R. 1640 wydał „Życie Chrystusa“ (Gesch. des Herrn Jesu), a r. 1644 „Evangelische Kirchenharmonie“ która miała pięć wydań. Przezwany „boskim“, senex divinus. — Chrystyan B.-Wolfenbiittel, biskup luterski halberstadzki (nie trzeba go brać za jedno z imiennikiem, biskupem w Minden, regentem B-u) (* 1599 — f 16 czerwca 1626), przyczynił się wiele do nadania wojnie trzydziestoletniej charakteru zniszczenia. Stanąwszy na czele 15,000 ludzi (1621 roku), złupił arcybiskupstwo Mogunckie, a z metali zrabowanych w kościołach bił monety z napisem: „Przyjaciel Boga, nieprzyjaciel księży“. Pobity przez Tilly’ego pod Höchst (20 czerwca 1622), przeszedł do Alzacyi, a przyjąwszy następnie służbę w armii holenderskiej, zdjął oblężenie z Berg-op-Zoom. W dalszym ciągu rabował Niemcy północno - zachodnie, chroniąc się do Holandyi w razie niebezpieczeństwa. — Antoni-Ulryk B.-Wol-fenbiittel (* 1633 — f w B. 27 marca 1714), miał za nauczyciela gramatyka Scbottela; był z początku regentem brata, Rudolfa Augusta (1685) a po jego śmierci (1705) sam panował; r. 1710 przeszedł uroczyście na katolicyzm w Bambergu; lubił bardzo zbytek, ale głosił przytem, że literatura i sztuki są najpiękniejszą ozdobą państwa. Biblioteka w Wolfenbüttel zawdzięcza mu wiele bardzo swoich skarbów. Na uroczystości dworskie napisał kilka oper i pozostawił zbiór religijnych pieśni, do których muzykę dorobiła macocha jego, Zofia Elżbieta, księżniczka Meklenburska „ Churfürstliches Davids-Harfenspiel“ (Norymberga, 1667); napisał także dwa romanse w stylu pani de Scudéry p. t. „Die durchlauchtige Syreninn Aramena“ (Norymberga, 1669 —1673, 5 t.) i „Octavia“ (Norymberg, 1677, 6 t., Brunświk, 1712, 7 t.). — Antoni-Ulryk B.-Be-vern (* 1714—f w gub. Archangielskiej 19 marca 1776), wstąpił do służby russkiej i ożenił się, na życzenie cesarzowej Anny, z jej siostrzenicą, Anną Leopoldówną; syn ich, Iwan, w niemowlęcym wieku ogłoszony imperatorem, po kilku miesiącach panowania został zdetronizowany i całe swe życie spędził w twierdzy, jako więzień, sam zaś Antoni Ulryk B. z żoną wywieziony do gub. archangielskiej; resztę ich dzieci odesłano do Danii r. 1780. (Brückner: „Die FamilieBraunschweigin-Russlandim XVIII Jahrhundert“, Petersburg, 1876).—August Wilhelm Albrecht książę B.-Lüneburg-Bevern (* w Brun-świku 1715 — f w Szczecinie 1781) służył w armii pruskiej; brał udział w bitwach pod Mollwitz, Höhenfriedberg, Reichenberg, Pragą i Kollinem. — Ferdynand książę B. (* 1721—f 1792) wstąpił do służby Fryderyka II roku 1740 i odznaczył się w bitwach pod Hohenfriedberg i Soor; podczas wojny siedmioletniej był jednym z wybitniejszych wodzów pruskich i przyczynił się głównie do zwycięstwa pod Pragą; objąwszy dowództwo nad armią westfalską, pobił de Clermont’a pod Crevelt (d. 23 czerwca 1758), został pobity pod Bergen, odniósł zwycięstwa pod Minden i Willingshausen; po zawarciu pokoju zamianowany feldmarszałkiem, objął gubernatorstwo Magdeburga. Poróżniwszy się z Fryderykiem II r. 1766, wrócił do B-u.—Karol Wilhelm Ferdynand, książę panujący w B-u od r. 1780 (* 9 października 1735—f 10 listopada 1806), starszy syn księcia Karola (1713—1780), odznaczył się w wojnie siedmioletniej; zamianowany generałem piechoty w wojsku pruskiem objął r. 1792 naczelne dowództwo nad armią austryacko-pruską, wysłaną na stłumienie rewolucyi francuskiej, wydał 25 lipca 1792 r. głośny manifest Koblencki, zdobył Longwy i Verdun, lecz został powstrzymany pod Valmy i pobity pod Jemappes. R. 1793 odebrał Moguncyę i wygrał wraz z Wurmserem bitwę pod Pirmasens. R. 1806 objął ponownie dowódzwo nad wojskami pruskiemi; w bitwie pod Auerstaedt, stracił zupełnie wzrok; wypędzony z B-u, otrzymał jeszcze przed śmiercią deklaracyę Napoleona, iż „Dom Brunświeki przestał panować“. —Fryderyk, syn i następca poprzedniego wrócił do księstwa r. 1813; w r. 1809 zwerbowawszy oddział wojska w Czechach, wtargnął do Saksonii, lecz wyparł go stamtąd król westfalski, Hieronim; po zawieszeniu broni w Znaimie (1809), wojował B. dalej na własną rękę, a zebrawszy oddział z 2,000 ludzi, pobił west-falczyków pod Halberstadt i Olpert, przeszedł przez Hannower, wkroczył do Bremy i odpłynął do Anglii, skąd udał się do Hiszpanii walczyć z francuzami, otrzymawszy od rządu angielskiego 6,000 funtów żołdu; poległ w bitwie pod Quatre-Bras 16 czerwca 1815 r.—Karol (* w Brunświku 30 paźdz. 1804—f w Genewie 19 sierpnia 1873) panował od 1815, a jako pełnoletni od 1823; był dla poddanych tyranem; zmuszony do opuszczenia księstwa (1829), schronił się do Francyi, a wróciwszy w r. 1830 do B-u, został wypędzony przez zbuntowany lud. Rada rodzinna odsądziła go od tronu (1831). Książę osiadł w Paryżu, a nosząc się z myślą powrotu na tron, zawiązał stosunki z byłym królem Hieronimem, następnie zaś, dostarczywszy subsydyów pieniężnych księciu Ludwikowi Napoleonowi, zawarł rodzaj traktatu z przyszłym cesarzem Francyi (1845). R. 1870 zamieszkał w Genewie i zapisał miastu temu olbrzymią swoją fortunę, zobowiązując je tylko do postawienia mu pomnika. R. 1836 wydał drukiem swoje pamiętniki.—W i 1 b e 1 m (* 1806 r, —f 1884 r.) brat poprzedniego, był (od 1831) ostatnim księciem B. z linii Wolfenbüttel; r. 1866 trzymał z Prusami; umarł bezpotomnie. Spadkobiercą bezpośrednim Wilhelma był ks. Kumberlandzki, zdetronizowany przez Prusy następca tronu hanowerskiego; król pruski nie dopuścił go do księstwa i ustanowił dla B-u regencyę, którą objął książę Albert Pruski (ob. niżej).—Lambrecht „Das Herzogthum Braunschweig-Wolfenbüttel“ (1863); Sudendorf „Urkundenbuch zur Geschichte der Herzoge von Braunschweig und Lüt neburg“ (Hanower, 1859 — 1880, 11 t.); Von Have-mann „Geschichte der Lande Braunschweig und Lüneburg“ Göttingen, 1855 — 7, 3 t.); Goerges „Va-terl. Gesch. u. Denkwürdigkeiten d. Lande B. u. Hannover“ (wyd. 2, Brunświk, 1880 — 1); Knoll i Bode „D. Herzogthum B.“ (Brunświk, 1881). r-B. konstytucya. W księstwie brunswickiem już od XHI-go, XIV-go wieku zbierały się stany, „Landschaft“, składające się z trzech kuryi: rycerstwa, duchowieństwa i przedstawicieli miast. Stany te ograniczały władzę książęcą i obradowały albo wspólnie in pleno, albo w oddzielnych kuryach. W roku 1820 zostały podzielone, zamiast na trzy ku-rye, na dwie sekeye, na mocy organizacyi z tegoż roku. Według konstytucyi z 12 paźdz. 1832, zmienionej przez prawo zasadnicze z 22 listopada 1851 i 26 marca 1888 r., władza prawodawcza należy, stosownie do prawa z 1851, do jednej izby, złożo-

nej z 46 członków. Z tej liczby 10 członków wybierają miasta, 12 — okręgi wiejskie, za pomocą wyborów pośrednich; 21 — najwyżej opodatkowani podatkiem gruntowym i przemysłowym, a w oddzielnej klasie wyborcy nieopłacający tych podatków; sejmu cesarstwa 3 deputowanych, wreszcie 3 deputowanych wybiera bezpośrednio duchowieństwo. Według prawa z 1888 członkowie ci wybierani są na 4 lata, sejm zaś winien się zbierać co dwa. W przerwach między kadencyami sejmowemi funkcyonuje wydział sejmowy, składający się z 7 członków. Sejm ma prawo uchwalać podatki, zgadzać się na przedstawione przez księcia projekty do praw, przedstawiać co do tego wnioski i t. p. Władzę wykonawczą wykonywa książę z zależnem od niego ministeryum państwa „Staatsministerium“, składającem się z czterech ministrów, mianowicie: stanu i spraw zagranicznych, sprawiedliwości, skarbu i spraw wewnętrznych. Prawo o regen-cyi z 19 lutego 1879 postanowiło, że w razie gdyby | giem występuje B. w roli groźnych rywali dzielnic

1885, który też objął władzę 2 listopada 1885 r. Na mocy konstytucyi cesarstwa niemieckiego z 16 kwietnia 1871 ks. Brunświckie ma prawo wysyłania do rady związkowej cesarstwa 2 członków i do

A. O.

Brunświk, stolica księstwa Brunświckiego, nad rzeką Oker (systemat Wezery), śród żyznej równiny, w węźle kolei żelaznych do Magdeburga, Hanoweru, Hildesheimu i Wolfenbüttel, prawie 100,000 mców (95°/o protestantów, 5°/₀ katolików, 600 żydów).—Było to niegdyś miasto ważniejsze i bogatsze od Hanoweru i Magdeburga i należało do najbardziej kwitnących w państwie niemieckiem. Założył je w 861 r. niejaki Bruno (stąd nazwa: Bru-nonis vicus); Henryk Lew rozszerza i umacnia miasto, a ludność przywilejami obdarza, skutkiem czego B. wzrasta szybko i już w 1250 r. przystępuje do związku hanzeatyckiego; wspólnie z Magdebur-

KM

l-

$•1

Im

’,,7

'IM

! m{

Jli

am

Kil

'•■-.i

Hf

li

\i

Memt

Fig. 246. Kościół św. Marcina i ratusz w Brunświku.

sasko-westfalskich pod względem przemysłu i handlu.—W XIV wieku dosięga epoki swego rozkwitu, siły i najwyższej zamożności, który-to stan zdołał B. utrzymać i w ciągu wieku XV, dzięki rozległemu handlowi suknem, a także murom warownym i szybkiemu zastosowaniu najnowszych zdobyczy w ówczesnej sztuce wojennej (proch strzelniczy). Z tego okresu pochodzą najprzedniejsze budowle B-u, mianowicie: katedra, kościoły i ratusz. Przez natychmiastowe i stanowcze przyjęcie luteranizmu (1528) zajmuje B. odrazu wybitne miejsce w protestanckiej części Niemiec, ale też zarazem rozpoczyna tym czynem chwilę swego upadku; władza bowiem książęca konsoliduje się coraz bardziej i dąży do owładnięcia samodzielnego niemal przedtem miasta; ostatecznie B. uległ książętom welfickim w r. 1671, którzy w 1754 stolicę swą tu założyli.

następca tronu był nieobecny lub spotkał przeszkodę w objęciu rządów, rządy winny być sprawowane przez radę regencyjną, składającą się z ministra stanu, z prezesa sejmu i prezesa sądu najwyższego, dowództwo zaś nad siłą zbrojną winno być oddane cesarzowi niemieckiemu. Gdyby prawy następca tronu po upływie roku okazał się niezdolnym do objęcia rządów, sejm winien wybrać regenta z niemieckich panujących rodzin, ale nie zasiadającego na tronie. Po bezpotomnej śmierci ostatniego księcia brunświckiego, Wilhelma I, zmarłego 18 paźdz. 1884, spadkobiercami byli książę Cumberland (syn b. króla hanowerskiego) i książę Cambridge. Ponieważ jednak pierwszy nie chciał zrzec się praw swoich do tronu hanowerskiego, ostatni zaś—urzędów i pensyj pobieranych w Anglii, tudzież pobytu w tymże kraju, przeto sejm jednomyślnie obrał regentem ks. Albrechta pruskiego 21 paźdz. | Pakt ten jednakże niewiele już przyczynił się do

ożywienia zubożałego miasta, w tym bowiem czasie podnosi się coraz bardziej państwo Hanowerskie i posiadłościami swemi otacza Brunświckie księstwo niemal dokoła, skutkiem czego miasto traci wiele na znaczeniu, na korzyść stolicy sąsiedniego kraju.

Na początku bieżącego wieku liczył B. zaledwie 30.000 m-ców, w 1860 roku nie wiele więcej nad 40,000, a choć obecnie liczba ludności wzrosła do 100,000, przecie rola główna tych okolic przypadła obecnie Hanowerowi. Jest to dziś raczej świetna przeszłość, aniżeli tętniąca życiem teraźniejszość:

B. mieści się wygodnie w obrębie tych samych wałów, jakie ludność jego przed 400 laty założyła.--Czasy nowsze nic prawie nie wniosły do okazałości i przepychu miasta: jak dawniej tak i dziś ratusz i katedra są najwspanialszemi pomnikami budownictwa. — „Trawa rośnie szeroko na ulicach i przed dumnemi gmachami przeszłości“. Nie ulega wątpliwości, że obecny handel B-u nie jest bez znaczenia, i żelz przemysłu żyje blizko 50°/₀ ludności, ale to już nie ta świetność i zamożność co i 1875).

na, seminaryura nauczycielskie, mnóstwo szkół niższych, oraz średnich prywatnych, instytut głuchoniemych. Pod względem przemysłu B. słynie z licznych drukarni i czcionkolejni, oraz z wyrobu cy-koryi, tytoniu, cukru, machin do szycia, tkaniu wełnianych, bawełnianych i z juty; ma także odlewnie żelaza, fabryki krochmalu, obić, przetworów chemicznych, wyrobów z masy papierowej; wreszcie sławne są B-ckie kiełbasy, pierniki i piwo słodowe (Mumme). — Dawne jarmarki, które po lipskich były najsławniejsze w Niemczech, straciły na znaczeniu. Handel polega na zbycie miejscowych fabrykatów, oraz na ruchu towarów tranzytowym — wspierają go banki hypoteczny i kredytowy; istnieje nadto w B-u prowincyonalne stowarzyszenie ubezpieczeń od ognia i bank dla ubezpieczeń życiowych.—Por.: wydawnictwo Kirchhofa; „Länderkunde y. Europa“; a także Knoll: „Braunschweig und Umgebung“ (Brunświk, 1882); Dürre: „Geschichte der Stadt Braunschweig“ (tamże, roku

And. S.

' Ł-

‘müL

■Sag

iü

ms

dis

Fig. 247 Pałac książęcy w Brunświku.

K. J.

dawniej. — B. zabudowany jest nieregularnie, ulice ma wązkie, choć czyste, wnętrze przedstawia dobrze przechowany charakter średniowieczny. Z pomiędzy kilkunastu kościołów wyróżnia się katedra, założona przez Henryka Lwa (XII w.) w stylu bazylik romańskich, z grobowcami książąt welfickich; kościół św. Andrzeja (XIII wieku), również w stylu romańskim; kościół św. Katarzyny, pierwotnie romański, później przebudowany na gotycki, oraz piękny i interesujący kościół św. Marcina. Z gmachów świeckich godzien uwagi piękny ratusz, jeden z najznakomitszych pomników tego rodzaju; pałac dawnych książąt, przebudowany obecnie Zamek Dankwarderode, zbrojownia, wreszcie pałac książęcy, wzniesiony na miejscu spalonego podczas rewo-lucyi wrześniowej 1830 r., a po pogorzeli 1865 r. ponownie odbudowany według pierwotnego planu. Muzeum książęce mieści w sobie bogate zbiory sztuki, starożytności, majolik, sztychów, rzeźb i obrazów. Równie ciekawe jest muzeum miejskie. Zakłady naukowe liczne i wzorowo utrzymane; politechnika z biblioteką, dwa gimnazya, szkoła real-

Brunświk nowy, ob. Nowy Brunświk.

Brushit Dano (miner.). Minerał układu jasno skośno-osiowego, o kryształach słupowatych, długich, z łupliwością podstawową i klinodyagonalną, bezbarwny lub blado-żółtawy, przezroczysty lub przeświecający; c. wł. 2.208; łatwo rozpuszczalny w kwasach, pod dmuchawką żarzący się zielonem światełkiem i topliwy. Jest to wodny fosforan wapnia: HCaP0₄+ZH₂0, zawierający 32.55 wapna, 41.29 kwarcu fosfornego i 26.16 wody. Fosforan ten, występujący na wyspie Sombrero (jednej z archipelagu Nikobarów), jest produktem działania rozpuszczalnych części guana na leżący pod niem wapień koralowy.

Brusiłów, miasteczko w gubernii Kijowskiej, powiecie Radomyskim, między Żytomierzem a Kijowem—założone w XVI w., stanowiło czas jakiś własność klasztoru kijowsko-pieczarskiego. Obecnie B. ma dwie cerkwie prawosławne, kościół katolicki z klasztorem byłym Kapucynów, pałac rodziny Czackich; około 5,500 mieszkańców, przewa-

And. S.

bywał w B-e Abd-el-kader.

Dr A. P.

K. K.

żnie żydów; parafia katolicka należy do dekanatu radomyskiego.

Brnssa, stolica tureckiego wilajetu Chodawen-dikjâr w Azyi Mniejszej, o 4 mile od m. Marmara, leży pośród żyznej równiny, w wysokości 150m nad p. m., u stóp Olimpu Mizyjskiego (dzisiejszy Ke-szysz Dagh), gdzie wytryskują obfite źródła żelazne i siarczane, znane już starożytnym; miastem jego portowem jest Mudania. B. należy do liczby najbardziej przemysłowych miast w państwie tureckiem i na całym wschodzie, co zawdzięcza zresztą przedsiębiorczości europejczyków i ich kapitałom; szczególnie godne są uwagi przędzalnie i tkalnie jedwabiu, poruszane parą, motorem,'fnader rzadkim na wschodzie, a tu oddawna już zastosowanym; obok tego kwitnie i rodzimy przemysł tkacki, dostarczający szali, chustek, aksamitu, wyrobów ze złota i srebra i t. p. Ludność miejscowa trudni się nadto uprawą wina, bawełny, drzew morwowych i prowadzi zyskowny handel pianką morską, surową przędzą jedwabną i kokonami, które wywozi do Europy. Liczba mieszkańców rozlicznie bywa podawaną od 50 do 100,000—zdaje się jednak, że więcej nad 60,000 nie wynosi—w tej liczbie około % przypada na turków, a ¹/₃ na Ormian, greków, żydów i europejczyków. Miasto ze względu na swe położenie dzieli się na wyższe (Hissar) i niższe, a ze względu na zamieszkującą je ludność, na tureckie, greckie i ormiańskie, rozdzielone dwoma przerzynającemi je strumieniami. Domy otoczone są po większej części ogrodami, wiele gmachów prywatnych i publicznych odznacza się wspaniałością budowy, ulice wogóle dosyć schludne, co należy do osobliwości w miastach turec kich. W górnem mieście zwracają uwagę mury obronne, wzniesione w XIII w. przez Laskarysa na dawnych fundamentach z czasów rzymskich, oraz wspaniałe grobowce sułtanów Osmana i Urchana. Ponieważ pierwsi władzcy tureccy mieli w B-ie swoją rezydeucyę, przeto pozostawili po sobie znaczną ilość ciekawych zabytków architektury, których pełne jest miasto i cała, nader malownicza, okolica. Samych meczetów liczą dzisiaj do 150 (część w ruinach, dawniej było ich do 400), między niemi najsłynniejsze są: Oli-Dżami (wielki meczet) zbudowany przez Murada I, Jeszyl-Dżami (zielony meczet) zbudowany przez Mohammeda I, ze złoconemi kopułami i bogato ozdobionem wnętrzem, meczet Bajazeda lildirim (w ruinie) i t. p. Z budowli świeckich godne są wzmianki: wielka łaźnia zbudowana za Solimana W. przez jego wielkiego wezyra Rustema paszę, oraz wspaniałe bazary i karawanseraje. B. jest siedliskiem greckiego metropolity i ormiańskiego arcybiskupa, posiada wiele szpitali i szkół mahometańskich, oraz szkołę teologiczną mahometańską (medresse) założoną przez Murada IL B. w starożytności Prusa, założoną została według planów Hannibala, gdy tenże był gościem Pruzyasza II, króla Bitynii. W 950 r. zdobyli ją arabowie z pokolenia Hamdan po całorocz-nem oblężeniu, lecz wkrótce odzyskali ją cesarze bizantyjscy i umocnili murami i zamkiem obronnym. Turcy oblegają B-ę w 1317 r., lecz zdobywają dopiero w 1326 roku i robią z niej rezyden-cyę sułtańską, która jednak już w r. 1361 przeniesioną została do Adryanopola prz9z Murada I. Najazd mongołów pod Tamerlanem zniszczył B-ę w 1402 r. (po klęsce sułtana Bajazyda pod Angorą); resztę ocalałą od zniszczenia spalił i zrabował sułtan Karamanii w 1413 r.; taki sam los spotkał ją w 1607 r. od powstańców pod wodzą Ka-lendaroglu. W r. 1855 trzykrotne trzęsienie ziemi prawie doszczętnie zburzyło miasto: tej-to właśnie okoliczności przypisać należy wielką ilość ruin meczetów i innych budowli. Od r. 1852—1855 prze-

And. S.

2rÜsterort, miejscowość kąpielowa nad morzem Baltyckiem w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, powiecie Fischhausen; latarnia morska, połów bursztynu.

Brusznica, Ob. Borówka.

Bruttiani. Nazwa mieszkańców Bruttium stała się mianem generycznem, oznaczającem niewolników publicznych, przydanych do posługi urzędnikom na prowincyach i spełniających przy nich funkcye naj-pośledniejsze: służyli oni za posłańców i ćwiczyli skazanych na biczowanie. Ci B. (a według Stra-bona i Lukanowie) wyłączeni byli ze służby wojskowej i na te czynności upadlające skazani zostali po zwycięstwie Rzymu nad Hannibalem, za swą wierność dla Kartagów. Zapewne upokorzenie to trwało niedługo; ale nazwa B. przylgła już i nadal do tych, co po nich te wstrętne obowiązki przejęli.— Czy nie jest oddźwiękiem tej nazwy, w znaczeniu nietylko etymologicznem, ale i moralnein wyraz włoski brutto (brzydki), który wreszcie w tym języku nie ma żadnych z sobą pokrewnych? Gdyby tak było, to nazwa B. musiała, jako określenie brzydkich posług, trwać w Rzymie bardzo długo, jeśli przeszła jako symbol aż do ich spadkobierców (Mommsen, „Röm. Staatsrecht“ I, str, 260).

Brutto, albo Br u to, Jan Michał (* 1515 w Wenecyi—f 1592 w Siedmiogrodzie), historyk włoski. Na żądanie ziomków opracował „Floren-tinae historiae libri VIII“ (Lyon., 1562), doprowadzone do r. 1482; dzieło to wydał w r. 1838 Gatteschi, łącznie z tłómaczeDiem włoskiem (2 tomy Florencya). W r. 1573 B. został zaproszony przez Stefana Batorego do Siedmiogrodu, ażeby kontynuował kronikę węgierską Bonfiniego. Gdy Batory otrzymał koronę polską, B. towarzyszył mu do Krakowa i osiadł w zamku królewskim jako jego historyograf. Wywiązując się z tego swego zadania, napisał pod pseudonimem Flaminiusa „De rebus gestis Stephani regis Poloniae contra M. Moscho-rum ducem narratio“ (Rzym, 1582). Jego też pióra jest „Philippi Callimachii vitae brevis descrip-tio“, dołączone do pracy tego męża „De rebus gestis a Vladislao Polonorum atque Hungarorum rege“, drukowanej w Krakowie 1582 r. Po śmierci króla Stefana B. opuścił Polskę i został przez Rudolfa II mianowany historyografem Węgier; wkrótce jednak odwiedził Polskę wspólnie z Wilhelmem Santo Clemente, w celu popierania kandydatury arcyksięcia Ernesta na osierocony tron. — Jako historyograf Węgier opracowawał B. kronikę tego

br., fracht br. it. p.

Em. K.

kraju od 1490 do 1552; została ona wydana z rękopisu dopiero w „Monumenta Hungaricae historiae“ Peszt, 1863—77).

Brutto, z włoskiego języka zaczerpnięty, a prawie we wszystkich innych przyswojony przymiotnik, dla oznaczenia niezupełnie czystego pojęcia przedmiotu. Dochód br. np. w przeciwstawieniu do dochodu netto, oznacza dochód ogólny, od którego odciągnąć trzeba jeszcze koszta i wydatki, aby dojść do czystego dochodu z przedsiębiorstwa lub gospodarstwa. Waga br. oznacza wagę towaru wraz z opakowaniem. Podobnież mówi się: podatek

Dr. J. B-r.

Brutus Lucius Junius, znany jest w histo-ryi Rzymu jako założyciel rzeczypospolitej; z imieniem też jego wiążą się różne legendy, jakie znajdujemy u Liwiusza i innych pisarzy łacińskich. Miał on pochodzić ze starożytnego rodu rzymskich pa-trycyuszów, wywodzącego początek swój od jednego z towarzyszów Eneasza. Przydomek „Brutus“ otrzymał, jak mówi podanie, od wuja swego, króla Tarkwiniusza Pysznego, gdyż przedstawiał się słabym na umyśle, chcąc w ten sposób uniknąć śmierci, grożącej mu z ręki okrutnego wuja, który już poprzednio zgładził był ojca jego i starszego brata. Pozyskawszy następnie zaufanie Tarkwiniusza i wyniesiony na pierwsze po królu stanowisko dowódzcy konnicy, B. postanowił pomścić śmierć swego ojca i brata i, stanąwszy na czele powstania, które wybuchło w Rzymie, położył kres panowaniu srogiego władzcy, wypędziwszy go z granic kraju. Po upadku monarchii i ustanowieniu rzeczypospolitej w Rzymie (509 r. przed Chr.) B. objął rządy kraju, jako konsul, początkowo wspólnie z L. Tarkwiniuszem Kollatynem, a następnie, gdy ten, z powodu blizkie-go pokrewieństwa z wygnanym rodem królewskim, wydalony został z Rzymu, z P. Waleryuszem Pu-blikolą. Wkrótce raz jeszcze wybawił Rzym od Tarkwiniuszów. Gdy bowiem w celu przywrócenia ich na tron utworzył się spisek młodych rzymian, należących do pierwszych rodzin, B. wykrył go, a znalazłszy pomiędzy sprzysiężonymi własnych dwóch synów, kazał ich razem z innymi w oczach swych śmiercią ukarać. Jednakże wypędzony Tar-kwiniusz zdołał uzyskać pomoc od niektórych miast etruskich i przedsięwziął wyprawę na Rzym. W bitwie, jaka została stoczoną na granicy Lacyum przy lesie Arsia, stanął B. do boju przeciwko synowi Tarkwiniusza, Aruntowi; tu wśród zaciętej walki obaj przeciwnicy polegli. Śmierć B-a opłakiwał naród cały, mianowicie kobiety rzymskie, które czciły go jako mściciela swej niewinności, znieważonej w osobie Lukrecyi. Wystawiono statuę jego na Kapitolu wśród posągów siedmiu królów. Z nim wygasł ród patrycyuszowskiJuniuszów.—Por. „Liv.“ I, II).

Brutus Decimus Junius (* około 84 roku przed Chr.), pochodził z plebejskiego rodu Juniuszów, którego jedna gałąź stale używała przydomku „Brutus“. Adoptowany przez konsula A. Postumiusza Albina, nosił także i drugi przydomek „Albinus“. Towarzyszył Cezarowi w wyprawie jego do Galii, podczas której odznaczył się naprzód w bitwie z Wenetami (w dzisiejszej Bretanii) 56 r. przed Chr., jako dowódzca floty rzymskiej; następnie w roku 52 walczył przeciwko Wercyngetoryksowi przy Ale si i (ob.). W wojnie domowej Pompejusza z Cezarem dowodził flotą tego ostatniego pod Marsylią i odniósł świetne zwycięstwo nad przeciwnikami 49 r. W nagrodę za oddane usługi powierzył mu Cezar zarząd Galii Z a alpejskiej i w sporządzonym przez siebie testamencie naznaczył go jednym z opiekunów młodego Oktawiana. Zrobił go także rządzcą Galii Przedalpejskiej i wyznaczył mu konsulat na rok 42. Pomimo tych wszystkich dowodów zaufania i przyjaźni, B. zdradził haniebnie swego przyjaciela i należał do spisku uknutego na jego życie. Tern większa go też za to ścigała zemsta ze strony tych, którzy i po śmierci pozostali wiernymi Cezarowi. Na żądanie Antoniusza, na zgromadzeniu ludu, postanowiono, wbrew woli senatu, odebrać B-owi jego prowincyę Galię i dać mu wzamian Macedonię. Lecz B. dobrowolnie ustąpić nie chciał: zamknął się w mocno obw⁷ arowanej i dobrze zaopatrzonej w żywność Mutynie (dz. Modena) i był przygotowany do wytrzymania choćby długotrwałego oblężenia. Antoniusz oblegał twierdzę przez zimę całą; tymczasem nadeszły B-owi posiłki, pod wodzą Hircyusza, Pansy i samego Oktawiana i rozpoczęły się niepomyślne dla Antoniusza walki w otwartem polu, wskutek których wojsko jego zmniejszyło się do połowy i Antoniusz zmuszony był odstąpić od Mu-tyny 43 r. przed Chr. B. postanowił ścigać Antoniusza i odeprzeć go za Alpy; lecz brak konnicy w wojsku jego stanął na przeszkodzie urzeczywistnieniu tego planu. Tymczasem Oktawian, powróciwszy do Rzymu, postanowił pomścić śmierć Cezara i ukarać morderców jego, w tej liczbie i B-a, który zamierzył wtedy z wojskiem swem przejść do Macedonii i połączyć się tam z M. B-em, lecz wojsko odmówiło mu posłuszeństwa i przeszło w części do Oktawiana, w części do Antoniusza. Pozostało tylko przy boku jego 300 galskich jeźdźców, z którymi szukał w ucieczce ocalenia; pochwycony jednak został w Alpach i na rozkaz Antoniusza zamordowany. B. pozostawał w ścisłych stosunkach z Cyceronem, jak świadczą o tem listy, znajdujące się w zbiorze dzieł rzymskiego mówcy. — Drumann „Geschichte Roms, IVu; Caes. „B. Gall.“, „B.Civ.“.Em- K-Brutus Marcus Junius (* 85 r. przed Chr.), był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli upadającej rzeczypospolitej rzymskiej. Przez urodzenie swoje i związki familijne spokrewniony był z naj-znakomitszemi rodami Rzymu. Ojcem jego był uczony mówca i prawnik M. Junius B., który jednak prędko go osierocił, zabity z rozkazu Pompejusza, w czasie pierwszej wojny domowej, jako stronnik Maryusza (77 r.); matką—Serwilia, przyrodnia siostra Katona Utyckiego, kobieta niepospolita, pod której urokiem i wpływem pozostawał Cezar. Przez pierwszą swą żonę spokrewniony był z możnym rodem Klaudyuszów; przez małżeństwo sióstr swoich —z Kassyuszem i Lepidem. Z natury obdarzony umysłem, nie tyle rozległym i bystrym, ile wrażliwym i przystępnym dla poważnych zadań życia, we wczesnym już wieku, pod wpływem wuja swego, Katona, człowieka niezłomnych stoickich i republikańskich

zasad, wyrobił w sobie zamiłowanie do studyów sam też on, zdaje się zupełnie szczerze, popierał filozoficznych, które go nie opuszczało przez życie całe. To gruntowne filozoficzne wykształcenie, nabyte w szkole Antyocha z Askalonu, znakomitego przedstawiciela Akademii (ob.), i brata jego, A r y -sta, wyrobiło w nim umysł ścisły i logiczny, któ -ry w rozumowaniach swoich śmiało dochodził do ostatecznych wniosków; z drugiej jednak strony ten filozoficzny nastrój umysłu czynił go raczej zdolnym do abstrakcyjnych dociekań, niż do dokładnego pojmowania rzeczywistych warunków życia. Jeżeli dołączymy do tego inne jeszcze zalety jego charakteru, jak: gorącą miłość dobra publicznego, wstręt do bratobójczej wojny domowej, sprawiedliwość i czystość, obyczajów, to nic dziwnego, że postać B-a rysuje się bardzo wydatnie na tle ówczesnych stosunków rzymskich, przesiąkłych zepsuciem i egoistycznemi dążnościami. Pierwsze lata swej karyery politycznej spędził B. w towarzystwie !

nowego władzcę Rzymu. Odważnie też broni B. Cezara od zarzutu, jaki mu czyniono z powodu zabójstwa, spełnionego w Alenach na osobie M. Klau-dyusza Marcella, jednego z najzaciętszych wrogów dyktatora („Cic. Ep. ad. fam. XIII, 10“). Pomimo jednak tych obustronnych dowodów życzliwości, znalazł się B. w liczbie 60 spiskowców, pod których ciosami padł Cezar 15 marca 44 r. Odegrały też niewątpliwie ważną rolę poduszczenia innych uczestników spisku; ci bowiem, pragnąc uświęcić dzieło swoje przez postawienie na czele sprzysiężenia tego, którego imię samo, przypominające pierwszego założyciela rzeczypospolitej, mogło służyć za sztandar republikańskich dążności spiskowców, nie pomijali żadnej sposobności, aby wciągnąć B-a w swe grono, starając się podziałać na najdrażliwsze strony jego duszy przez podrzucanie wszędzie, gdzie się zwrócił, tabliczek z napisami w rodzaju tych: „Czy śpisz,

wuja swego, Katona, gdy ten w 58 r. otrzymał po- j Brutusie?“’ „Ty, zaiste, nie jesteś Brutusem“. Mogła

lecenie udania się na wyspę Cypr i objęcia w posiadanie skarbów tamtejszego władzcy. W r. 53 udał się B. do Cylicyi z teściem swym, Appiuszem Klaudyuszem, który w charakterze prokonsula otrzymał w zarząd tę prowincyę. Z czasu tych dwóch wypraw B-a do Azyi pochodzą stosunki jego pieniężne z mieszkańcami głównego miasta Cypru, Sa-laminy, i z Aryobarzanem, królem Kappadocyi. Stosunki te, zwłaszcza z Salamińczykami, czynią ujmę tak czystemu i bezinteresownemu skądinąd charakterowi B-a; pieniądze wypożyczone były na wysoki procent, co wreszcie w owych czasach nie by ło wcale rządkiem zjawiskiem. Miał to jednak bardzo za złe B-owi Cyceron, który około tego czasu zawiązał z nim bliższe stosunki, i pomimo stałej i niezmiennej przyjaźni i uwielbienia dla B-a, nie chciał mu pomódz, będąc wielkorządzcą Cylicyi wr r. 51, w ściągnięciu tych wysokich procentów od zrujnowanych materyalnie mieszkańców Salaminy. W chwili wybuchu wojny domowej między Cezarem i Pompejuszem w r. 49,    B., który stale po

zostawał wiernym dotychczasowym republikańskim urządzeniom Rzymu i widział w Cezarze groźnego ich przeciwnika, stanął otwarcie po stronie Pompejusza, pomimo całej nieprzyjaźni, jaką żywił dla niego za śmierć swego ojca. Podążył też niezwłocznie do jego obozu i walczył w szeregach jego pod Dyrrhachium i Pharsalos. Cezar jednak dał mu tu dowody swej życzliwości, polecając wojsku swemu oszczędzać go w bitwie. B., widząc porażkę i ucieczkę Pompejusza i uważając sprawę jego za zupełnie przegraną, uległ urokowi zwycięzcy i uczynił krok pojednawczy w liście, który do niego napisał. Cezar oczekiwał tylko kroku tego ze strony B-a, zaprosił go do siebie i nie przestawał okazywać mu swej życzliwości; w 46 r. oddał mu nawet w zarząd Galię Przedalpejską, gdzie B. swoją sprawiedliwością i bezinteresownością zasłużył sobie na wdzięczną pamięć mieszkańców; w następnym roku dał mu preturę miejską, najważniejszą z liczby 16-u, jakie ustanowił; po upływie zaś roku przeznaczył mu zarząd Macedonii, a nawet i konsulat na czas późniejszy. Widzimy więc, że B. po bitwie farsal-skiej doznawał szczególnych względów od Cezara;

także wpływ swój wywrzeć i druga żona B-a, Por-

vT

Ä-jfS

IBS

'---r

-S

"-S

Fig. 248.

Brutus Marcus Juuius.

cya, córka Katona Utyc-kiego, z którą połączył się w 45 r. Ale więcej niż wszystkie te wpływy przeciągnęły B-a na stronę sprzysiężonycb coraz wyraźniej ujawniające się zamiary stronników Cezara ogłoszenia go królem i przywrócenia monarchii w Rzymie. Dlatego też oparł się zabiciu Antoniusza, którego inni sprzy-się żeni chcieli zgładzić zę świata; dlatego także zgodził się na ogłoszenie testamentu Cezara i uroczyste pogrzebanie zwłok jego, przekonany, że spełnił swe zadanie, usunąwszy przeszkodę, jaką widział w potężnej osobistości dyktatora do dalszego rozwoju instytucyj republikańskich, i że teraz współobywatele jego praw swych swobodnie używać będą mogli. Wróg wojny domowej, długo pozostawał B. na uboczu wobec okropności srożących się w Rzymie po śmierci Cezara; we wrześniu udał się do Aten, gdzie spędzał czas na słuchaniu wykładów tamtejszych filozofów. Ateny jednak roiły się wówczas tłumem młodzieży rzymskiej, która, bądź-to w celach naukowych, bądź też, chroniąc Bię od prześladowań Antoniusza, śpieszyła do stolicy Grecyi. Tych oczy zwróciły się na przebywającego wśród nich B-a, upatrując w nim wodza w przyszłej walce z nowymi władzcami Rzymu. Kwestor Apulejusz dostarczył mu 16,000 talentów, ściągniętych w Azyi; resztki wojsk Pompejusza, które ocalały po bitwie pod Pharsalos, zaczęły się gromadzić około niego; dotychczasowy wielkorządz-ca Macedonii, Hortensiusz, gotów był oddać B-owi

um. K.

And. S.

W. G.

w r. 1678.

A. N. J.

wydane w Hadze 1698—1714.

Bruyn Kops Jakób Leonard (* 22 grudnia 1822 w Haarlem w Holandyi — fl paźdz. 1887 w Hadze). Po wydrukowaniu w 1850 dzieła „Beginselen van staatshuishoudkunde“, wstąpił na służbę do ministeryum skarbu w Holandyi, a w r. 1864 został profesorem ekonomii politycznej w Politechnice w Delft. Już w 1852 założył pismo pe-ryodyczne, ekonomiczne „De Economist“, w języku holenderskim, w którem pomieszczał sam wiele ar

tę prowincyę, która mu była wyznaczoną przez Cezara, ale dopiero na wieść, że Kajus Antoniusz, przez brata swego, tryumiwira, naznaczony był rządzcą tej prowiucyi, B. podążył do brzegów Illi-ryi, aby go nie dopuścić do Macedonii. W bitwie, stoczonej 43 roku pod raurami Apolonii, pokonał Antoniusza i wziął go do niewoli. B. udał się teraz do Azyi, aby tam zebrać środki potrzebne do dalszego prowadzenia wojny i porozumieć się z Kas-syuszem, który tymczasem gromadził siły w Syryi i w innych częściach Azyi. Z połączoneini dopiero siłami podążyli obaj do Macedonii, którą już zajęły były wojska Oktawiana i Antoniusza. Przeciwnicy stanęli naprzeciwko siebie pod miastem Filipami (Philippi), prowadząc do boju równe prawie liczebnie armie, po 100,000 wojowników z każdej strony. Tu późną jesienią, 42 r., nastąpiły krwawe i stanowcze walki, które rozstrzygnęły o losach rzeczy pospolitej rzymskiej. W pierwszej bitwie lewe skrzydło armii republikańskiej, dowodzone przez B-a, odniosło świetne zwycięstwo nad wojskiem Oktawiana; natomiast prawe, które prowadził Kasyusz, zostało pobite przez Antoniusza. Wprawdzie B. po oduie-sionem zwycięstwie pośpieszył na pomoc Kasyuszo wi, lecz pomoc ta była daremną, gdyż Kasyusz, straciwszy wszelką nadzieję wygranej, odebrał sobie życie i wojsko jego poszło w rozsypkę. Jeszcze raz po 20 dniach spróbował B. szczęścia w walce orężnej; lecz szczęście mu nie dopisało, gdyż nie potrafił w zdemoralizowane poprzednią porażką szeregi Kassyusza wlać ducha karności i męstwa. Pobity i opuszczony przez swoich, B. z rozpaczy pozbawił się życia. Ciało jego na rozkaz Antoniusza spalono i popioły odesłano matce. — B. słynął także jako mówca i filozof. Znajdujemy wzmianki o jego mowach w obronie: króla Dejotara, Milona i Ap. Klau-dyusza, o mowie pochwalnej, poświęconej pamięci Katona Utyckiego, i mowie, wypowiedzianej do ludu na Kapitolu po zabiciu Cezara, dalej o trzech dziełach filozoficznych: „O cnocie“, „O obowiązkach“ i „O cierpliwości“, z których pierwsze poświęcone było Cyceronowi. Żadna z tych prac do nas nie doszła, prócz małego ustępu z rozprawy „O cnocie“, przytoczonego przez Senekę. Kwintylian wysoko ceni B-a, jako pisarza filozoficznego i stawia go zaraz po Cyceronie. Pomimo dość znacznej różnicy wieku, Cyceron cenił wielce przyjaźń B-a, czego liczne ślady znajdujemy w jego dziełach; wiele najważniejszych swych prac: „Orator, Brutus, De Claris orato-ribus, De finibus bonorum et malorum, Disputatio-nes Tusculanae, De natura deorum“ poświęca B-owi, jako temu, który go do nich pobudził i zachęcił; był też z nim od początku swej znajomości w ciągłej korespondencyi, która musiała być bardzo rozległą, skoro liczono 9 ksiąg listów, jakie obaj mężowie wymienili pomiędzy sobą; do nas doszło 25, a autentyczności ich, podejrzewanej przez niektórych uczo nycb, dowiódł w 1845 r. Fr. Hermann. — (Dru-mann „Geschichte Roms IV“; G. Boissier „Cicéron et ses amis“; Plutarch „Brutus"; „DziełaCycerona“, mianowicie listy).

3rÜX czeski: Most, miasto okręgowe w Czechach, w pobliżu Rudaw Czeskich, nad rz. Bielą

Encyklopedya Powszechna Ilust. T. X.

(lewy dopływ Elby), 10,136 m-ców. Jest to siedlisko władz okręgowych, sądu wyższej instancyi, urzędu górniczego i podatkowego; z budowli zasługują na uwagę: starożytny ratusz, kościół w stylu późnego gotyku, szczątki dawnych murów miejskich, oraz ruiny twierdzy Landeswart, na wzgórzu. B. ma piękne spacery (z pomnikiem Józefa II), trzy klasztory, gimnazyum wyższe, fabryki cukru z rafineryami, browary, fabryki machin rolniczych, gorzelnie, a nadto leży pośrodku rozległych pokładów węgla brunatnego, którego produkcya wynosi rocznie około 20 mil. cent. Fryderyk Kłótliwy, margrabia Miśnii, odniósł tu zwycięstwo nad husyta-mi w 1421 r. W pobliżu leżą źródła mineralne wody gorzkiej: Püllna, Sedlitz i Saidschitz. Bruzella, Ob. Brukseli a.

Bruyn Bartłomiej, malarz niemiecki ze szkoły kolońskiej (* około r. 1495 w Kolonii — f pomiędzy 1553—1556). Malował przeważnie obrazy religijne i portrety. Pierwsze już obrazy B a zalecają się dobrym układem i wyrazem. W muzeum w Kolonii są dzieła jego. Portrety prawie dorównywają Holbeinowskim. Wykonał portret burmistrza Arnolda

v. Browiller. Główną pracą B-a są sceny z życia ś-tej Heleny, w kościele św. Wiktora, w Xanten. Są też inne w Berlinie, Brunświku, Frankfurcie, w Gotha.

Bruyn Abraham de, malarz i rytownik flamandzki (* 1538 w Antwerpii — f 1600 w Kolonii), ceniony portrecista, głównie rytownik na miedzi; suchy, twardy, niezbyt poprawny, ale czysty i pewnej ręki. Do najlepszych prac B-a należą portrety Karola IX i Anny austryaczki.— Księga o ubiorach „Imperii ac sacerdotii oroatus“ etc., wydana

A. N. J.

Bruyn Mikołaj de, syn i uczeń poprzedzającego, malarz i sztycharz flamandzki (* 1570 roku w Antwerpii — f 1656 w Amsterdamie), przewyższył o wiele ojca, naśladował Łukasza z Leydy. Na obrazach i rycinach B-a dużo osób i akceso-ryów, rysowanych prawdziwie starannie i z wdziękiem, o światłocieniu słabym; zostawił miedziorytów ze 190, uajlepszym jest „Wiek złoty“ podług Bloemerta.

Bruyn Cornelis de, malarz i rytownik holenderski (* 1652 w Hadze—f 1726 —27 w Utrechcie), uczeń Van der Schuusa, w Rzymie przezwany „Adonisem“. Rysował widoki okolic Neapolu i Rzymu, rośliny, owady i muszle. Zwiedził Azyę Mniejszą, Egipt i wyspy Archipelagu, powiększając zbiory. Następnie podróżował po Rossyi, malował portrety Piotra Wielkiego i kilku książąt. Przejechał Persyę, Indye, wyspę Ceylon i Batawię. Opisał te miejscowości, dodając ryciny przeważnie własne,

A. N. J.

73

A. O.

H.

W. G,

U.

tykułów. Występował przeciwko cłom i podatkom konsumpcyjnym i jego usiłowaniom należy przypisać, iż w 1865 roku zabroniono gminom nakładać podatki tego rodzaju. B. odznaczył się nie tylko jako ekonomista, ale jako statystyk. Od 1881 — 1883 r. wydawał „Jaarcijfers" rocznik statystyczny, który był przetłómaczony na język francuski pod tytułem: „Resume statistique du royaume du Pays-Bas“. Rocznik ten w powiększonym formacie wydaje dalej od 1887 r. instytut statystyczny w Amsterdamie. B. w 1868 został wybrany na członka izby niższej Stanów generalnych holenderskich i z tego powodu w r. 1873 ustąpił z profesury. Oprócz wyżej wymienionych prac B-a należy przytoczyć: „Korte beschouwingen over het armwesen“ (1851); „Over indirecte belasting als middel van plaatse-lijke inkomsten“ (1851 r.); „Handelcijfers“ (1857); „Beknopte handleiding tot de kennis der spoorwa-gen“ (1863).—Por.: „Bulletin international de Statistique“ III, 1 liv.“ (1888); „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ t. II, str. 740.

Bmys Piotr, inaczej Bruis albo Brusius, ksiądz z Langwedocyi, założył na początku w. XII sektę heretycką, której zwolennicy znani są pod nazwą petrobruzyanów. Głosił on, że jedyną rozstrzygającą powagą w doktrynie religijnej są cztery ewangelie; jedyną drogą do zbawienia tylko wiara wewnętrzna, której przeciwne są wszelkie obrzędy i praktyki kościelne; nie potrzeba więc budować nowych kościołów, istniejące zaś należy zburzyć; zaprzeczał obecności Ciała i Krwi Zhawiciela w Eucharystyi; wyśmiewał wszelkie ofiary, modlitwy i jałmużny za dusze zmarłych, żądał zniesienia krzyżów, gdyż narzędzie okrutnej męki Chrystusowej nie zasługuje na uczczenie, lecz powinno być wszelkiemi sposobami lżone i wytępiane, odrzucał chrzest niemowląt, jako przeciwny słowom Ewangelii: „Kto uwierzy i ochrzci się, zbawion będzie”, bo czyliż dzieci, co nie doszły jeszcze do rozwoju umysłowego, wierzyć mogą?—w końcu zaś potępiał celibat księży i zakonników.—Przebiegał on Delfi-nat, Prowancyę i Langwedocyę, głosząc wszędy swoją naukę, podżegając lud przeciw duchowieństwu, namawiając do burzenia kościołów i do palenia krzyżów, zmuszając księży do wchodzenia w związki małżeńskie, a swoich zwolenników chrzcząc na nowo. Grasował tak przez lat dwadzieścia, unikając zręcznie prześladowania i grożącej mu kary; aż nareszcie schwytany w okolicach St. Gilles padł ofiarą ludu rozjątrzonego, który go spalił na stosie, ułożonym, jak chcą niektórzy, z krzyżów, obalonych przez niego (r. 1124), a nie od rzeczy będzie wspomnieć przy tern, że przed laty na podobnymże stosie w tejże miejscowości B. ugotował był strawę mięsną i do spożycia jej lud obecny zaprosił. Po śmierci jego petrobruzyanie połączyli się z henry-cyanami, których mistrzem był Henryk z Lozanny, (ob.). Opat Kluniacki (Clugny), Piotr, przeciw sekcie tej napisał traktat p. t. „Adversus Petrobrusianos hereticos („Bibl. P. P. max. Lugd.”, XXII p. p. 1023 i następ.), który obok ustępu w „Introductio in theologiam” Abelarda, jest jedynem źródłem do dziejów tej herezyi.    *

Bruys Amadeusz (* 1817 — f 1878), polityk francuski. W r. 1836 był uwikłany w sprawę tajemnego stowarzyszenia „Les Familles“, i skazany na cztery miesiące.więzienia. W 1838, prześladowany o tę samą winę, skazany na 18 miesięcy więzienia, które odsiadywał w Paryżu, Melun i Doul-lens. Brał czynny udział w bankietach politycznych pod koniec panowania Ludwika-Filipa. Po rewolu-cyi 24 lutego r. 1848 wyborcy wysłali go do konstytuanty; podpisał prośbę o oddanie pod sąd księ-cia-prezydenta Ludwika-Napoleona Bonapartego i jego ministrów, z powodu wyprawy rzymskiej. Wygnany po zamachu stanu 2 grudnia 1851 r., uciekł do Belgii.

Bry lub Bray de, Jan Detrich, rytownik na dworze cesarza Rudolfa II (* 1561 we Frankfurcie nad M. — f 1623 r. w Liège), ojca miał znakomitego złotnika i rytownika, tamże urodzonego, z nim przeniósł się do Frankfurtu nad Menem, gdzie założył księgarnię i dzieła rycinami ozdobione wydawał. W 1599 powołany do Pragi przez Rudolfa II, bardzo lubiouy i pensyą obdarowany. Działalność rytowniczą rozwinął tu najsilniej; do uczniów, jakich zostawił, należał Hufnagel, późniejszy malarz dworski. Odziedziczoną po ojcu księgarnię we Frankfurcie wraz z bratem prowadził, a po śmierci Rudolfa tam się przeniósł. W zbiorach cesarskich w Wiedniu znajduje się dużo rycin B-a.

Bry Jan Antoni (* 1760 — f 1834 r.), mąż stanu francuski. Z zawodu adwokat, obrany do zgromadzenia prawodawczego, należał do krańcowych, domagał się surowych kar przeciwko wyłamującym się księżom i aktu oskarżenia przeciwko książętom francuskim emigrantom. Wybrany do konwencyi, głosował za śmiercią króla. Wysłany do południowej Francyi zwalczać intrygi klerykal-ne, w 1794 wstępuje do komitetu bezpieczeństwa publicznego, w 1798 mianowany pełnomocnym ministrem w Rastadt, pada ofiarą głośnej zasadzki; okryty ranami, potrafił się ocalić, zdał o tern raport w radzie Pięciuset i wywarł sympatyczny en-tuzyazm. Po 18 brumaire został członkiem trybunału, następnie prefektem 1801—14 w Doubs. Lubo ofiarował swe usługi Burbonom, jednak nie utrzymał się na posadzie. Wygnany jako królobój-ca za drugiej Restauracyi, uciekł do Belgii, wrócił do Francyi po rewolucyi lipcowej 1830 r. i umarł w zapomnieniu.—Pozostawił: „Essai sur l’éducation nationale“ (Laon, 1790, 2 t.) i „Éloge funèbre de Mirabeau“ (Laon, 1791).

Brya L. Brw. Odrzyn. Rodzaj roślin z rodziny Strąkowycb-motylkowych (Leguminosae - Papilio-naceae), plemienia Siekiernicowych (Hedysa-reae). Kielich 5-zębny, o zębach wązkich i prawie równych. Korona motylkowa, o płatkach paznogiet-kowych; żagiel podługowato-przewrotnie jajowaty lub prawie okrągły; skrzydła podługowate i sier-powate; łódka tępa i zakrzywiona, pręcików 10 1-wiązkowych; rurka znitkowa u góry rozszczepa-na; zalążnia beztrzonkowa, lub na trzoneczku; zalążków 2; szyjka cienka, zakrzywiona; znamię głó-weczkowate. Owoc-strąk, złożony z dwóch członków szerokich, płaskich, boniastycb, 1-nasiennych,

J. A

Bryaceae — Prątnikowate, jedna z rodzin Mchów (Musci)'. Mchy do niej należące mają cechy następujące: Łodyżka wzniesiona, czasami po-jedyńcza, lecz najczęściej widlasto - rozgałęziona, której gałęzie wyrastają tuż pod wierzchołkiem i są stulone; z łodygi wychodzi ogromna ilość korzeni przybyszowych, które czasami pokrywają łodygę na całej jej wysokości. Liście ułożone w wiele szeregów, opatrzone są nerwem i po brzegach bywają często ząbkowane; składają się wyłącznie z tkanki miąższowej, lub na końcach przechodzącej w prosanchymę; powierzchnia ich zwykle gładka, jednakże czasami dają się widzieć na nich maleńkie brodaweczki, zajmujące węgły komórek. Kwiaty wyrastają na wierzchołku łodygi lub gałęzi, z wyjątkiem rzadkich wypadków, w których tworzą się z boków. Kwiaty te mają wygląd krążków, albo pąków. Czepek owocu kapturkowa-ty, gładki, szczupły i wpadający; torebka, czyli urna długo-trzonkowa, kulista lub jajowata, często z powodu przewężenia^ przyjmująca formę gruszkowa-tą. Sama torebka rzadko bywa w górę wzniesiona, zwykle jest pochylona, pozioma, lub zwieszona; w jej naskórku znajdują się liczne szparki (stomata).

Wieczko przedstawia się w formie prostej wyniosłości, albo się wydłuża w dziobek krótki. Koło-otworze prawie we wszystkich rodzajach podwójne i wielkie, u niektórych jednakże bywa i pojedyń-cze. Mchy z tej rodziny żyją na ziemi, a niektóre na dachach i tylko bardzo rzadko na pniach drzew.

Wszystkie mają wygląd odrębny, charakterystyczny, tak, że wprawne oko zdała je rozpoznać może.

Bryanici albo chrześcianie biblijni, sekta religijna, stanowiąca odłam metodystów; założona w r. 1815 przez mówcę Wiliama O’Bryan, wedle wzoru pierwotnego kościoła chrześciańskiego, B., najbardziej rozpowszechnieni w Kornwalis i Devonshire, liczą obecnie około 33,000 wyznawców i posiadają 482 świątynie, 1,300 mówców.

Bryant Wiliam Cullen (* 1794 w Cum-mington w Massachussetts —f 1878 r w Rostyn historyk bizantyjski, mąż Anny Komneny (ob.), na Long Island), wybitny poeta amerykański, już powiernik Aleksego I, któremu, jako zięć, też

nieotwierającyeh się, o szwie górnym prostym a dolnym wygiętym, czasami z górnym członkiem płonnym. Nasiona nerkowate, przypłaszczone. — Są to drzewa lub krzewy o liściach nieparzysto - pierzastych, lub 3-listkowycb, często bezogonkowych; 2 boczne listki w 3-listkowych liściach zwykle bardzo małe, a czasem zupełnie ich brak; przylistki cierniste i trwałe, albo maleńkie, męskie i opadające. Kwiaty wyrastają z kątów liści, ułożone w wierzchnotki (?) nieliczno-kwiatowe, czasami jednostronne, opatrzone w małe trwałe przykwiatki. Żyją na Antyllach i w Nicaragua. Znane są trzy gatunki, z których Brya Ebenus Dl. (Aspalatus Ebenus L.), O. Heban, drzewo 30—40' wysokie, dość pospolite na Antylach, dostarcza drzewa, uchodzącego w handlu za odmianę hebanu, zielonawo-cisego, przyjmującego piękną politurę i wysoko cenionego. Jego kwiaty i owoce, kleisto-kwaskowate, przeczyszczające jak senes, używane bywają w pierwszym okresie krztuśca, a liście do gojenia wrzodów.

J« A.

w roku 1808 zwrócił na siebie uwagę poematem satyrycznym „The Embargo“, w którym, jako stronnik demokratów, napadł na ówczesnego prezydenta Stanów Zjednoczonych Jeffersona. Po ukończeniu nauk w „Williams College“ obrał sobie zawód obrończy i w r. 1819* otworzył kancelaryę adwokacką w Great Barrington. Tu napisał pięknym harmonijnym wierszem „Thanatopsis” (druk. w „North American review“ 1816), panteistyczne rozważanie istoty śmierci i „The ages“ (1821), obszerny poemat, w którym rozwija swój optymistyczny pogląd na ciągły postęp ludzkości. Obydwa te poematy okazują, że B., jako malancholij-ny malarz natury, zostawał wtedy pod wpływem Thompsona, Greya i Cowpera. W późniejszych swoich utworach poddał się wpływowi Wordswor-tha. Pomimo rozległej praktyki, B. w r. 1825 zerwał z adwokaturą i, osiadłszy w Nowym Yorku, oddał się całkiem piśmiennictwu. Wszedłszy do re-dakcyi „New York review“, wydrukował w nim „The hymn to death“, a gdy czasopismo to upadło (1826) zaciągnął się do redakcyi demokratycznego „Evening Post“ i pozostał jej członkiem aż do śmierci. W dzienniku tym drukował zazwyczaj swoje utwory poetyckie oraz „Letters of a traveller in Europe and America“ (wyd. ilustrowane wyszło w Nowym Yorku, 1854), do których materyału dostarczyła mu czterokrotna podróż do Europy (1834 1845 1849 i 1857). W ostatnich lat. życia przetłó-maczył „Iliadę“ i „Odysseję“, oraz do współki z S. Howardem Gayem opracował „Popular history of the United states“ (4 tomy, 1878 — 82) B. brał żywy udział i w sprawach politycznych, jako zwolennik stronnictwa demokratycznego, do którego przeszedł wkrótce po usadowieniu się w Nowym Yorku; był za zniesieniem niewolnictwa i opłakiwał śmierć prezydenta Lincolna. —Zupełne wydanie dzieł za życia B-a wyszło w r. 1858 w Londynie i w r. 1873 w Nowym Yorku; dołączył do nich autor „Orates’, Adressies and Essays“ prozą. Po śmierci B-a P. Godwin wydał „Poetical works“ (2 tomy, Nowy York, 1883); oprócz wyżej wspomnianych utworów znajdują się tu: „The lapse of time“, „Song of the stars“, „The life“, „The fountain“, „The antiquity of freedom“ i wiele innych arcydzieł talentu. Tenże Godwin wydał i „Prose writings“ B-a (2 t., Nowy York, 1883). — Porównaj. Godwin „A biography of W. C. B.“ (New York, 1883) i Bigelow „W. C. B.“ (Boston, 1890).

Bryareusz, Ob. Briareus.

Bryaxis, ateńczyk, rzeźbiarz grecki. Pracował około 312 r. przed Chr. Przyłożył się do ozdobienia Mauzoleum Halikarnaskiego wespół ze Skopusem i Leocharesem, a podług Pliniusza jego były posągi od strony północnej. Tenże historyk utrzymuje, że B. wykonał całe szeregi posągów do Patary w Licyi, Apollina do Dafny, Dionisosa do Knidos, Asklepiosa i Hygieję do Megary. B-owi przypisują posąg portretowy Seleuka Nikatora.    w- G-

Bryennios Nicefor (* około 1062—f 1137),

A. Pol.

Bryg, lub Bryk (brig, brick, brigg, brigantino), statek dwumasztowy z pełnem użaglowieniem, to jest mający każdy maszt o czterech żaglach jeden nad drugim, rozpiętych na poprzecznych rejach; tylny z nich oprócz tego ma osobny żagiel sterowy; przy tern jeszcze B., jak każdy żaglowiec, opatrzony jest na przodzie żaglami klinowatemi, rozpiętemi bez rej na linach. Większość europejskich statków

K. e.

Brygadyer. Tytułu tego zaczęto używać we Francyi w wieku XVII. Właśnie Turenne pierwszy zaczął mianować B-mi półkowników, brygadami komenderujących, w roku 1667 w kawaleryi, w roku zaś 1668 i w piechocie. Ze jednak nazwę tę stosowano jednocześnie do różnych innych urzędów i stopni, poczęto więc B-ów komenderujących brygadami jazdy i piechoty tytułować „brygadier des armées du roi“ i jeżeli dwie brygady, t. j. piechoty i jazdy, znajdowały się obok siebie, to w polu komenderował niemi B. jazdy, a w fortecy i w okopach B. piechoty. Ranga B-a zajmowała środek pomiędzy rangami szefa i półkownika. Ponieważ regimentami za Ludwika XV we Francyi komenderowali szefowie z rodzin pańskich, często w młodym bardzo wieku, wcale służby nieznający, więc półkownikom, którzy, dosługując się zwyczajną drogą awansu, szefami być nie mogli, nadawano tytuł B-a. Marszałek Broglie (ob.) skasował rangę B-a. W późniejszym zaś czasie, z nastaniem brygad utworzonych z pół-brygad, generał, stojący na ich czele, nazywał się generałem brygady. B-mi w kawaleryi

wyświadczył liczne przysługi; wojownik i dyplomata, zwłaszcza w stosunkach z uczestnikami pierwszej krucyaty. Po śmierci Aleksego, lubo nie udało mu się posiąść korony, zażywał jednak wielkiej powagi na dworze Jana II. Na żądanie teściowej swojej, Ireny, B. zaczął spisywać pamiętniki, w których zamierzał skreślić dzieje rodziny Komnenów; doprowadził je wszakże tylko do r. 1081, gdyż śmierć przerwała mu dalszą pracę. Dzieło jego jest stronne, zawiera wszakże obfity materyał historyczny. Wydał je Possinus (Paryż, 1661; ponownie z komentarzem Du Cange’a, Wenec., 1729) i „Meineke (Bonn, 1836).

Bryennius (Żyjący około 1320 r.), grecki pisarz muzyczny, autor głośnego w swoim czasie dzieła „Harmonika“, w którem ciekawe znajdujemy szczegóły, tyczące się starożytnej muzyki greckiej. „Harmonikę“ zamieścił J. Wallis w 3-im tomie swego dzieła: „Opera mathematica“ (1699 roku).

50«.

Fig. 249. Bryg (statek).

żaglowych, biorących od 200 do 250 tonn ładunku, należy do rodzaju B-ów. Niekiedy i parowce miewają umontowanie żaglowe B-ów, jak np. francuskie statki strażnicze i pocztowe, hamburskie zaatlantyckie pocztowe i transportowe. We flocie wojennej aż do piątego dziesięciolecia w. bieżącego były ośmio- i ośmnasto - działowe B-i, podnosząca od 200 do 400 tonn; obecnie wszakże usunięto je całkowicie z tego zakresu, a resztki ich służą wyłącznie do ćwiczeń w szkole marynarki.    *

Brygada nie miała początkowo stałego i ściśle określonego znaczenia. B-ami nazywano części armii, jak: straż przednia, korpus i straż tylna, oraz skrzydła wojska uszykowanego do boju. Tęż nazwę stosowano niekiedy do małych oddziałków, złożonych z 25 ludzi, a Marszałek Saski nazywał B-mi roty i bataliony piechoty. Stąd wyraz B. bywał !

powodem do różnych nieporozumień i bałamuctw w historyi wojennej. Raz np. B-y rozstrzygają losy bitew; to znowu pierzchają przed niewielkiemi podjazdami. Nieco ściślejsze określenie otrzymała B. dopiero za czasów Gustawa Adolfa, który, mając armię składającą się z 16 regimentów, podzielił ją na B-y, obejmujące po 2 regimenta. B-y były jednostkami bojowemi, gdy regimenta stanowiły jednostki administracyjne i gospodarskie. Miały też B-y Gustawa Adolfa szyk sobie właściwy, obejmujący pewną liczbę muszkieterów i pikinierów. Pierwszych liczyło się w B-ie 1,152, a drugich 864. Jedni i drudzy szykowali się w 6 szeregów i przy-tem pikinierowie zajmowali środek naprzód wysunięty, muszkieterowie zaś stawali nieco w tyle, na skrzydłach. Od szwedów nazwa B-y przeszła do innych armij, a naprzód do francuskiej, w której już od roku 1639 łączono w B-y po 5—6 regimentów piechoty lub jazdy, a od czasów Ludwika XIV wszystkie wojny odbywały się z armiami podzielonemi na B-y. Puységure proponował, ażeby B-y składano z 8 regimentów, ale to się nie utrzymało. Or-dynans z roku 1784 nakazał, ażeby B-y formowano z 2 regimentów o 2 batalionach każdy. Podczas wojen rewolucyi w r. 1794 wprowadzili fran-cuzi tak zwane pół-brygady, które się składały z 2 regimentów milicyi i jednego liniowego. Dwie takie półbrygady tworzyły B-ę, a dwie B-y dywizyę. Napoleon w tej organizacyi zaprowadził taką tylko zmianę, że podbrygady nazywał po dawnemu regimentami. Podział ten utrzymał się aż do ostatnich czasów. Obecnie B-y piechoty i jazdy zawierają w sobie po 2 lub 3 regimenta i mają na czele generałów B-y. Jest to instancya w czasie pokoju tylko kontrolująca, ale ani administracyjna, ani gospodarcza, stąd też żadnego sztabu nie posiada. W niektórych armiach łączą też artyleryę w B-y. W armii russkiej B. taka obejmuje po 6 bateryj ośmio-dzialowych. U niemeów B-y artyleryi, składające się z dwóch pułków, stanowią artyleryę korpusów.

tem Bogu ducha oddała (r. 1391). Pamięć jej kościół święci 8 października. Sw. B. miewała często objawienia, których ksiąg 8, spisanych przez nią samą po szwedzku, dwaj cystersi, jej spowiednicy, Piotr z Alwatry i Maciej z Linköping, prze-tłómaczyli po łacinie, a zarazem spisali też i inne, przez nią pominięte, tak zwane „Revelationes extravagantes“. Objawienia te, w których Jan de Turre-cremata, zbadawszy je z polecenia soboru Bazylej-skiego, nie znalazł nic przeciwnego nauce Kościoła, równie, jak i późniejsza komisya kardynałów, miały wiele edycyj, (najlepsze w Lubece 1492 i w Rzymie 1682) i tłómaczono je na różne języki, między innemi i na polski p. t. „Skarby niebieskich tajemnic t. j. księgi objawienia niebieskiego św. matki Brygidy“ (1698, b. m. d. — tłómaczem ma być Bernard Krupski, bernardyn). Głęboko przekonana

francuskiej i dotąd nazywają młodszych podofice-

K. G.

rów czyli kaprali.

Brygida św., panna (* w r. 453 — f 523 albo 518 w Irlandyi, nazywa się Szkocką , gdyż Irlandya u dawnych pisarzy miała nazwę Starej Szkocyi); była córką Duptachusa z rodu królów szkockich i matki niewolnicy. Mając zaledwie lat 14, urządziła sobie jaskinię pod wielkim dębem, którą później nazwano Kill Para, t. j. cela pod dębem, a stąd monasterium Kildariense, i zbierające się do niej na modlitwę dziewice połączyła w stowarzyszenie, które dało początek bardzo wielu klasztorom; idąc za jej przykładem, zajmowały się one wychowaniem dziewcząt. R. 1185 zwłoki jej znaleziono w Down-Patrick i tam w katedrze je złożono, ale za Henryka VIII grób B-y został zburzony; obecnie głowa jej znajduje się w kościele jezuickim w Lizbonie.

Irlandczycy i polacy czczą ją jako swoją patronkę, o konieczności reformy Kościoła, pełna czci dla pon-Swięto jej przypada d. 1 lutego.    * tyflkatu rzymskiego, szczerze wierząca, że jest pro-

Brygida ŚW. Szwedzka (Brigitta v. Birgit rokinią, wprost od Boga natchnioną, B. nie tylko

spisywała swe zachwyty mistyczne, lecz zarazem z rzadką energią karciła występki chrześciaństwa, nie przepuszczając nawet głowie Kościoła i piętnując bezecność dworu awiniońskiego. Gdy papież Urban V zamyślał o wyjeździe z Rzymu do Awinio-nu, gdy następca jego, Grzegorz IX, zwlekał swój powrót do wiecznego miasta, ona obudwu im groziła gniewem Pańskim i blizką zgubą, gdyby się wahali wypełnić rozkaz Ducha św., objawiony im przez usta prostej niewiasty. Tym sposobem i ona, równie jak jej współczesna, Katarzyna Sienneńska, przyczyniła się w pewnej mierze ku temu, że papiestwo powróciło do Rzymu.—Oprócz objawień i reguły zakonnej, mamy jeszcze św. B-y modlitwy o Męce i Miłości Jezusa Chrystusa („Orationes 15 de Passione Domini“, Supraslii 1725), traktat o wielkości N. Panny, i cztery długie modlitwy o głó-

ta), od staroniemieckiego bercht, bert, birchrr; świetny, jasny, wspaniały, to samo co po łacinie Clara, lub po niemiecku Berta, (* 1301 w Szwe-cyi — f 1373); była córką Birgera, księcia z królewskiego rodu szwedzkiego. Wychowana po śmierci matki przez bogobojną ciotkę, od lat najmłodszych, zamiast zabaw dziecinnych, oddawała się z największem umiłowaniem modlitwom i rozpamiętywaniu męki Zbawiciela. Ulegając wszakże woli rodziców, w 16 roku życia zaślubiła młodego księcia szwedzkiego, Ulfona, czyli Wulfona z Nery-cyi, liczącego lat 18. Oboje, za wspólną zgodą, pierwsze lata swego małżeństwa przepędzili w czystości, i przyjąwszy Tercyarstwo święt. Franciszka, prowadzili życie surowe. Potem mieli ośmioro dzieci, czterech synów i cztery córki, z których jedną,

Brigitta, auctore Margaretha abbatisa Vastenae“ (około 1430, ed. Ericus Benzelius, Upsalae 1730); „Bollandystow Acta S. S.” (tom IV, październik); L. Clarus „Das Leben d. h. Brigitta“ (Ratysbona, 1856); Fr. Hammerich „Sanct Brigitta, die nordische Prophetin und Ordensstifterin“ (przekład ze szwedzkiego na niemiecki przez Michelsona, Gotha, 1872).

Brygidki i Brygittanie, zakon, założony przez św. Brygidę szwedzką, w Wadstenie, w dyecezyi Linköping, nazwany przez nią Zakonem Zbawiciela, stąd, że, jak utrzymywała, regułę jego sam Zbawiciel jej podyktował. Klasztor w Waldstenie miał 60 zakonnic, a oprócz nich, w osobnym gmachu mieściło się 13 kapłanów zakonników, na pamiątkę 12 apostołów i św. Pawła, jako trzynastego, 4 dya-konów, mających przypominać 4 doktorów Kościoła, wreszcie ośmiu braciszków ku opatrywaniu potrzeb doczesnych zgromadzenia. Zakonnice ( 60 ) wraz z czterema dyakonami i ośmiu braciszkami wyobrażać miały liczbę 72 uczniów Chrystusowych. Regułę tę zatwierdził Urban V, po przejrzeniu jej przez komisyę papieską i wprowadzeniu zmian w niektórych punktach (r. 1370). Zakon ten był usta-

Katarzynę, Kościół zaliczył w poczet świętych. B. lat kilka, jako ochmistrzyni młodej królewny Blan- ' wnych tajemnicach życia N. Panny i o Wcieleniu ki namurskiej, przepędziła na dworze królewskim, [słowa Przedwiecznego.—„Vita seu Chronicon de S. gdzie surowo karciła zbyt lekkie obyczaje. Potem wespół z mężem odbyła do miejsc świętych kilka pielgrzymek, a wróciwszy z ostatniej (do Compostel-li), oboje małżonkowie pośtanowili resztę życia Bogu poświęcić: Wulfou osiadł u cystersów w Alwastrze, gdzie w r. 1344 bogobojny żywot zakończył; Brygida, czas niejaki przepędziwszy również w klasztorze, zajęła się wykonaniem zamiaru, powziętego oddawna, ażeby przy pomocy rodziny królewskiej, która skłonną była ku temu, założyć nowy zakon dla odrodzenia ducha religijnego w Szwecyi. Regułę tego zakonu, według jej zapewnienia, podyktował jej sam Jezus Chrystus, stąd też nazwała go zakonem Zbawiciela. Macierzą nowego zgromadzenia był klasztor Wadstena pod Linköpingiem, a córka B-y, Katarzyna, została pierwszą jego ksie-nią. Spędziwszy w nim dwa lata, św. B. udała się znów na pielgrzymstwo i, czas jakiś przebywszy w Niemczech, osiadła wreszcie w Rzymie, gdzie nabyła dom dla pielgrzymów i uczniów szwedzkich, a w r. 1367 otrzymała od Urbana V zatwierdzeni© reguły swojej. Ostatnią z jej pielgrzymek, którym się oddawała z wielkiem umiłowaniem, była do grobu Zbawiciela; powróciwszy z niej, wkrótce po-

nowiony dla uwielbienia N. Panny; przepisy jego sze, nadane sobie przez Krzysztofa Lipskiego, na-co do umartwień i ubóstwa były dosyć łagodne, były za nie posiadłości i grunta w pobliżu swojego Otwarty grób w klasztorze i katafalk w kościele klasztoru i nazwały je na pamiątkę Nowolipiem i No-ustawicznie przypominały członkom zgromadzenia wolipką, a stąd powstała nazwa dwóch dzisiejszych rzeczy ostateczne. Szatą zakonnic był ciemno-wi- ulic. Zakonnic bywało tu do 10, a większą część

śniowy habit i płaszczyk tegoż koloru, zapinany na guzik drewniany. Na białej chuście, osłaniającej twarz i czoło, nosiły czarny welon lniauy, a na nim koronę z białego płótna z pięciu krągłemi z czerwonego sukna znaczkami, na pamiątkę korony cierniowej i pięciu ran Zbawiciela. Ksieni używała pastorału i na piersiach nosiła złoty krzyż na wstędze jasno-fioletowej. Habit zakonników był tegoż koloru, co zakonnic; księża na lewym boku płaszcza mieli naszyty krzyż czerwony z białą ho-styą pośrodku; dyakoni—biały krąg z czerwonym płomykiem, laicy—biały krzyż z pięciu krwawemi plamami. Co do hierarchii zakonnej, zakonnicy zostawali pod przełożeństwem ksieni i zakonnic, lecz pod względem duchowym byli ich kierownikami, j Ustawa ta tern się tłómaczy, że zakon Zbawiciela założony był głównie dla kobiet, zakonnicy zaś byli tylko ich duchowymi pomocnikami; a jak po Wniebowstąpieniu Chrystusa Mary a była głową apostołów i pozostałych uczniów Jego, tak w tym zakonie, ku Jej uwielbieniu ustanowionym, ksieni miała być przełożoną zarówno sióstr, jak braci. (Wiedzieć wszakże należy, że nie wszędzie i nie zawsze podwójne zakładano klasztory: w niektórych bywali sami tylko Brygittanie, w niektórych zaś same Brygitki, jak np. na ziemiach dawnej Polski, gdzie wyjątek w tej mierze stanowiły tylko Elbląg i Gdańsk). Zakon św. Brygidy rychło się rozszerzył, tak w Szwe-cyi, jak i w innych północnych krajach Europy; we Francyi i we Włoszech liczył też kilka domów. We Włoszech przed ostatnią kassatą zakonów, znajdowały się w Genui dwa bogate klasztory. W Niemczech przed sekularyzacyą było 10 klasztorów podwójnych. W Anglii był tylko jeden klasztor (żeński) w Midiessex, hojnie uposażony przez Henryka V, złupiony przez Henryka VIII, zwrócony przez królowę Maryę ksieni Brygidek i znów zniesiony przez Elżbietę, która już nie tylko z klasztoru, lecz i z kraju zakonnice wygnała. W żadnym też kraju, które protestantyzm przyjęły, B. długo osiedzieć się nie mogły. W Waldstenie, gnieździe swojem pierwotnem, trzymały się najdłużej, mężnie znosząc prześladowanie, aż wreszcie Karol ks. Sudermanii, przeprowadziwszy na sejmie w Söderköping (1595 r,) uchwałę zniesienia ostatnich śladów katolicyzmu w Szwecyi, koniec ich istnieniu położył. W dawnej Polsce najpierwsze zgromadzenie Brygidek i Brygit-tanów było w Elblągu, lecz już w roku 1521 tak podupadło, że pozostał jeden tylko zakonnik i jedna zakonnica, król więc Zygmunt I fundusze jego przeniósł do Gdańska. Jednym z najdawniejszych był klasztor B-ek w Lublinie, założony r. 1426 przez Władysława Jagiełłę, na pamiątkę zwycięstwa pod Grünwaldem, suprymowany roku 1819, a w roku 1838 oddany Wizytkom. Do Warszawy B. sprowadzone były r. 1622 ze wsi Lipie w ziemi Czerskiej; miały swój klasztor przy kościele św. Trójcy na ulicy Długiej. Posiadając w Lipiu znaczne fundu-

klasztoru zajmowaiy znakomite panie, poświęcające

«si

/_

i-!

Wmâ ll

WmmSM

II

fili

;;

Ili

III

-‘n

Ul

li

ZL-‘: s-_"

Fig. 251. Brygidka polska w płaszczu

się dewocyi. W r. 1807 zakonnice przeniesiono do Wizytek, a w klasztorze ich umieszczono wojsko; później przeznaczono go na mieszkanie dla oficerów emerytów w roku zaś 1813 na ar senał. Ostatecznie B warszawskie suprymo wano w roku 1819. — Oprócz B-ek szwedz kich, były jeszcze dwa inne zakony żeńskie te goż imienia, mianowi cie: 1) W Hiszpanii, za łożony przez Marynę Eskobar (f 1699), czci cielkę osobliwszą św Brygidy, najpierw wVal ladolid. Regułę jej wzorowaną na regule Zakonu Zbawiciela, za twierdził papież Urban VIII. Miały one w Hisz panii tylko 4 klasztory — 2) Zakon irlandzki wywodzący pochodzenie swoje, od Brygidy Irlandzkiej, czyli Szkockiej (ob.). Nie mamy o nim bliższych wiadomości, chociaż podobno było niegdyś wiele jego klasztorów. — (Według „Encyklop. Kościelnej“).    *

T. M.

Brygierski Antoni, ks., malarz polski. Nim został altarzystą w Kielcach, był proboszczem w Ot-winowie. P. Żegota Pauli posiadał w Krakowie dwa portrety jego pędzla: Andrzeja Załuskiego, biskupa krakowskiego (f 1758) i Michała Poniatowskiego, prymasa.—Podług jego rysunku sztychował we Wrocławiu J. B. Strachowski mały obrazek: „Droga do nieba“.

Bryk Antoni (* 1819—f 1881 w Dubiecku). Do nauk lekarskich przykładał się w Wiedniu; ukończywszy je w r. 1846 ze stopniem doktora med., przez dwa lata jeszcze kształcił się w chirurgii pod przewodnictwem Wattmanna. Wstąpiwszy do służby jako lekarz wojskowy, odbył wojnę węgierską w r. 1849. W r. 1852 otrzymał w Krakowie katedrę medycyny sądowej, w 1860, po śmierci Bier-kowskiego, został profesorem zw. chirurgii i dyrektorem kliniki chir., na stanowisku tern wykazał wiele zdolności pedagogicznych. Był współzałożycielem i przez lat parę współpracownikiem „Przeglądu Lekarskiego“. Umieszczał prace swe chirurgiczne, w języku polskim pisane, w „Rocznikach Tow. Nauk. Krak.“ i w „Przegl. Lek.“; więcej daleko pisywał po niemiecku, przeważnie do wyda-

wnictw wiedeńskich. W ogóle, pomimo pochodzenia swego, uważał się za niemca, i w r. 1854 na wniosek jego na krakowskim wydziale lekarskim język niemiecki, jako wykładowy zaprowadzony zo-

Dr. J p.

1877, oraz Nr 1 i 2 z r. 1878.

Brykczyński Antoni, synowiec poprzedn. (* 1843 r. d. 24 maja), ksiądz, kształcił się naprzód w Białej podlaskiej, potem w gimnazyum realnem w Warszawie; w r. 1861 wstąpił do seminaryum w Kielcach, skąd przeniósł się do dyecezyi Płockiej, a stamtąd wysłano go do Akademii warszawskiej, po zniesieniu zaś jej—do Petersburskiej, którą wszakże po dwóch miesiącach, z powodu słabości zdrowia, musiał opuścić, jednak otrzymał stopień kandydata teologii. Od r. 1860 do 1880 był profesorem seminaryum w Płocku; od 1880 do 1887 proboszczem w Pałukach, od 1887 po dziś dzień jest pasterzem dusz w Goworowie. W Płocku jeszcze rozpocząwszy pracę literacką, był stałym współpracownikiem „Korespondenta“, gdzie umieścił między innemi artykułami poważniejszemi: „Kolebka, dom

stał. Umarł d. 16 lipca 1881 r.

Brykczyński Józef (f ok. 1830), publicysta, rodem z Opoczyńskiego, był synem Antoniego B-go, szambelana Stanisława Augusta i posła na sejm r. 1818, kształcił się u pijarów w Warszawie, należał do towarzystwa wolnomularzy. Działalność dziennikarską rozpoczął r. 1818 w „ Gazecie Codziennej narodowej i obcej“, wydawanej w Warszawie od 1 października 1818 do 19 maja 1819 przez Brunona Kicińskiego i Teodora Morawskiego. Wyszedł potem jeszcze jeden numer z 14 czerwca i zawiadomienie z 15-go o przerwie w wydawnictwie, które, ponieważ nie mogło być prowadzonem według pierwotnego planu, zamieniono na książkowe p. t. „Kronika drugiej połowy r. 1819“. Zapowiedzianych było sto tomików, ale wyszło tylko ośm (str. 173). I w tern wydawnictwie uczestniczył B. Równocześnie pomieszczał wiersze w wydawanym r. 1818 i 1819 przez Kicińskiego „Tygodniku polskim“; mianowicie dał tu przekład hymnu: „God save the King“, niektórych pieśni Ossyana, oraz tłó-maczenie poematu Tassoniego: „Wiadro porwane“. Pisywał też i do innych orgauów prasy. Osobno jako wolnomularz ogłosił w 1819 w Warszawie „Kantatę na obchód uroczystości przez Wielki Wschód odbytej z powodu zaprowadzenia w świątyni prac wolnomularskich portretu Najjaśniejszego Aleksandra I“, a nadto przekład komedyi Racine’a: „Pieniacze“, (Warsz., 1820). Krótki ten udział w życiu literackiem Warszawy pozyskał mu serdecznych przyjaciół, jak wnieść słusznie można z wiersza Kazimierza Brodzińskiego: „Do Józefa Brykozyńskie-go jadącego do Włoch“ w r. 1820, dla poratowania wątłego zdrowia. Brodziński życzył mu, ażeby, natchnąwszy się wielkością Rzymu, powrócił zdrowo do kraju, „gdy Ceres brzegi wiślane pozłoci“; ale życzenie to się nie spełniło; B. już nie wrócił, pojechał do Francyi, gdzie wygotował przekład „Barbary Radziwiłłówny“ Felińskiego i pomieścił go r. 1823 w „Chef-d’oeuvres du théâtre polonais“. Obszerniejszą o B-im wiadomość można znaleźć w „Tygodniku Powszechnym“ Nr 52 z r.

P. Chm.

i grób Jana Kochanowskiego“ i o „Towarzystwie przyjaciół nauk płockiem“; pisał też bardzo dużo dla ludu. Oto poczet prac jego ogłoszonych osobno: „Żywot Bogarodzicy“ (1879), „Opowiadania pana Jacentego“, (Płock, 1880), „Legendy“ (t-że, 1881), „Gawędy ogrodnicze“, (t-że, 1882, Warsz. 1888), „Nauka rachunku sumienia“, (t-że, 1883), „O obowiązkach panów i sług“, (t-że, 1885), „Dom Boży, na wzór dzieła ks. Montault“, (Warszawa, 1888), gdzie rozprawia o konstrukcyi kościołów i wszystkich kwe-styach z tern połączonych. Obecnie jest współpracownikiem „Przeglądu katolickiego“, „Biesiady literackiej“ i „Wieku“.—Nadto jeszcze przesyła B. sprawozdania z zakresu archeologii do Akadem, umiejętności i jest członkiem komisyi archeologicznej. Pisze poprawnie i przystępnie; używa pseud. Gwiaździe.

Brylant (miner.). Nazwę tę nosi pewna postać szlifowanego dyamentu i wielu innych drogich kamieni, wywołująca najżywszą w nich grę barw i tak zwany ogień, a poczęta pod okiem i znawstwem kardynała Mazariniego. Postać tę stanowią dwie ucięte piramidy, czyii ostrosłupy o wspólnej podstawie. Na obu piramidach, górnej i dolnej, znajdują się ścianki, które według położenia swego zo-wią się: tablicą, kalettą (collet), ściankami czołowe-mi i poprzecznemi. Tablica jest to górna pozioma ścianka, równoległa do wspólnej podstawy piramid, zwanej wieńcem, i stanowiąca ścięcie górnej piramidy, górną płaszczyznę kamienia. K a 1 e 11 a culasse, (pointe du brillant) jest poziomą dolną ścianką kamienia, ścięciem wierzchołka dolnej piramidy, równoległem do tablicy. Ściankami czołowe-mi są ścianki górnej piramidy, jednym bokiem stykające się z tablicą; poprzecznemi zaś—wszystkie ścianki boczne na górnej i dolnej piramidzie, jednym bokiem stykające się z wieńcem. Według liczby ścianek bocznych wogóle rozróżniają brylanty na trój krotnie i dwukrotnie szlifowane. Pierwsze na górnej piramidzie mają tablicę i 32 ścianki boczne, w trzy szeregi okolnie ułożone, z których pierwszy (ścianki czołowe) i trzeci (ścianki stykające się z wieńcem) są trójkątami, szereg zaś pośredni stanowią ścianki czworokątne. Na piramidzie dolnej u spodu leży kaletta, a nad nią 24 ścianki w dwóch szeregach; górny składa się z trójkątnych ścianek, dolny, stykający się z kalettą, ze ścianek czworo - i pięciokątnych, na-przemian leżących. B. dwukrotnie szlifowany na górnej piramidzie ma tablicę i w dwóch szeregach 16 ścianek trójkątnych sąsiednich, na dolnej zaś piramidzie kalettę i 8 do 12 ścianek w dwóch szeregach, z których górny ma ścianki trójkątne, dolny pięciokątne. Piękność B-tu zależy jeszcze od pewnego stosunku w wymiarach. Za najpożą-dańszy uważa się następujący: Wysokość górnej piramidy równa ¹/₃, a dolnej piramidy ²/₃ całej wysokości kamienia; średnica tablicy równa ⁴/₉ średnicy wieńca; powierzchnia kaletty równa x/₅ powierzchni tablicy. Anglicy wieniec zwykle szlifują ostro, hollendrzy zostawiają go szerszym; pierwszy sposób zwiększa grę brylantu, ale mniej dogodnym jest dla jego oprawy. Całkowita forma B-tu może być czworokątna, rombowa, okrągła, owalna

i t. p., liczba też ścianek bocznych bywa odmień- each, i ściągnął na siebie uwagę naczelnego podów-na czasami. Typową formę brylantu mają: słynny czas prokuratora w senacie, Thisa, który zawezwał Regent francuski, Ko-hi-no or angielski i Gw i a- go do udziału w pracy nad prawem cy wilnem. W 1845 zda południa (ob. Dyament). Brillonetami został obrońcą przy departamencie senatu, a w na-albo połowiczuemi B-ami (brillonettes, demi- stępuym wybrano go na radzcę Komitetu Towarzy-brillants) zowią się dyamenty o jednej tylko górnej stwa kredytowego, który-to urząd aż do zgonu połowie oszlifowanej na B., bez połowy dolnej.

K. J.

sprawował. W r. 1849, zrzekłszy się posady obrońcy, oddał się regenturze, a obok tego pełnił wiele innych obowiązków zaszczytnych, tak np. między innemi był członkiem rady szczegółowej szpitala św. Ducha, członkiem stałym komitetu do rewizyi kodeksu cywilnego pod przewodnictwem naczelnego prokuratora, Jana Kantego Wołowskiego, co mu dziesięć lat życia zabrało; w 1856 czynnym był w przejrzeniu ustawy hipotecznej; w 1857 pracował nad przygotowaniem przepisów emerytalnych dla urzędników nieetatowych; w 1861 zamianowano go członkiem najwyższej komisyi egzaminacyjnej przy komisyi sprawiedliwości; wreszcie opracował B. pomysły do nowych ustaw dla Towarzystwa kred. ziem. W wolnych chwilach od zajęć obowiązkowych oddawał się z upodobaniem piśmiennictwu: napisał grywaną niegdyś z powodzeniem krotoehwilę „Rataplan-dobosz“, sparodyował „Cyda“, przetłómaczył wespół z Niezabitowskim kilka romansów Van der Velda, — znane też były jego wiersze ulotne, pełne humoru i dowcipu. Oprócz zaś tych drobnostek, stanowiących raczej zabawę, niż pracę literacką, za młodszych lat ogłosił w „Kuryerze Polskim“ szereg artykułów „O wyższości systematu obu izb w sejmie“.—Obacz w „Kłosach“ r. 1888 (tomXLVl) artykuł A. Niemirowskiego, p. t. „Hipotekaryusze“. * Brynica, rzeka w królestwie Polskiem, w gu bernii Piotrkowskiej, powiecie Będzińskim. Wypły wa z błot leśnych między wsiami Pińczyce i My słów, na północnym stoku niewielkiego wzgórza od pustkowia Przysieki aż do uścia stanowi grani cę od Szląska pruskiego, (z wyjątkiem gruntów mia sta Czeladzi, położonych na prawym brzegu), prze pływając osady i wsie: Niezdara (przykomórek cel ny), Wesoła, Brzozowice (na Szląsku), Kamień (tam że), Kuźnica (tamże), Czeladź, Milowice, Sosnowice Modrzejów-Mysłowice; uśeie ma poniżej wsi Niwka do Czarnej Przemszy z prąwej strony; ogólna dłu głość 62 km. W dorzeczu B-y leżą bogate pokła dy węgla kamiennego; brzegi jej, miejscami nizkie zalewane są corocznie podczas roztopów wiosennych rozciągają się na nich łąki i pastwiska. Dopływy B-y, są właściwie niewielkiemi strugami, najważniejszy z nich przychodzi ze Szląska i wpada z prawej strony poniżej Sosnowic. Spławną nie jest, natomiast bieg jej dosyć wartki porusza kilka młynów.

S. K.

Bryła, W ogólności toż samo, co ciało, t. j. pewna, ograniczona część materyi; w tem znaczeniu mówimy—bryła lodu, B. żelaza i t. p. W geometry]' B. jest-to odgraniczona ze wszech stron część przestrzeni. B. zatem posiada trzy wymiary: długość, szerokość i wysokość (grubość, głębokość); granicami jej są powierzchnie, podobnie jak granicami powierzchni są linie, a granicami linij punkty. B-y ograniczane powierzchniami płaskiemi, czyli płaszczyznami, nazywają się wielościanami (ob.), a szczególnemi ich rodzajami są graniastosłu-py (ob.), czyli pryzmaty i ostrosłupy (ob.), czyli piramidy; częścią płaszczyznami, częścią zaś powierzchniami krzywemi ograniczone są walec (ob.) i stożek (ob.), czyli ostrokrąg; powierzchniami zaś krzywemi ograniczone bryły są kula (ob.), elipsoida (ob.) i in. Bryły foremne (ob. wielościany foremne).

Bryłowatość w fizyce, toż samo co rozciągłość (ob.), w geometryi toż co objętość (ob.).

Bryłowy kąt ob. Wielościenny kąt.

Bryndza Aleksander, prawnik-hipotekaryusz (* w Sznudach na Żmudzi 1807—f 1863 w Warsz.).

Odbywszy szkolne nauki w Chwołojnach, r. 1821 zdał egzamin w szkole warszawskiej pijarów i wstąpił na wydział prawniczy do uniwersytetu Aleksandrowskiego, który już w r. 1825 cum eminentia ukończył w stopniu magistra prawa i administracyi.

Potem spędził czas pewien na aplikacyi sądowej, jako też u mecenasa Krzywoszewskiego, oraz kilka miesięcy pracował jako asesor aplikant przy sędzi kryminalnym, Danielu Raciborskim. Nareszcie w r.

1829 zdał egzamin na posady sądowe klasy drugiej i w październiku tegoż roku został zamianowany patronem przy trybunale cywilnym b. województwa podlaskiego (w Siedlcach) gdzie wkrótce liczną klientelę pozyskał. W r.

And. S.

Brynk Ludwik Bartłomiej (*5 września 1805—f 19 września 1874), biskup amateński, su-fragan łucko-żytomierski. Urodzony w gubernii wileńskiej, kształcił się u pijarów w Łużkach, w liceum połockiem i semiuaryum głównem przy uniwersytecie w Wilnie, gdzia 21 kwietnia 1829 r. przez biskupa Lipskiego wyświęcony został na księdza. Zawód duchowny rozpoczął jako wikaryusz w Mohylewie, zkąd przeniesiony został na posadę profesora pisma świętego i teologii dogmatycznej

JPPfw

1836 otrzymał a-wans na adwokata z prawem pozostawania przy trybunale, a w r.

Fig. 252. Bryndza Aleksander.

1838 jako współwłaściciel dóbr W o robi i na, był wybrany na radzcę dyrekcyi szczegółowej Towarzystwa kredytowego.

W roku 1841 przeniósł się do Warszawy, gdzie rychło zdobył równą wziętość, jak dawniej w Siedl-

do seminaryum w Zwinogródce, guber. kijowskiej. Po upływie lat dwóch został proboszczem w Humaniu i dziekanem; w r. 1836 wybrany był na kanonika archi-katedry mohylewskiej; w r. 1853 metropolita Ignacy Hołowiński mianował go pra-łatem-dziekanem kapituły archi-katedralnej. Od r. 1843 był proboszczem kijowskim i nauczycielem religii w korpusie kadetów, a zarazem pełnił urząd archi-dyakona kijowskiego. W r. 1866 biskup Kacper Borowski mianował go oficyałem konsystorza łucko-żytomierskiego, oraz wikaryuszem generalnym. Od 1870 zarządzał B. dyecezyą łucko-żytomierską. Prekonizowany w r. 1871 na biskupa amateńskiego, sufragana łucko-żytomierskiego, wyświęcony został przez metropolitę Fijałkowskiego. Umarł w Warszawie; pochowany na cmentarzu żytomierskim.— (Kopeć w „Tygodniku Illustrowanym“ z r. 1874,

brodaweczkami gęsto pokryte. Z nasady ogonka wyrasta wąs, zazwyczaj jeden, niepodzielony; od liścia dłuższy, walcowaty, gładki, w górze grajcar-kowato - skręcony. Kwiaty drobne, żółto-białe, tworzą baldaszkogrony szypułkowe, z kątów liści wyrastające. Męskie niżej osadzone, żeńskie wyżej i na krótszych szypułkach. Jagody kuliste, czarne, od 4 do 6 ziarn zawierające. Korzeń odrażającej woni i smaku nudno-ostrego, jako korzeń przestępów y—radix Bryoniae należy do gwałtownie przeczyszczających i wymiotowych. Jeszcze i dziś zadają go miejscami w puchlinach, w otrę-twieniu dróg trawienia, w zastoinach brzusznych, w padaczce i t. p.

Bryophyllum — P ł o d n o 1 i s t. Rodzaj roślin z rodziny Gruboszowatych (Crassulaceae), mający kwiaty obupłciowe, foremne, czteroliczebne. Kielich wydęto-pęcherzowaty, o czterech krótkich zę-

J. A.

''tM

/■V

épm

fi

■Æ

smm

si

i.;    .

Fig. 253. Bryophyllum calycinum Salisb.

bach, w przedkwitnieniu stykających się brzegami. Korona koło-zalążniowa, prawie tacowata, o rurce długiej, walcowatej, w nasadzie cztero-kańciastej, o kroju cztero-łatowym, złożonym z łatek jajowato-trójkątnych, zaostrzonych. Pręcików 8, osadzo-

74

Nr. 361).

w. s.

Bryologia, Część botaniki traktująca o Mchach.

Bryonia T. Prze stęp. Rodzaj roślin należący do rodziny Dyniowatych {Cucurbitaceae), plemienia Ogórkowych (Cucumerineae), mający kwiaty dwudomowe, rzadziej jednodomowe. W kwiatach męskich kielich dzwonkowaty 5-zębny ; korona kółkowa lub prawie dzwonkowata, 5-dzielna; pręcików 5, spojonych nitkami w trzy wiązki, dwie z nich złożone z dwóch pręcików, a trzecia z jednego, o pylnikach jedno woreczkowych, skręconych w formę litery S. W środku mieści się zalążnia szczątkowa. W żeńskich, samotnych lub skupionych, okwiat taki sam, jak w męskich, lecz pręciki w nich są tylko szczątkowe, zalążnia zaś kulista, jajowata, o trzech łożyskach ściennych, wielo-zalążkowych, uwieńczona szyjką 3-dzielną, zakończoną znamieniem na każdej gałązce, pojedyńczem lub 2-łateczkowem. Owoc czarny, czerwony lub zielony, jest jagodą kulistą, niepękającą, zawierającą mniej więcej liczne nasiona, różnej postaci. Są to rośliny zielne, gładkie lub chropowate,; pnące się, o korzeniach trwałych. Liście ich 3 - 5-io-klapowe, opatrzone w wąsy pojedyńcze lub rozwidlone, kwiaty brudno-białe lub żółte. Znanych jest około 12. gatunków, żyjących w strefie gorącej i umiarkowanej starego lądu. Większość ich zawiera, szczególnie w korzeniu, materyę gorzką, gwałtownie przeczyszczającą, hydragogiczną, zwaną bryoniną, używaną w medycynie.—Przytoczymy tu gatunek Bryonia alba L. Przestęp pospolity, rosnący w naszym kraju przy wsiach, koło płotów, w ogrodach zaniedbanych, w zaroślach. Kwitnie on w czerwcu i lipcu. Ma łodygę słabą, giętką, brózdowaną, szorstkim, rzadkim włosem okrytą, często na kilka łokci wysoką, a która za pomocą ślimakowato-skręconych wąsów czepia się przyległych przedmiotów i w górę się wspina. Korzeń tej rośliny jest gruby, mięsisty, rzepowaty, narostkami okrągławemi gdzieniegdzie okryty. Liście naprzemianległe, na grubych, długich, mięsistych, rynienkowatych ogonkach, w nasadzie nieco sercowato wycięte, szerokie na 5 lub 7 klapek, kątowato-podzielone; górna ich powierzchnia ciemno-zielona, dolna bledsza; obiedwie szorstkim, krótkim włosem i drobniutkiemi, nakształt kropek,

Kncyklopadya Powszechna Iluatar. 1. X.

J. A.

K. J.

K. J.

W. G.

And. S.

nych w dolnej części rurki korony. Łuszczki pod-zalążniowe równo-wązkie. Zalążnie, w liczbie czterech, wolne, jedno-komorowe; zalążki liczne, osadzone na łożysku szwowem, czyli brzusznem. Mieszków cztery, wolnych, otwierających się w po-dłuż, wielo-nasiennych. Są to podkrzewy mięsiste, żyjące w strefie podrównikowej Azyi i Afryki, o łodygach wzniesionych, rozgałęzionych, gładkich, o liściach przeciwległych, grubych, ogonkowatych, nieparzysto-pierzastych, o listku końcowym największym. Znane są trzy, czy cztery gatunki. Jeden z nich B. calycinum Salisb., P. k i e 1 i c h o-w y, dziko rosnący na Maskarenach i Molukkach, często w szklarniach europejskich hodowany, osobliwy jest z tego, że się daje łatwo rozmnażać z liści: liście bowiem jego, po brzegach karbowane, umieszczone na wilgotnej ziemi, z wycięć karbów, wydają pąki, wnet zakorzeniające się, z których każdy może utworzyć nową roślinę. Przestęp ten jest ciekawy dla fizyologów z powodu zmiany codziennie trzykrotnej smaku liści,—z rana kwaśnych, w południe bez smaku, a wieczorem gorzkich. Chińczycy sokiem tej rośliny leczą wiele chorób zapalnych, oraz goją rany.

Bryophyta (paleont.). Z roślin skryto - kwiatowych, do gromady mszaków (Bryophyta) należących, a mianowicie z rzędu wątrobowców (Hepaticae), znane są dotąd tylko trzy gatunki z rodzaju Marchantia, znalezione w pokładach eo-cenowych francuskich, a przypominające dzisiejsze marszancye zwrotnikowe. Z mchów właściwych, czyli liściastych (Musd frondosi) spotykają się odciski kilku gatunków, trudno oznaczyć się dających, w pokładach eocenowych. W brunatnym żelezia ku miocenowym z Westerwaldu znaleziono jedyny mech liściasty z owocami: Sphagnum Ludwigii Sch. (Gymnostomum ferrugineum Ludw.). Wszelako prawdo-podobnem jest istnienie mchów już w okresie dru-gorzędowym, jak to przypuszcza Heer, na podstawie znalezionego w dolnych pokładach jurajskich chrząszczyka, z rodzaju Byrrhus, który dziś, jak wiadomo, tylko w mchu żyje.

Bryozoa. Mszywioły {paleont.). Kopalne mszy-wioły stanowią bardzo pospolite skamieniałości we wszystkich prawie formacyach geologicznych, wszelako systematyka ich dotąd nie jest jeszcze należycie opracowaną. Wiadomo jednak, że rzęd ich Cyclostomata stanowi formy dawniejsze, przeważnie występujące w okresie pierwszo-i drugorzędowym, kiedy do rzędu Chilostomata należą formy nowsze, które do bogatego rozwoju doszły dopiero w okresie kredowym, a w trzeciorzędowym i dzisiejszym odniosły przewagę nad pierwszemi. Niektóre typy, przeważnie występujące w okresie paleozoicznym (pierwszorzędowym) jak Fenestella, Acanthocledia i t. p. wymarły całkowicie. Wogóle dawne mszywioły, podobnie jak i dzisiejsze, żyły gromadnie; piękne ich pnie wapienne nagromadzone są w niektórych pokładach tak obficie, że, jak korale, tworzą istne rafy. Rzadko wszakże stanowią one same przez się skałę litą, ale pomieszane są z osadami nieor-ganicznemi i szczątkami innych jestestw.

Bryozoa (zool.), ob. Mszywioły.

Brysle Dawid (z), rytownik drogich kamieni, nadworny Cesarza Rudolfa II, pochodził z Brukselli, w 1581 r. przybył do Pragi czeskiej. Wykonał dużo pięknych rzeźb do zbiorów artystycznych Rudolfa, wysyłany przez niego do Włoch, Francyi, Niemiec i Niderlandów po zakup wyrobów z drogich kamieni. Pod Rzymem, gdy wiózł drogi dyament dla Cesarza Rudolfa, r. 1601 przez rabusiów ze skarbu tego złupiony.

Brystol (Bristol)—1). B. handlowe miasto portowe w stanie Rhude-Island Unii Północno-Amerykańskiej, nad zatoką Narraganset, kąpiele morskie i ulubione miejsce letniego pobytu, 6,000 m. W walkach o oswobodzenie Ameryki zbombardowane i doszczętnie spalone przez anglików.—2). B. miasto w stanie Connecticut Unii Północno-Ame-ryki., wyrób zegarków i fabryki machin, 5,500 mieszkańców.

Brystol (Bristol). Jedno z najstarszych i najbardziej handlowych miast Anglii w hr. Gloucester, przy złączeniu rzek Avon i Frome, z których pierwsza o 13 km. poniżej B. wpada do rzeki Severnu; choć nie jest miastem nadmorskiem, jednakże skutkiem robót dokonanych na początku wieku bieżącego, tudzież współdziałania przypływu morskiego, wznoszącego się tu na 6—10 m., port B. jest do stępny dla największych statków morskich. B. rozpościera się na pagórkach, na prawym brzegu Avenu; na przeciwko niego leży Redcliffe, a cokolwiek dalej ku uściu rzeki—Clifton. Stare miasto posiada ulice wązkie i kręte, domy tarasowato piętrzące się jedne nad drugiemi, na pochyłości wzgórza. Przez Avon, płynący w malowniczym wąwozie, przerzucony jest śmiały most łańcuchowy, 214 m. długi i 88 nad poziom wody wzniesiony. Wytry-skujące w wąwozie tym źródła mineralne gorące, dawniej dosyć uczęszczane, zostały obecnie zaniechane. B. z pośród innych miast Anglii wyróżnia się mnóstwem kościołów i kaplic (przeszło 150), oraz stylowo pięknych gmachów publicznych. Kościół P. Maryi w Redcliffe z piaskowca jest wzorem pięknego gotyku z XV w.; katedra, pochodząca z r. 1305—32, niedawno odrestaurowana i wykończona, odznacza się piękną romańską fasadą; mała kaplica Mayor’s Chapel, bogato ozdobiona (XIII w.); kościół św. Stefana, z wieżą, z 1472. Z innych gmachów na uwagę zasługują: gotycki ratusz (Guildhall), ukończony w r. 1826, gmach sądowy (Council House) w stylu włoskim, z posągiem sprawiedliwości, roboty Baily; dalej giełda z r. 1747, ozdobiona kolumnadą koryncką, komora celna, wybudowana w 1831 roku; hotel Wiktoryi (Victoria Rooms), z wielką salą koncertową; izba handlowa z portykiem jońskim; wspaniały teatr, wiele banków, tudzież zakładów dobroczynnych. B. w 1871 liczył 182,000, m-ców razem z Redcliffem i Clifto-nem, a w 1891 221,665 mieszkańców. Przemysł tutejszy dostarcza cukru, tytuniu i cygar, wyrobów metalowych i skórzanych, mydła, papieru, machin i szkła; są także wielkie zakłady budowy okrętów. Tkactwo sukienne, wprowadzone przez flamandów, skupia się głównie w północno-wschodnich dzielnicach miasta. Był czas, że B. w handlu morskim

S;,r

/■•i?

i ■ /■

tâ

W/i

MM

uĄ

ii

ip-:?;,

niu portu (1809).

Brystolska zatoka — 1) B. Z. (Bristol Bay), na wschodniem wybrzeżu M. Berynga, na północ od półwyspu Alaski.—2). B. Z. zwana także Brystolskim Kanałem, na Oceanie Atlantyckim, między Walią i Kornwalią, na wyspie Wielkiej Brytanii; w jej głębi leży lejkowate uście rz. Severn; na północnym brzegu mniejsze odgałęzienia noszą nazwę zatok: Milford Caermarthen i Svan-sea, na południowym: Barnstaple i Bridgewater. — Godną jest uwagi ogromna, bo 20 m. wynosząca, różnica między najwyższym stanem wody podczas przypływu, a najniższym podczas odpływu; ta okoliczność w połączeniu z działaniem fal mor-ckich wpływa niszcząco na wybrzeża, oraz na stopniowe rozszerzanie samej zatoki, a pogłębianie Sewernu.

przewyższony był tylko przez Londyn, stąd w epoce wielkich odkryć wypływały liczne floty na podbój handlowy świata, stąd także pierwszy parowiec wyruszył do Ameryki z Europy. Flota handlowa B-u w 1888 r. składała się z 204 statków parowych i żaglowych i ustępowała tylko 8 innym portom Anglii; przywóz w 1887 wynosił 9 mil. fstr., wywóz l¹/* mil. Handel nadbrzeżny, szczególniej z Irlandyą, jest bardzo ożywiony. W r. 1887 przybyły tu 8,463 statki z ładunkiem 1,180,000 t., wypłynęło 8,536 o 1,222,116 t. Port został wybudowany w 1804—9 r., kosztem 600,000 fstr., w taki sposób, że wprowadzono Avon w nowe koryto, a w starem urządzono doki. Ponieważ doki te, na-

i®«B •s

«Jill

¹

,

!

SI

yps

/i

HWÜi

W,

BPI

BSaErffj

d.

WSĘiSmSis ip

-i

Fig. 254. Katedra w Brystolu.

wet po ich rozszerzeniu w 1871—73, nie wystarczały na potrzeby stale rosnącego handlu, przeto przy uściu Avonu wybudowano w 1876 r. nowe doki i rodzaj portu pomocniczego Avonmouth. B. posiada wiele zakładów poświęconych nauce i sztuce. Bristol Institution, otwarta w 1823 r., zawiera muzeum geologiczne i zbiory sztuk pięknych. Przy bibliotece brystolskiej znajduje się muzeum histo-ryi naturalnej, przy szkole sztuk pięknych—galerya obrazów. Z zakładów naukowych jest tu: uniwersytet, kolegium baptystów, szkoła lekarska przy ogólnym szpitalu, seminaryum nauczycielskie żeńskie, znaczna ilość szkół średnich, z których najdawniejsza pochodzi z r. 1532. Stowarzyszenie Ateneum ma w swej pieczy popularyzowanie wiadomości naukowych. Obserwatoryum astronomiczne w Clifton znajduje się pośrodku dawnych rzymskich fortyfikacyj; w pobliżu jego leży ogród botaniczny i zoologiczny. B. obfituje w zakłady dobroczynne, niektóre z nich początkiem swym sięgają wieków średnich. Szpitali jest kilka: ogólny (General Hospital), miejski (Infirmary), królowej Elżbiety, założony w r. 1586, dom sierot na 2,050 dzieci i t. p. B. jest siedliskiem biskupa anglikańskiego, a przedmieście Clifton—katolickiego. Urodzili się tu: filantrop Colston, którego pamięć obchodzi się uroczyście co r., Sebastyan Cabot, poeci: Southey i Chatterton, malarz Lawrence i rzeźb. Bai-ly.— Dzieje. B. istniał już w IV w. przed Chr., lecz wspominany jest w dokumentach historycznych dopiero w V w. po Chr.; założenie zamku przypisują Alfredowi W. Pod nazwą Caer Bren (u anglo-sasów później Bright-stowe) był warownią rzymską. Na schyłku XI w. odbywał się w B-u targ na niewolników. W XII w. B. został rozszerzony i otrzymał nowe szańce, a nadto zamek warowny, później obrócony na więzienie państwowe, które zburzono na rozkaz Cromwella. Henryk II oddał Bry-stol, już wtedy znaczne i zamożne miasto Anglii, w zastaw Janowi Mortonowi; Henryk III nadał go swojemu synowi Edwardowi, a za Henryka VIII B. stał się rezydencyą biskupa. Najwyższego rozwoju w czasach nowszych dosięgnęło miasto po uspławnieniu Avonu (w r. 1727) i po wybudowa-

st. st.

And. S.

Brytania. Dzieje B-ii starożytnej rozpoczynają się od najścia na nią Juliusza Cezara w 55 r. przed Chr. Cezar też jest pierwszym pisarzem rzymskim, podającym bliższą wiadomość o B-ii. Przed nim u greckich autorów zaledwie krótkie wzmianki o niej napotykamy, z których widać, że zbyt mało ją znali. Najdawniejszy z nich, Herodot (450), wspomina o „Wyspach Cynowych“, lecz pod tą nazwą, jak się zdaje, domyślać się trzeba wysp Scilly i Kornwalii, z których na kilka wieków przed Chrystusem kupcy feniccy jakoby cynę sprowadzali. Ważniejszym jest ustęp u Arystotelesa („De mundo“

c. 3), który przed wszystkimi innymi pisarzami wyspy Brytańskie po imieniu nazywa, mówiąc: „Za słupami herkulesowemi Ocean opływa ziemię, a na nim znajdują się dwie wielkie wyspy, zwane Bry-tańskiemi (ßpetavixai XsYÓp.evai): Albion i lerne, położone za Keltoi“. Nazwę B-ii, nadaną wyśpię większej, spotyka się raz pierwszy u Cezara. Źró-dłosłów wyrazu tego jest niepewny. Z licznych wywodów najogólniej przyjęto przypuszczenie, że pierwiastkiem jego jest brith = pstry (po łacinie „va-riegatus“), na tej zasadzie, że jakoby-to brytono-wie mieli zwyczaj centkować sobie ciało farbą z rośliny Urzet v. Si ni ł o (Isatis tinctoria),—rzecz to jednak wątpliwa. Najdawniejszymi mieszkańcami B-i, o których mamy wiadomości nieco pewniejsze, byli Celtowie. Stanowili oni jakby straż przednią w wielkiej migracyi ludów aryjskich; sądząc jednakże po zabytkach, znajdowanych w tym kraju, zdaje się rzeczą niewątpliwą, że przed celtami zajmoWał go szczep jakiś rasy nie-aryjskiej.— Szczep celtycki dzielił się na dwie gałęzier gallicką i cymbryjską: do pierwszej należeli irlandczycy, oraz szkoccy górale; do drugiej — Walonowie i mieszkańcy B-i, do tych zaś dodać można starożytnych gaelów, gdyż resztki ich języka dowodzą, że należeli do gałęzi cymbryjskiej, a nie gallickiej. O celtach, zamieszkałych w B-i, najpierwsze wiadomości winniśmy Cezarowi, a treść ich jest następująca: „Wnętrze B-i zamieszkuje lud, uchodzący za aborigenów, brzegi—najeźdźcy z Belgium, którzy, wtargnąwszy tam w celu łupieży, stale osiedli. Zamiast pieniędzy używają miedzi, albo kawałków pewnej wagi żelaza. Cyna znajduje się wewnątrz kraju, żelazo na wybrzeżach, lecz w niewielkiej ilości, miedź jest produktem przywozowym. Drzewa są tegoż rodzaju, co i w Gallii, z wyjątkiem tylko buku i jodły. Klimat jest łagodniejszy niż w Gallii, chłody mniej ostre“. Opisawszy wyspę pokrótce pod względem geograficznym, Cezar tak dalej mówi o ludności: „Najwyżej pod względem cywilizacyjnym stoją mieszkańcy Cantium (Kentu), którzy obyczajami niewiele się różnią od gallów. Ci, którzy wnętrze kraju zajmują, po większej Części zboża prawie nie sieją, żywiąc się jedynie mlekiem i mięsem, a odziewają się skórami. Wszyscy bryttowie centkują sobie ciało urzetem, wydającym farbę błękitną, skutkiem czego tern groźniej wyglądają w boju. Włosy noszą długie, a golą je na całem ciele, z wyjątkiem tylko głowy i górnej wargi. Mężczyźni razem w dziesięciu lub w dwunastu mają żony wspólne.“ O re-ligii bryttów Cezar nic nie wspomina, musimy więc co do tego przedmiotu szukać wskazówek w tern, co mówi o druidyźmie w Gallii, a upoważnia nas do tego jego twierdzenie, że systemat religijny gallów powstał w B-i i że ci, którzy chcieli należycie z nim się zapoznać, tam właśnie po naukę dążyli. Powiedziawszy, że obok ludu pospolitego, który żadnego nie miał w Gallii znaczenia, mało co lepiej traktowany od niewolników, były tam jeszcze dwa stany: druidów i rycerzy, Cezar podaje takie wiadomości o pierwszych: „Druidowie zajmują się sprawami religijnemi i mają w swojej pieczy publiczne i prywatne ofiary. Są oni arbitrami prawie we wszystkich sporach publicznych i prywatnych i wyznaczają nagrody albo kary. Kto się ich wyrokowi opiera, tego usuwają od udziału w ofiarach i tym sposobem wyjmują go z pod prawa. Druidowie wolni są od służby wojskowej i od wszelkich podatków. Główną zasadą ich doktryny jest wiara, że dusza nie ginie razem z ciałem, lecz po zgonie człowieka w inne ciało przechodzi“. Są to punkta wytyczne w krótkiem sprawozdaniu Cezara o druidach. Jest ono najdawniejszem z tych, jakie posiadamy, i na niem-to pisarze późniejsi oparli się w swoich opracowaniach systematu drui-cznego.—Politycznie B. składała się z wielu plemion niezależnych, tworzących dosyć luźne zrzeszenie, przewodziło zaś w niem to plemię, które się okazało w danym czasie najpotężniejszem. Zdaje się że bryttowie mieli dosyć ścisłe stosunki z lądem stałym. Cezar najpierw wspomina, że posyłali oni pomoc Wenetom (plemię gallijskie, którego imię przechowało się w nazwie dzisiejszego miasta Vannes), gdy ci byli powstali przeciw rzymianom. Było to w r. 56 przed Chr., a w następnym Cezar postanowił najść na B-ę, prawdopodobnie pobudzony do tego w pewnej mierze chęcią wzięcia odwetu za pomoc, udzieloną wenetom. Najpierw wysłał on C. Volusenusa dla zbadania brzegów B i, a potem sam wypłynął z Portus Itius [prawdopodobnie Ouessant (po ang. Wissant) pomiędzy Boulogne i Calais], w nocy d. 26 sierpnia r. 56, wziąwszy z sobą dwa legiony, i już nazajutrz z rana dotarł do przeciwnego brzegu, na którym po krótkiej walce wylądował, gdzieś w okolicach Deal. Bryttowie słabo się opierali i chętnie zgodzili się na pokój, ofiarowany im na łagodnych warunkach. Rzymianie powrócili do Gallii. W początkach lata Cezar znów wypłynął z Portus Itius, tym razem już z pięciu legionami przy 2,000 kawaleryi, i wylądował w temże miejscu, co poprzedniego roku. Tam pozostawił mały oddział dla zabezpieczenia okrętów, i zapuściwszy się w głąb kraju, nigdzie na drodze swojej aż do rzeki Pour, nie spotkał się z nieprzyjacielem. Bryttowie obrali wodzem swoim naczelnym Cassivelaunusa, który był władzcą kraju, położonego na północ od Tamizy, i pod dowództwem jego w pierwszem starciu stawili dzielny opór najeźdźcom; niezdolni wszakże byli powstrzymać potężnego zapędu rzymian: Cezar niebawem dotarł do stolicy Cassivelaunusa i wziął ją szturmem. Nie wiemy dziś, gdzie leżało to miasto, możemy tylko wnosić, że było to prawdopodobnie Verulamium (St. Albans). Cassivelaunus musiał prosić o pokój; Cezar wziął tylko zakładników, nałożył na bryttów daninę i opuścił kraj ich przed końcem lata, nie pozostawiwszy w nim żadnej załogi dla zabezpieczenia swojej zdobyczy, której się w ten sposób wyrzekł de facto. Odtąd bez mała przez wiek cały B. prawie nie ma historyi. Dopiero cesarz Klaudyusz, wstąpiwszy na tron r. 41 po Chr., postanowił doprowadzić do skutku zamiar Augusta co do uzyskania daniny od bryttów; jakoż w r. 43 wyprawił do Brytanii cztery legiony pod dowództwem Aulusa Plautiusa, który, wylądowawszy bez najmniejszej przeszkody, przeszedł na północną stronę Tamizy i tam czekał na przybycie cesarza. Klaudyusz wkrótce nadciągnął i zaraz poprowadził swe zastępy przeciwko bryttom; pokonał ich zupełnie i bezzwłocznie wrócił do Rzymu, pozostawiwszy Plau-tiusa na załodze w zdobytym kraju. Wkrótce potem zapaliła się wojna na zachodzie, pomiędzy rzymskim wodzem, Wespa,zyanem, który później został cesarzem, a władzcą sylurów Caractacusem (Ca-radoc). Walka ciągnęła się lat 9 i nareszcie r. 51 P. Ostorius Scapula odniósł stanowcze zwycięstwo nad Caractacusem. Ten ostatni ratował się ucieczką do królowej brygantów (plemię osiadłe pomiędzy rzekami Tyne i Humber), Cartisamauduy, lecz był przez nią wydany w ręce nieprzyjaciół, którzy zabrali go do Rzymu, aby przy wozie tryumfalnym po ulicach miasta obwodzić. W dziesięć lat potem, Boadicea (ob.), królowa Icenów, plemienia, które zamieszkiwało dzisiejsze hrabstwa Norfolk i Suffolk, skorzystała z nieobecności w Monie (dziś Anglesey) prefekta rzymskiego Swetoniusza Paulinusa, aby lud swój podniecić do powstania. Kolonia rzymska, Ca-mulodunum, (Colchester) była wzięta i spustoszona, i niebawem powstanie tak się wzmogło, iż zdawało się seryo panowaniu rzymian zagrażać. Swetoniusz wszakże wrócił śpiesznie z zachodu i w walnej bitwie (w okolicach Londynu) cios stanowczy zadał powstańcom, a zwycięstwo swoje uwieńczył straszną rzezią, w której padło ich, jak wieść niesie, 80,000. Boadicea się otruła, ażeby nie wpaść w ręce nieprzyjaciół. Pogrom ten złamał ostatecznie ducha niepodległości; a gdy następcy Swetoniusza zaprowadzili rządy łagodniejsze, cywilizacya rzymska bardzo szybko w B-i rozszerzać się zaczęła. Najbliższym, bardzo ważnym wypadkiem było objęcie rządów nad B-ą przez Agrykolę. Ten zaraz po przybyciu (r. 78) zajął się ostatecznem podbiciem Walii północnej, i dokonawszy tego w krótkim czasie, chwycił się z wielkiem powodzeniem polityki pojednawczej: zachęcał do nauki, do budowania domów okazalszych i zdołał upowszechuić pomiędzy krajowcami rzymskie obyczaje i odzież. „To—mówi Tacyt — nazywali oni w swej ciemnocie cywilizacyą, choć było to tylko jednem z narzędzi ich ujarzmienia“. R. 79 Agrykola uderzył na brygantów i zawładnął ich krajem. Przez lat pięć posuwał się ciągle dalej na północ i w r. 84 pokonał władzcę Kaledonii, Galgacusa, w bitwie zwycięzkiej, której miejsca niepodobna oznaczyć, można tylko przypuszczać, że zaszła ona nieopodal od wschodniego wybrzeża Szkocyi, gdzieś na północ od zatoki Tay. Wkrótce wszelakoż Agrykolę odwołano do Rzymu i nic potem nie przedsięwzięto dla zabezpieczenia zdobyczy na północy, po-za linią warowni, powzno-szonych przez niego pomiędzy odnogami Forth i Clyde. Koniec okresu panowania rzymskiego w znacznej swej części nie przedstawia ważnych wypadków. W r. 120 cesarz Hadryan zwiedził B-ę i kazał usypać wał pomiędzy rzeką Tyne a Solway-Frith, dla zabezpieczenia się od najść plemion północnych. W r. 139 prefekt Lollius Urbicus zbudował między odnogami Forth i Clyde, wzdłuż linii warowni Agrykoli, mur ochronny, który na cześć cesarza Antonina Piusa murem Antonina nazwano. R. 207, cesarz Sewer przybył do B-i, aby prowadzić osobiście wyprawę przeciw kaledończykom, i zapuścił się w głąb Kaledonii, pędząc nieprzyjaciół przed sobą, lecz nie stoczywszy z nimi żadnej bitwy; żadnej też nie przyniosła korzyści wojna owa dorywcza., którą wszelakoż przypłaciło życiem 50,000 rzymskich żołnierzy. Sewer wzniósł nowe mury wzdłuż linii wału hadryanowego i umarł w Yorku r. 211.—W owym czasie cesarstwo rzymskie zaczęło się już było chylić do upadku, a słabość jego stanowiła wielką pokusę dla rządzących odległemi prowincyami do przywłaszczenia w onych sobie najwyższej władzy. Około r. 287 tytuł imperatora przybrał człowiek nizkiego pochodzenia, zwany Carausius, urodzony w Menopii (okrąg między Skaldą i Mozą) który miał sobie powierzone dowództwo floty, stojącej na kanale Brytańskim dla strzeżenia brzegów Galii i B-i od napaści pira tów fryzyjskich; ale tak się na tern stanowisku sprawował, że ces. Maksymian skazał go był na śmierć. Carausiusa, po siedmiu leciech pomyślnego panowania, w ciągu których Maksymian uznał był jego niezależność, zamordował jeden z wyższych dowódz-ców, Allectus, który z kolei uzurpował tytuł cesarski przez trzy lata, poczem Constantius Chlorus odzyskał B-ę dla Rzymu (296). Constantius odbył później wyprawę do Kaledonii i zmarł w Yorku r. 306. Wkrótce potem piktowie ze Szkotami zaczęli na prowincye rzymskie napadać od północy. Szkoci, osiedli w zachodniej części Kaledonii, należeli do gałęzi gaelickiej, szczepu celtyckiego, a przybyli z Irlandyi, skąd też przynieśli z sobą nazwę dla nowej swej ojczyzny. Co zaś do pochodzenia i języka piktów, przez czas długi była to kwestya sporna i dziś jeszcze nie rozstrzygnięta; ogólnie wszakże przypuszczają, że piktowie pochodzili z rasy celtyckiej, język zaś ich, o ile o nim sądzić można z niewielu słów, głównie zaś imion własnych, które się zachowały do naszych czasów, wnosić każe, iż należeli do szczepu raczej cym-bryjskiego, niż gaelickiego. (Bliższe wyjaśnienia w tym względzie znaleźć można w „Philologie Essays“ Garnetta i w „The Four Ancient Books of Wales“). W r. 367 piktowie i szkoci splądrowali całą krainę aż pod Londyn. Wysłany przeciwko nim Teo-dozyusz, ojciec cesarza, noszącego to samo imię, zdołał odeprzeć jch za mury Antonina. Odzyskany w ten sposób okrąg między murami Hadryana i Antonina nazwano na cześć panującego wówczas cesarza Walentyniana—Walencyą. Było to wszakże powodzenie tylko chwilowe; wkrótce potem rzymianie stracili tę nową prowincyę. W r. 383 tytuł cesarza przybrał Maximus, rodem z Hiszpanii, który służył pod Teodozyuszem w wojnie z pikta-mi. Maksym wyprowadził z sobą do Gallii liczne zastępy rzymian i bryttów i był uznany przez Teo-dozyusza i Walentyniana za jedynego cesarza nad B-ą, Gallią i Hiszpanią. W pięć lat potem Maksym napadł na Italię, lecz go schwytano i ścięto w Aquilei r. 388. Wojsko nie powróciło do B-i, w której w ten sposób panowanie rzymskie stało się tak słabem, jak nigdy. W r. 396 Stylichon wysłał tam jeden legion, który raz jeszcze odparł piktów. W r. 407 było w B-i trzech z kolei cesarzy; ostatni z nich, Konstantyn, poszedł za przy-

kładem Maksyma i wyniósł się z armią do Gallii, dna do rozstrzygnięcia. (Ciąg dalszy dziejów pod wyra-a B. znów pozostała bez najmniejszej obrony prze- zem Wielka Brytania).—-„Monumenta Historica ciw napastnikom północnym W roku 410 osta- Britannica“ (1848);—Camden „Britannia“; W. B. Jo-tecznie zakończyło się panowanie rzymskie w B-i, nes „Vestiges of the Gael in Gwynedd“;—Merival wskutek listu cesarza Honoryusza do miast bry- „History of the Romans under the Empire“;—Bur-tańskich, oświadczającego im, że odtąd muszą ton „History of Schottland“; i „Encyclopedia Britan-same myśleć o swej obronie.—B. stała się prowiu- nica.“    *

Brytania Wielka, ob. Wielka Brytania. Brytańska Ameryka, ob. Kanada i New-

Brytańska Birma, ob. Burma,

Brytańska Guyana, ob. Guyana.

Brytańska Kolumbia, B ri t i s h-C o 1 u m b i a, prowincya w posiadłościach angielskich Ameryki północnej, znanych pod ogólną nazwą Kanady (Dominion of Canada), zajmuje południowo-zachodnią część kraju i graniczy na wschód z prowincyami: Athabasca i Alberta, na północ z terrytoryum Pół-nocno-Zachodniem (Northwest Terrytory), na zachód z Pacyfikiem i częścią terrytoryum Alaski, na południe ze Stanami Zjednoczonemi ( terrytoryum i stany: Waszyngton, Idaho, Montana): wogóle prowincya leży między 48°20' a 60° sz. pn., oraz między 114° i 139° dł. zd. Gr. — Wybrzeże oceanu Wielkiego jest strome, poszarpane przez głęboko w ląd wdzierające się fiordy i usiane mnóstwem większych i mniejszych wysp, jakiemi są np. archipelag Królowej Karoliny (Charlotte), Vancouver, Banks, Princess-Royal, Pitt, Revilla - Gigedo i w. i. —Wnętrze kraju górzyste, niezmiernie malownicze i bogate w rozmaite zjawiska natury.—Na wschodzie ciągnie się wyniosły systemat gór Skalistych, dosięgający 4,785 m. w szczycie Hooker, a 4,880 m. w szczycie Brown i dający kilka dogodnych przełęczy dla komuuikacyi z prowincyami wscho-dniemi Kanady, jako to, przełęcze: Kootenay, Ka-nanaskis, Athabasca, Kicking-Horse; przez tę ostatnią przeprowadzoną jest droga żelazna Oc. Spok. (1,615 m. nad p. m);—Środkowa część kraju przedstawia wyżynę mocno sfałdowaną dość znacznemi wyniosłościami i pokrajaną głębokiemi kanionami rzecznemi; zachodnią wreszcie wypełniają nadbrzeżne Alpy Nadmorskie i góry Kaskadowe, przez które rzeki z wyżyny środkowej przedzierają się wspa-niałemi wyłomami. Wyżyna środkowa, zbudowana ze skał mezozoicznych na północy, a trzeciorzędowych na południu, otoczoną jest dookoła forma-eyą paleozoiczną, w którą na wschodzie, a mianowicie w górach Skalistych, wdarły się utwory archaiczne, tj. granity i gnejsy.—Nadbrzeżne wyspy są również paleozoicznej formacyi, z wyjątkiem archipelagu Królowej Karoliny, gdzie przemagają młodsze utwory.—Większość kraju należy do zlewiska Oceanu Wielkiego przez rzeki: Stikine, Skeene, Nass, Fraser i Kolumbię (Oregon); natomiast północno-wschodnia część odwadnia się przez rz. Ma ckenzie do M. Lodowatego, a mianowicie przez jej dopływ Liard, powstały z połączenia rzek Deas i Turnagain; oprócz tego na wyżynie wielkie jest mnóstwo jezior wązkich, podługowatych, mających kształt fiordów, i podobieństwo do rozszerzonych koryt rzecznych. — Wszystkie niemal rzeki płyną w głębokich wąwozach, pośród ciągłych kaskad,

cyą rzymską najpierw za panowania cesarza Klau-dyusza r. 43 po Chr.—Rządy nad nią sprawował jeden prefekt aż do czasów Sewera, który rozdzie- fo un dl and. lił ją na dwie części, zwane B-ą wyższą i B-ą niższą, każda z własnym prefektem. Po podziale państwa rzymskiego na cztery prefektury za cesarza Dyoklecyana B. stanowiła część prefektury gallijskiej, a rządził nią zwierzchnik najwyższy, zwany v i car i u s, który miał rezydencyę w Yorku. Kraj dzielił się na cztery prowincye, z których nad każdą przełożony był prefekt: 1) Bri-tania Prima,—leżąca na południu od Tamizy;

2) Britania Sec und a—na południu od Dee i na zachód od Sewern; 3) Flavia Caesarien-sis—na wschód od Severn; 4) Maxima Caesa-r i en si s — między Humber i Tyne. Do nich, jako piąta prowincya, dodana jeszcze była, zdobyta przez Teodozyusza, Walencya, ale ta, jak się zdaje, jedynie przez czas krótki zostawała pod władzą rzymian.—Okres dwuwiekowy dziejów B-i po ustaniu w niej panowania rzymskiego, z powodu braku dokumentów współczesnych, jest nam prawie nieznany. Na tem, co podali późniejsi saksońscy i brytańscy pisarze, polegać niepodobna, chyba tylko o tyle, o ile to się zgadza ze stwierdzonemi wypadkami tego okresu gdzieindziej. Bryttowie, opuszczeni przez rzymian, ujrzeli się zupełnie bezradnymi i niezdolnymi do stawienia oporu piktom, którzy zaczęli coraz bardziej na nich nacierać. Nie mogąc, mimo próśb swych, doczekać się pomocy od swych władzców dawniejszych, bryttowie zwrócili się do korsarzy teutońskich, którzy od lat ostatnich panowania rzymskiego zwykli byli plondrować po wschodnich brzegach tej krainy. Trzy więc plemiona—anglów, jutów, oraz saksonów—przybyły do B-i i wyparły piktów z jej granic. Saksoni wszakże napływali coraz to w większej liczbie i wkrótce, upatrzywszy powód do waśni, weszli w sojusz z piktami i plondrować jęli po kraju, prąc przed sobą bryttów na zachód. Pierwszem w B-i państwem teutońskiem było królestwo Kent, założone r. 449, a po dwu wiekach widzimy już sa-ksonów mocno usadowionych w większej części krainy, plemiona zaś celtyckie tylko na jej krańcach zachodnich. O Arturze, bohaterze wallonow z tego okresu, nie podobna mówić z pewnością; jednakże chociaż jest on nieznany kronikarzom saksońskim, nie uważamy za właściwe przeczyć jego istnieniu, zwłaszcza wiedząc, że żaden z południowo-zachodnich okręgów Anglii, uważanej powszechnie za pole jego czynów bohaterskich, nie był przez saksonów zdobyty aż do końca przyznawanych mu zwycięstw. W czasach ostatnich próbowano dowodzić, że widownią chwalebnych bojów arturowych była Szkocya południowa, nie zaś Anglia zachodnia; lecz jest to kwestya nazbyt tru-

prowincyą pod bezpośredni swój zarząd; w r. 1866 przyłączył do niej wyspę Vancouver, a rozporządzeniem z d. 20 lipca 1871 r. wcielił powstałą stąd całość do Kanady. — Porównaj: Lennard: „Travels in British-Columbia“ (Lond., 1862 r.) i Rattray: „Vancouver Island and British-Columbia“ (Lon-

And. S.

prądowin i wodospadów, stąd spławnośó ich, mimo obfitości wody, jest prawie żadną. Tylko Fraser i Kolumbia mogą stanowić wyjątek. Klimat na wybrzeżu morskiem jest wilgotny i łagodny, na wschodzie, w górach Skalistych, surowy, o śnieżnych i ostrych zimach; wyżyna środkowa, zasłoniona przez góry od wpływu morza, jest stosunkowo sucha. — Świat roślinny streszcza się głównie w olbrzymich lasach, zalegających ogromne przestrzenie, zwłaszcza na stokach gór nadbrzeżnych; dostarczają one znakomitego materyału budowlanego (cedry, sosny amerykańskie, jodły); wnętrze kraju ku południowi nadaje się do rolnictwa, na północo-wschodzie przemaga forma stepowa; między górnym biegiem Fraseru, a lewym jego dopływem, Thompso nem, rozciągają się obszerne prerye z bujnym po rostem trawy. —Świat zwierzęcy dostarcza w nieprzebranej ilości futer, któremi prowincya zyskowny prowadzi handel; są tu niedźwiedzie, bobry, wydry, sobole, lisy białe, gronostaje. — Niedostępność gór i obszerność lasów są poniekąd ochroną przed zbyt gwałtownem wytępieniem futrodajnych zwierząt. — Również wielkiem jest bogactwo ryb i zwierząt morskich, skutkiem czego rybołówstwo stanowi ważną gałąź dochodu i należy do najbogatszych na świecie; na wybrzeżu morskiem i w rzekach poławiają się: wieloryby, foki, morsy, jesiotry (do 6 centn. wagi), łososie i t. p.— Ale najważniej-szem ze wszystkich jest bogactwo mineralne, które B-ej K-if nadało wyjątkowe znaczenie w szeregu amerykańskich posiadłości Auglii. Złoto znaj duje się niemal wszędzie, srebro nad rz. Fraser, również jak i miedź; obok tego żelazo, ołów, platyna i węgle kamienne (na wyśpię Vancouver). Najważniejsze kopalnie złota znajdują się na lewym brzegu górnego Fraseru (Carriboo), a także nad rz. Manson, Slate Creek, Germansen Creek i Omini-ca. —Ogólna przestrzeń całej prowincyi wraz z wyspami wynosi 997,100 km. □ (półtora raza więcej niż Austro-Węgry); ludność w 1881 r. wyniosła 49,459 głów, w tej liczbie 11,488 anglików i szkotów* 3,172 irlandczyków, 916 francuzów, 858 uiemców, 25,661 indyan, 7,364 innych narodowości (przeważnie chińczyków); na r. 1889 obliczenie przypuszczalne dało 156,641 głów, co równa się

0.16 na 1. km. Q, obecnie ilość mieszkańców przenosi zapewne liczbę 200,000, gdyż od chwili otworzenia drogi żelaznej Canadian-Pacific, a zarazem zaprowadzenia stałej żeglugi parowej z Azyą wschodnią, immigracya stale wzrasta, nęcona natu-ralnemi bogactwami kraju.—Rząd prowincyi składa się z wice-gubernatora, mianowanego przez koronę, oraz ze zgromadzenia prawodawczego, do którego wyspa Vancouver wybiera czterech członków, ląd stały pięciu, a korona trzynastu. Stolicą jest Victoria, na południowym krańcu wyspy Vancouver, połączona z lądem za pomocą liny telegraficznej podmorskiej.—B. K. nosiła pierwotnie nazwę Nowej Kaledonii, która dzieliła się na Nowy Hanower i Nową Georgię i należała do kompanii Hudsoń-skiej.—W r. 1858 rząd angielski odebrał kompanii monopol handlu, rybołówstwa i polowania i poddał

dyn, 1862).

Brytański Honduras, ob. Belize.

Brytański metal jest aliażem, złożonym z 90— 92% cyny, 8—9% antymonu, z dodatkiem miedzi, dochodzącym do 3%. Jest to metal bardzo biały, przypominający srebro, zarówno odcieniem, jak i blaskiem, jaki przyjmuje po wypolerowaniu, jest dość twardy, a jednocześnie łatwo topliwy; odlewy daje dobre i może być bez przeszkód obrabiany mechanicznie. Powyższe przymioty zapewniają mu dość znaczne rozpowszechnienie w postaci przedmiotów, służących do użytku stołowego i drobnej galan-teryi.

Brytańskie Indye, zbiorowa nazwa wszelkich brytańskich posiadłości wlndyach Wschodnich, obejmujących Indostan, dolną Burmę, Cejlon, Maledy-wy, Lakkadywy, Andamany, Nikobary, wyspy Ko kosowe i Czagos.—Order B-ich In d y j, ustanowiony w . 1836 r. i podzielony na dwie klasy nadaje się oficerom krajowcom, pozostającym w służbie czynnej armii indyjskiej; przedstawia zaś złotą gwiazdę, nad którą znajduje się medalion otoczony wieńcem dębowym, z koroną Wielkiej Brytanii i napisem: „The order of British India“, okalającym lwa Wielkobrytańskiego; order nosi się na wstążce niebieskiej.    And- &

Brytańskie muzeum („M. Br.“), ang. British museum, w Londynie, muzeum publiczne, największe w Anglii. Początek dał mu w końcu XVII wieku John Cotton przez podarowanie narodowi zbiorów, które jeszcze*' w pierwszych leciech owego wieku gromadzić był zaczął jego dziad, Robert Cotton. W r. 1700 parlament przyjął darowiznę i, przeznaczając ją „na użytek i pożytek“ publiczności, oddał pod zarząd trzydziestu „zaufanych” (trustees). Dar składał się z książek, monet, medali, różnych osobliwości. Parlament dał 4,500 f. st. na nabycie domu w dzielnicy westminsterskiej, w którym zbiór ten się mieścił. W 1712 przeniesiono go na Strand do Essex-house, a w 1730 do Ash-burnham-house. Tam nawiedził go wielki pożar. Muzeum i bibl. Cottonów połączono później z bibl. królewską i konserwatorem zbiorów zamianowano Bentleya (ob.). W 1749 dr. Hans Sloane, właściciel wspaniałych już zbiorów w Chelsea, na południe od Londynu,—„dla zamanifestowania chwały bożej i dla dobra ludzkości“ —zapisał je wraz z pałacem narodowi, pod warunkiem wypłacenia spadkobiercom 20,000 f. st. W roku jego śmierci, 1753, księżna Portland ofiarowała zbiór mss: R Harleya, hr. Oksfordu, za 10,000 f. st. Parlament przyjął oba zapisy, ale, nie mając pieniędzy na pokrycie należności i na urządzenie muzeum (wzbogaconego jeszcze darami Courtena i innych) pozwolił urządzić loteryę w wysokości 100,000 f. st. Wszystkie ! zbiory złączono w Montague-house, w dzielnicy

Bloomsbury i w 1759 otwarto już tu „B. M.“. — Na początku bieżącego wieku więcej już było zabytków muzealnych, niż miejsca na nie, a gdy w r. 1805 zakupiono zbiór „Towneley-gallery“ i wytworzono oddział antyków, musiano w parku przy muzeum (7*/₂ akrów) zbudować hallę oszkloną i szopy z desek. Dopiero w roku 1823 przystąpiono do wzniesienia budynków, godnych takich zbiorów; planów dostarczyli dwaj bracia Smirke: budowa trwała lat blizko 40, kosztowała 709,000 f. st. Już w 1880 wzniesiono nowe skrzydło, południowo-za-między uczonych i raożnowładzców. Na czele rządu B. M. stanął bibliotekarz główny (principal librarian), mianowany przez samego króla, pod nim stało 3 konserwatorów (keepers). Obecnie etat samej tylko bibl. wykazuje 8 konserwatorów, 47 asystentów (assist.-keepers i assist.-seniors i juniors) i 82 woźnych i posługaczy. W 1850 zmieniono organizacyę rady zarządzającej. Od tego czasu 25 członków zasiada z urzędu, 9-u w imię praw rodowych, 15-u po dawnemu wybierają jedni i drudzy; przy radzie funkcyonuje dele-

IMMI )

U-uliX.—..i {l u u

ii

.»».•i •

3 Jmb

teufet

«* n ^23

iw

36

Ii

4'Î'I

5 !St I

frlöl

78 sî iss r;_- LiTr_

LÆjllLin

Tr%

t y

gvTnan'v, ■

J},

r. ... ■ £

il

3S

Js

r7

T l'i i

yrl ■■

BT

k:-* r.:*.*.*

Fig. 255. Muzeum Brytańskie.

A.    Plan parteru. 1. Kolumnada frontowa; 2. Przedsionek i z 2 części złożona sala zabytków z Licyi; 3. Galerya rzymska; 4. Gabinet rady; 5. i 6, Biura zarządu; 7. Sala do pracy; 8, 9 i 10. Sale grecko rzymskie; 11. Podwórze; 12. Transsept assyryjski; 13. Rzeźba archaiczna; 14. Sala Efezu; 15. Sala Assyryi; 16. Galerya Niraruda; 17. Galerya egipska; 18. Sala Elgina; 19. Sala Grecyi 20. Sala Fenicyi wraz ze wschodami; 21. Sala centralna Nimruda; 22. Sala centralna Egiptu; 23. Jadalnia; 24. Galerya zabytków z Kujundźyku; 25. Ga’erya egipska; 26. Przedsionek egipski; 27. Wschody; 28. Przejście; 29. Sala do pracy dla kobiet; 30. Pomniki grobowe; 31. Umywalnie (dla mężczyzn); 32. Man-zolea; 33, 34 i 35. Składy; 36 Kurytarze; 37. Sala Cracherade’a; 38. Sala do pracy; 39, 40 i 41. składy; 42. Dział muzyki; 43. Sala Banksa; 44. Skład i sala katalogu; 45. Skład; 46. Wschody; 47. Sala dzienników; 48. Sala do pracy; 49. Sala do rozdzielania zabytków; 50, 51 i 52. Składy; 53. Izba dodatkowa; 54. Sala do pracy; 55. Biblioteka wschodnia; 56. Rękopisy; 57. Sala do pracy; 58. Galerya Grenville’a; 59. Sala Egertona; 60. Sala’’ map rękopiśmiennych; 61. Przejście (pasaż); 62. Sala do pracy; 63 i 64. Rękopisy; 65. Sala do rozdzielania zabytków wraz z izbą dla służby; 66. i 67. Sala do pracy; 68. Sala dzienników; 69. Czytelnia; 70. Wschody; 71 i 72. Konserwatorowie rękopisów; 73. i 74. Sala druków; 75. Sala dla służby doglądającej druków; 76. Sala konserwatorów druków; 77. Biblioteka Wschodnia; 78. Podwórze; 79 i 80. Przejścia; 81 i 82. Umywalnie (dla kobiet); 83. Wiel. wschody; 84. Nowe składy; 85. W. sala dó czytania.

B.    Plan piętra 1. Muzeum przedhistoryczne; 2. Wschody główne; 3. Starożytności; 4. Klejnoty złote i drogie kamienie; 5. Przejście; 6 i 7. Sale do pracy; 8. Medale; 9 Muzeum greckie i rzymskie; 1Ó. Sale do pracy; 11. i 12. Sale bronzów; 13, 14. i 15. Sale waz; 16. i 17. Wschody; 18—20 (nie istnieją na piętrze); 21. Nadzorca muz. egipskiego i as-syryjskiego; 22—26. „North Gallery“ sale: I, II, III, IV, Y; 27. Muz. amerykańskie; 28. Muz. assyryjskie; 29. Sala mu-mij; 30. i 31. Muz. egipskie; 32. Muz. etruskie; 33. Sale do pracy; 34. Wschody; 35. do 39. Galerya etnograficzna; 40. Muz. azyatyckie; 4L Muz. średniowieczne; 42. Muz. anglo-saksońskie; 43. Muz. anglo-rzymskie; 44. Ceramika angielska;

45. Sale do pracy; 47. Szkła i ceramika; 47. Rysunki i ryciny; 48. Sala do pracy;

chodnie, od nazwiska zapisodawcy nazwane „White’s wing“; mieści się tu dziś czytelnia dzienników i wydawnictw, przedstawiających działalność parlamentu.—Zarząd. Jeszcze w 1753, kiedy przyjmowano zapis Sloane’a, liczbę 30-u trustees zwiększono o 11-u. Z tych razem 41 było 9 wirylnych (6 z rodzin Cottonów, Sloanów i Harleyów — family-tr.—3 z mocy urzędów: arcyb. Kantuaryjski, speaker izby niższej i lord kanclerz), 17 mianowanych przez rząd — official-tr., 15 wreszcie wybieranych przez 2 pierwsze kategorye (razem 26) z po-

gat rządu. Zgromadzenie 49-u trustees wybiera ze swego łona radę mniejszą, z 18-u członków (standing-committee); bibliot. główny jest jej sekretarzem. — Uposażenie, z początku bardzo skromne, w r. 1759 nie wynosiło więcej nad 1,000 f. st.; ale wydatki przekraczały nieraz etat w trójnasób i w bieźącem stuleciu stały fundusz na utrzymanie i pomnażanie zbiorów tak szybko wzrastał, iż w r, 1873 roczny etat wynosił 102,061f. st., a do 1887 roku ciągle się jeszcze z roku na rok zwiększał. W 1887 „przez oszczędność“ obcięto etat o ²L-,

dodać jednak.potrzeba, że jak od początku parlament był dla B. M. dobrym ojcem, tak nigdy i obecnie sowitych kredytów dodatkowych w wypadkach ważnych nie odmawia. W latach 1835, 1849—50, 1860, 1875 wyznaczał komisye, które zawsze kończyły swą czynność zdaniem, „że trzeba dać pieniędzy” lub „wprowadzić to i owo ulepszenie“. Dzięki tym komisyom w 1850 zmieniono organizacyę j. w., dzięki im również w r. 1875 dokonano reformy kapitalnej przez odłączenie czterech gabinetów historyi naturalnej od biblioteki i właściwego muzeum. Zbiory przyrodoznaw-cze przewieziono do wspaniałego budynku na South Kensington, dokończonego w 1880 według planów Waterhouse’a, nadając im ogólną nazwę „Museum of natural history“; urządzono to muzeum ostatecznie dopiero przed kilku laty. W budynku B. M. przy Great Russell-street pozostało 8 działów: książki, rękopisma, starożytności wschodnie, star. średniowieczne z etnografią, star. greckie i rzymskie, monety i medale, mapy, atlasy i rysunki topograficzne, nakoniec ryciny i rysunki artystyczne. Sześć ostatnich działów stanowi właściwe muzeum. — Księgozbiór B. M. jest po paryskiej „Bibi. Nat.“ (2,250,0001.), największym w świecie; w 1890 liczył 1,600,000 egzemplarzy drukowanych i 50,000 rękopiśmiennych. (Największa biblioteka w Niemczech, „Die Hof u. Staats.-Bibliothek“ w Monachium, obejmuje tylko 1 milion druków i około 50,000 ręk.). Za Jerzego 11 zaprowadzono w Anglii egzemplarze obowiązkowe, a oprócz nich i nabytków etatowych i nadetat. zwiększały się jeszcze zbiory B. M. darowiznami całych bibliotek prywatnych. Najznakomitszym takim darem był uczyniony w 1823 r. przez Jerzego IV, który oddał do B. M. przeszło 65,000 t. dzieł i 15,000 broszur, ocenionych razem na 130,000 f. st. Bibl. ma dziś wiele białych kruków, ale siłę jej stanowi rozumna pełność działów. Pomniki piśmiennictwa amerykańskiego są tu liczniejsze, niż w samym nawet Waszyngtonie („National Library“ w 1887 miała 565,134 t. dzieł i 190,000 broszur). Dział słowiański starannie jest uzupełniany. Dzieł chińskich ma B. M. 27,000, hebrajskich 12,000, w innych językach wschodnich przeszło 13,000. Pamiątkową pracą zarządu B. M. jest katalog, założony przez Panizzego, szóstego z rzędu „principal librarian’a“ (1857—1876), człowieka wielkich zasług względem B. M.; prowadzony systeraatem kartkowym według nazwisk autorów bez przedmiotowego układu, zajmuje on już dotychczas 2,000 skrzynek. W 1882 zaczęto go drukować; do roku 1892 » było wydruk. 175 tomów, po 4,800 tyłułów. Oprócz tego „General Catalogue of the B. M. library“, wychodzi jeszcze „Catalogue of accessions to the Br. M.“ (do 1892 tomów 171). Niezależnie od tych obu katalogów ogólnych istnieją szczególne, przedmiotowe, z pojedyńczych działów, a na co sam zarząd B. M. odważyć się nie chce urzędownie, w tern wyręcza go nieraz inicyatywa prywatna (Anderson, Portescue, Bullen). Ważną pomoc w poszukiwaniach dają dwa wydawnictwa: „List of bibliographic classified catalogues and indexes in the reading-room of the B. M.“⁻ i „List of books of

Bncyklopedya Powszechna Uluiti. T. X.

reference in the reading-room of the B. M.“; tych książek informacyjnych, — niemieckich „Nachschla-gebücher“—ma B. M. już 20,000, zebranych osobno w czytelni (reading-room). Przy urządzaniu B. M. 1757 roku postanowiono otwierać je codziennie z wyjątkiem niedziel i sobót, ale nie wpuszczać więcej nad 60 osób na dzień, trzymając się zasady prior tempore potior jure. W 1808 zniesiono ograniczenie liczby i wszystkie 4 ówczesne działy B. M.: książki, ręk., starożytności, obrazy i rzeźby, wreszcie okazy z historyi naturalnej trzymano otworem dla każdego przychodnia przez 3 dni w tygodniu a 40 tyg. w roku. Stały się te reformy za czwartego z rzędu bibliotekarza głównego, którym 1799— 1827 był Józef Planta. W 1800 naliczono przez cały rok tylko 200 czytelników, w 1825 liczba ta doszła do 22,800, w 1887 do 182,778, dziennie przybywających (po 603), a w 1888 do 188,433 (po 620), na 303 dni w roku. W 1888 wydano do czytelni 1,950,060 pojedyńczych tomów dzieł i broszur. W 1884 żądali czytelnicy dzieł całkowitych lub ich części po 964 dziennie, w 1887 po 1163. Obecnie czytelnia mieści się w głównym korpusie, o pięknym frontonie greckim, pod wspaniałą kopułą oszkloną, wyższą od kopuły św. Piotra; ukończona w roku 1857, sama jedna kosztowała ona przeszło 150,000 f. st. Sześćset osób pomieścić się może w tym ogromie. Biuro znajduje się w samym środku kolistej sali, do głębi prowadzą kurytarze we wszystkich kierunkach. Każdy czytelnik ma przed sobą biurko z podwójnym pulpitem, kałamarz pióra i ołówki. Podłogę wyściełają dywany kauczukowe. Oświetlenie elektryczne. Czytelnia otwarta jest od 9 zrana do 10 wieczorem, zimą i latem; B. M. nie zna wakacyj. Archivum przy bibliotece, obejmujące rękopisy, ma skatalogowanych numerów około 40,000 (w r. 1888 było 33,344). Praca jest jeszcze w biegu. Katalogowania dokonywa się podwójnie: według pochodzenia i według przedmiotów. Za główny katalog uważają spis darów Sloane’a; inne mają tytuł: „Additional Collection“, wychodzą z liczbowaniem ciągłem. Do użytku czytelni służy kat. litografowany w 10 t. in folio; oprócz niego istnieje podręczny, ruchomy, w zachowaniu u samego nadzorcy czytelni, a wydania go drukiem wkrótce spodziewać się można. Najwięcej jest rękop. do historyi angielskiej, ale znajdują się niezmiernie szacowne, uniwersalnego znaczenia, i z dziedziny umysłowości. Naj dawniej-szemi, prócz dyplomatów, są szczątki sławnego zbioru pergaminów opata Mojżesza z Nisibis w Mygdo nii na porzeczu Eufratu. (X w.) B. M. obfituje w ręk. wschodnie. Rzeczy szczególnie zaciekawiające ułożone są pod szkłem (w „witrynach“), a do oglądania ich służy „Guide to the autograph letters, manuscripts, charters and seals, exhibited in the King’s library“. — Muzeum, złożone z 6-u działów powyższych, mając już fundament ze zbiorów Cotto-na, powiększyło się w 1772 zbiorem waz greckich Hamiltona. Kapitulacya aleksandryjska 1801 zapewniła Anglikom posiadanie pomników egipskich, zebranych przez Dounou. Słynny kamień z Rozetty, z troistym napisem, którego odczytanie doprowadzi-

75

And. S.

ło Champolliona do zbadania hieroglifów, dostał się do B. M. W 1805 weszły do B. M. zbiory marmurów To-wneleya (por. wyżej) z Włoch. W 1815 nabyto fryz ze świątyni Apollina w Bassae pod Figalią w Ar-kadyi. W 1816 Elgin sprzedał do B. M. za 35,000 f. st. zrabowane za pozwoleniem sułtana „ze świątyni bałwochwalców“ 17 posągów z frontonu, połowę fryzu z celli (ob.) i 14 metop. Roku 1825 jeden z „trustees“, Richard Payne, zapisał B.

M. swój gabinet medalów, oceniany na 60,000 f. st. W 1845 r. przybyły pomniki z Licyi. Od 1851—1860 corocznie wchodziły do B. M. pozostałości sztuki, piśmiennictwa i epigrafiki assyryjskiej wykopywane przez Layarda w Kujundżyku, pod którym leży dawna Niniwa; żadne dziś muzeum świata nie ma takiej Assyryi, takich napisów klinowych, jak B. M. „Guide to the Nimrood central Saloon“ wyszedł w r. 1886. Po sali Nimruda najwspanialszą jest sala Elgina („Guide to the sculptures of the Parthenon“, 1886) wraz z „Greek anteroom“, mieszczącem sztukę grecką w Azyi w IV w. przed Chr. Pozostałości z grobowca Mausolosa w Hali-karnassie mają własny swój „Mausoleum-room“ i własny też katalog. Zabytki egipskie zajmują 3 sale na dole i 3 na górze; uderza wśród nich bogaty zbiór papyrusów. Wazy mieszczą się w 2 salach a bronzy w 3. Oprócz kilku sal sztuki grecko-rzymskiej są jeszcze 2 anglo-saksońskiej i anglo-rzymskiej, 4 starożytności chrześciańskich, 1 sala medali i przedmiotów złotych starożytnych, gabinet medali angielskich i ogólnie europejskich, wreszcie sala ze zbiorami wyrobów ceramicznych angielskich („English ceramic anteroom“) i osobna galerya na szkła i majoliki.—Ch. V. Langlois w „Grande enc. frauç.“ Lamiraulfa, gdzie wyliczone są katalogi urzędowe; „Centralblatt f. Bibliothekwesen“; „Preus-sische Jahrbücher“, 1881.

Brytańskie posiadłości, są to ziemie, zajęte przez rząd Wielko-Brytański, w przeciwstawieniu do metropolii, czyli państwa głównego, jakiem jest Wielka Brytania łącznie z Irlandyą i przyległemi wyspami. Ogólna ich rozległość wynosi 24,738,300 kim. kw. (2l/₂ razy więcej niż Europa), a ludność 312,527,000 głów (tyle co cała Europa bez Anglii). Stosunki zależności od metropolii każdej posiadłości pojedyńczej wielce się różnią między sobą i pod tym względem można powiedzieć, że Anglia w określaniu stopnia tej zależności oraz politycznych warunków danego kraju rządziła się oportunizmem w najszerszem tego słowa znaczeniu. Wszystkie posiadłości dadzą się podzielić na pięć kategoryj: I. Cesarstwo Indyjskie, obejmujące Indostan bez Cejlonu i wysp przyległych, przy-czem wyróżnić należy prowincye, bezpośrednio przez rząd angielski administrowane za pomocą gubernatorów, administratorów, komisarzów, od pro-wincyj pośrednich, t. j. zostających pod władzą miejscowych książąt lennych.—II. Kraj e po d protektoratem zostające, (jak np. Zanzibar, wyspy Bahreïn i t. p.). — III. Kraje tylko na czas pewien przez Anglię zajęte i przez nią administrowane (jak np. Cypr).—IV. Kolonie właściwe, a mianowicie: a) kolonie przez gubernatora rządowego zarządzane (np. Gibraltar, Św. Helena); b) kolonie z władzą prawodawczą, której członków mianuje rząd (np. Cejlon, Honduras Brytański i t. p.); c) kolonie z władzą prawodawczą,. której członkowie w części powstają z wyboru, a w części mianowani są przez koronę (up. Malta, Guyana Brytańska i t. p.); d) kolonie z ustawą reprezentacyjną i odpowiedzialnym rządem kolonialnym (np. Kanada, Queensland, Victoria, Kraj Przylądkowy); e) kolonie z ustawą reprezentacyjną bez odpowiedzialnego rządu (np. wyspy Bahamskie); f) kolonie zarządzane przez towarzystwa prywatne za kartami (charter) królewskiemi (np. północne Borneo, kraje nad Nigrem, nad Zambezi i t. p.). —V. Posiadłości, które ani zarządukolonial-nego nie mają, ani do żadnej kolonii nie należą (np. wyspy Phönix, wyspy Christmas i t. p.) Pod względem znaczenia posiadłości brytańskie są to albo stacye wojenne dla ochrony dróg handlowych (Gibraltar, Aden, Singapoor), albo śródocea-niczne stacye dla statków z zapasami węgla i żywności, oraz podręcznemi warsztatami dla naprawy (Tristan da Cunha, Wniebowstąpienia), ąlbo faktorye handlowe (Hongkong), albo kraje dostarczające surowych produktów (Gambia, Wybrzeża Gwinei Wyższej), albo wreszcie kraje, które nietylko dostarczają metropolii surowych produktów, ale także otrzymują jej fabrykaty (Indostan, Kraj Przylądkowy, Australia, Kanada). Wogóle w doborze swych posiadłości Anglia kieruje się praktycznym celem, z góry obmyślanym, trafnie i przezornie. Ze szczególną dobitnością przejawia się to np. w owładnięciu drogi morskiej do Indyj Wschodnich przez morze Śródziemne i Czerwone, gdzie na obu krańcach wznoszą się potężne twierdze Gibraltaru i Ade-nu, będące dwoma kluczami mórz wewnętrznych, a między niemi pośrodku Malta i Cypr stanowią ogniwa w równej od krańców i od siebie odległości. Nawet kanał Sueski, francuskiemi przekopany kapitałami, Anglia potrafiła zagarnąć w swe ręce przez skupienie większej części akcyj.

Bryum—Prątnik. Rodzaj Mchów, typ rodziny Bryaceae (prątnikowate) utworzony przez Disie-niusa. Ma kwiaty obupłciowe jednodomowe, lub dwudomowe, zawsze wierzchołkowe; męskie najczęściej mają pozór pąków. Soczniki liczne, długie i nitkowate, otaczają rodnie i płodnie, również w każdym kwiecie liczne; kwiaty ich pod starość czerwienieją. Czepek, w kształcie bardzo szczupłego kapturka, spada wcześnie przed dojrzeniem owocu. Puszka, pochylona lub zwisła na trzonku długim i sztywnym, jest foremna, lub lekko skrzywiona, opatrzona w podsadkę pełną, tej samej długości co sama puszka, lub nieco krótszą; ściany jej, wogóle zgrubiałe, w stanie młodym są barwy rdzawej, w dojrzałym brunatnej, lub purpurowej; wieczko wypukłe, opatrzone w dziobek krótki, niby w brodawkę. Obrączka silnie rozwinięta, zwijająca się na zewnątrz. Koło-otworze podwójne: zęby zewnętrznego, w liczbie 16, długie równo-wązko-lancetowate, szydełkowate, poprzecznie członkowate, na grzbiecie płaskie, z przebiegającą krętą linią podłużną, po wyschnięciu pochy

łające się ku środkowi, wewnętrzne zaś tworzy błon-ka cieniuchna i żółtawa, ułożona w 16 fałdków grzbiecistych, prawie tejże postaci, co i zęby, a pomiędzy niemi tkwi po 1 — 2—3 rzęsek nitkowatych, ponabrzmiewałych węzełkowato i haczykowatych.

wynagrodzeniem.—Obecnie B. stanowi większą część badeńskich okręgów Lörrach i Freiburg.

Brzana (Barbus fluvialüis. Agas.). Ryba koścista, miękkopłetwa {Malacopterygii), do rodziny

And. S.

Mil

mm

L7

Zarodniki małe, mniej więcej gładkie, rude, lub żółte.—Prątniki są roślinkami trwałemi, rozgałęziaj ą-cemi się poniżej wierzchołka, w taki sposób, że okazy starsze zdają się być rozwidlonemi. Łodyżka na całej długości wypuszcza korzonki przybyszowe, które, przerzucając się z jednego osobnika na drugi, wiążą je w darninki, mniej lub więcej ściśnięte. Liście, zwykle ułożone w 8 szeregów, są wpółobej-mujące łodygę i zbierające, jajowate, lub lancetowate, mające żeberko tęgie, walcowate, często dłuższe od samego liścia; składają się one z komórek grubych, sześciokątnych lub romboidalnych. Rodzaj B. jest bardzo obfity w gatunki, który dla dogodności bryologowie rozdzielają na kilka podrodza-jów. Z krajowych przytoczymy B. Argenteum —

Fig. 256 Brzana (Barbus fluviatilis).

ryb Karpio watych (Gyprinoidei) należąca. Ciało wydłużone, pokryte łuskami dość duźemi, podłużnemi, głowa prawie dwa razy tak długa, jak wysoka, oczy małe; usta dolne, wargi mięsiste, górna wystaje nad dolną; wąsików 4 grubych, z tych 2 u wargi górnej, 2 przy kątach ust. Zęby gardłowe, w trzy szeregi ułożone, są szczupłe, ły-żeczkowate. Pierwszy promień płetwy grzbietowej jest od tyłu piłkowato nasiekany, a płetwa pod-ogonowa swym końcem nie sięga nasady płetwy ogonowej. Kolor ciała wogóle szary, grzbiet płowy, brzuch biały, boki z połyskiem szaro-ołowia-nym, lub blado-mosiężnym, słabym, płetwy piersiowe i brzsuzne pomarańczowo-czerwonawe, grzbietowa i ogonowa— ciemne.—B. przebywa w rzekach wielkich, trzyma się dna wody, dość trudna do złowienia, a pomimo okazałej wielkości niewiele ceniona. Na zimę kryje się na sen zimowy. Znajduje się w Wiśle, Warcie, Dnieprze i Dniestrze. Rybacy nadają jej też niekiedy nazwę Bar-wana.

J. A

Prątnik srebrzysty. Łodyżki w darninkach mniej więcej gęstych i srebrzysto-szarych, podnoszące się, z gałązkami licznemi obłowo-wrzecionkowa-temi i niby baziowatemi; listki dokładnie dachówkowate, całkowite, spodem zielonawe, z wierzchu odbarwione, cieniuchne; żeberka ich cienkie, żółtawe i niknące pod wierzchołkiem; puszka mała, zwisła, podłużnie jajowata, krótko-podsadkowa, czerwono -lub czarno-szkarłatnie cisawa; zarodniki blado-lub rudo-cisawe, dojrzewające dopiero w następnej wiośnie. Bardzo pospolity wszędzie, na ziemi wilgotnej, na murach i dachach; umacnia te ostatnie, jeżeli są słomiane.

Bryzach, ob. Breisach.

Bryżdzelina, ob. Tr zmiel i na.

K. K.

Bryzeis, córka Bryzesa, kapłanka Lirnessy w Cylicyi, a po zajęciu ojczyzny niewolnica Achillesa, zabrana mu przez Agamemnona przy oblężeniu Troi (zob. Achilles).

A. S.

Brzanka {Barbus Petenyi. Heck.). Pierwszy promień płetwy grzbietowej, tylko u podstawy skostniały, w większej części giętki, wcale nie nasiekany. Płetwa podogonowa zaostrzona w przo-dzie, wyższa, niż szeroka; przygięta, sięga końcem swym nasady płetwy ogonowej. Ubarwienie żółtawe, śniademi plamkami upstrzone. Od B-y daje się łatwo odróżnić znacznie większą długością płetwy podogonowej. Należy do ryb pospolitych w dorzeczach Wisły i Dniestru i posuwa się wysoko w okolice górskie; trzyma się dna.

Brzanka (Phleum P. B.). Rodzaj Traw, należący do plemienia Wyczyńcowych (Alopecurineae). Kwiatostan—kłos gęsty, złożony z kłosków bezszy-pułkowych. Kłoski jedno-kwiatowe, bez zaczątka kwiatu płonnego. Plewy dwie, równe, od kwiatu dwa razy dłuższe, ściśniono-łódkowate, na szczycie

Bryzgowia, niem. Breis g au, dzielnica niemiecka w w. ks. Badeńskiem, obejmująca południowo zachodnią część kraju, w kolanie Renu, t. j. część żyznej doliny Reńskiej i południowe, najwyższe i najpiękniejsze, okolice Czarnego Lasu. — Ogólna przestrzeń wynosi około 1,600 km. □ z 180,000 m-ców.—W najdawniejszych czasach zamieszkiwały tu plemiona Celtyckie, wyparte przez germanów na krótko przed przybyciem Jul. Cezara. Za Okt.

A. S.

Augusta osiedlają się w B-ii markomani, a później aleraanowie, których Frydolin, mnich szkocki, do chrześciaństwa nawrócił. — W średnich wiekach B. należała do największych dzielnic niemieckich {gerne) i zostawała pod władzą książąt v. Zähringen, po których wygaśnięciu w r. 1218 rozpadła się na kilka części, aż je w XIV w. złączył razem Rudolf z Habsburga, częścią przez małżeństwo, częścią w drodze kupna.—Odtąd B., zarządzana przez Land-fogtów habsburskich, dzieliła losy Austryi aż do końca XVIII w.—Pokojem lunewilskim w 1801 r.

Austrya odstąpiła B-ę księciu Modeny, a pokojem presburskim w 1805 B. dostała się Badenowi i Wir-tembergowi; ten ostatni jednak odstąpił pierwszemu część swoją w 1810 r. za dobrowolnie umówionem ucięte, 3-nerwowe, z nerwem środkowym, czyli

grzbietowym, w ostry sztylecik przedłużonym, i ku zewnątrz pochylonym. Plewki dwie, błoniaste; górna—jajowata, 3-nerwowa, bezostna i ząbkowata, obejmująca dolną, 2-nerwową szczuplejszą. Pręcików trzy, takich, jak u większości traw. Zalążnia jajowata, gładka; szyjki dwie wydłużone; znamiona piórkowate. Pleweczki błoniaste, na brzegach nieco ząbkowane, od zalążni krótsze. Ziarnczak z lekka

: ..

Hilf

i:

;V

mm

w-

ÆlX

10

■r

ffl

S3 *

i;,;

17

18

16

15

Kig. 257. Brzanka łąkowa (Phleum pratense L.)

I    Kłos naturalnej wielkości. 2. Część kłosu po obcięciu wielu kłosków dla pokazania sposobu ich osadzenia. 3 Kłosek bardzo powiększony. 4. Tenże z plewami rozwar-temi. 5. Kwiatek. 6. Plewka dolna, widziana z boku, z pręcikami i znamionami. 7. Taż rozpłaszczona. 8. Plewka dolna widziana od grzbietu. 9. Pręcik. 10. Pyłek.

II    Słupek z plewinkami. 12. Część znamienia 13. Ple-winki. 14. Ziarnczak naturalnej wielkości. 15. Tenże znacznie powięk. 16. Tenże po odjęciu plew. 17. Przekrój

poprzecz. 18. Ziarnczak obnażony.

okryty plewkami i plewami, eliptyczny, ściśniony, lecz z obu stron wypuklony. Rodzaj ten ząwiera około 12 gatunków, żyjących w Europie, Azyi i Ameryce, w klimacie umiarkowanym. Mają liście płaskie, kłosy bardzo gęste, jajowato-podłużne, lub walcowate, niekiedy bardzo wydłużone. W naszej florze znajdują się dwa gatunki, a mianowicie: 1) Brzanka łąkowa (Phleum pratense L.) bardzo pospolita na łąkach, pastwiskach, miedzach, przy drogach i t. p. Kwitnie przez całe lato. Jest rośliną trwałą. Ma kłącz włóknisty, puszczający rozłogi. Źdźbła wyprostowane, walcowate, liściaste, niekiedy brudno-fioletowe, 4 lub 5 ciemniejszemi kolankami opatrzone, gładkie, 2 do 4 stóp wysokie. Liście równowązkie, spiczaste, płaskie, rozłożyste (4 do 5 lin. szer.), na obu powierzchniach prawie gładkie, po brzegach szorstkie; pochwy walcowate, rysowane, gładkie; języczek błonkowaty, podłużny, tępy, w starości podarty. Kłos wierzchołkowy walcowaty, tępy, 2 do 5 cali długi, (lecz na bujnym gruncie bywają kłosy sześcio-i siedmiocalowe), zielony lub brudno-fioletowo-zielony. Jest ona jedną z najlepszych traw pastewnych i jako taka najczęściej bywa zasiewaną pod nazwą Trawy św. Tymoteusza, albo Ty metki. 2) Brzanka Boelimer a (Fh. Boehmeri Wibel). Rzadsza od poprzedzającej, spotykana na miedzach i wzgórkach piaszczystych. Ma kłącz tak samo trwały, włóknisty, kępiasty, łodygę prosto-stojącą, w nasadzie zwykle cebulkowato-zgrubiałą, w górnej części bezlistną; liście krótkie, równowązko-lancetowate, mniej więcej szorstkie; kłosi—4 cali długi, walcowaty, szaro-lub czerwono-zielonawy, szczuplejszy niż w poprzedzającym gatunku. Osadka szorstka.

Brzasy, osada górnicza w Czechach, w okręgu Pilzeńskim, z bogatemi, od r. 1619 czynnemi kopalniami węgla kamiennego (roczna produkcya do 2 mil. cnt. metr.), który po zaspokojeniu potrzeb miejscowych wywozi się za granicę, do Bawa-ryi. Obecność węgla kamiennego wywołała rozwój przemysłu fabrycznego w B-ach i okolicy; są tu walcownie żelaza, huty szklane, fabryki farb

And. S.

Brzecław, Br ze ci sław, niem. Lunden-b u r g, miasto na Morawach, na samej granicy z arcyksięstwem Austryackiem, po obu brzegach rzeki D y i (Thaya), w węźle dróg żelaznych do Berna, Znaimu, Wiednia i Krakowa 5,500 m-eów. (40°/o Czechów, 60°/₀ niemców i żydów). — Jest tu piękny kościół św Wacława, ratusz, zamek z XVII w., kilka szkół średnich i niższych, wielka cukrownia, młyn, słodownie; mieszkańcy prawadzą rozległy handel zbożem i drzewem, a także trudnią się rzemiosłami.—B. otrzymał prawo miejskie w r. 1310; w szeregu wieków niszczony był wielokrotnie przez napady węgrów i turków, a także podczas wojen husyckich i wojny trzydziestoletniej.

Brzeczka jest to lepki cukrowy, kwaśno reagujący wyciąg słodowy, zyskiwany przy zacierze szru-towanego słodu z wodą wrzącą, przyczem temperatura samego zacieru doprowadzaną być winna stopniowo do -j- 60°R (75°C). Stałe części B-i. które przeszły do niej ze słodu, noszą nazwę ekstraktu.

i t. p.

Ji A.

a ud. S.

;!

R. M.

Ilość ekstraktu w B-e oznacza się w praktyce cu-kromierzami (saccharoraetrami Ballinga, Kaisera, w Anglii Longa i innych). B., zależnie od gatunku piwa, zawiera 9—48°/₀ ekstraktu według Ballinga. Im więcej B. zawiera w sobie ekstraktu, t. j. im jest mocniejsza, tern bardziej obfitujące w alkohol i ekstrakt (mocniejsze) wydaje przez fermentacyę piwo. Ekstrakt B-i składa się z maltozy, dekstryny, organicznych związków azotowych (ciało białkowe, amidy, peptony) kwasów, szczególniej mlecznego, i z części mineralnych. Każda z tych części składowych odgrywa ważną rolę w piwowarstwie. Cukier i dekstryna są przeważnie materyałami wy-skokotwórczemi, odróżniającemi późniejsze piwo od wina, kwas fosforny, potas i reszta nieorganicznych związków, ciała proteinowe—służą za pożywienie dla drożdży; jedne czynią z piwa napój pożywny, inne nadają mu smak przyjemny. Niektórzy uczeni dzielą składniki ekstraktu B-i na dwie części, nazywając maltozę—cukrem, wszystkie inne—niecukrem, i wnioskują z ich wzajemnego ilościowego stosunku o jakości B-i. W normalnych warunkach na 1 część cukru przypada 1.04—1.90 niecukru. Zależne to jest nietylko od gatunku jęczmienia i sposobu słodowania, lecz i od prowadzenia zacierów. Każdy z tych czynników wyraźnie wpływa na jakość i gatunek tworzącego się piwa.

Brzeg, wybrzeże, w znaczeniu geogr aficznem, jest to część lądu, bezpośrednio stykająca się z wodą, bądź bieżącą, bądź stojącą; w pierwszym razie jest to brzeg rzeki, w drugim jeziora lub morza. Brzeg rzeki jest podwójny, o równoległym w zasadzie i zazwyczaj monotonnym układzie linij; odróżnia się b. prawy i lewy, które to określniki stosują się według tego, czy patrząc w kierunku biegu wody mamy b. po naszej prawej czy też po lewej ręce. Brzegi rzeczne mogą być albo oba płaskie, albo oba wyniosłe, albo jeden płaski, drugi wyniosły; na brzegach płaskich rzeka w czasie przyboru zalewa przyległą równinę, czyli „występuje z brzegów“, natomiast b-i wyniosłe chronią okolicę od zalewu; stąd też ludzie zakładali osady najchętniej na b-ach wyższych, do których powódź nie dochodzi, gdy tymczasem osady na brzegach płaskich wzniesione, albo bronione być muszą groblami, albo peryodycznie ulegają klęskom wylewu. B-i rzeczne powstały skutkiem erozyi i im dalej ona postąpiła, t. j. im głębiej woda werznęła się w ląd, tern b-i są stromsze; szczególnie godne są uwagi strumienie i rzeki płynące w głębokich jarach, czyli kanionach, których b-i są prawie prostopadłe, ną kilkadziesiąt lub kilkaset metrów wysokie i dlatego niedające dostępu do rzeki. Do kategoryi b-ów rzecznych należą morfologicznie b-i niektórych jezior, o kształcie wydłużonym, mających podobieństwo do rozszerzonych koryt rzecznych i przeciętych przepływającemi je strumieniami: ich prawe lub lewe b-i odpowiadają prawemu i lewemu b-wi przepływającej je rzeki głównej.—B. morski odznacza się w ogólności nieprawidłowym i bardzo rozmaitym przebiegiem linii i zawarunkowany jest w swem istnieniu konturami lądu, który ogranicza. Z nieprawidłowości linii wybrzeża wynikają w układzie poziomym rozmaite formy lądów i mórz, znane pod nazwą odnóg, zatok, cieśnin, fjordów, półwyspów, przylądków, międzymórz i t. p. B. morski może być nizki lub wysoki; zazwyczaj pierwszy jest zakończeniem nizinnego lądu i przebiega linią dosyć jednostajną, drugi zaś jest krawędzią wyniosłości nadmorskich i odznacza się bogactwem rozwoju swej linii. Przy b-ach płaskich są częstokroć ławice i odsepiska piaszczyste, a także szeregi jezior nadbrzeżnych czyli lagun, oraz bagniska i błota; przy b-ach wysokich, zwłaszcza skalistych, spotykają się skały i rafy podwodne, wielce dla żeglugi niebezpieczne; do brzegów płaskich przylega najczęściej morze płytkie, do wysokich głębokie, stąd też ostatnie podatniejsze są dla przystani statków, niż pierwsze. B-i nie są bynajmniej stałe, lecz ulegają ustawicznym zmianom pod wpływem różnorodnych czynników, bądź niszczących, bądź budujących. W niszczeniu brzegów biorą udział wpływy atmosferyczne, jak: mróz, gorąco, wiatr, deszcz, krusząc, zwiewając, lub rozpłókując ma-teryał, z którego b-i są zbudowane; dalej trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów wywołują również zmiany w konfiguracyi linii wybrzeża, lecz najważniejsze, a co główna, nieustanne modyfikacye b-u pochodzą od działalności morza, mianowicie zaś od fal burzowych, oraz od fal przypływu i odpływu. Siła zniszczenia brzegu, z tych czynników wynikająca, jest tak wielka, zenie oprą się jej najtwardsze nawet skały, lecz w krótszym lub dłuższym przeciągu, czasu podmyte i rozkruszone przez fale, zwalają się olbrzymiemi głazami w morze i tworzą na dnie jego niebezpieczne rafy. Większe lub mniejsze, a raczej szybsze lub powolniejsze niszczenie wybrzeża zależy od wielu przyczyn, a mianowicie: a) od materyału, z którego składa się brzeg: skały wapienne i kredowe kruszą się łatwiej, niż piaskowcowe, te zaś łatwiej niż granitowe lub bazaltowe; stąd to erozya morska postępuje nierównomiernie, wdziera się bowiem głębiej w ląd tam, gdzie są skały miększe i wytwarza zatokę, na któ-r-ej krańcach leżą skały oporniejsze, b) od układu warstw: skały, leżące „głowicami“ ku falom, niszczą się prędzej, aniżeli leżące „łonem“, w pierwszym bowiem wypadku woda wdziera się łatwiej w szpary między warstwowe i szybko wyżłahia w nich jamy, gdy tymczasem w drugim ześlizguje się po gładkiej powierzchni i temsamem działa powolniej; c) od siły i wysokości samych fal: w morzach zamkniętych, gdzie przypływy i odpływy nie istnieją wcale, lub są bardzo nieznaczne, oraz w morzach, gdzie burze są rzadsze, zniszczenie b-ów postępuje wolniej, aniżeli na otwartych oceanach i w okolicach często nawiedzanych przez orkany, w których wysokość fal dosięga 10—20 m. d) od kierunku fal, które jeśli działają prostopadle do b u, niszczą go prędzej, aniżeli jeśli działają ukośnie. e) od kierunku panującego wiatru, który jeśli przychodzi od morza wraz z falą, potęguje jej działalność, a osłabia ją, jeśli przeciw niej wieje od lądu. /) od układu samej linii wybrzeża: b-i prostolinijne, jednostajne, niszczą się wolniej aniżeli rozwinięte, pełne zatok, półwy-

spów i przylądków; te ostatnie bowiem dają morzu większą ilość punktów zaczepnych; wreszcie g) w okolicach podbiegunowych góry lodowe nadbrzeżne, oraz lodowce, zsuwające się z lądu bezpośrednio w morze, wpływają także niszcząco na b-i. Pionowe skały nadbrzeżne, ostre, wyskakujące przylądki, sterczące przy b-ach samotne skały, poszarpane wybrzeża, rafy podwodne, wszystko to jest skutkiem nieustannie burzącej działalności fal morskich, które, wdzierając się w ląd, niszczą b. pierwotny, oderwany materyał osadzają na dnie morza i coraz bardziej zmniejszają obszary lądowe. Niszczące działanie morza występuje najsilniej wybrzeżach wysokich i skalistych, gdy tymczasem budująca czynność objawia się głównie na b-ach płaskich. Zmiany, jakie pod tym względem zachodzą, są bardzo rozmaite, a znamieniem ich jest stateczne posuwanie się lądu w głąb morza. Najwidoczniej daje się to spostrzegać na wybrzeżach zbudowanych z luźnego materyału, jakim np. jest piasek: powstają tam odsypiska piaszczyste, ciągnące się częstokroć na bardzo znacznej przestrzeni. W wielu wypadkach jako czynnik budujący występuje wiatr, który np. w Saharze całe sterty piasku zdmuchuje w morze i wpływa na tworzenie się nowych b-ów. Praca mechaniczna rzek działa w tymże samym kierunku, składając na dnie morza ogromną ilość stałych części w postaci żwiru, mułu, piasku i t. p. Z tego materyału przy warunkach przyjaznych tworzą się delty, a te, wkraczając w morze coraz dalej, powodują zmianę b-u. Delty Nilu, Mississipi, Po, Rodanu, i wielu innych mogą służyć za przykład nieustannego powiększania się lądu kosztem obszarów wodnych. Do przyczyn, wpływających na zmianę linii wybrzeża należy niewątpliwe, choć trudne na razie do spostrzeżenia, wiekowe podnoszenie się i opadanie lądów, które w szeregu wieków, już to wynurzając się zwolna z otchłani morskich, już to zapadając się w nie bezustanku, modyfikują na wielką skalę kon-figuracyę b-u. Obserwacye i badania geologiczne wykazały wiele ważnych i interesujących pod tym względem zjawisk: wiemy już dziś np., że w ciągu wieków podnosi się zwolna wschodni brzeg Szwecyi lub wschodni brzeg półwyspu Apenińskiego, gdy tymczasem wybrzeża Dalmacyi, Wielkiej Brytanii i t. p. ulegają stopniowemu opadaniu. W nizko położonych okolicach nadmorskich, do jakich między innemi należy Hollandya, morze wdziera się łatwo i zalewa znaczne nieraz obszary; takim sposobem powstała zatoka Zuiderzee pod niszczącem działaniem złączonych czynników: fal morskich i Re-z Mozą. Lecz tu zjawia się niezmordowana energia człowieka, który biciem tam, sypaniem grobel, osuszaniem zatok morskich naprawia straty, zrządzone przez naturę, i według swych potrzeb urabia linię b-u. Rozmaite formy i cechy charakterystyczne b-ów skłoniły uczonych do systematycznej ich klasyfikacyi; nad tym przedmiotem pracowali głównie Hahn, Penck, Krümmel i inni. Ostateczne wyniki odróżniają następujące typy b-u. A. Brzegi strome: 1) Typ norweski albo fjord o wy: wązkie, głęboko w ląd werznięte i ob

nu

na

ficie rozgałęzione zatoki, o b-ach urwistych i ze skalistemi wysepkami u wejścia. 2) Typ szwedzki, podobny do poprzedniego, lecz wcięcia zatok nie sięgają w ląd tak głęboko, ani nie są tak roz- -gałęzione. 3) Ty p asturyj ski w Hiszpanii północnej: mnóstwo drobnych zatok o skalistych b-ach, bez wysepek. 4) Typ wschodnio-szkocki, (firth, fiord), podobny do norweskiego, tylko b. nie podnosi się z morza ani tak nagle, ani tak stromo.

5) Typ śródziemno-morski: góry spadają ostro w morze, nie tworząc większych zatok, i pozostawiając na b-u wązki pasek równiny. 6) Typ norman dz ki, podobny do poprzedniego, lecz bez nadbrzeżnej równinki;—b. nakształt ściany wznosi się niemal pionowo.—B. Brzegi płaskie: 1) Typ gaskoński: b. płaski, prostolinijnie przebiegający, z nadbrzeżnemi jeziorami i bagnami. 2) Typ wenecki, albo lagunowy, z mnóstwem lagun i nie tak prostolinijnym układem b-u. 3) Typ fryzyjski, z szerokim pasem niższym, który podczas przypływu całkowicie jest zalewanym, a podczas odpływu pozostaje suchym. 4) Typ zachodnio-baltycki: z obszernemi, nieprawidłowo rozgałę-zionemi zatokami, których b-i poszarpane są na strzępy (wyspa Rugia). 5) Typ wschodnio-bal-tycki czyli ha f o wy z nadbrzeżnemi hafami, które oddzielone są od morza wązkiemi językowatemi półwyspami 6) Typ duński (fóhrden), także fjor-dowaty, podobny do wschodnio-szkockiego, lecz odznaczający się płaskością b-u. 7) Typ deltowy, przy deltowem uściu rzek, obfitujący w bagniska, jeziora i liczne ramiona rzeczne. Dla nauki geografii wielce ważnym jest stosunek linii wybrzeża do lądów, jakie ona ogranicza. Już Ritter i Humboldt zwrócili uwagę na tę okoliczność i dali po-chop do dalszych prac nad tym przedmiotem. Naj-pierwszym tego objawem było wynalezienie prostego liczebnego stosunku długości wybrzeża do powierzchni kraju; stosunek ten ostatecznie wyrażał się w pytaniu: ile mil lub kilometrów kwadratowych kraju przypada na jedną milę lub jeden kilometr b-u. Im więcej jednostek kwadratowych przypada na jednostkę długości, tern bardziej b. jest nierozwinięty, nierozczłonkowany, i odwrotnie. Ponieważ zaś na powiększenie długości b-u wpływa obecność wielu wydatnych półwyspów i zatok, prźe-to kraj w te ostatnie bogaty otrzymywał nazwę kraju z rozwiniętą linią b-u.—Rozwinięta linia brzegowa jest zarazem wykładnikiem dostępności wnętrza lądów; stąd też rozczłonkowaną i rozwiniętą linią brzegową obdarzona Europa ma wnętrze dostępniejsze, niż np. Afryka, gdyż środkowy punkt tej ostatniej znajduje się w daleko większej odległości od b-u, niż środkowy punkt Europy. Porównawczo zestawione części świata dają nam następujący stosunek długości brzegu do powierzchni lądów:

Części świata Powierzchnia Długość brze- na 1 km. b-u w mil. km. kw gu w tys. km przyp. km. kw.

Europa

Azya

Afryka

to

CO H CO

05 <N

31.9

57.1

26.0

1—1 ^1 to

00 CO (M

Ameryka pn. Ameryka pd. Australia

19.3

17.6

7.6

45.3

25.2

14.1

426

698

539

Widoczna jest, że co do rozwoju linii brzegowej i dostępności lądu pierwsze miejsce zajmuje Europa, ostatnie Afryka, która, choć przeszło trzy razy większa od Europy, ma jednak długość brzegu mniejszą blizko o 6000 km. Najpierwotniejszy ten środek przedstawienia stosunku b-u do lądów ustępował z biegiem czasu innym, bardziej racyonal-nym metodom. Zwrócono mianowicie uwagę na stosunek, w jakim znajduje się główny pień lądowy do jego członków: wysp i półwyspów, który-to stosunek dla Europy wyraża się liczbowo prawie jak 2:1 t. j. że z ogólnej powierzchni tej części świata przypada trzecia część na wyspy i półwyspy (34.61°/₀)* a dwie trzecie na pień lądowy (65.39°/₀); jest to stosunek, który dla żadnej innej części świata tak korzystnie nie wypada. Reuschle, Steinhäuser, Schultze, Krümmel i inni podawali coraz inue metody, dążące do tegoż samego celu, tj. do wyra-

jego b-ów, a jaką byłaby ona, gdyby ląd był kołem (odcinkiem kuli): środek koła tej wielkości co Europa byłby odległym od obwodu o 1,712 km.; tymczasem w rzeczywistości największa odległość wnętrza od wybrzeża nie dochodzi nawet 1,200 km. (okolica Kazania); a i ta liczba ze względu na lądowe sąsiedztwo Azyi, nie maluje dobrze właściwych stosunków. Średnia odległość wnętrza od wybrzeża wyraża się dla Europy: 336 km., dla Azyi 776, dla Afryki 672, dla Ameryki pn. 471, dla Ameryki pd. 553, dla Australii 345 km., dla wszystkich lądów 614 km. Tę ostatnią liczbę dzieląc przez średnią odległość, otrzymamy średnią do -stępność brzegów każdej części świata, a mianowicie: Europy 1.83, Azyi 0.79, Afryki 0.91, Ameryki pn. 1.3, àmeryki pd. 1.11, Australii 1.78, przyczem dostępność wszystkich lądów razem wziętą była za jedność.—Bliższe szczegóły ob. Dr. Carl E. M. Rohrbach w Petermanna „Mittheilungen“ 1890, oraz źródła tam podane.

Brzeg (niem. Brieg), miastu powiatowe na Szląsku niższym, w regencyi Wrocławskiej, nad

And. S.

»"Fi--. a

u,

wm

iv X

«gg

EpSL

--•y :

SP

Fig. 258. Miasto Brzeg na Szląsku.

żenią stosunku, jaki zachodzi między masami lą-dowemi a b-em. Jeden z oryginalniejszych i lepszych sposobów polega na pewniku matematycznym, że ze wszystkich figur geometrycznych koło ma najkrótszy, w stosunku do swej wielkości, obwód. Im bardziej ląd dany na swym obwodzie wyrzeźbią się zatokami i półwyspami, tern dłuższą jest liniia jego brzegów, aniżeli obwód koła tejże samej wielkości. Najmniejszą możliwą długość b-ów każdego lądu otrzymamy, obliczając, jak wielkim byłby obwód równego mu powierzchnią koła; przewyżka rzeczywistej długości nad minimalną wykaże nam liczbę, o którą dłuższe są brzegi danego lądu, niż obwód koła tegoż samego obszaru. Tak np. Europa, gdyby miała postać koła, posiadałaby obwód, wynoszący 10,840, km., że zaś rzeczywiście posiada 31,900 km., przeto jej brzegi są o 21,060 km , czyli blizko trzy razy dłuższe, niż być powinny. Z tej samej metody wynika jeszcze sposób przedstawienia stosunku b-u do lądu, a mianowicie przez wykazanie, jaką jest istotnie największa odległość środka lądu od rzeką Odrą, o 6 mil na południe od Wrocławia, przy drodze żelaznej górnoszląskiej (Wrocław— Oświęcim z odnogą do Nisy), niegdyś stolica oso bnego księstwa, jedno z najpiękniejszych w tym kraju. Powstanie jego sięga bardzo odległych czasów, wiadomo bowiem z dziejów, że już w r. 1096, książę czeski, Brzetysław, zdobył je i oddał na łup swoim żołnierzom; pewniejsza wszakże historya B-u zaczyna się dopiero od połowy w. XIII. W r. 1250 otrzymał prawa miejskie, a kiedy Szląsk dostał udzielnych książąt, B. należał do książąt wrocławskich. W r. 1348 powstało księstwo Brzeskie, gdy Bolesław, książę lignicki, z rodu Piastów zrzekł się tronu, a synowie jego podzielili się państwem; B. dostał się drugiemu synowi Bolesława, Ludwikowi. Od tej doby księstwo B. kilkakrotnie to łączyło się z ks. Lignickiem, to się odrywało od niego. W latach 1428 i 1430 B. był spustoszony przez husytów, a także podczas wojny 30-to letniej wiele ucierpiał. Od r. 1675, gdy ród książęcy Piastów wygasł na Jerzym Wilhelmie, cesarz austrya-

J. A.

cki, Leopold, zabrał B., jako lenno spadłe na koronę czeską, w roku zaś 1741 zagarnęły go Prusy. Właściwe ks. Brzeskie obejmowało mniej więcej powiaty: Brzeski, Oławski, Niemczyński, Strzeliński; otoczone , było księstwami: Oleśnickiem, Wrocław-skiem, Swidnickiem, Ziębickiem, Grotkowskiem i Opolskiem. Brzeg ma ludności 18,899 (1885 r.), dwa kościoły ewangielickie, oraz dwa katolickie, synagogę, zamek piastowski ze sławnym portykiem w stylu odrodzenia, teatr, arsenał, bibliotekę, gi-mnazyum, szkołę przemysłowo-handlową, szkołę rolniczą, dom obłąkanych, dwa szpitale, więzienie, filię banku państwowego i najpierwszą na Szląsku (1819) kasę oszczędności, a jest siedliskiem władz rządowych i policyjnych, sądu powiatowego i sądu przysięgłych. Z kościołów na szczególną zasługuje uwagę: kościół św. Mikołaja (dzisiaj ewangielicki), ze wspaniałemi organami, wzniesiony w r. 1287 przez Henryka, ks. na Wrocławiu; wieże jego, uważane za najwyższe na Szląsku, odnowiono w r. 1884—5, według planu budowniczego Zwirnera. Przemysł w stanie kwitnącym: są tu fabryki sukna, pasmanteryi, machin, cygar, cukru, skór, -papieru i tektury, tkanin drucianych, kamieni młyńskich, browary, wielki młyn parowy, gazownia i w. in.; handel ożywiony; dwa jarmarki na bydło; garnizon miejski składa się z dwóch batalionów piechoty. B. jest miejscem rodzinnem badacza starożytności, K. O. Miillera.—Powiat brzeski ma 10.72 m. kw. rozległości, 60,820 mieszk. (1885), po większej części ewangielików niemców (katolików 20%) na prawym brzegu Odry—polaków (12%). Grunta powiatu przeważnie żyzne, tylko na prawo od Odry lekkie piaski. Uprawia wiele marzanny. Pod Brzegiem węgiel brunatny, pod Karłowicami wapno. Główne miejscowości: Karłowice, Loewen, Michałów, wieś Mollwitz.    *

Brzegowiec, ob. Manat.

Brzekinia (Sorbus torminalis Crantz) inaczej zwana Breknicą, Bereką, Berestką i Brzękiem—gatunek Jarzębiny. Drzewo 40— 50’ dorastające, a niekiedy krzew, mające gałęzie o przyskórni białawo-szarej, pędy kutnerowate; liście długo-ogonkowe, sercowato-jajowate, lub jajowate, lśniąco-zielone, a pod spodem omszono-weł-niste, pierzasto-dzielnie wcinane w łaty podłużnie jajowate, długo-kończyste, dwa razy piłkowane, z których dwa najniższe są większe i prawie poziomo odstające, a reszta 3—5 par coraz mniejsza i zwrócona ku wierzchołkowi liścia. Kwiaty w bal-daszkogronach płaskich brudno-białawe, niemiłej woni, na szypułeczkach brudno - kutnerowatych, o kielichach podobnież pokrytych, o płatkach w podstawie brodatych i szyjkach dwóch, nagich. Owoce podłużnie jajowate, cisawo-żółte, kropkowane, 3—4-komorowe, prawie suche. Kośnie tu i owdzie po międzyborzach i wybrzeżach lasów, zwłaszcza górzystych, w Europie środkowej i południowej. Kwitnie w maju i czerwcu. Owoce, po przemrożeniu odleźaie, stają się smacznemi—słodkie są, jadalne; dawniej zaś jako jagody Brzekini — baccae SorU torminalis— suszone, zastosowywanemi bywały w biegunkach. Drzewo jej piękne pstro słojowe, w wyrobach stolarskich wielką ma wartość.

Brzenski Krzysztof (*w Prabutach w Prus. książęcych 1773—f 1852), mając lat 16 wstąpił do wojska prus., jako felczer, po kilkoletniej służbie otrzymał uwolnienie ze stopniem chirurga starszego (1798). Chcąc się kształcić dalej, oraz zdobyć sobie wyższe stanowisko w społeczeństwie, udał się na uniwersytet do Berlina, a następnie do Wiednia, gdzie stopień doktora med. otrzymał. Praktykował czas jakiś w Berlinie i u wód Szląskich, następnie przybywszy do ks. Warszawskiego, otrzymał posadę fizyka departamentu łomżyńskiego (1810) i pozostawał na niej przez lat dwa. W r. 1815, wstąpiwszy do służby wojskowej, został lekarzem sztabowym, w 1821 r. posunięty na lekarza dy-wizyi. W r. 1832 powierzono mu nadzór nad szpitalami wojskowemi w Lublinie; w r. 1834 został fizykiem województwa lubelskiego, następnie zaś inspektorem lekarskim gubernii lubelskiej i podlaskiej, na urzędowaniu tern pozostawał do r. 1840. Życia dokonał w Warszawie.    Dr- J- p-

Brześć kujawski, miasto nad rzeką Zgłowiączką, w powiecie Włocławskim, odległe od Warszawy o 162 wiorsty, od Włocławka 2 mile. Są tu dwa kościoły i kaplica, szkoła początkowa, więzienie karne na 100 więźniów, dom przytułku na 12 starców, urząd miejski, stacya pocztowa; z zakładów zaś przemysłowych: fabryka maszyn, produkująca za

3,500 rs. rocznie. Ludność B-a w r. 1877 wynosiła 2,106 m-ców, dochody miejskie 2,839 rs., kapitał żelazny miasta 15,312 rs., zapasowy 3,762 rs. — B., jako gród książęcy, wcześnie występuje na widowni dziejowej i podówczas stanowi poniekąd stolicę Kujaw. Podczas wojny szwedzkiej za panowania Jana Kazimierza miasto stawiło dzielny opór nieprzyjacielowi, od tej jednakże epoki podupadać zaczęło, a po najściu Karola XII ostatecznie zniszczało.—(„Słownik geograficzny“).    *

Brześć litewski, miasto powiatowe, w gub. Grodzieńskiej, leży nad Bugiem, przy uściu do niego Muchawca i Szlajerki, o 200 wiorst od Warszawy, 203 od Grodna. Jest to miasto nietylko wielkiej wagi po wszystkie czasy, lecz zarazem i bardzo starożytne. Legenda miejscowa przypisuje powstanie B-a tej okoliczności, że w pierwszych czasach chrześciaństwa na Kusi, pewien pobożny kupiec, co tu był zagrzązł w trzęsawiskach puszczy „Brzo-stowej“ nad Muchawcem, po szczęśliwem wydostaniu się z niebezpieczeństwa, na podziękowanie Bogu, wzniósł tu był niewielki kościółek, przy którym z czasem powstała osada, zwana Ber es tj e (Brzeście). Lecz prawdopodobnie początek jego sięga nierównie dawniejszych czasów. Było to rozgraniczę pomiędzy plemieniem bużan, zajmującem obadwa brzegi Bugu, od źródeł jego, od jaćwieży, siedzącej poniżej w stronę Narwi. Mógł tu być zatem już przed wieki gród nawet, jako stanowisko obronne cichego plemienia od łupieżców., Przy zetknięciu się zaś pierwszem (w w. X) dwóch nowopowstających potęg politycznych, Rusi w Kijowie i łachów w Krakowie, widocznie, że i Brzeście już należało do liczby owych grodów Czerwińskich, które so-

Królewskim zwany, ciągnący się od Piny, łączą bezpośrednio B. z Pińskiem, związanym już z Kijowem stałą żeglugą parową. W handlu wszakże tą drogą, od ustalenia się ruchu kolejowego, zaszła całkowita prawie stagnacya.—Dzisiejszy kościół katolicki parafialny w B-u wznieśli parafianie w r. 1856. Parafia należy do dekanatu brzeskiego i liczy wiernych 5,218; do niej też należą kaplice w Domaczowie, Wistycach i w Trościanicy. Dekanat brzeski, dyecezyi Wileńskiej, ma 3 parafie: w B-u, Wysokiem litew. i Kamieńcu litew.—razem dusz 9128. —Dzisiejszy powiat brzeski zajmuje 447,885 desiatyn rozległości, w tej liczbie 31,945 ziemi rządowej, ziemi ornej 198,000 desiat. lasów 82,490 desiat., łąk wielka obflitość—sami włościanie posiadają ich 31,000 desiatyn. Ludności 150,899, t. j. 35.11 na 1 wiór. □. W powiecie, nie licząc miasta pow., jest 123,829 prawosł., 8,994 katol., 15,736 żyd, 2,317 ewangiel., 33 mahom. Na cały powiat jest jeden dekanat katolicki, a 5 dekanatów prawosławnych, z których brzeski ma 13 parafij. Powiat dzieli się na 5 zarządów policyjnych, czyli stanów: Domaczow, Ruda, Czernawczyce, Kamieniec litew. i Wysokie litew., gmin 23. — („Słownik geogra-

bie wzajemnie te dwie potęgi wydzierały. W r.

1044 zajął był B. Jarosław, książę Kijowski. Po ustaleniu się dzielnic między rozrodzonem potomstwem Jarosława, B. dostawał się nieraz książętom turowskim, władzcom górnego Polesia, lecz ostatecznie stał się udziałem książąt włodzimierskich. Przy najściu mongołów i B. nie uszedł powszechnego losu. Zburzony jego zamek odbudował, jakoby około r. 1275, książę wołyński, Włodzimierz, filozofem zwany, synowiec sławnego Da-niła, króla Rusi, a wprędce i stan miasta znacznie się podniósł. W początkach w. XIV B. poddał się wzrastającej przewadze Litwy i odtąd dzielił losy tego księstwa. — B., zawsze i powszechnie uznawany był za znakomity punkt militarny; słynny wojownik Maurycy Saski, pisał o nim w swoich dziełach wojennych; ale znaczenie jego pod tym względem wysoko się podniosło, odkąd w r. 1831 przetworzono go na pierwszorzędną twierdzę wojenną. Powstała ona na miejscu dawnego miasta na prawym brzegu Muchawca, a wtedy o ćwierć mili od starego B-a powstało nowe przedmieście,

Kobryńskie, zabudowane z drzewa dość porządnie i obszernie, z drugiej zaś strony twierdzy, na lewym brzegu Muchawca, wzniosło się dość liche ficzny.“) przedmieście Wołyńskie. Tuż za twierdzą, za Mu-chawcem znajdują się liczne, przedwiecznych czasów sięgające, kurhany.—Dotąd B., jako miasto, nie zdołał podnieść się należycie, gdyż blizkość twierdzy nie pozwala mu rozbudowywać się w mu-

ry. W r. 1889 B. liczył mieszkańców 41,615, „Źródła dziejowe“ t. XII i XIII). z których było 7,357 prawosławnych, 5,888 katolików, 223 ewangielików, 142 mahometan i 27,005 żydów.—Cały handel jest tu tylko drobnem kra-marstwem; na kilka tysięcy handlujących (prawie wyłącznie żydów) znajduje się zaledwie kilku znaczniejszych niby-kupców, a raczej komisantów handlu wołami. Z większych zakładów przemysłowych są 4 fabr. tytuniu i jeden browar. Niema tu porządnej garbarni, mimo, że przez miasto przechodzi rocznie skór surowych na 50,000 rubli. Rzemiosła znajdują się w bardzo pierwotnym stanie, prawie wyłącznie uprawiane przez żydów.—Wprawdzie B. jest środkowym punktem sześciu linij kolei żel.

(Warszaw,-Terespols., Mosk.-brzeskiej, brz.-kijowskiej, żabińsko - pińskiej, grajewskiej, brz.-chełms. i brz.-brańskiej); lecz handel, jako tranzytowy przeważnie, mało jeszcze na miasto oddziaływa, powoli tylko ludność miejscowa zaczyna brać w nim udział. Dworzec kolei żelaznej w B-u jest ogniskiem ruchu nadzwyczajnego: tędy odbywa się prawie cały handel gub. Zachodnich z królestwem przez kolej Grajewską, tu się zarazem koncentruje stosunek handlowy Królestwa z Cesarstwem. Najważniejszy względnie raateryał transportowy stanowi zboże, po niem idzk mączka cukrowa; ale obok

tego niezmiernie ważną, a bodaj czy nie najwa- w Mińsku przed rokiem 1880. żniejszą stroną ruchu handlowo-kolejowego w B-u są transporta wołów, tu bowiem koncentruje się cały niemal handel bydła stepowego, idącego drogą kijowską.—B. nadto jeszcze nie przestaje być węzłem komunikacyi wodnej Wisły i Dniepru. I działu straży skarbowej, urzędu pocztowego i tele-Wpadający do Bugu Muchawiec, dalej kanał jego, ' graficznego, wydziału rady powiatowej, posterunku

Brzeski powiat. — Wraz z kowalskim, przedec-kim, radziejowskim i kruświckim wchodził w skład województwa brzesko-kujawskiego. Miał rozległości 19.57 mil kwadratowych; w stuleciu XVI zawierał 28 parafij, 3 miasta, 209 wsi. (Pawiński:

w. s.

Brzeski v. brześciański powiat. Wraz z pińskim wchodził w skład województwa brzesko-litewskiego. W powiecie tym, po lewej stronie Bugu znajdowały się wybitniejsze miejscowości: Terespol, Pratulin, Janów biskupi (rezydencya biskupów łuckich), Biała, Włodawa, Różanka; z prawej strony tejże rzeki: Kobryń, Krupczyce, Wołczyn, Wysokie litewskie, Prużana, Siechnowicze i t. p.

Brzeski Feliks, herbu Prawdzie, wojewoda mazowiecki, po przyłączeniu Mazowsza do Korony, 1526 roku wyznaczony był do odebrania przysięgi na wierność królowi od Mazowsza i tegoż roku mianowany namiestnikiem królewskim w księstwie Mazowieckiem („Metr. Kor.“ 40, f. 219). W r. 1528 otrzymał od króla starostwo Ciechanowskie.—(Leopold Hubert w „Encyklopedyi Orgelbranda“). *

Brzeski Mikołaj, współczesny fiuausista, dy-raktor departamentu poborów stałych, autor niezmiernie ważnego dzieła konkursowego z r. 1884 p. t.: „rocy^apcTBeHHua ^ojiru Pocem“, które otrzymało premium z zapisu profesora Top czyha szew a i zostało wydane kosztem uniwersytetu Petersburskiego, a następnie utorowało naszemu rodakowi drogę do wysokiej posady. B. urodził się w gubernii mińskiej i skończył gimnazyum

A. J.

W. S

Brzesko, miasto powiatowe w Galicyi, miało w 1880 r. 2,867 m-ców, w tej liczbie 893 katolików, a 1,794 żydów. Siedziba cesarsko-królewskiego starostwa, urzędu podatkowego, notaryatu, od-

Encyklopedy» Powaitchna Ilnatr. T. X

76

w. s.

w. s.

w. s.

w. s.

żandarmeryi, dekanatu i urzędu parafialnego katolickiego; kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakóba Apostoła, wymurowany 1487, był przez czas jakiś oratory urn aryańskiem; po trzykroć się spalił, ostatni raz 1863, obecnie jednak zupełnie odrestaurowany. Jest w B-u szkoła ludowa dwuklasowa i Towarzystwo zaliczkowe. Miasto leży na równinie, nad rzeką Uszwicą, o 4 kilometry od kolei żelazuej Karola Ludwika; domy, z wyjątkiem kilku, drewniane, ulice niebrukowane. Ludność chrześciańska trudni się najwięcej rolnictwem, po części przemysłem, koszykarstwem i garncarstwem; ludność żydowska — handlem. — Powiat Brzeski ma obszaru 825.79 km. □ (14.25 mil □ ). Ludność w r. 1869 wynosiła 82,801; gmin miejskich jest w nim 4, wiejskich 105, razem 109 gmin politycznych, 114 kastralnych; miasta: Brzesko, Czchów, Wojnicz i Zakluczyn. Każda gmina polityczna ma swój samoistny, co trzy lata obierany, urząd gminny. Gminy powiatu B-go są zamożne; posiadają majątku w ziemi 5,282 m., w kapitałach 102,062 zł. r. Pod względem gleby powiat B. jest jednym z urodzajniejszych w Gali -cyi zachodniej; pod względem komunikacyi bardzo dobrze uposażony, oprócz kolei Karola Ludwika, która środek jego przeszywa, i gościńca wiedeńskiego na przestrzeni 48 km., ma wiele dróg krajowych i gminnych, a wszystkie drogi razem wynoszą 105.32 km. Nadto zaś Wisła i Dunajec w granicach p-tu B-go są spławne; Powiat ten zasługuje też na uwagę pod względem historycznym i archeologicznym: godne są widzenia ruiny zameczku w Wy-trzynie, baszty miasta Czchowa i zamku mielsztyń-skiego, równie jak miasteczka Zakluczyn i Wojnicz, w których się zachowało wiele zabytków przeszłości. Dodajmy wreszcie, że okolice Dunajca odznaczają się widokami nader malowniczemi.—„Słownik geograficzny“.    *

Brzesko nowe(w wykazach pocztowych Brzesk), dawniej miasteczko, dziś osada, powiat Miechowski, gmina Gruszów, przy trakcie zwyczajnym, „Nadwiślański“ zwanym, do Nowego Miasta Korczyna prowadzącym, o pół wiorsty od Wisły, od której oddzielone jest obszernem pastwiskiem, zwanem Błonie; od Miechowa 37 wiorst. Osada ta nosi nazwę Brzesko słomiane, i dawniej nawet w dokumentach urzędowych pod tern nazwiskiem wymieniane było. Nazwa ta zapewne nadaną była od dachów słomianych, bo i dotąd utrzymał się zwyczaj, iż mieszkańcy, budując domy, kryte gontami, lub innym materyałem, umieszczają na dachu choć jeden snopek słomy.—B., od wieków do biskupów krakowskich należące, w r. 1223 darowane było przez Iwona Odrowąża zgromadzeniu księży norbertanów, tuż pod miastem w wiosce Hebdów nad Wisłą przez tego biskupa ufundowanemu. Floryan, opat tego zgromadzenia, w r. 1279 pozwolił wójtowi Gotfrydowi założyć miasto na prawie niemieckiem i różnemi je przywilejami obdarzył. Prawa te potwierdził Kazimierz Jagiellończyk w r. 1449, tak dla miasta, jak i dla ośmiu wsi okolicznych, wówczas do klasztoru należących. Władysław IV zaprowadził w miasteczku trzy jarmarki doroczne

i jeden tygodniowy. Jeszcze przed nadaniem B-a norbertanom znajdował się tam parafialny kościół drewniany; w miejsce tego w w. XIII jeden z Opatów wzniósł nowy, murowany, który później w r. 1641 był odnowiony, a w 1678 poświęcony. Kościół ten dotąd istnieje, lecz żadnych osobliwości wewnątrz nie posiada. Po zniesieniu zgromadzenia norbertanów r. 1818 B. stało się własnością skarbu, a w r. 1870, 1-go stycznia, na osadę je zamieniono. Dotychczas cechy tutejsze rzemieślnicze posiadają przywileje królewskie.—B. nowe, zbudowane na wielkiej wyniosłości po-nad doliuą Wisły, ma dwa rynki i cztery ulice. W r. 1827 było tu domów 151, mieszkańców 904, w roku zaś 1880 domów murowanych sześć, drewnianych 134, ludności 979 dusz, w tej liczbie żydów 17, reszta chrzęścian katolików, trudniących się rolnictwem; przestrzeni wo-góle zajmujeB. 978 morgów, 77 prętów. Dawniej był tu magazyn solny. B. nowe ma szkołę elementarną, dom schronienia dla 9 starców i kalek, oraz s*a-cyę pocztową. W pobliżu B-a n-go w r. 1836 robiono poszukiwania soli pod kierunkiem Augusta Rosta; otwór tu świdrowany doszedł do 1,537 stóp; w głębokości stóp 1,225 spotkano wodę słoną (od 3% do 4°/₀), która wszakże następnie znikła.— B. stare, wieś nad Wisłą w pow. Miechowskim gmina Gruszów, o milę od B-a n-ego. B. st. stanowiło dawniej królewszczyznę, należącą do starostwa Niepołomickiego. — „Starożytna Polska“, „Słownik geograficzny“)    *

Brzesko - kujawska kasztelania. Powstała w stuleciu trzynastem; pierwszym kasztelanem brzeskim był w 1222 Maurycy herbu Doliwa; za Stanisława Aug. był nim głośny Dyonizy Mniewski.

Brzesko-kujawskie starostwo, w województwie brzesko-kujawskiem. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Teodora Moszczeńskiego. Płaciło kwarty złp. 1073, gr. 25, den. 1.

Brzesko - kujawskie województwo. Powstało z ziemi kujawskiej, prawdopodobnie w w. XV. Graniczyło na północ z województwem inowłocław-skiem, na wschód z Wisłą, na południe z województwem rawskiem i łęczyckiem, na zachód z gnieźnieńskiem i kaliskiem. Miało rozległości 59.48 mil kwadratowych; w stuleciu XVI liczyło 67 parafij, 13 miast, 567 wsi, około 66,000 ludności wiejskiej, 9,200 miejskiej. Dzieliło się na powiaty: brzeski, radziejowski, kruświcki, kowalski i przedecki. Sejmikowało wraz z inowłocławskiem w Radziejowie, gdzie obierano czterech posłów i dwóch deputatów na trybunał. Pierwszym wojewodą brzesko-kujawskim był podpisany na akcie horodelskim z r. 1413 Maciej z Łabiszyna; po nim w r. 1432 występuje Jan z Lychina; za Stanisława Augusta piastował ten urząd Stanisław Dąbski. Kasztelanów powiatowych liczyło województwo trzech: brzeskiego, kowalskiego i kruświckiego ; mniejszych dwóch: konarskiego i słońskiego.

Brzesko - litewska kasztelania, utworzona została w r. 1566. Pierwszym kasztelanem był Jan Mikołajewicz Hajko; ostatnim, trzydziestym z kolei, Józef Niemirowicz Szczytt, mianowany 30 sierpnia r. 1783.

w. s.

Dr. Al. S.

ty sław, oślepiony 1130.

Brzetysław III, ks. czeski (1193—1197), s. Henryka, kształcił się w Paryżu na księdza, a w r. 1182 został biskupem praskim. Nie mogąc wyjednać u ks. czeskiego, Fryderyka, uwolnienia duchowieństwa od ciężarów publicznych, udał się 1187 ze skargą do cesarza Fryderyka Rudobrodego, a sejm, w Ratysbonie (Regensburgu) zebrany, ogłosił, że biskup praski jest księciem Rzeszy i tylko cesarzowi ma podlegać. Gdy Wacław II, s. Sobiesława, objął rządy w Czechach (1091), wystąpił przeciw niemu B., popierając Przemyśla, s. Władysława II, i za 6000 grzywien uzyskał dla tegoż potwierdzenie ces. Henryka VI. Ponieważ jednak Przemyśl kwoty tej cesarzowi nie wypłacił, więc został B. podczas pielgrzymki do Hiszpanii schwytany i przez 10 miesięcy jako zakładnik mającego się wypłacić długu

Brzesko - litewskie województwo, utworzone zostało w r. 1566. Pierwszym wojewodą był Jurij Wasilewicz Tyszkiewicz, mianowany w r. 1566; ostatnim, dwudziestym szóstym z kolei, Jan Tadeusz Zyberg, mianowany w r. 1778.

Brzeszczot, (zapewne od wyrazu brzeszczyć się=ś witać, a więc jaśnieć, błyszczeć), to samo, co dziś klinga, głownia, lub płacha, tak się nazywa Samo żelazo miecza, szabli, korda lub wreszcie noża, bez osady, czyli rękojeści. Ostrze brzeszczo-ta nazywa się brzuścem, a strona mu przeciwna tylcem; B., mający oba brzegi ostre, zwie się obosiecznym.    *

Brzetysław I, 1037—1055, ks. czeski syn Udalryka i Bożeny, c. Henryka z Babenbergu. Jeszcze za życia ojca swego skorzystał z waśni, panujących w Polsce za Mieszka II, wpadł do Morawii, wygnał stąd załogi polsko-węgierskie i połączył ten kraj nazawsze z Czechami (1029). Podczas gdy ojciec jego z każdej korzystał sposobności, aby usunąć wpływ cesarstwa na sprawy czeskie i z tego powodu nawet tron utracił (1033), zawdzięczał B. wierności swej względem ces. Konrada to, że w księstwie morawskiem jako samodzielny książę władzę dzierżył. W r. 1037 objął B. rządy w Czechach. Od dawna wrogo względem Polski usposobiony, postanowił teraz pomścić zniewagę, wyrządzoną Czechom przez Bolesława Chrobrego (ob.); chciał stworzyć wielkie słowiańskie państwo, zerwać węzły łączące kościół czeski z metropolią niemiecką, uczynić Pragę siedzibą narodowego arcybiskupa, a słowiański klasztor w Sazawie rozsadnikiem liturgii cyrylo-metodyjskiej. Gdy w Polsce po wygnaniu Ryksy i Kazimierza gwałtowna wybuchła reakcya, walka wszystkich przeciw wszystkim, a no-woobrany król niemiecki, Henryk III, zajęty sprawami wewnętrznemi, nie mógł zwracać uwagi na sprawy wschodnie — wpadł B. na czele licznych hufców rycerstwa do Polski. W Krakowie zabrał nagromadzone w świątyniach skarby, a spaliwszy miasto, wyruszył do Gniezna i zdobył je bez trudu, chociaż było murem otoczone. Mimo przestróg praskiego biskupa, Sewera, wpadły rozbestwione hufce czeskie do katedry P. Maryi, aby zabrać ciało św. Wojciecha, którego ojcowie ich z Pragi wygnali. Według opowiadania kronikarza Kosmasa, ukarał Bóg Czechów chwilowem pozbawieniem zmysłów i dopiero po trzydniowym poście, spowiedzi i po złożeniu uroczystej przysięgi, że się pozbędą pogańskich obyczajów — pozwolił im Sewer zabrać uroczyście zwłoki świętego i przenieść do Czech, wraz ze szczątkami św. Gaudentego i pięciu innych męczenników (24 sierpnia 1039). Według polskiej legendy o św. Wojciechu, skryli Polacy trumnę świętego Wojciecha i inną na jej miejsce podsunęli. Niezmierne skarby w złocie, w srebrze i drogich kamieniach zabrali Czesi z kościoła gnieźń. i mnóstwo jeńców pognali w żelaznych okowach do Czech. Cesarza Henryka przeraziła potęga, do jakiej wzniósł się tak nagle lennik jego: ujął się za wygnanym Kazimierzem, zażądał od B-a zwrotu zabranych w Polsce skarbów i wyruszył w jesieni do Czech (1039). B., chcąc uniknąć wojny z cesarzem, dał mu małego synka, Spytygniewa, jako zakładnika posłuszeństwa, przyrzekł osobiście stawić się na dworze Henryka i wysłuchać jego rozkazów. Ale nie dotrzymał słowa książę czeski: ani skarbów Polsce nie zwrócił, ani na dwór cesarski nie przybył. W połowie sierpnia 1040 wyruszył cesarz po raz wtóry do Czech, ale B., otrzymawszy pomoc z Węgier, dzielny stawił mu opór. Dopiero trzecia wyprawa cesarska (1041) upokorzyła B-a; przybył do Regensburga, zrzekł się posiadania Polski, złożył przysięgę lenniczą i otrzymał Czechy, jako lenno cesarskie. Rozchwiały się więc wielkie plany B-a, pozostał wazalem cesarskim, a nie władzcą połączonej Słowiańszczyzny. Kazimierzowi zwrócił Kraków (1054), za co miał co rok pobierać 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota. Za ograbienie Polski zbudował na rozkaz papieża klasztor w Starym Bolesławiu. Przed śmiercią rozporządził B., że najstarszy syn ma dzierżyć naczelną władzę, a 4 młodsi, jako udzielni książęta, mieli uznawać zwierzchnictwo jego. B. umarł w Chrudzinie, w czasie wyprawy do Węgier; pochowany został w kościele św. Wita w Pradze, a w r. 1373 przeniesiono zwłoki jego do kościoła św. Trójcy, gdzie się dotychczas znajduje jego pomnik grobowy.—Żona: Judyta, c. mgr. z Schweinfurtu; dzieci: Wratysław, Konrad, Oton i Jaromir.

Brzetysław II, ks. czeski (1092—1100), syn Wratysława II. Objął on rządy w Czechach po śmierci stryja swego, Konrada. W czasie rokoszu synów Władysława Hermana wpadł do Polski i zajął Szląsk. Władysław odstąpił mu ziemię kłodzką, którą B. oddał Bolesławowi Krzywoustemu (ob.), jako lenno czeskie (1093); w kilka lat później mianował Bolesława swoim miecznikiem i wypłacał mu rocznie 100 grzywien srebra i 10 grz. złota z haraczu, płaconego corocznie przez Władysława Hermana (1099). Celem zabezpieczenia następstwa tronu czeskiego bratu swemu, Borzywojowi, (ob.), zmienił B., na podstawie zezwolenia ces. Henryka IV, prawo senioratu (ob. B. I), według którego po jego śmierci miał nastąpić Udalryk. Wydziedziczony ten książę udał się do Austryi, skąd częste czynił napady na Morawię. W czasie tych walk zginął B. na polowaniu z ręki łowczego swego, Lorka (1100). Żona: Ludgarda, ks. bawarska (?) Dzieci: Brze-

Dr. Al. S.

Dr. Al. S.

ii

MW

IR

Fig. 259. Brzezecki (kerb'¹.

W. K. Z.

W S.

P. Chm.

w Niemczech więziony; B. przyrzekł wypłacić cesarzowi tę kwotę z własnych funduszów, za co oddał mu Henryk Czechy prawem lennem. W 1193 zdobył biskup Pragę i objął rządy. Umarł w Che-bie (Eger) 1197. Za jego rządów przybył do Czech kardynał Piotr, celem zaprowadzenia celibatu. Chociaż sam |B. miał syna, tak gorliwie jednak popierał kardynała, że kazał więzić księży, którzy mu opór stawiali.

Brzezecki, herb polski. Na tarczy ściętej, w górnem błękitnem polu trzy srebrne lilie, w dol-

nem czerwonem polu trzy złote berła na krzyż złożone. Na hełmie korona szlachecka z jabłkiem i krzyżem.

Hełm i herb okalają laury błękitno-czerwo-ne. —Herb ten wraz z nobilitacyą nadany był Maciejowi Brzezeckie-mu, rajcy lwowskiemu,

d. 6 grudnia r. 1521.

—Herbem tym pieczętują się: Brzezeccy. — (Piekosiński „O Dyn as. szl.pols. poch.“ str. 179.

—Ks. „Metr. koron.,“

37 f. 307).

Z Brzezia Zbigniew (f 1425), herbu Zadora, marszałek wielki koronny. Pełnił różne posługi publiczne * za Władysława Jagiełły: w r. 1403 towarzyszył królowi na zjazd z Wacławem IV czeskim we Wrocławiu, w r. 1408, podczas wojny Witolda z wielkim księciem moskiewskim, dowodził tysiącem przysłanych przez Jagiełłę na pomoc Litwie kopijników; w 1409 jeździł do Pragi czeskiej dla ukończenia zatargów z Krzyżakami; w wielkiej wojnie z r. 1410 dowodził 200 husarzami, których własnym wystawił kosztem. W r.

1412 brał udział w zjeździe króla węgierskiego Zygmunta z Władysławem Jagiełłą w Lubomli, w r. 1413 podpisał akt unii horodelskiej, w 1419 był z królem w Koszycach, w 1422 wyznaczony został do zawarcia traktatu z krzyżakami nad jeziorem Meinem.—Hubert w „Enc. Org.“ IV, 4701.

Z Brzezia Jan Lutek (f 24 maja 1471), herbu Doliwa, podkanclerzy koronny, biskup kujawski, następnie krakowski. Syn Jana Lutka, sędziego kaliskiego i Doroty, pisał się od wsi rodzinnej „z Brzezia.“ W Rzymie pozyskał stopień doktora obojga prawa, po powrocie do kraju umieszczony był na dworze u księcia lit. Witolda, jako pisarz.

W 1434, jako kanonik gnieźnieński wraz z biskupem poznańskim Ciołkiem i dziekanem krakowskim Lasockim wysłany został na sobór do Bazylei. W r.

1436 jeździł od kapituły gnieźnieńskiej do Rzymu dla popierania na arcybiskupstwo gnieźnieńskie Wincentego Kota z Dembna; w latach następnych udawał się tamże trzykrotnie w różnych sprawach kościelnych. W r. 1453 po śmierci arcybiskupa, Władysława Oporowskiego, obrany został administratorem archidyecezyi, w 1454 posłował od króla do cesarza Fryderyka i na sejm rzeszy nie* mieckiej do Ratysbony. Po powrocie z Niemiec otrzymał godność archidyakona gnieźnieńskiego, po Tomaszu Strzempińskim pieczęć mniejszą koronną. Kandydatura jego na biskupstwo warmińskie, po zmarłym w roku 1457 Franciszku Kuhschmalzu, upadła; upadła i w r. 1460 na biskupstwo krakowskie, na które powołała go kapituła wbrew protegowanym: przez króla—Janowi Gruszczyńskiemu, przez papieża—Jakóbowi Sienieńskiemu. Jan Lutek, bojąc się niełaski króla, zrzekł się pretensyi do biskupstwa krakowskiego, za co otrzymał kujawskie, na które prekonizowany był przez papieża Piusa II d. 8 czerwca r. 1463, a konsekrowany w kościele kolegiaty łęczyckiej przez biskupa poznańskiego, Andrzeja z Bnina. Po przeniesieniu Gruszczyńskiego na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, otrzymał Jan Lutek biskup, krak. Wtedy złożył pieczęć w ręce Wojciecha Żychlińskiego. Wolny od zajęć podkan-clerskich, oddał się pracom kościelnym, chociaż nie zaniedbywał i spraw politycznych. Na sejmie piotrkowskim r. 1470 odbierał w imieniu króla hołd od wielkiego mistrza krzyżackiego, Henryka Plauen. Umarł w Krakowie, paraliżem rażony podczas mowy, jaką miał w radzie królewskiej. Temperamentu żywego, energii dużej, chciwy sławy, prowadził życie wystawne. Nie pozostawił pieniędzy na pogrzeb, przez co kapituła musiała go własnym pochować kosztem,—(Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. guieźn.“ t. I, str, 93—99). w s-

Brzeziczno, jezioro w król. Polskim, gub. Lubelskiej, pow. Lubartowskim, nad zlewem rz. Wieprza, w dobrach Łęczna, wśród bagien i trzęsawisk położone, ma 27 i pół morgi rozległości a 13 stóp głębokości. Leży między jeziorami Rogoźno i Piaseczno. („Słownik geograficzny“).    *

Z Brzezin Szymon (j- ok. 1584), syn Macieja, rodem₍z Brzezin, prawdopodobnie z miasteczka w woj. rawskiem na Mazowszu, do akademii krakowskiej zapisał się w r. 1533, a w r. 1537 otrzymał stopień bakałarza sztuk wyzwolonych, następnie zaś stopień magistra filozofii, słynął ze znajomości łaciny i greczyzny. Przybywszy do Lwowa, ożenił się z Katarzyną Smieszkówną, wtedy już wdową po Zygmuncie Gajclerze, kupcu i ławniku lwowskim, a matką kilkorga dzieci. W r. 1547 uzyskał obywatelstwo Lwowskie, w następnym roku był ławnikiem, a w r. 1552 rajcą miejskim. Zwano go powszechnie Mistrzem-Szymonem i według tego urabiano i imię dla dzieci; córki nawet w języku urzędowym zwano Mistrz-Szymonównami. Najsławniejszym z jego dzieci był znakomity sie-lankopisarz Szymon Szymonowicz, z łacińska Simonides.

Brzezina Mary a, ob. Sadowska M.

Brzeziny, nad rzeką Mrożycą, miasto powiatowe w gub. Piotrkowskiej. Ma kościół parafialny i trzy inne, sąd pokoju, zarząd powiatu, urząd miejski, szkołę początkową, stacyę pocztową; odległe od Warszawy wiorst 101. W dniu 1. stycznia r. 1890 B. liczyły 6,993 m-ców w tej liczbie 3,266 mężczyzn, 3,757 kobiet (na 100 m. 116.1 k.l); 41.2% katolików, 0.1% prawosław., 47.2% żydów, 11.5%

protestantów. W 1880 B. miały 25 zakładów tkać- i która“, „Czaty“, „Dwa słowa“, kilka duetów na so-kich z produkcyą 158,800 r. s.; do miasta należy 1 prań i alt, oraz łatwe preludya na organy. A- Fo1 3,843 m. ziemi, a w tern ornej 3231 m.—Data za- Brzeziński powiat. Wraz z łęczyckim i orłowskim stanowił województwo łęczyckie. Miał rozległości 23.82 mil kwadratowych; w stuleciu XVI zawierał 19 parafij, 6 miast, 167 wsi.—Pawiński „Źródła dziejowe“ t. XII i XIII.    s- ,

łożenia Brzezin nie znana. Przywilej Kazimierza W. z 1366 podlega wątpliwości. Sarnicki, piszący około 1585, nazywa je obszernem miastem, słynnem wybornemi rzemieślnikami. W epoce rozkwitu przemysłu sukienniczego w królestwie, około 1824, rozwinął się on i w Brzezinach, gdzie liczono 194 majstrów sukienniczych. Z kościołów najokazalszy i najdawniejszy jest parafialny, w stylu ostrołuko-wym z XIV lub XV w., odnowiony w 1856.—Powiat Brzeziński, gub. Piotrkowskiej, utworzono z połowy dawnego powiatu Rawskiego i części Łęczyckiego; powierzchnia jego zajmuje 981.6, wiorst □ na których w dniu 1 stycznia 1890 r. mieszkało 97,123 ludzi tj. 86.9 na 1. w. □, w tej liczbie na 100. mężcz. 108.9 kob.; 0.1°/₀ prawosław., 63.7% katolików, 19.6% protestantów, 16.6% żydów; 94.5% russkich poddanych, 5.5% cudzoziemców. Stanowi on równinę, którą jeszcze w niebardzo dawnych czasach pokrywały bagna, lasy, zarośla, jak świadczą liczne nazwy osad: Brzeziny, Lipiny, Leszczyny, Rokiciny, Osiny, tudzież liczne, choć drobne, rzeczki i strumienie. Wody południowej części powiatu spływają do Pilicy (Czarna Wolborka), stanowiącej w części granicę powiatu; w północnej — za pośrednictwem rz. Mrogi do Bzury. Przeprowadzenie drogi żelaznej warszawsko wiedeń, przerzynającej powiat B-i w całej długości, rozkwit przemysłu fabrycznego w sąsiednim powiecie Łódzkim i w Tomaszowie, leżącym na granicy południowej powiatu, liczne drogi bite, łączące wszystkie ważniejsze osady, kolej fabryczno-łódzka, postawiły tę okolicę w wyjątkowo przyjaznych warunkach dla rozwoju przemysłu i rolnictwa. Przemysł fabryczny p-tu B-go koncentruje się głównie w Tomaszowie, którego roczna produkcyą przedstawia około 3,200,000 r. s. w wyrobach wełnianych i bawełnianych. Z zakładów fabrycznych powiat posiada 6 przędzalni bawełny i fabryk wyrobów bawełnianych, 1,190 warsztatów tkackich, 525 warsztatów sukienniczych, tkackich wełnianych, 14 gorzelni, 2 browary, 1 de-stylarnię, 2 olejarnie, 1 młyn parowy, 88 młynów zwyczajnych, 29 garbarni, 2 mydlarnie, 1 fabrykę wapna, 10 cegielni, 3 zakłady żelazne. Produkcyą rolna w średnim zbiorze z lat 1870 i 1872 wynosiła 17,300 czetwerti pszenicy, 72,000 cz. żyta, do 20,000 cz. innego zboża i 220,000 cz. kartofli. — Pod względem sądowym p. B. dzieli się na cztery okręgi sądów gminnych: w Strykowie, Woli Cyruso-wej, Gałgówku i Ujeździe. Jeden sąd pokoju dla B-in i Tomaszowa — w B-ach. Pod względem administracyjnym dzieli się na 15 gmin; pod względem kościelnym, dekanat brzeziński składa się z 18 parafij.—(„Słownik geograficzny“).    *

Brzezińska kasztelania w woj. łęczyckiem. Za Stanisława Augusta zajmował ją Jan Przyłuski.

Brzezińska Filipina, z domu Szymanowska, kompozytorka muzyczna. W 1859 wydała pieśń do Matki Boskiej: „Nie opuszczaj nas“ (do słów ks. Antoniewicza), która stała się pieśnią ludu. Z innych prac tej autorki, znane są: „Pieśń do św. Wi-

P. Chm.

Brzeziński Antoni, ksiądz, z w. ks. Poznańskiego, historyk, napisał: „Rys dziejów św. Soboru Trydenckiego“ (Grodzisk, 1863, str. 178), „zjywot księdza A. Kidaszewskiego, regensa seminaryum duchownego w Gnieźnie“ (Poznań, 1864, r. str. 11 i 197).

P. Chm.

Brzeziński Jan (* 1850), wychowaniec szkoły głównej i uniwersytetu warszawskiego, doktor medycyny, pisywał w „Gazecie polskiej“ przez lat kilka recenzye teatralne od r. 1884—7 pod pseudonimem Incognitusa. Są także jego prace w „Tygodniku ilustrowanym“.

Brzeziński Józef (* 1 czerwca r. 1854), kano-nista. Urodzony w Krakowie, odbył tamże studya gimnazyalne oraz uniwersyteckie i uzyskał stopień doktora praw. Po odbyciu praktyki sądowej w Wiedniu i złożeniu egzaminu sędziowskiego, poświęcił się studyom nad prawem kanonicznem, na których podstawie habilitował się i uzyskał d. 9 czerwca r. 1886 veniam legendi w tym przedmiocie na wydziale prawa w Krakowie. W tym samym roku mianowany został członkiem c. k. ko-misyi rządowej egzaminacyjnej oddziału historyczno-prawniczego. Ogłosił drukiem: 1) „O przysiędze, mianowicie o zasadach prawnych Kościoła, jej dotyczących.“ (Kraków, 1886); 2)„ Kilka uwag o wpływie Kościoła na ustawodawstwo świeckie.“ 3) „O majątku kościelnym i tegoż alienacyi w stosunku do papieża.“ (Kraków, 1888), 4) „Kilka uwag o dekretach i reskryptach cesarzy rzymskich pod względem ich wpływu na rozwój rzymskiego procesu cywilnego.“ (Kraków, 1890).    w- s-

W. S.

Brzeźnica, nazwa kilku rzek.—1) B. bierze początek w powiecie Kozienickim i na wschód od Kozienic wpada w Zagwoździanki.—2) B. rzeczka, powstaje śród łąk pod wsią Ochędzynem, w pow. Wieluńskim, wpada pod osadą Wieruszowem, przy papierni mirkowskiej, do rzeki Prosny, długość jej wynosi tylko półtory mili.—3) B. rzeczka, wypływa z błot pod wsią Dźwierzno, w pow. Płockim; ubiegłszy około 2 mil wpada do Wisły pod folwarkiem Winiary, który oddziela od Płocka.—4) B. rzeczka, bierze początek we wsi Ryszki, w pow. Biłgorajskim; przebiegłszy półtory mili, wpada pod wsią Kusze do rzeki Tutki.—5) B. rzeczka, wypływa ze stawów pod klasztorem jędrzejowskim, przepływa przez Jędrzejów, przebiegłszy półtory mili, wpada do Nidy pod wsią Borczewice. Tworzy ona dwa stawy: jeden za Jędrzejowem, drugi w obrębie dóbr rządowych Wolica. —„Słownik Geograficzny.“    *

Brzeźnica, oprócz wielu wiosek tak w królestwie polskiem, jako też w Galicyi, w. ks. Poznań-skiem i na Szląsku (w tych dwóch ostatnich z przekształceniem na Briesnitz), nosi tę nazwę dawne miasto, dziś osada nad rzeką Pichną, w powiecie

w. s.

Płaciło kwarty złp. 1285, gr. 18.

Brzeżany, miasto powiatowe w Galicyi, 12 mil na pdn. wsch. od Lwowa, leży pod 42° 36' w. dł.

Dookoła otoczone

oraz

jest Izabela hr. Potocka. B. są siedzibą starostwa, rady powiatowej, urzędu podatkowego, sądu obwodowego i powiatowego; poczta i telegraf na miejscu; parafia łac. i grec.; gimnazyum ośmioklasowe, kilka szkół ludowych i wydziałowych. W skład tabularnej własności B an wchodzą: 1 browar, 2 młyny, 1 tartak, 2 folwarki, roli 673 mórg. 265 O⁰, łąk 272 mórg. 103 G°, ogrodów 10 mórg. 1016 □ °, pastwisk 105 mórg. 160 n°, lasów 472 mórg. 1.386 G°> stawów i moczarów 341 mórg. 186 Q", nieużytków 5 mórg. 990 G°, parcel budowlanych 7 mórg. 44 G°; — ogółem 1,887 mórg. 950 G°.

Noworadomskim, w gminie i parafii tegoż nazwiska, położona przy trakcie z Radomska do Wielunia. Znajduje się w niej kościół parafialny, sąd gminny, urząd gminny, szkoła i stacya pocztowa, odległa od Radomska wiorst 18. Gmina B. liczyła d. 1 stycznia 1890 5,818 m-ców—w tej liczbie 84.2°/0 katolików, 0.2°/₀ prawosławnych, 3.5°/₀ protesta-tów, 12.1°/₀ żydów. Brzeźnica założoną została w roku 1295 przez Leszka Czarnego. Jest ona miejscem rodzinnein: Jana Długosza (1415), którego ojciec był rządzcą (praefectus) tego miasta, i znanego wierszopisa, Marcina Molskiego (* 1751). Starożytny, budową swoją odznaczający się kościół parafialny tutejszy, pod wezwaniem św. Stanisława, w Starem mieście, jest dziełem w. XIV; drugi, św. Ducha, w Nowem mieście, teraz zupełnie opuszczony, jest także bardzo dawną fundacyą.—Parafia B., dekanatu noworadomskiego, liczy dusz 4,118. — »Słownik geograficzny“.    *

Brzeźnica, miasto okręgowe w Czechach, nad rz. Wlczawą czyli Skalicą, w byłem państwie Brze-źnickiem, 314 domów, 2,830 m-ców czechów, 16 niemców (1880 r.). Ma kościół św. Ignacego i św. Franciszka Ksawerego, wystawiony w r. 1642, kościół św. Rocha, szkołę elementarną, zamek starożytny, piękną bibliotekę, destylarnię parową, browar, młyn, pocztę, telegraf, i stacyę kolei żelaznej —7 jarmarków. W dawnem kolegium jezuickiem były niegdyś koszary, obecnie zaś probostwo i sąd okręgowy.— „Ottüv Słownik Naucny“.    *

Brzeźnicki Jakó b (* 1546—fl600), herbu Szreniawa, biskup enneński, sufragan poznański. Syn Hieronima, niegdyś burmistrza poznańskiego, i Anny Bobolickiej, ukończył nauki w szkole poznańskiej Lubrańskiego, w akademii krakowskiej słuchał teo logii i nauk wyzwolonych, we Włoszech pozyskał doktorat obojga prawa. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, w r. 1571 został kanonikiem poznańskim, z synodu prowincyonalnego piotrkowskiego w celu uzyskania zatwierdzenia ustaw tegoż z r. 1577 posłował do papieża Grzegorza XIII. W lipcu 1585 został archidyakonem gnieźnieńskim, z której -to godności w roku następnym zrezygnował, otrzymawszy tytuł biskupa enneńskiego i sufraganię poznańską. Do sufraganii przybyło mu wkrótce z łaski królewskiej opactwo przemęckie, a w r. 1594, skutkiem wyboru kapituły instalował się B. na archi-dyakonat poznański. Przygotował dla Tretera mate-ryały do żywotów biskupów poznańskich od Urye-la Górki do Wawrzyńca Goślickiego, sam wydał dzieło p. t. : „Postulała ordinis Ecclesiastici uni ver-si in Regno Poloniae coram S. M. Regia ordini se-natorio et equestri in comitiis varsaviensibus ge-neralibus A. D. 1585 proposita“ (Poznań, 1585). Umarł w Poznaniu, pochowany w katedrze tamtejszej.—Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr. gnieźn.“ I, str. 100.

Brzeżnickie starostwo w wojew. Sieradzkiem ob. Brzeźnica miasto. Za Stanisława Augusta

było w posiadaniu księży Paulinów Częstochowskich.

w. s

F. i 49° 27' pnc. szer., w dolinie rzeki Złotej Lipy, na wysokości 273 m. n. p. m. wyniosłościami nieznacznemi: na pnc. zach. góra Storożesko (398 m.), na pdn. zach. Jaryszków (414 m.), na pdn. wsch. Łysonia (401 m.); na pnc. wsch. Kastelówka (340 m.). Złota Lipa przepływa miasto od wsch., a wstrzymana potężną groblą, tworzy na pnc. od miasta olbrzymi staw, wyciągnięty na milę aż ku Łapszynowi; dawniej był tu jeszcze drugi staw, starszy od tamtego, na przedmieściu Adamówka, dziś spuszczony, a w miejsce jego ścielą się łąki. Przedmieść jest cztery: Siółko na pnc. zach., Miasteczko na zach., Chatki na wsch., Adamówka na pd. W XV w. były B. jeszcze wsią, leżącą w powiecie śniatyńskim, później należącą do ziemi lwowskiej; dopiero w XVI w. (r. 1530) Mikołaj Sie-niawski, dworzanin król., założył na mocy przywil. król. miasto na prawie inagdeburskiem. On-to, już jako wojewoda ruski, wybudował wspaniały zamek brzeżański w r. 1554, który, znakomicie obwarowa-ny potężnemi wałami i dookoła Złotą Lipą oblany, niejednokrotnie odpierał zwycięsko napady tatarów. Sieniawscy dbali o wzrost i rozwój miasta, otoczyli je wałem i fosą dookoła, utrzymywali zamek zawsze w dobrym stanie; to-też za ich czasów B. pomyślnie się rozwijały. Osiadała tu chętnie ludność polska i ruska, a licznie garnęli się pod skrzydła warownego zamku Ormianie, których tu było bardzo wielu, trudniących się handlem, pośredniczącym ze wschodem i zachodem. Niemało też żydów liczyły B. w swoich murach. Sieniawscy starali się o upiększenie miasta; Adam Hieronim S. podczaszy kor. wybudował (r. 1600) piękny kościół parafialny pod wezw. Narodzenia N. P. Maryi, a wnuk jego, również Adam Hieronim, wyposażył kościół roczną sumą 1,420 złotych. Kościół farny, wzniesiony na wzgórzu, otoczony dokoła murem, posiada ołtarz wielki, cały rznięty, herbami pokryty. Po ścianach herby Sieniawskich. Kaplica zamkowa, odrestaurowana w roku 1878, należy, z pomnikami Sieniawskich, do najpiękniejszych zabytków sztuki w Galicyi. Inwentarz zamku brzeżańskiego z roku 1762 daje nam dokładne pojęcie o nader wspaniałych apartamentach zamkowych, o których dziś jeszcze zachowała się tradycya. Olbrzymie pokoje i sale, ozdobione mnóstwem obrazów religijnych i rodzajowych, portretów i krajobrazów; ściany ich pokryte drogie-mi szpalerami i obiciami brokatelowemi; wszędzie rzeźby wspaniałe, meble snycerską robotą zdobne it.p. Dziś w zamku są koszary i magazyny wojskowe, browar właścieli B-an; właścicielką tabularną

Z tego wynosi podatek gruntowy 898 zł. 85 ct., | wnej Polski“ str. 256 i nast. Niektóre mowy z po-domowy 132 zł. 60 ct. Ludność miasta według wodu sprawy tej wygłoszone podają Przezdziecki spisu z 31 grudnia 1890 wynosiła 11,221 m-ców.—

i Malinowski w „Źródłach do dziejów“ T. II. Odpis z dyaryusza sejmowego z r. 1688, w Bibliotece Ord. Krasińskich przechowywany, zawiera kilka mów w obronie mniemanego ateisty przed sejmem wypowiedzianych, lecz przeważyła mowa Szymona Kurowicza, instygatora w. ks. Litews., w dniu 15 lutego 1689 wygłoszona — i sejm wydał dekret

Al. K.

Brzoski Jan (błędnie), Broscius, ob. Brożek.

Brzoski Mikołaj, doktor filozofii, profesor astronomii i geometryi w uniwersytecie krakowskim i dziekan fakultetu artystycznego (f 1676), w druku pozostawił: „Gratitudo“ (Kraków, 1658), wiersz, w którym autor uwielbia dobroczynńcę swego, Adama Młynkowicza, i „Quaestio astronomica de octava sphaera“ (Kraków, 1668). Od r. 1667 do 1670 wydawał w Krakowie kalendarz. („Encyklop. S. Orgelbranda.“)    *

Brzoskiew (Crambe T). Rodzaj roślin z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), plemienia Rukwia-towych (Galcileae). Kielich 4-listkowy, rozwarty, w podstawie równy. Korona o 4-ch płatkach całkowitych, pręcików 6, czterolistnych, wolnych, z których dłuższe są opatrzone zębem u wierzchołka. Za-ląźnia maczugowata, 2-u członkowa, członek dolny szczupły, z zalążkiem szczątkowym, górny jajowaty, z zalążkiem zstępującym. Znamię bezszyjkowe. Owoc członkowaty, nieotwierający się, dolny członek czczy, górny jednonasienny; nasienie kuliste, wiszące na sznureczku, u podstawy wzniesionym a w wierzchołku zakrzywionym. Listnie grube, wykrojone, obejmujące rostek podnoszący się w ich złożeniu. Są to zioła lub krzewy gałęziste, o liściach naprzemianległych pierzasto-siecznych, o kwiatach ułożonych w grona długie i szerokie, bez przy-kwiatków, lub z przykwiatkami bardzo małemi. Rosną w Europie, Azyi i Afryce Zachodniej. Brzoskiew nadmorska (C. maritima L. ) inaczej zwana Kapustą morską i Jarmuszem nadmorskim. Ziele trwałe, całe nagie, mięsistaweibiało-mo-drawe, o korzeniu grubym,gałęzistym, wielogłowym, głęboko zapuszczającym się w ziemię, oraz wydającym mnóstwo wypustków; o łodygach iya—2%' wzniesionych, obłych, rozgałęzionych w liczne odnogi ogrubne; o liściach podobnych kapuścianym, mięsistych, ogrubnych, grubo-żylastych, okrągławych lub jajowatych, zatokowo-falisto i nierówno a koń-czysto - ząbkowanych z brzegu: najniższych, na grubych, na 1' długich, ogonkach; wyższych — króciej ogonkowych i mniejszych, a górnych prawie bez-ogonkowych i prawie cało-brzegich, wydłużonych, albo li też równo-wązkich. Kwiaty dość duże, białe w wielkich baldaszkogronach. Dość częsta na wybrzeżach piaszczystych morza bałtyckiego, atlantyckiego i śródziemnego, oraz uprawianą w ogrodach. Kwitnie w maju i czerwcu. Młode już pędy, zwłaszcza ciągnięte długo w ziemi, dostarczają jarzyny wybornej, podobnej do szparagów, ulubionej w Anglii i tam też najwięcej w tym celu pielęgnowanej.    J> A-

Powiat brzeżański według tego spisu tak się przedstawia w liczbach statystycznych: 75 gmin, 60 obszarów dworskich, 147 miejscowości, 12,900 domów, 86,880 ludności, z tego 43,291 (49.82°/₀) mężczyzn, 43,589 (50.18%) kobiet. — Według wyznania: rz. kat. 22,754 (26.19%), grec. kat. 52,569 (60.51%)» orm. kat- ²⁵ (0.02%), ewang. 59 (0.05%), potępiający izrael. 11,471 (13.23%)-—Według języka towarzyskiego: poi. 38,816 (44.74%), rus. 47,648 (54.91%), niem. 296 (0.34%)-—Według wykształcenia: umieją czytać i pisać: 6,518 mężczyzn, 3,645 kobiel; tylko czytać: 627 mężczyzn, 532 kob.; analfabetów 36,146 (83.50%) mężczyzn, 39,412 (90.42%) kobiet. Według wad organicznych: ślepych 88, głuchoniemych 79, obłąkanych i głupowatych 21, kretynów 33. — Bydła rogatego posiadał cały powiat 23,730 sztuk.—Opracowania: Milewski „Pamiątki hist, kraj.“ (Warszawa, 1848); Dr. M. Maciszew-ski „Pomniki Sieniawskich w Brzeżanaeh“ (Lwów,

1882); Dr. Czołowski „Dawne zamki i twierdze na Rusi halickiej“ (Lwów, 1892). — Źródła: „Vol. leg. Vu (237); „Acta Castr. Leop.“ (tom 64, 333,

380, 384, 397, 571 i 959). — Rękop. bibl. Ossol.

Nr. 1,062 „Napisy w zamku brzeżańskim“; i Nr.

2,104 „Inwentarz zamku brzeżańskiego z roku

1762“).

F. B.

Brzeżno, Brzezno, niem. Priesen, miasteczko w północno-zachodnich Czechach, powiecie Chorau-towskim (Komotau), nad rz. Saubachem, przy dr. ż.

And. S.

Komotau—Saaz, około 1,000 m-ców, prawie wyłącznie niemców.

Brzoska Jan, cześnik bracławski, przyjaciel i dłużnik obwinionego o ateizm Kazimierza Łysz-czyńskiego, podsędka ziemskiego brzesko-litewskiego.

Gdy Łyszczyński w r. 1687 napisał komentarz nad dziełem Altstadiusa, teologa kalwińskiego, pod tyt.

„Theologia naturalis“ (Frankfurt, 1615) i na marginesie jego zrobił dopisek w słowach: ergo non est Deus, J. B. doniósł o tym fakcie biskupowi wileńskiemu Brzostowskiemu, który, zasięgnąwszy opinii potępiającej u kollegium jezuickiego, zażądał od króla Jana Sobieskiego, by rozkazał uwięzić Łyszczyń-skiego i oddać go sądowi duchownemu pod zawyrokowanie. Sąd duchowny potępił Łyszczyńskiego i skazał go na śmierć, lecz szlachta, widząc w tem uwięzieniu szlachcica polskiego naruszenie zasady nietykalności: neminem captivari, przeprowadziła uchylenie dekretu duchownego i oddanie sprawy pod zawyrokowanie sejmu. Gdy sejm grodzieński do skutku nie doszedł, zawieziono Łyszczyńskiego na sejm warszawski w r. 1688, który po całorocznej deliberacyi w d. 4 marca 1689 skazał nieszczęśliwego na karę spalenia żywcem na stosie. Sobieski wyjednał jedynie, że Łyszczyńskiego ścięto. Papież Innocenty XI surowo ten wyrok potępił. J. B. z majątku oskarżonego część delatorską otrzymał. Materya-ły do tej sprawy, oprócz rękopiśmiennych w Bibl.

Brzoskwinia, drzewo owocowe, należące do ro-

Krasińskich przechowywanych, a które w oddzielnym artykule (ob. Łyszczyński) bliżej rozpatrzonemi zostaną, zamieścił Adr. Krzyżanowski w T. II „Da-

J. A.

glewskiego (* 1833).

And. S.

w. s.

w. s.

dżiny Różowatych, plemienia Migdałowych (Bosa-ceae Amygdaleae). Turnefort poczytywał ją za osobny rodzaj pod nazwą Persica, utrzymany i przez De Candolle’a w jego Prodromie, Linné B-ę włączył do rodzaju Amygdalus (Migdał) a Bailion („Hist, des pi.“) do rodzaju „Prunus“ (Śliwa). B. od tych dwóch rodzajów wyróżnia się jedynie owocem grubo i soczysto - mięsistym, oraz pestką, głęboko i kręto powyżłabianą. Gatunek zatem B. zwyczajna nosi nazwy botaniczne: Persica Vulgaris DL, Amygdalus Ver ska L., Prunus Persica Bn. Jest ona drzewem zwykle 15—20', a niekiedy i 30' Wysokiem, podobnem do migdałowego, z gałęziami odstającemi, starszemi—ciemno-cisemi i szaremi, a młodszemi—z jednej strony zie-lonemi, a z drugiej brudno-czerwonawemi, nagiemi. Liście jej krótko-ogonkowate, szeroko-lancetowate, kończyste, nagie, też barwne, ostro i prawie 2 razy piłkowane w ząbki, zarówno z ogonkami bezgru-czołowe, lub czasem tylko z gruczołkiem na końcu, woni i smaku migdałów gorzkich. Kwiaty pod pąpiami już samotne, już niekiedy i parzyste, bez-szypułkowe, karmazynowe, lub ciemno-różowe, dość wielkie, z kielichem dzwonkowatym, o łatkach tępo-podłużnie jajowatych, z płatkami jajowatemi, wgnie-cionemi w końcu. Owoce kulistawe, lub kuliste, różnej wielkości i barwy, kutnerowate, lub nagie, zawsze z jednej strony z mniej więcej wyraźnym rowkiem; pestka jajowato-kulistawa, nieco ściśnięta, kończysta, głęboko poryta w rowki i dołki, w jednym szwie głęboko wyżłobiona, a w drugim, grzbietnym, szeroko-rowkowa.Pochodzi z Persyi, a dziś hodowaną już bywa daleko na północy w Europie, po ogrodach i po brzoskwiniarniach, w przeroz-licznych odmianach owocu wysokiej szlachetności. Kwitnie w kwietniu i maju. Używanemi z niej były liście, kwiaty i jądra B-i—folia, flores et nuclei Persicarum: liście i kwiaty jako przeczyszczające w cierpieniach żołądka i nerek, w puchlinie, w czerwiwości, w chorobach skórnych,—a ostatnie w zastępstwie migdałów gorzkich, owoce zaś same, jedne z najznakomitszych europejskich, należą do znanych każdemu zbytkowych łakoci, które w przemyśle miejscami służą do wyrabiania wybornych wódek i niby win szumiących.

Brzost, Ob. W i ą z.

Brzosta, kora biała, na młodych pniach i konarach brzozy, łuszcząca się w cienkie blaszki. J- A-

Brzostek, miasteczko w powiecie Pilzeńskim, w Galicyi, w pobliżu uścia Słonego potoku z prawej strony do Wisłoki, 243 m., nad p. m. około 1500 m-ców, w % katolików, w ¹/₃ żydów.—Jest tu sąd powiatowy, notaryat, poczta, telegraf i dekanat katolicki należący do dyecezyi Tarnowskiej.— Kościół tutejszy sięga erekcyą 1326 r., obecny pochodzi z pierwszej ćwierci tego wieku. — Głównem zajęciem ludności jest rolnictwo, garbarstwo i handel.—B. jest miejscem urodzenia malarza A. Gry-

Aad. S-

Brzostowica Wielka, miasteczko w gubernii i powiecie Grodzieńskim, na południe od Grodna około 2,000 m-ców, przeważnie żydów.

Brzostowski Jan Cypry an (f 1 stycznia r.

1638), herbu Strzemię, pułkownik wojsk litewskich. Pisał się „na Brzostowie“, przeniósł się z Korony na Litwę; pod komendą Chodkiewicza brał udział w wojnie ze Szwedami w Inflantach. Z Katarzyny z Czernickich, którą poślubił w r. 1609, miał trzech synów i dwie córki: jedną za kasztelanem smoleńskim, Stefanem Kędzierzawskim, drugą za podstolim Słonimskim, Jędrzejem Przecławskim. Umarł w 67 roku życia, pochowany został z żoną w kościele św. Jana w Wilnie. Jest protoplastą Brzostowskich na Litwie.

Brzostowski Cypryan Paweł (* 29 października r. 1612—f 1688), herbu Strzemię, wojewoda trocki. Syn Jana Cypryana i Katarzyny z Czernickich, Jastrzębcówny, z ciechanowskiego, urodził się w Michaliszkach, kształcił się w akademii wileńskiej i na dworze księcia Albrechta Stanisława Radziwiłła. Ze stolnika wileńskiego w czerwcu roku 1650 po śmierci Stanisława Naruszewicza został referendarzem litewskim, jednocześnie, 25 maja r. 1657, mianowany pisarzem wielkim. Z pisarstwa w r. 1672 zrezygnował, lecz referendaryę zatrzymał; w roku 1680 został kasztelanem trockim, 20 czerwca 1684 wstąpił na województwo trockie. Miał też starostw kilka: bystrzyckie, daugowskie, miadziolskie i oszmiańskie. Wyznaczony w r. 1667 wraz z wojewodą ezernihowskim, Bieniewskim, jako pełnomocny komisarz Rzeczypospolitej do układów z dworem moskiewskim, zawarł z nim traktat an-druszowski. W r. 1679 znowu posłował do Moskwy z wojewodzicem chełmińskim, Gnińskim. Należał również do układów, zakończonych w roku 1686 pokojem Grzymułtowskiego. Ożeniony z Rachelą Barbarą Duninówną Rajecką, herbu Łabędź, sędzianką trocką, miał liczne potomstwo. Umarł w Warszawie, pochowany został wraz z żoną w kościele św. Jana w Wilnie. — (Bartoszewicz w „Enc. Org.“ (IV, 483). Wolff: „Senatorowie i dygnitarze w. ks. lit.“).

Brzostowski Konstanty Kazimierz (* r. 1644—f 24 października r. 1722), herbu Strzemię, biskup wileński. Syn Cypryaua Pawła, wojewody trockiego, Kanonikiem wileńskim został w r. 1661, w trzy lata później obrano go kaznodzieją katedralnym. W r. 1665 wyjechał do Rzymu dla studyów teologicznych, które w 1668 skończył w kolegium klementyńskiem i otrzymał wyższe święcenia, jakich dotychczas nie miał. Po powrocie do kraju, w r. 1671 zostaje sekretarzem wielkim litewskim, następnie proboszczem trockim, w r. 1684 biskupem smoleńskim, a w 1687 wileńskim. Wsławił się też B. pociągnięciem do odpowiedzialności sądowej Kazimierza Łyszczyńskiego, oskarżonego przez nieprzyjaciół o ateizm. Gorliwy w wierze, zasłużył się B. kościołowi wielu fundacyami. Na koadjutora obrał sobie Macieja Ancutę, który po nim objął biskupstwo. Po śmierci Szembeka ubiegał się o godność prymasowską, ale bez skutku. Miał łaski w Rzymie. Papież Innocenty XII miaiiowat go hrabią św. państwa kościelnego, Klemens XI zrobił go swoim prałatem domowym i asystentem tronu papieskiego. Umarł w Dąbrównie, pochowany został prawdopo-bnie w rodzinnych Michaliszkach. Zostawił kilka

w. s.

w s.

w. s.

w. s.

Brzostowski Adam (* 1722 —f 1790), herbu Strzemię, kasztelan połocki. Starszy syn Konstantego Benedykta, kasztelana mścisławskiego, w październiku roku 1748 został generałem lejtenantem

489) .

w. s.

IV, 495.

Brzostowski Stanisław (* 2 marca 1733 — f 8 kwietnia r. 1769), herbu Strzemię, wojewoda inflancki. Umarł w Rubieżewiczach, pochowany w Michaliszkach.—Kossakowski: „Monografie“; Bartoszewicz w „Encykl. Org.“, IV, 493.

Brzostowski Robert (* 7 czerwca 1743 roku) herbu Strzemię, ostatni kasztelan połocki. Roli wybitnej nie odegrał.—(Bartoszewicz w „Enc. Org.“

IV, 497; Wolff: „Senatorowie, i dygnitarze w ks.

w. s.

W. ₈-

Lit.

dzieł treści teologicznej.—Ks. Osiński: „Żywoty biskupów wileńskich“ (Warszawa, 1856); Bartoszewicz w „Enc. Org,“, t. IV, 485.

Brzostowski Jan Władysław (* 5 sierpnia 1646—f 29 września 1710), herbu Strzemię kasztelan trocki. Był synem młodszym Cypryana Pawła, wojewody trockiego, bratem Kazimierza Konstantego, biskupa wileńskiego, urodził się w Warszawie D. 9 czerwca r. 1672 po dobrowolnej rezygnacji swego ojca, mianowany został pisarzem wielkim litewskim; jednocześnie w r. 1680 również po ojcu, który otrzymał kasztelanię trocką, objął referendaryę. Pozostając referendarzem, rezygnował z pisarstwa w r. 1699 na rzecz Jana Tyzen-hauza, 15 czerwca r. 1705 po Kazimierzu Pocieju został kasztelanem trockim. Za żoną, Konstan-cyą Korczak Mleczkówną (f 1712), starościauką żmudzką, wziął duży posag. Umarł w Bystrzycy, pochowany został w Michaliszkach wraz z żoną. Zostawił dwóch synów: Konstantego Benedykta, od którego poszła linia Brzostowskich szydłowiecka i Józefa, założyciela linii michalic-kiej. — Kossakowski: „Monografie“; Wolff: „Senato-' rowie i dygnitarze w. ks. lit.“.

Brzostowski Konstanty Benedykt (* 7 października 1682 — j 1722), herbu Strzemię, kasztelan mścisławski. Syn starszy Jana Władysława, kasztelana trockiego, urodził się w Wołkołacie. Mianowany został pisarzem wielkim litewskim po Giełgudzie 20 maja r. 1705, musiał jednak przed nim ustąpić. Po śmierci Giełguda 10 czerwca r. 1711 objął pisarstwo powtórnie; 20 marca r. 1715 po Michale Kamińskim został kasztelanem mścisław-skim. Był też starostą miadziolskim, daugowskiin i orańskim. Z Teresy Wojnianki, starościanki bra-sławskiej, pozostawił dwie córki, które wyszły za Puzynów, i dwóch synów: Adama, kasztelana po« łockiego i Michała, podskarbiego wielkiego litewskiego. Owdowiała kasztelanowa wyszła powtórnie za mąż za wojewodę trockiego, Aleksandra Pocieja.—(Kossakowski: „Monografie“; Wolff: „Senatorowie i dygnitarze w. ks. lit.“).

Brzostowski Józef (* 2 lutego roku 1692 — f w marcu r. 1745), herbu Strzemię, pisarz wielki litewski. Młodszy syn Jana Władysława, kasztelana trockiego, urodził się w Michaliszkach; po bracie, Konstantym Benedykcie, który został kasztelanem mścisławskim, mianowany pisarzem wielkim litewskim 21 marca r. 1715. Miał też starostwa: miadziolskie i bystrzyckie. Starał się o kasztelanię mścisławską, ale jej nie otrzymał. Wybudował w Michaliszkach pałac, a przy kościele miejscowym kaplicę na groby familijne. Ożeniony był z Barbarą Pociejówną (f 27 października 1730); po jej śmierci powtórnie, z Ludwiką Lubicz Sadowską, sta-starościanką Słonimską. — Bartoszewicz w „Enc. Orgelbranda“ (t. IV, 488); Kossakowski „Monografie“; Wolff „Senatorowie i dygnitarze w. ks. lit.“.

wojsk litewskich, w 1758 marszałkował trybunałowi litewskiemu; 23 czer. 1758 mianowany po Konstantym Platerze kasztelanem połockim. Po babce, Joannie z Brzostowskich, 1-mo voto Radziejowskiej, 2-do Denhoffowej, 3-tio Leszczyńskiej, wojewodzinie kaliskiej, wziął Czarnożyły w wieluńskiem, gdzie zamieszkał. Z czterech synów jego Aleksander był kasztelanem mazowieckim.—Kossakowski „Monografie“ ; Bartoszewicz w „Encyklop. Org.“ (IV,

w. s.

Brzostowski Michał (* 1722 — f 21 maja r. 1784), herbu Strzemię, podskarbi wielki litewski. Młodszy syn Konstantego Benedykta, kasztelana mścisławskiego, po odbyciu podróży po Niemczech, Włoszech i Francyi, wstąpił do wojska litewskiego, w którem został generał-lejtenantem. 5 grudnia r. 1758 mianowany pisarzem wielkim lit.; 7 grudnia 1762 koniuszym, po rezygnacyi księcia Udalryka Radziwiłła. Głośny był z życia awanturniczègo i chciwości. Żona jego, Kazimiera z Ogińskich, wojewodzianka trocka, siostra hetmana wielkiego litewskiego Michała, odznaczała się życiem niemo-ralnem. Syn Konstanty w ośmnastym roku życia utonął, jadąc do Wiednia; córka Barbara wyszła za starostę tłomackiego, Jerzego Potockiego. Podskarbi umarł w Oranach. — Bartoszewicz w „Enc. Org.“ (IV, 491); Kossakowski „Monografie“.

Brzostowski Paweł Ksawery (* 30 marca 1730—f 1828), herbu Strzemię, kanonik wileński, referendarz wielki litewski. Tłómaczył różne pisma z języka łacińskiego i włoskiego; sporo dzieł treści teologicznej, moralnej i agronomicznej własnym wydał nakładem. Najważniejszą przecież zasługę jego stanowi praca nad polepszeniem doli ludu wiejskiego. Grunta dworskie podzielił pomiędzy chłopów, ska- • sował pańszczyznę, a zaprowadził czynsze. Nadał poddanym swoim zupełny samorząd. Po upadku Rzeczypospolitej B. oddał Pawłów marszałkowi wielkiemu kor., Fryderykowi Moszyńskiemu, wzamian za folwark w Saksonii i pałac w Dreźnie. Przebywał czas jakiś w Rzymie, gdzie nabył dom; później wrócił na Litwę. W maju roku 1823 otrzymał arcbidyakonię wileńską, mieszkał zaś w Turgielach, blisko Pawłowa. Umarł w Wilnie—„Pawłów od 1767 —1795 od jednego domowego przyjaciela opisany“.

(Wilno, 1811 r.); Bartoszewicz w „Encykl. Org.“

w. s.

Brzostowski Michał Hieronim (* 17 kwietnia 1762 roku), poseł sejmowy. Syn Stanisława, wojewody inflanckiego, urodził się w Nieświeżu, kształcił się u Pijarów w Wilnie. Po upadku Rzeczypospolitej był marszałkiem szlachty guber-

nii wileńskiej. Ożeniony był z Ewą Chreptowi-czówną, kanclerzanką litewską. — Bartoszewicz w „Enc. Org.“; IV, 497; Żyehliński: „Złota księ-

W. Sf

ga“ III.

Brzostowski Michał (* 1782 — f 1852), herbu Strzemię, hrabia, obywatel. Syn Aleksandra, kasztelana mazowieckiego, wychowywał się pod okiem wuja, generała Wodzińskiego, w korpusie kadetów w Warszawie; w 1805 przedstawiony przez księcia Adama Czartoryskiego cesarzowi Aleksandrowi I w Puławach, otrzymał nominacyę na oficera i adjutanta feldmarszałka Michelsena, z którym odbył kampanię przeciwko Turkom w 1806, 1807. Za odznaczenie się pod Dżurdżewem i Syli-stryą, otrzymał złotą szpadę i order. W r. 1820 objął po śmierci ojca klucz Białozorski na Wołyniu.

Umarł w Białozorce. — Żyehliński: „ Złota księga

w. s.

asm

Fig. 260. Brzostowski Karol.

w- s.

P. Chm.

kselli.

szlachty polskiej“, III, 18.

Brzostowski Aleksander (f 1820 r.), herbu strzemię, kasztelan mazowiecki, hrabia. Ożeniony był z Maryą Wodzińską, siostrą Ignacego, generała komendanta korpusu kadetów. Z bratem Ksawerym wyrobił sobie u króla pruskiego dyplom z 5 czerwca 1798, nadający im tytuł hrabiowski. Umarł w Châlons sur Marne, gdzie mu na cmentarzu syn wzniósł grobowiec.- Bartoszewicz w „Enc. Org.“ (IV, 490); Żyehliński, III, 18.    ’ w-s-

Brzostowski Karol (* 1796 — f 25 lipca roku 1854), herbu Strzemię, hrabia, filantrop. Syn Michała Hieronima, posła sejmu wielkiego i Ewy Chreptowiczówny, wstąpił do armii księstwa warszawskiego, za królestwa kongresowego został kapitanem. Wystąpiwszy z wojska, osiadł w dobrach swych Sztabinie, w augustowskiem, gdzie się oddał gospodarstwu i ulepszeniu doli włościan. W r. 1820 uwolnił chłopów od pańszczyzny, pozakładał dla nich szkółki, ufundował aptekę i lombard wiejski; wzniósł gorzelnie, browary, dysty-larnie, fabryki odlewów żelaznych, machin rolnych; założył składy sukna, płótna i innych produktów, które wieśniakom odstępował po cenie kosztu. Pragnąc zakładom swoim zapewnić przyszłość, pomyślał wcześniej o oddaniu po swej śmierci dóbr szta-bińskich w ręce człowieka, któryby potrafił sprostać zadaniu. Wykonawcą swoich zamiarów postanowił zrobić Adolfa Gerschowa, którego poznał w 1828 jako oficera inżynieryi. Testamentem, sporządzonym w Cisowie 29 listopada 1853, zrobił wielkie zapisy dla włościan, których uwłaszczył; administratorem stworzonych przez się instytucyi mianował

Gerschowa (ob. Sztabińska instytucya). Rada administracyjna Królestwa polskiego zapisy jego 30 marca r. 1855 zatwierdziła — Ks. St. Mazurek „Kto był Karol hr. Brzostowski“ (Warszawa, 1883); „Wypis urzędowy testamentu ś. p. Karola hr. Brzostowskiego“ (Warszawa, r. 1855); Jenike w „Tyg. ilustr.“ r. 1860, t. I); Pietrusiński Ludwik „Kra-snybór czyli Sztabin“ („Przegląd europejski“, t. I, str. 451; rzecz doprowadzona do r. 1860).

Brzostowski'Aleksa n der Bolesław (* d. 1 kwiet. 1848 w Ostrogu na Wołyniu). Ukończywszy gimnazyum w Kamieńcu Podolskim, był słuchaczem wydziału filozoficznego w uniwersytecie lwowskim i krakowskim. W 1871 i 1872 jako nadetatowy urzędnik pracował w bibliotece zakładu Ossolińskich. Od 1873 do 1876 był redaktorem paru czasopism wychodzących w Galicyi. W 1877 wyjechał do Żytomierza, gdzie założył magazyn starożytności i książek antykwarskich, który jednak po roku odprzedał. W r. 1879 był bibliotekarzem i konserwatorem zbiorów J, I. Kraszewskiego w Dreźnie. Po paru latach przybył do Warszawy i pisywał artykuły treści bibliograficznej lub wspomnieniowej w „Kuryerze Warszawskim“, „Wieku”, „Kłosach”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Biesiadzie literackiej ” , ,, Wiadomościach bibliograficznych ” W r. 1889 był przez czas krótki sekretarzem głó wnym „Wielkiej Encyklopedyi Powszechnej Ilustro wanej”, a w 1892 zaczął wydawać „Przewodnik en cyklopedyczny życia praktycznego” (dotąd trzy ze szyty). Zajmuje się opracowaniem „ Bibliograf! przedmiotowej z zakresu historyi literatury i oświa ty w Polsce”.

Brzowska Jadwiga (* w Warszawie 1830 r.) piauistka, córka i uczenuica Józefa Brzowskie-go. Występowała w kraju i zagranicą z powodzeniem zupełnem; następnie objęła posadę profesorki gry fortepianowej w Nowym Orleanie (Stany Zjednoczone), gdzie w 1860 r. poślubiła konsula francuskiego, de Méjan; ostatecznie osiedliła się w Bru-

A. Pol.

Brzowski Józef (* 1850 w Warszawie — f 3 grud. 1888 tamże), kompozytor muzyczny. Studya odbył w dawnem konserwatoryum warszawskiem, głównie pod kierunkiem Würfla. Pierwiastko wo kształcił się na wiolonczelistę (u Wagnera), kilka lat nawet grywał na tym instrumencie w orkiestrze teatralnej. Dopiero szwagier B-go, Karol Kurpiński, poznawszy się na jego zdolnościach, zachęcił go do poświęcenia się wyłącznie kompozycyi. Ukończywszy pod kierunkiem Kurpińskiego trudne studya teoryi muzycznej, B. objął w 1827 r. posadę dyrektora baletu i zajmował to stanowisko do 1832 r. W pięć lat później odbył długą wycieczkę artystyczną po Europie, w czasie której poznał się z koryfeuszami ówczesnego świata muzykalnego. Wróciwszy do kraju, opisał swe wrażenia w obszernym, dwutomowym pamiętniku p. t. „Wrażenia artystyczne w podróży po Niemczech i Francyi”. Niektóre szczegóły tego ciekawego pamiętnika (znaj • dującego się w zbiorach A. Polińskiego w Warszawie, zamieściła „Gazeta Warszawska” i „Kronika rodzinna” (1871). Od 1 października 1851 r. aż

m'

v .3

fi

Kf

Leopolda I króla belgijskiego, na głosy solowe, chór i orkiestrę; ,,Te Deum” na uroczystość dworską w Brukselli; jedna symfonia dramatyczna, kilka uwertur, Allegro koncertowe na dwa fortepiany, dwie opery: „Hrabia Weseliński” (wystawiona w 1833 na scenie warszawskiej) i „Regent Flandryi, czyli Piwowar z Gandawy”, oraz wiele chórów czterogłosowych, pieśni, drobnych utworów na fortepian i skrzypce, duetów, waryacyj i t. p.

na

do końca życia pełnił B. obowiązki inspektora warszawskiego Instytutu muzycznego, oraz profesora gry fortepianowej dla śpiewaków. Jako kompozytor, posiadał wybitne zdolności, zwłaszcza w zakresie muzyki religijnej. Rysunek jego melodyi zawsze był poprawny, harmonie czyste, styl poważny, forma jasna, opracowanie staranne i zajmujące, instrumentacya barwna, często wysoko nawet interesująca. Mimo, to B. nigdy nie był oceniony należycie, nigdy nie cieszył się praw-dziwem uznaniem (zwłaszcza w kraju rodzinnym), na jakie ze wszech miar zasługiwał.

Owocem kompozytorskiej działalności jego były: trzy wielkie msze z orkiestrą (wykonane w Warszawie i Brukselli); kantata na cześć

Fig 2G1. Brzowski Józef.

A. PoT.

Brzoza (Betula Tour nef.). Rodzaj typowy rodziny Brzozowatych (Betulaceae). Kwiaty od-dzielnopłciowe, męzkie i żeńskie, w baziach: męskie wierzchołkowe, walcowate (w zimie nagie), złożone w łusk tarczowatych, opatrzonych u spodu w dwie łuszczki przysadkowe, przykryte dachówkowato, a pod każdą łuską u jej nasady przytwierdzone 3 kwiatki; każdy z nich składa się z je-dnolistkowego, łuskowatego okwiatu i 4 pręcików osadzonych przy jego nasadzie; pręciki o nitkach krótkich, po 2 w nasadzie z sobą zrosłych, o pyl-nikach wzniesionych, jednoworeczkowych z brózdą podłużną; żeńskie: bazie boczne walcowate, od męskich szczuplejsze (w zimie błoniastemi łuszczkami okryte), złożone z łusk trzyklapowych, dachówkowatych. Okwiat żaden. Pod każdą łuską osadzone trzy zalążnie 2-komorowe, zawierające w każdej komorze po jednym zalążku, wstecznym, zawieszonym u przegrody. Znamiona 2-nitkowate, barwne. Szyszeczka, z bazi żeńskiej powstała, składa się z łuszczek błoniastych chropowatych, wraz z owockami od osi w stanie dojrzałym odpadających. Orzeszki drobne, dokoła w błoniaste skrzydełka opatrzone (skrzydlaki), wskutek spłonienia jedno-komorowe i jednonasienne. Nasiona o skórce cie-niuchnej, o zarodku prostym, o liścieniach płaskich, podługowatych, o rostku krótkim, górnym. B-y są to drzewa lub krzewy o liściach naprze mi ani egłych, pojedynczych, opatrzonych w przylistki opadające; zamieszkują one strefę zimną i umiarkowaną półkuli północnej obu lądów. W krajach podrówni-kowych są rzadkie, za to zimno znoszą wybornie, gdyż są ostatniemi drzewami spotykanemi na północy i na wysokich górach. Rozciągają się one aż do granic wiecznych śniegów; w tych jednak okolicach są już tylko nizkiemi krzewami. — Znanych jest około 40 gatunków, z których w naszej florze znajduje się 4. Najważniejszym z nich jest B. biała, czyli pospolita (B. alba L.). Dorodne i wysmukłe drzewo, około 70' wysokie, a najwięcej 1 Va' w średnicy w odziemku, którego kora pnia i konarów biała i gładka, łuszczyć się zwykła w blaszki, — z wiekiem karłowaciejąc i pękając; młodsze gałęzie rozpostarte, a gałązki wysmukło-rózgowate, najczęściej zwisłe, rudo-eisawe, bywają zrzadka pokryte brodaweczkami. Liście prawie ramko wo-trójkątne, zaostrzone, dwa razy piłko wane, wraz z długiemi i cienkiemi ogonkami nagie, ja-suo-zielone, tylko za młodu lekko gruczołkowato-lepkie i omszone. Bazie męskie, najczęściej parzyste, wiszące, na 2" długie, z łuskami rzęsowateini i czerwonawo-cisawemi; żeńskie zaś - pojedyńczejna 11/₂" długie, z łuskami jajowatemi i zielonemi. Szy-szeczki obłe, ich zaś łuski z łatkami bocznemi za-okrąglonemi, a środkową dłuższą i kończystą, czer-wonawo-cise. Orzeszki okrągławe z obu końców wykrojone, cise. Drzewo, tak w naszym kraju, jak w całej Europie, jak najpospolitsze w lasach i gajach, posuwa się najdalej na północ, kwitnąc w kwietniu i maju. Dawniej kora i liście brzozowo — cortex et folia Betulae, ściągające i gorzkie, należały do leków dość powszechnych —pierwsza przeciw zimnicom, a drugie pędzące mocz; nawet i dziś lud nasz gdzie niegdzie ich używa. Sok wytoczony z pnia na wiosnę słodkawy, oskołą zwany, zachwalają na północy do wiosennych kuracyi w niemocach dróg moczowych, w gnilcu i uporczywych wyrzutach skórnych; przyrządzają nawet z niego wino, podobne do szampańskiego, i ocet. Z kory wyrabiają w Rossyi dziegieć — oleum moscoviticum v. betulinum, używany do wyprawy sławnych juchtów russkich, który zarazem służy za lek na wrzody złośliwe, zimnice i niektóre inne cierpienia. Wreszcie wielkie jest zastosowanie drzewa brzozowego w rękodziełach i w gospodarstwie. Jako odmiany, z wpływu gleby i podniebia wynikłe, wspomnieć wypada: B. płaczącą (B. a. pendula), z gałęziami bardzo długiemi, cieńkiemi i nader zwisłemi; B. wcinaną (B. a. ladniata), z liśćmi głęboko weinanemi; wreszcie B. czeczotkę z pniem nizkim, pełnym guzów węzłowatych, mającą piękny flader, używaną do wyrobów tokarskich, a głównie do wyrabiania fajek. — Brzoza omszona (B. pubescens Ehrt.), różni się od poprzedzającej liśćmi prawie jajowatemi, tylko raz piłkowanemi, krótko kończystemi, nawet w star o ści brzegiem i spodem omszouemi, wraz z ogonk a mi, a w kątach nerwów włosistemi. Rośnie t i owdzie po miejscach wilgotnych. — B, oj co w

J. A.

ska (B. ojcoviensis Bess.), krzew 4' dorastający z gałęźmi i gałązkami szkarłatno-cisawemi, biało-brodaweczkowato-kropkowanemi, z pędami zaś nadzwyczaj gęsto obłożonemi kropeczkami żywicznemi. Liście ma jajowate, ostre 7₂ —1" długie, nierówno-piłkowane, nagie, skórkowate, zewsząd obsypane kropeczkami żywicznemi, z wierzchu jasno-zielone, a spodem bledsze, z ogonkami krótkiemi, czerwonawemu Rośnie na spadzistych północnych wzgórzach gliniastych doliny Ojcowskiej, w blizkości wsi Giebułtowa. Kwitnie w maju. Należy dotąd do ciekawości roślinniczych. — B. krzewowata (B, fruticosa Pall.), takoż krzew 4—5' wysoki, o gałę-

(B. papyracea Ait.), bardzo zwyczajna w Kanadzie; z cienkiej i giętkiej jej kory, wyrabiają tabakierki, podeszwy i tym podobne przedmioty.

Brzoza (paleont.). Czy brzoza istniała już w okresie kredowym? jest kwestyą dotąd nierozstrzygniętą; opisywane bowiem przez He er a szczątki jej liści z pokładów kredowych Grenlandyi, a przez niego również, Newberrego i Lesque-reux’a z pokładów w Minnesocie, Nebrasce i Kan-zasie, nie dają bezwzględnej pewności, mogą być bowiem również dobrze liściami olszy, lub drzew im powinowatych. Za to istnienie B-y w całym okresie trzeciorzędowym najmniejszej nie ulega wąt-

►U

*«4

-,

mâ-.

wm

y«

m,

lisi

ÿgfi

te

JWm

Ai-*

-ą

WM

i ii.

Iggf

'i'

=b

H" A

to

z*

%,

°S. § <!<

« o

b » g ° ca s! .w

flSlfr i

! » s"S » ?

« 00 — B S

2 S-*2 *2. ~ §.

g* * Br o- to g

g 55 ® g" B *    ^    #

wm '

Hill ' El> sa:

W-M

rCD ?? < O) ^

srsg-’SB.!⁸’

1* J«

g to g 2 f* ⁵ 2-

ii* un

s;

r<

. & S iS*

C*    O s5

2 2 2 » ® 005ftS

Jptfjl If.! I fi. !l§⁰!»

114 “I-I

.2 -g g C3 o «

pliwości, tu już bowiem znajdują się obok liści i kwiatki, szczególniej męskie owoce, a nawet ułomki pni z korą. Liczba opisanych dotąd kopalnych gatunków B-y jest większą od liczby gatunków żyjących. Pierwsze wystąpienie jej przyjmuje Sapor ta na początku już okresu eocenowego, opisując gatunki Betula ostry alfolia i B. sezannensis z dolnych pokładów eocenowych w Sézanne i Belleu pod Paryżem., Z dolnego oligocenu opisana jest B. salz-hausensis Göppert z okolic Lipska (pnie i kwiatki męskie); ze średniego oligocenu najczęściej spoty-

ziach szaro-brunatnych, białemi kropkami upstrzonych. Liście ma drobne, ogonkowe, eliptyczno-okrą-gławe (niektóre przy baziach niemal romboidalne), nieć o spiczaste, z brzegiem w górze nieregularnie ostropiłkowanym, przy nasadzie całe. W naszym kraju należy do rzadkich, przez prof. Jastrzębowskiego znaleziona na bagnistej łące około Szczuczyna i Wąsosza.—Z gatunków obco-krajowych zasługują na wspomnienie: B. zbita (B. lenta L.), zastępująca w lasach Ameryki północnej pospolitą, z której soku tameczni mieszkańcy otrzymują cukier; drzewo jej bardzo twarde, pięknej ciemno-czerwo- | kane gatunki: B. prisca Ettingsh i B. Bronyniarti nej barwy, jest wysoko cenione—i B. papierowa | Ettingsh, dochodząca aż do górnego miocenu; z gór-

K. J.

And. S.

A. P-ska.

P. Chm.

J. A.

nego wreszcie oligocenu: B. Dryadum Brongn.. B. cuspitans Sap. W miocenie liczba gatunków B-y wzrasta, a w górnym miocenie do największego zdaje się dochodzić rozwoju. Główniejsze gatunki miocenowe są: B. insignis Gaud, (dolina Arno), B. WeissiiReer., B.microphylla Heer (Oeningen). Zmio-cenu amerykańskiego od Colorado aż do Oregonu i Alaski mnóstwo liści brzozowych opisali Newberry i Lesquereux. Z dolnych pokładów czwartorzędowych opisano gatunki: B. prisoa Ettingsh (Włochy), B. alba (Norfolk); z tufów wapiennych Szwecyi i Norwegii: B. alpestńs Fr.; B. intermedia Thomas, odorata, verrucosa, z pokładów śródlodow-cowych i po-lodowcowych Szwajcaryi, Lauenburga, Meklenburga, Hanoweru.

Erzozdowce, miasteczko w Galicyi, w powiecie Bobreckim (Bobrka), w pobliżu lewego Dniestru, około 2,000 ra-ców, w równej części katolików, unitów i żydów.—Parafia katolicka i unicka w miejscu, pierwsza należy do dekanatu świrskiego, druga do Chodorowskiego.

Brzozów, miasto powiatowe nad rzeką Stobni-cą, wpadającą do Wisłoka, stanowi i po dziś dzień klucz biskupów Przemyskich. Lokacya to wczesna Kazimierza W., z roku 1359. Marya, królowa węgierska, uposażając biskupstwo Przemyskie, nadała B. biskupom, którzy też wkrótce skolonizowali okolicę pustą i lesistą, zakładając wsie nad Stobnicą, na prawie niemieckiem. Już w pierwszej połowie XV w. jest B. miastem, a zarazem i letnią rezydencyą biskupów przemyskich. Kościół murowany począł stawiać biskup Sarnowski, a konsekrował go Zbąski. W XVII w. dał się miastu we znaki ucisk wojskowy przez egzekucye podatków, a i szlachta zawistnem okiem patrzała na mieszczan; miasteczko podupadło tak, że pobór pody-muego w 1691 ograniczał się do 25 domów. W drugim dziesiątku XVIII wieku podnosi się miasto i wzmaga się dobrobyt mieszczan. Biskup Szembek odprawia nawet synod dyecezalny w B-ie. Zaopatrzył on kościół w dwie wieże murowane, a pre-pozyturalny kościół zamienił na kollegiacki, przy którym biskup Fredro fundował scholasteryę, a man-syonarzom kollegiaty zapisy pomnażał. Mansyona rze ci utrzymywali dom sióstr Miłosierdzia, tudzież seminaryum kleryków. Spory miasta z biskupami o przywileje miejskie zakończył, dbały o podniesienie miasta, biskup Sierakowski, który stosunki miejskie, jako też i cechowe uporządkował. Miasto liczy ogółem 4,056 m-ców, z tych 987 izraelitów; domów ma 546. Ludność, pośród której 2,818 analfabetów, niezamożna, trudni się przeważnie drobnem rękodzielnictwem, a że każdy ma kawałek pola, zarazem i rolnictwem; szewców liczy 140, rzeźników 48, fajczarzy 18 i tyluż grze-bieniarzy, 10 stolarzy, 15 krawców, 3 błoniarzy, 6 garbarzy, 21 piekarzy i kilkunastu innych. — W czteroklasowej szkole uczy się 500 chłopców i 406 dziewcząt. Towarzystwo zaliczkowe, z porę-ką ograniczoną w r. 1888 założone, rozwinęło się i liczy 925 członków; udziały i fundusz rezerwowy wynoszą 11,627 zł. w. a., stan z końcem 1891 r. 83,468 zł., ogólna suma stanu biernego 98,852 zł.;

stan pożyczek z końcem 91 roku: 94.106 zł. w. a. Ogólny ruch kasowy z końcem 1891 roku wynosił 232,579 zł. w. a.—Powiat B-ski zajmuje 717.6 km. □ i liczy około 72,000 m-ców; posiada dwa miasta (B. i Dynów), 1 miasteczko (Jasienica), 52 gminy wiejskie i 34 przełożeństw obszarowych. Powierzchnia kraju falista, od 300 — 500 m. nad p. m. wzniesiona, stanowi część przedgórza karpackiego.

Brzozowy sok v. O s k o ł a, ob Brzoza.

Z Brzozowa Walenty (f ok. 1570), przełożony jednoty braci czesk., przetłómacz. na język polski kancyonał czeski, wydany przez brata Jana Rohe w r. 1541. Ponieważ bracia Jednoty osiedlili się w Polsce w znacznej liczbie i pozyskali wielu zwolenników, dla ich więc wygody ©głoszony został ten przekład w Królewcu, u drukarza czeskiego Aleksandra Aujerdeckiego, który wtedy tam osiadł, p. t. ,,Cantionał albo księgi chwał boskich, to jest pieśni duchowne Kościoła świętego podług ewangelii i prawdziwego Pisma świętego złożone, a teraz z czeskiego języka na polski przez X. Wal z B. nowo przełożone, (1554); drugie wydanie, 1569 r., dedykowane jest królowi Zygmuntowi Augustowi. Zabytek to bardzo ciekawy i ważny pod względem języka i wersyfikacyi.

Brzozo wate (Betulaceae. Bartl.). Rodzina roślin dwuliściennych, obejmńjąca drzewa i krzewy, o gałęziach obłych, liściach naprzemianległych, pojedyń-czych, ząbkowanych lub piłkowanych, z przylistka-mi wolnemi i opadającemi. Kwiaty ich oddzielno-płciowe, w baziach wierzchołkowych lub bocznych, w kątach łusk przykwiatkowych, po dwa lub po trzy osadzone. W męskich łuski tarczowate z 2 przysadkami, 3-kwiatkowe; okwiat łuskowaty 1-łat-kowy, lub kielichowaty, 4-dzielny; pręcików 4, do podstawy okwiatu przyczepionych i naprzeciwległych działkom, z nitkami krótkiemi, czasem po dwie w podstawie zrosłemi, z pylnikami jedno-lub ,dwu-woreczkowemi, wzdłuż otwierającemi się. W żeńskich łuszczki bezszypułkowe, całe lub 3-łatkowe, rozrastające się, 2-lub 3-kwiatkowe; okwiat żaden, lub w jego miejsce łuski przy podstawie zalążni, z czasem drzewiejące i zrastające się z owocem. Słupki pod każdą łuską 2 lub 3; zalążnie ich 2-ko-morowe, o komorach 1-zalążkowych, z zalążkami uwieszonemi; szyjka żadna; znamiona 2, nitkowate i rozchodzące się. Owoce — orzeszki pospajane z łuskami w rodzaj szyszeczki, kątowate, albo skrzy-dełkowate, 1-komorowe i 1-nasienne. Nasienie wywrócone, bezbielmowe, z zarodkiem prostoległym, którego listnie po wzejściu nadziemne i listkowate, a rostek zwrócony ku wierzchołkowi owocu i dotykający znaczka. Do tej rodziny należą tylko dwa rodzaje: B. (Betula, Tournef.) i Olsza (Aims, Tour-nef.).

Brzozowski Tadeusz (t 5 lutego 1820), dziewiętnasty z kolei generał zakonu jezuitów, obrany 2 września 1805 r.; za niego-to nastąpiło przywrócenie towarzystwa jezusowego, rozwiązanego w d. 21 lipca 1773 r. przez bullę papieża Klemensa XIV „Dominus ac Redemptor noster“, ’opublikowaną 7 sierpnia t. r. Jezuici bowiem, wypędzeni wtedy ze

P. Chm.

str. 129, muzyka str. 13).

Brzozowski Karol (* 1821 r.), poeta i publicysta, urodził się w Warszawie i skończywszy gimnazyum w Sejnach a potem szkołę marymon-cką, wyjechał 1842 r. za granicę. Był w Turcyi, zwiedził Kurdystan i Anatolię. W 1855 osiedlił się w Turcyi azyatyckiej, wziąwszy za żonę córkę konsula francuskiego z Latakie (w Syryi), mającą tam własną nieruchomość. Karyćrę urzędową rozpoczął od budowania telegrafów, jako inżynier. Był następnie przy Midhacie-baszy, w którym miał, nie tylko zwierzchnika, ale i najszczerszego przyjaciela. Porzuciwszy służbę turecką, został wice-konsulem hiszpańskim w Latakie. Za rok 1877 dostał deko-racyę austryacką. Stosunki jego były bardzo rozległe; w wyższem towarzystwie tureckiem, zwła-

wszystkich państw katolickich, znaleźli schronienie i opiekę u króla pruskiego Fryderyka II i cesar. rus-skiej, Katarzyny II. W przypadłej Rossyi z pierwszego rozbioru części Polski jezuici posiadali cztery kolegia, dwie rezydencye i czternaście misyj. Wezwani pierwsi do złożenia przysięgi poddańczej, złożyli ją natychmiast, a następnie ksiądz Stanisław Czerniewicz, rektor kolegium Potockiego, uzyskał odwołanie ukazu Piotra Wielkiego z r. 1721, wydalającego jezuitów z granic Cesarstwa russkie-go. Wtedy-to ogłoszoną została pomieniona bulla Klemensa XIV: „Dominus ac Redemptor“. Cesarzowa Katarzyna nie poddała się wezwaniu, i uzyskała nawet podobno u papieża pismo dozwalające jezuitom z Prus i Rossyi pozostać „in statu quo“ aż do dalszej decyzyi (7 czerwca 1774). R. 1779 biskup mohylewski, Stanisław Siestrzeńcewicz, nadał jezuitom za cichą zgodą Piusa VI, który potępiał akt poprzednika swojego, pozwolenie otwarcia no-wicyatu. D. 25 czerwca 1782 r. wskutek przedstawienia Potemkina, cesarzowa Katarzyna II upoważniła jezuitów, znajdujących się w obrębie jej państwa, do obioru głowy zakonu z władzą generała. D. 17 sierpnia jezuici obrali generałem-wi-karyuszem, z władzą generała, ks. Czerniewicza, i aby nadać zakonowi wszystkie cechy dawnej kon-stytucyi, dodali mu asystentów i jednego admo-nitora. R. 1783 otrzymali podobno jezuici od papieża, nie bullę, ani breve, ale ustne potwierdzenie towarzystwa; Pius VI rzekł jakoby do ich wysłannika: „Approbo Societatem Jesu in Alba-Russia degentem, approbo, approbo“. To „Oraculum vivae vocis“ usankcyonowało stosunek zakonu z Rzymem. Od tej chwili Rossya stała się centrum, do którego podążyli wszyscy jezuici. Po śmierci ks. Czerniewicza, który był właściwym wskrzesicielem zakonu, obrany został generałem-wikaryuszem ks. Lenkiewicz (27 września 1785), a po nim (1 lutego 1799) ksiądz Ksawery Karen. Cesarz Paweł I, noszący się z myślą odbudowania zakonu Maltańskiego i Jezusowego w całej ich dawnej pełni i utrzymania ich naczelników w Rossyi, ukazem z d. 10 października 1800 r. osadził towarzystwo Jezusowe w Petersburgu, założył mu kolegia w różnych punktach cesarstwa i w koloniach nad Wołgą, rozszerzył no-wicyat w Połocku i oddał jezuitom uniwersytet wileński. Na wstawienie się Pawła I, Pius VII podpisał 7 marca 1801 r. breve „Catholicae fidei”, przywracające zakon jezuitów, ale tylko w Rossyi. Obrany d. 10 października 1802 r. generałem, ks. Gabryel Gruber, otrzymał r. 1804 breve od papieża Piusa VII, upoważniające go do przyjmowania do Towarzystwa Jezusowego, osiadłego w Petersburgu, wszystkich jezuitów z królestwa Obojga Sy-cylij. Po śmierci ks. Grubera został generałem ks. Tadeusz B. (2 września 1805). Uzyskał on pozwolenie zamiany kolegium w Połocku na akademię (ob. Akad. połocka), a 1814 r. wyjednał u Piusa VII wydanie bulli „Sollicitudo omnium ecclesiarum“, w której papież ogłosił, iż ponieważ cały świat katolicki dopomina się przywrócenia zakonu Jezusowego, przeto on dekretuje, iż wszystkie koncesye i prawa udzielone jezuitom w Rossyi i królestwie

Obojga Sycylij rozszerzone być mają do wszystkich innych państw. Następnie Pius VII nadał „ukochanemu swojemu synowi „Tadeuszowi B-emu, generałowi zakonu Jezuitów, moc rozszerzenia swojej władzy na wszystkie kraje i państwa świata całego. Zakon powrócił do dawnego życia. D. 20 grudnia 1815 r. cesarz Aleksander I wyrugował jezuitów z Petersburga i Moskwy i wyznaczył im za siedzibę jedynie Połock; zakon wtedy liczył już tylko w Rossyi 674 członków. B. prosił o pozwolenie udania się do Rzymu, ale mu odmówiono; umarł w Rossyi. Po jego śmierci stolica zakonu przeniesioną została do Rzymu, a w Rossyi zarząd „pro-wincyonalny“ towarzystwa objął ks. Stanisław Świętochowski. D. 13 marca 1820 r. cesarz Aleksander

I wydał ukaz, wydalający ostatecznie jezuitów z granic cesarstwa; tegoż samego roku przyjęła ich Austrya.    r-

Brzozowski Rajmund, (* 7 grudnia 1763—f 23 sierpnia 1848), teolog, urodzony na Białej Rusi, do zakonu jezuitów wstąpił 1780, profesyą 4 ślubów uczynił 1798, uczył 6 lat humaniorów, 3 filozofii i matematyki, 8 teologii, 2 lata był kanclerzem akademii połockiej i przez trzy lata rządził nią jak niemniej calem kolegium jezuitów, aż do ich zniesienia w 1820. Był też asystentem jezuitów polskich pod generałami: Tadeuszem Brzozowskim (ob.) i Aloizym Fortisem, a po śmierci Fortisa, gdy na kongregacyi generalnej wybrany został zamiast niego asystentem ks. Aloizy Landes, B. z powodu osłabionego zdrowia, wysłany do Neapolu, tam też umarł. Rozprawy jego były drukowane najpierw w „Miesięczniku połockim” r., 1818 jako to: „Zagajenie czytane na publicznem posiedzeniu od rektora akademii... o sposobie zatrzymania smaku mowy i wymowy ojczystej”, „Rozbiór Sztuki rymo-twórczej Horacyusza”. Prócz tego ogłosił bezimiennie: „Uwagi krytyczne nad artykułami w Gazecie francuskiej, pod dniem 22 kwietnia 1839, z włoskiego przełożone“ (Paryż, 1840). W rękopisie opracował 5-tomowy „Słownik sławnych pisarzy polskich“, ale ten zaginął.

Brzozowski Karol M., nieznany nam ze szczegółów biograficznych, zajmował się zbieraniem i tłómaczeuiem pieśni ludowych litewskich, wydał: „Pieśni ludu nadniemeńskiego z okolic Aleksoty, z dołączeniem do niektórych—melodyi” (Pozn., 1844,

F. Chm.

szcza urzędowem, wywierał wpływ niemały. W r. j niejszych prac B-go zaliczyć można: „Wnętrze la-1883 przeniósł się do Lwowa dla wychowania dzieci; czas jakiś był dyrektorem zakładu w Dro-howyżu. Jako poeta, jest on przeważnie lirykiem; ton jego poezyi ma w sobie coś z podniosłości i ognistości wschodniej; fantazya jego jest bujna i świetna; język jędrny i obrazowy. Najwięcej pieśni jego pomieszczał od 1855 roku ..Dziennik literacki”. Osobno ogłosił: „Ognisty lew, powieść czer-kieska” ( 1857 ),

su“, „Burza“, „Las bukowy w Tatrach“, w Tatrach“, „Wodospad Kolbacha w Tatrach“; So-praporty w sali balowej hr. Konstantego Przezdziec-kiego, jak: „Pałac w Łazienkach“, „Arkadya Niebo-rowska i Ojców“, „Pustkowie“, „Wnętrze lasu“, „Teatr w Łazienkach“ i „Pomnik Sobieskiego“, „Zadymka“, „Wnętrze lasu sosnowego“, „Zatoka

ałupska w Krymie“. Z ruin da-

„Noc

wnych zamków, malował: „Smo-leń“, „Zborów“, „Ogrodzieniec“, „ C iechanów “, „Bolesław“, „Bo-chotnicę“, „Kazimierz“, „J ano-wiec“ i „Czorsztyn“. B-go talent znany jest niemniej w zakresie illustr acyj ny m: artysta rysował na drzewie do różnych wydawnictw tygodniowych, których to

T. M.

'W*

•t

§41

„Sen w Bałka-nach”(1877)„,De-li Petko, powiastka podług legendy bułgarski ej⁷’

(1 8 7 6, prozą).

#T

'A

Fig. 263. Brzozowski Karol.

Fig. 264. Brzozowski Feliks.

illustracyj do kilkuset wykonał.

Brzuch (abdomen, venter, alvus), jest jamą największą ciała człowieka, oraz zwierząt kręgowych i zajmuje środek jego. Ku górze oddziela go od jamy piersiowej (u ludzi i zwierząt ssących) kopulasto wznosząca się przepona (diaphragma), ku dołowi przechodzi bezpośrednio w jamę miednicy, stanowiącą, ściśle rzeczy biorąc, jedną z nim całość. Przednia ściana jego, w której środku znajduje się pępek, oraz ściany boczne składają się z powięzi, mięśni i skóry, górną ich granicą są żebra, dolną kości łonowe i biodrowe, ścianę tylną stanowi kręgosłup i lędźwie. Część górna, przednia ściany brzusznej, odpowiadająca żołądkowi, nazywa się okolicą żołądkową (regio gastrica) lub dołkiem podsercowym (scrobiculus cordis), przylegające do niej okolice boczne—podżebrzami (hypochondria), pas środkowy nosi nazwę śródbrzusza (mesogastrium), środek jego stanowi okolica pępkowa (regio umbilicalis), boki zaś przechodzące ku tyłowi w lędźwie (lumbi) zowią się ok. biodrową lub słabiznami (regio iliaca). Najniższa część nosi miano podpępcza (Hypogastrium) i rozpada się znów na trzy części, z których środkowa zwie się okolicą łonową (reg. pubica), boki zaś okolicą pachwinową (reg. inguinalis). Podział ten jest sztucznym wprawdzie, gdyż wymienione okolice bynajmniej nie są pomiędzy sobą wyraźnie odgraniczone, przyjęto je przecie w nauce powszechnie, bo ułatwiają oznaczenie położenia narządów mieszczących się w brzuchu, a mianowicie: 1) w części żołądkowej znajdują się: część prawa żołądka z odźwiernikiem {pylorus), zrazy wątroby: lewy, czworoboczny i spigeliusowy, wraz z naczyniami krwio-nośnemi wątroby (vasa hepatica), dalej trzustka (pancreas), pień tętnicy trzewowej górnej (arteria coelia-

P Chm.

Próbował także sił swoich w literaturze dramatycznej; wielkim mianowicie rozgłosem cieszył się jego dramat wschodni, wierszem rymowanym 1 L -o zgłoskowym napisany, p. t. „Małek’’, grany we Lwowie 1884, do którego wątku zaczerpnął z pamiętników Meya, wydanych r. 1828 w Paryżu. Potem napisał jeszcze dwa dramata: „Oblężenie Lwowa” i „Eryk XIV”. Artykuły jego o Wschodzie mają wielkie znaczenie, gdyż posiadając doskonałą znajomość miejsc i ludzi, oraz języków miejscowych, a przytem obdarzony bystrością spostrzegawczą, mnóstwo B. podaje szczegółów nowych, pod wzlędem etnograficznym, ekonomicznym i społecznym. Z pomiędzy tych artykułów wymieniamy opis p. t. „Wzdłuż Eufratu”, drukowany w „Wędrowcu” 1885 r. Wiele rospraw pomieścił B. w pismach lwowskich.

Brzozowski Ludwik, publicysta, wychowaniec' akademii medyko-chirurgicznej w Warsz., brał udział w tłómacz. Fizyki Ganot’a, wydanej 1860, był spół-pracownikiem „Pszczoły“ wydawanej przez Niewiarowskiego w r. 1861, pisywał do „Tygodnika Illu-strowanego* (up. „Astry“ r. 1860, inne artykuły

P. Chin.

w r. 1873).

Brzozowski Feliks, malarz polski krajobrazów, pochodził ze szlacheckiej rodziny, z miejscowości Gradzanowo Zbąskie, w gub. Płockiej (* w Warszawie 1836 r. — f 1 lutego 1892 tamże). W roku 1853, wstąpił na kurs malarstwa do byłej szkoły sztuk pięknych w Warszawie, otrzymał zaś patent z ukończonych kursów dopiero w r. 1859 z powodu wypadkowego utracenia prawej ręki. Studyował krajobrazy, którym się głównie poświęcił, pod kierunkiem profesora Chrystyana Breslauera, i jemu głównie zawdzięcza rozwój swojego talentu. Podróże po kraju wzbogacały jego tekę: zwiedził Tatry i Alpy, przebywał czas jakiś w Wiedniu, poznał Krym, gdzie pomnożył swe zbiory widokami, o których w sonetach swoich pisze Mickiewicz. Do cel-

Dr J. P.

tym.

ca), splot trzewowy nerwu zwojowego (plexus coeliacus vel solaris), część żyły głównej dolnej (vena cava inferior), część tętnicy głównej (aorta abdominalis), część przewodu piersiowego (ductus thoracicus) i żyły nieparzystej (vena azygos); 2) w podżebrzu prawem mieszczą się: zraz prawy wątroby z pęcherzykiem żółciowym, część dwunastnicy (duodenum), prawe zagięcie kiszki grubej (colon), nadnercze prawe, oraz część górna nerki prawej; 3) w podżebrzu lewem znajdują się: dno żołądka (fundus ventriculi), śledziona wraz z końcem trzustki, lewe zagięcie kiszki grubej, nadnercze lewe, część górna nerki lewej, a czasem brzeg zrazu lewego wątroby; 4) okolicę pępkową zajmują: część sieci (iomentum) i krezek (mesenterium), część poprzeczna kiszki grubej (colon transver sum), gałąź pozioma dolna dwunastnicy i kilka pętli jelita cienkiego; 5) w słabiźnie prawej leżą: część wstępująca kiszki grubej (colon ascendens), część dolna nerki pr. i część jelita czczego (intestinum jejunum), w lewej zaś, część zstępująca kiszki grubej (colon descendens), dolna część nerki 1. i pętle jelita; 6) w okolicy łonowej znajduje się oprócz pętli-jelita, górna część pęcherza moczowego; 7) okolicę pachwinową prawą zajmują: kiszka ślepa (intestinum coecum), wyrostek robaczkowy (processus vermicularis), moczo-wód prawy i naczynia nasienne, w lewej znajdują się: esowate zagięcie kiszki grubej (S romanum), moczowód 1. i naczynia nasienne lewe. Ściany jamy brzusznej od wewnątrz pokrywa w całości, z wyjątkiem części przyległej do kręgosłupa, błona surowicza, nazwana otrzewną (peritoneum parietale), która także obrasta wyżej wymienione trze-wa (périt, viscerale), tworząc krezki, sieci i wiązy wieszadłowe (Ligamenta suspensoria). Nie są powleczone otrzewną: tylny, gruby brzeg wątroby, znaczna część dwunastnicy, tylna powierzchnia trzustki, część tylna kiszki ślepej (nie zawsze), boki i spód pęcherza. Nerki, nadnercza i naczynia wyżej wymienione znajdują się zupełnie poza otrzewną. U ptaków, gadów i płazów jama brzuszna nie jest przez przeponę oddzieloną od jamy piersiowej; u ryb, nie posiadających ani jamy piersiowej, ani też miednicy, istnieje tylko jama brzuszna.

Brzuchaty mięsień łydki (Musculus gastrocnemius), nazywany także dwugłowym m. ł. (M. gemellus surae), nadaje łydce jej kształt charakterystyczny; górnemi przyczepami jego są oba kłykcie kości udowej (condyli ossis femoriś), tworzą one granicę dolną dołu kolanowego, na wysokości ¹/₃ dolnej łydki B. staje się ścięgnistym i przechodzi w przyczepiające się do kości piętowej ścięgno Achillesa, które jest mu wspólne z mięśniem spodnim łydki (m. soleus v. gastrocnemius internus); dla tego też niektórzy anatomowie oba te mięśnie poczytują za jeden i nazywają go trzygłowym łydki (m. triceps surae). Zgina on nogę ku tyłowi, dla tego szczególniej czynnym jest przy staniu na palcach, oraz podczas skoku; u zwierząt odznaczających się zdoluością do dalekiego skakania jest szczególniej rozwinię-

Dr. J. P.

BrzuchojeŻ ob. Tetrodon.

Brzuchomówstwo. Brzuchomówcami nazywamy ludzi, posiadających zdolność, lub raczej sztukę, wymawiania wyrazów, tak, że słuchacze podlegają złudzeniu, jakoby głos ich wydobywał się z głębi brzucha, albo też pochodził zkądinąd, a nie od rzeczywiście mówiącego. Podczas mówienia zwykłego dźwięki i szmery, składające się na mowę ludzką, wytwarzają się w chwili wydechu, lecz i podczas wdechu dźwięki również wydawać można, chociaż głosem zmienionym; wymawianie zatem w ten sposób dźwięków (samogłosek) przy pewnej wprawie nie przedstawia zbyt wielkich trudności. Inaczej rzecz się ma ze spółgłoskami: są one szmerami, które jedynie wyraźnie wymówić można w połączeniu z dźwiękami (samogłoskami). Szmery te powstają przez wprowadzenie w drżenie odpowiedne warg, zębów, języka i podniebienia; wymawianie ich w chwili wdechu jest nadzwyczajnie trudne, wymagające długiej i mozolnej wprawy, niektórych nawet poprostu wcale w ten sposób wymówić niepodobna, np. jest niepodobieństwem wymówić B, P, lub W, mając usta otwarte o wargach nieruchom., a B-y mówią właśnie w ten sposób i nie poruszają o ile możności wcale wargami, unikają też dlatego wyrazów, zawierających te spółgłoski. Sztuka ich polega na tein, że umieją w sposób zręczny łączyć szmery i dźwięki wdechowe z wydechowemi, albo, mówiąc ściślej, przeplatać jedne drugiemi, przyczem mowie wydechowej starają się nadać dźwięk przytłumiony, jakby zdaleka pochodzący, a będący własnością mowy wdechowej. Wiadomą nadto jest rzeczą, że zwykle nie łatwo jest oznaczyć skądj właściwie dźwięki słyszane pochodzą, jeżeli inne wpływy postronne do tego nam nie dopomogą. Znajdując się w pokoju ciemnym zupełnie, lub mając oczy szczelnie zawiązane, najczęściej nie będziemy mogli odgadnąć, z której strony dźwięki lub szmery słyszane do ucha naszego dochodzą. Okoliczność ta w wysokim stopniu przyczynia się do złudzenia, wywołanego przez B-ę; kuglarz taki w sposób zręczny zwraca naprzód uwagę słuchacza na miejsce, z którego głos ma być słyszany; tego rodzaju suggestya, z łatwością przez każdego przyjmowana, wielce ułatwia udawanie się sztuki. Zdolność do B-a nie jest wrodzona, lecz zawsze wprawą długą i ciężką nabyta, chociaż zaprzeczyć trudno, że tylko ten może być dobrym B-ą, kto posiada narządy mowy nadzwyczaj giętkie, dozwalające dźwięk głosu cieniować delikatnie. Mówienie w ten sposób jest bardzo męczące, dlatego też B-y posługują się tylko krótkiemi urywanemi zdaniami; wypowiedzenie dłuższego okresu nawet dla najbieglej szych z nich jest niemożliwem.—Sztuka B-a już w starożytności znaną była; Hippokrates wspomina o niej w księdze V „Chorób epidemicznych“, porównywa-jąc mowę żony Polemarcha, cierpiącej ha silne zapalenie gardła, do mowy B-y. Plato również wspomina o Euryklesie, jako o najdawniejszym mistrzu tej sztuki. Nie może ulegać wątpliwości, że starożytnym wróżbitom i kapłanom wyroczni pogańskich B. nie było obcem i źe się uiem posługiwali dla wywierania wpływu na tłum łatwowierny; wieki średnie także je znały. Origenes (185 —

D-r J. P.

A. S.

254) poczytywał B-ów za ludzi szczególniejszą łaską boską obdarzonych i posiadających dar proroctwa; Św. Jan Złotousty (347—407) również za takich ich uważał. Później jednak pogląd ten zmienił się na ich niekorzyść, bo zaczęli uchodzić za opętanych przez złego ducha, lub czarowników, i nie jeden z nich zginął na stosie. Historya przechowała nam z czasów późniejszych nazwiska niektórych wybitniejszych B-ów. I tak: Ludwik Brabant, pokojowiec króla Prancyi, Franciszka I, miał być nadzwyczaj biegłym w sztuce B-a, i nadużywał jej nieraz w celach bardzo niechwalebnych. Stefan Pasquier (1529—1615) w dziele swem „Recherches sur la France“ (T. I, ks. VI) z wielkiem uznaniem wspomina niejakiego Constantina, który opróhz wielu innych sztuk kuglarskich posiadał także sztukę B-a. Barbara Jacobi, staruszka lat przeszło 70 licząca, w r. 1685 wprowadzała w podziw swem B-em licznych uczonych w Amsterdamie. W więku XVIII słynnym był we Francyi B. Saint-Gilles, kupiec korzenny, który, daleki od spekulowania na tajemniczość, z całą otwartością wyłożył wobec komisyi, wyznaczonej przez Akad. francuską, sposoby, jakiemi się posługiwał, B-y wywołać złudzenie. Po nim już wielkiego używali rozgłosu: Thiernet, Borel i Fitz-James, wszystkich jednakże zaćmił słynny w pierwszych dziesiątkach wieku naszego, Karol Comte, o którym opowiadają rzeczy iście trudne do wiary.—Do dziś dnia rozmaici kuglarze i amatorowie uprawiają tę sztukę, nie są jednak nazbyt liczni, gdyż dobre wyuczenie się B-a wymaga długiego czasu, oraz żmudnej i mozolnej pracy.—W ciekawem dziele księdza de la Chapelle „Le Ventriloque ou 1’ Engastromythe“ (Londyn 1772, 2 tomy 8°) znaleźć można liczne wiadomości historyczne i inne szczegóły, dotyczące B-a; jest to wogóle pierwsza książka, zajmująca się tym przedmiotem w sposób poważny i naukowy.

Brzuchopełzy ob. Ślimaki (Gastropoda).

Brzuchopłetwe ryby (Abdominales). Jestto skupienie rzędu ryb miękkopłetwych (Malacopterygii), obejmujące ryby o płetwach brzusznych, znacznie posuniętych po-za piersiowe. Pęcherz pławny mają otwarty. Do skupienia tego należy większość ryb naszych słodkowodnych, a nadto morskich, które odwiedzają wody słodkie, mianowicie zaś: Karpie (Çyprinoidei), Piskorze (Aranthopsides), Sumy (Silu-roklei), Śledzie (Glupeidei), Łososie (Salmonoidei), Szczupaki (Esocini).

Brzuchoskrzele, ob. Myxine.

Brzuchowiecki J a n, od r. 1663 hetman Za-dnieprskiej Ukrainy (f 7 czerwca 1668 r.). Niewiadomego, prawdopodobnie polskiego, pochodzenia, B. w młodości był t. zw. „deturą,“ „starszym sługą“ Bohdana Chmielnickiego; służył następnie synowi jego, Jerzemu, którego zaufanie posiadał. W r. 1659, ten ostatni, kiedy znów zaczął się starać o hetmaństwo i w tym celu chciał sobie pozyskać Zaporożców, wysłał do nich B-ego. — B. dobrze wywiązał się z polecenia, ale już do hetmana nie wrócił: pozostał na Zaporożu, gdzie sobie wkrótce pozyskał wielką wziętość i został „koszowym“. W tej godności był w Moskwie,

Encyklopedya Powszechna Ilust. T. X..

gdzie różnemi sposobami starał się torować sobie drogę do hetmaństwa: zdyskredytował głównego rywala swego, Jakima Somka, wytykając jego pokrewieństwo z Jerzym Chmielnickim, w r. zaś 1662 B. razem z Zaporożcami przyszedł na pomoc moskiewskiemu wojewodzie, ks. Romodanowskiemu w walce jego z J. Chmielnickim. Starał się uzyskać względy wojewody i zaprzyjaźnił się z władyką Metodyuszem (Maksim Filimonowicz), który sam marzył o katedrze metropolitalnej w Kijowie. Zdolny i ambitny, B. umiał sobie pozyskać wielu stronników na Ukrainie, zręcznością swoją, obietnicami i datkami. Gdy 17 czerwca 1663 r. zebrała się pod Nieżynem tak zw. „Czarna Rada“ i w obecności bojara moskiewskiego, Wielikogagina, przystąpiła do wyboru hetmana, większość była za B-im i okrzyknęła go hetmanem. Nazajutrz nawet te kilka pułków, które były na stronie Somki, przeszły do B-go i uznały go za hetmana; posłowie moskiewscy doręczyli B-u oznaki hetmaństwa i nowy hetman przysiągł na wierność carowi. Rządy swoje B. zaczął od tego, że obwinił Somka i jego stronników przed rządem carskim o zdradę, wskutek czego we wrześuiu 1663 r. Somko z wielu swoimi poplecznikami został stracony. Gdy większość Zaporożców, przybyłych na Czarną Radę, nie wróciła do Siczy, B., chcąc się ich pozbyć, albo, co najmniej, osłabić ich znaczenie, porozsyłał ich do różnych pułków, jako oddziały pomocnicze. Ten podstęp hetmana wywołał niezadowolenie miejscowej ludności, której zresztą już wcześniej B. naraził się swoim absolutyzmem, z jakim podług swej woli zrzucał i mianował pułkowników, oraz niesprawiedliwością i żądzą powiększenia swej władzy. Pomiędzy mieszczaństwem B. także był źle widziany, wrogo usposobiony dla ich przywilejów, przez królów polskich nadanych, a przez carów russkich potwierdzonych. Wobec tych stosunków i okoliczności B. ostatecznie zwrócił się ku północy. We wrześniu 1665 roku B. przybył do Moskwy i przedłożył rządowi carskiemu kilka artykułów, mających stanowić dopełnienie do poprzednich punktów, regulujących stosunek Małorossyi do Moskwy. Artykuły te zostały w całości przyjęte. (Patrz „Pełny zbiór praw“ Nr. 376). Najważniejszym z nich był pierwszy; stanowił on, że wszystkie podatki na żołd wojsku, które pobierali wojskowi i burmistrze, miały odtąd wpływać do skarbu carskiego, jak również do rządu przechodziło pędzenie wódki, która dotąd stanowiła monopol kozacki. Dla nadzoru nad prawidłowym wpływem podatków car ma wysłać swoich wojewodów do wszystkich miast Małorossyi. Następnie proponował B., aby car wyznaczył ze swego ramienia metropolitę w Kijowie; tego jednakże car uczynić nie chciał. Inne artykuły— a było ich 8—mają mniejsze i przejściowe znaczenie. — B. wówczas został bojarem, starszyna jego—szlachtą, całe jego otoczenie otrzymało nagrody; wszystkim car nadał ziemskie majątki w wieczne władanie, razem z włościanami, i to było początkiem stanu poddańczego w Małorossyi. W r. 1667 Polska i Rossya zawarły pokój Andruszowski, na mocy, którego cała Małorossya

78

J. Ł

■-asjf™

. .. i,

:v

i Säis

lUlliil

W. K. Z.

Fig. 265. Brzuska (herb).

11 km.

And S.

W. G.

indyjski.

Bubalis, ob. Antylopy.

Bubalus, Bawół (paleont.), ob. Bubalinae.

Bubalus (zoologia), ob. u a w ó ł.

Bubastis. 1) Bogini egipska, córka boga słońca Ra; jako Baszt, bóstwo zmysłowej roskoszy, przedstawiane z kocią głową; z lwią, jako Sechet, bóstwo zmagające potęgi ciemności, przez Herodami, 59) utożsamiane z Artemidą.—2) Miasto egipskie w Delcie, na prawo od peluzyjskiej odnogi Nilu w staroż. „Pe - Baszt“, dziś Tell - Basta; rezy-deneya 25-ej, etyopskiej dynastyi od 671—685 (Lepsius) przed Chr., ze wspaniałą świątynią bogini tegoż imienia.

Bubastydzł (dynastya), ob. B u b a s t i s.

Bube Adolf (* 1802 w Gotha—f 1873 tamże), poeta niemiecki, od r. 1842 dyrektor książęcego gabinetu sztuk pięknych w Gotha. Jako poeta B. odznaczył się w romansach, baladach i opisach natury; z jego utworów większem cieszyły się powodzeniem: „Thüringische Volkssagen (1837)“; „Deut sehe Sagen“ (1843); „Balladen und Romanzen“ i „Naturbilder“ (1848).

Bubenecz, przedmieście Pragi Czeskiej, na lewym brzegu Wełtawy, wprost Karlina—ma liczne fabryki, jako to: papieru, nawozów sztucznych, olejków eterycznych, cegły, tkanin bawełnianych; 1,700 m-ców, przeważnie czeskiej narodowości. —

And. S.

została podzielona na lewo-brzeżną—russką i pra-wo-brzeźną—polską. Podział ten wywołał ogromne niezadowolenie ludności. Na czele niezadowo-

wolonych stanął hetman przeddnieprski (prawobrzeżny) Doroszeńko (ob.) który,widząc, że cała Małorossya nie może się połączyć w jedną całość pod władzą Polski lub Rossyi, nawiązał rokowania z Turcyą, aby się jej poddać. Myśl ta stała się na Ukrainie bardzo popularną: znaczenie Doroszeńki wzrastało, a w takim samym stosunku coraz bardziej tracił grunt pod nogami B.; widząc swe znaczenie upadaj ącem, zmienił swoje postępowanie. Na zjeździe w ïïadziaczu 1 stycznia 1668 r. ogłosił, że najlepiej będzie połączyć się z Doroszeńką i całą Małorossyę oddać Turcyi. Rada przyklasnęła temu projektowi, pułkownicy złożyli hetmanowi przysięgę i wysłano poselstwa do sułtana, do hana tatarskiego i do Czehryna, na radę do Doroszeńki. Doro-szeńce wówczas zaproponowano hetmaństwo lewego brzegu Dniepru. Doroszeńko wyprawił do B-go list z żądaniem, aby złożył hetmaństwo. B. zakuł posłów Doroszeńki i wystąpił przeciwko niemu. Z B-im ruszyli tatarzy pod murzą Czelibejem, w którego ręce B. złożył przysięgę na wierność sułtanowi. 7 czerwca 1668 r., na Serbińskiem polu, pod Dzi-kańką, zeszły się oba wojska ukraińskie. Lewobrzeżne bić się nie chciało i przeszło do Doroszeńki; wtedy B. zamknął się w swoim namiocie, ale jego właśni kozacy pochwycili go i wywlekli. Doroszeńko kazał go przykuć do armaty i dał niewyraźny znak, który lud zrozumiał po swojemu, rzucił się na swego hetmana i prawie rozszarpał go na sztuki. Zeszpecone ciało B-go Doroszeńko kazał następnie pochować w Hadziaczu z całą pompą hetmańską.—Rządy B-go przyczyniły się wielce do podkopania autonomii Małorossyi; nawet ekonomicznie ją zrujnowały.—Kostomarow: „Pe3nna. McTopia 1'eTMaHCTBa EpioxoBeu,Karo MHororphiiiHaro h CaMoftjioBHua“ (w „McTop. MOHorp. n    T. XV, Petersburg 1881). —■

. S. E. „UeTMaHCTBO EpioxoBeu,Karo“ w „KieBC. Orap.“ 1885, ks. 8).

Brzuska, herb polski, na tarczy w polu czerwouem srebrny znak w kształcie litery W (Ab-dank), z którego wyrasta srebrny krzyż. Sam znak W u góry jest złączony poprzeczną belką. W koronie szlacheckiej nad hełmem niema szczytu vel klejnotu. Herbem tym pieczętują się: Brzuskowie, osiedli na Rusi. — („Vol. Leg.“, — Niesiecki—War-szycki — Borkowski).

Brzuśnia, Brzuszni a, rzeka w królestwie Polskiem, ma źródło w bagnistej okolicy na północ od wsi Kuźmy, w powiecie łowickim, płynie ku północo-zachodowi przez wsie Zajrzew, Rudnik, Paleniec i pod miasteczkiem Głownem wpada z prawej strony do Mrogi (systemat Bzury), ubiegłszy

And. S.

Bua, niewielka wysepka z archipelagu Dalmac-kiego, na morzu Adryatyckiem, połączona za pomocą mostu z leżącem na stałym lądzie miastem Trau, należy do okręgu Spalato (Split), jest górzysta, urodzajna, wydaje wino, oliwki, migdały, owoce południowe i t. p.

Bubak Aloizy, malarz czeski (* 1824 w Ko-smonoszach—f 1870 w Pradze Czeskiej). Ukończywszy gimnazyum, wstąpił początkowo na fakultet teologiczny. W 1844 zapisał się do akademii szt. piękn. w Pradze, gdzie korzystał z kierownictwa Haushofera. W dwa lata potem wystąpił z pierwszym obrazem: „Z gór czeskich“, następnie zwiedził Alpy i tam studyował. Do najlepszych obrazów B-a należą: „Jezioro Plökensee“, „Z okolic Berdeza“. Znane są też jego akwarelle: „Swietozora“ zdobił niemałą liczbą rysunków. B. poświęcił się nauczaniu od r. 1858 na akademii Praskiej, od 1865 w wyższej szkole żeńskiej. Czesi szczycą się B-ern, jako najprzedniejszym swym krajobrazistą.

Bubalinae, Bawołowate (paleont.). Najdawniejszym przedstawicielem tej grupy bydła rogatego był Bubalus sivalensis Riitim, którego szczątki spotykają się w górach Siwalib w Indy ach (forma-cya pliocenowa); po nim istniał olbrzymi B. palaein-dicus Falc., z indyjskich i południowo-europejskich pokładów dyluwialnych, którego miejscową jedynie formę stanowi północno-europejski dyluwialny B Pallasi Riitim, znajdowany w okolicach Gdańska. Bezpośrednim ich potomkiem jest dzisiejszy bawół

K. J.

K. K.

(Ob. także Praga).

Bublitz, (Bubli ce, Bub acz). — 1). B. powiat w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Koźliń-skiej, zajmuje część wyżyny pojezierza bałtyckiego, 705 km. □, 21,003 m-ców; kraj przeważnie rolniczy, wiele lasów.—2). B., stolica poprzedniego, nad

H.

rzeką Gozel, 4,660 mieszkańców, przeważnie prote- Syn Wacława, Racek W. z B., prześladowany przez

Aud. S.

magnata Jana z Rożmberga, wstąpił do służby Z Bubna i Litic, hrabiowski ród staroczeski, króla węgierskiego Macieja. Jan i Stanisła w, bracia Wacława, otrzymali od króla donacyę z kilku majątków. Ze wszystkich członków tego rodu najwięcej zyskał rozgłosu Franciszek W. z B. (* 1794 — f 1875); wstąpiwszy wcześnie do wojska, miał udział we wszystkich wojnach toczonych przez Austryę w pierwszej połowie bież. st. W roku 1850 podał się do dymisyi, jako generał-major i kawaler orderu Leopolda. W r. 1860 mianowany był baronem i porucznikiem cesarskiej gwardyi leib-drabantów. Z dwóch jego synów: Franciszek, był c. k. komisarzem w Kremży, a potem naczelnikiem okręgowym za- w namiestnictwie praskiem, umarł bezpotomnie; Józef jest sekretarzem w ministeryum rolnictwa w Wiedniu.

Dr. J. P.

stantów.

którego członkowie znani już są w XIV w. jako właściciele dóbr ziemskich w okolicy Pilzeńska. Do wybitniejszych postaci tego rodu należy zaliczyć: 1) Hermana z D. i L., który się odznaczył w wojnach z turkami w XVI w. 2) Jana z B. i L., który jako polny generał-zbrojmistrz brał udział w wojnie 30-letniej; podczas bitwy Białogórskiej był jednym z wodzów wojsk protestantów i po pogromie z Fry-drykiem V, palatynem, uciekł z Czech; poczęm skazany był na gardło z utratą czci i majątku. Krewni jego, dzięki wierności swej dla domu Habsburgów i przywiązaniu do kościoła katolickiego, liczeni byli w poczet arystokracyi w r. 1629, a wkrótce potem (1644) Henryk Jan i Kunat Jarosław z B, i L. otrzymali dla siebie i swoich potomków tytuł hrabiowski. 3) Franciszek Henryk z B. i L, wstąpiwszy wcześnie dó wojska, odznaczył się podczas oblężenia Budy w r. 1683, gdzie był śmiertelnie raniony. 4) Henryk Jan, hrabia z B. i L., był królewskim radzcą tajnym i komornikiem, później piastował urząd hetmana krajowego w Kladzku (Glatz). Najsławniejszym atoli członkiem tego rodu był niewątpliwie 4) Ferdynand Antoni hrabia (* 1768—f 1825); w 16-m roku życia wstąpił on do wojska i odznaczył się w wojnach z r. 1792— 96, zwłaszcza podczas ataku na obóz francuski pod Mannheimem 18 paźdz. 1794 r. W r. 1796 został adjutantem arcyksięcia Karola, w r. 1801 otrzymał rangę pułkownika. Po bitwie pod Austerlitz (Sławków) razem z księciem Lichtensteinem traktował z Napoleonem o pokój. Gdy znów w r. 1809 wybuchła wojna, towarzyszył cesarzowi Franciszkowi przy armii i za męstwo, okazane pod Aspern i Wagram, mianowany był wice-marszałkiem polnym. W r. 1813 wysłany był w specyalnem poselstwie do Paryża, a później odznaczył się w bitwie pod Lipskiem, dokąd przybył wczas ze swym oddziałem i znacznie się przyczynił do przechylenia szali zwycięstwa na stronę wojsk sprzymierzonych, za co na placu boju otrzymał order Maryi Teresy. Podczas pochodu armii zwycięskiej na Francyę i Paryż dowodził całą awangardą i wyparł francuzów ze Szwajcaryi. W r. 1815 mianowany był dowódzcą drugiego korpusu, a w r. 1818 wodzem naczelnym w Lombardyi. Za stłumienie rewolucyi we Włoszech (1821 r.) otrzymał wielki krzyż Leopolda i specyalną pensyę dożywotnią. Wkrótce potem umarł bezpotomnie w Medyolanie. Męztwo jego ocenić umieli też obcy monarchowie, obdarzając go róźnemi orderami. V.—Kodouśek: „Doudleby nad Orlici“ (1877 r.); „Ottüv Slovnik naućny“.

Z Bubna Warlichowie, stary ród czeski, pokrewny z rodem z B-a i Litic i mający z nim jeden herb wspólny; najdawniejszymi członkami tego rodu są trzej bracia: Wacław, Racek i Dr ż kraj, którzy w r. 1415 przeznaczyli na kościół wolenicki w Czechach roczną płacę w ilości sześciu kóp groszy i posiadali już dość znaczne dobra, ciągle potem przez ich potomków zwiększane.

N.

Bubo (łac. Sowa), pseudonim używany niekiedy przez Leonarda Sowińskiego.

Bubon, czyli dymieni ca, często niewłaściwie „bąbonem“ zwany, jest zapaleniem ostrem lub przewlekłem gruczołów chłonnych (glandulae lymphaticae) w którejkolwiek części ciała położonych, zwykle jednak nazwą tą darzą tylko guzy ukazujące się w pachwinach, czyli po dawnemu dymionach, w czasie przebiegu chorób wenerycznych. U ludzi dotkniętych przymiotem (syphilis) obrzmiewają liczne gruczoły chłonne na szyi, na kończynach górnych, szczególniej zaś w pachwinach, gdzie tworzą mniejsze lub większe guzy twarde, niebolesne, wyjątkowo tylko przechodzące w ropienie, a nie wymagające osobnego leczenia, gdyż ustępują same, gdy choroba, zakażająca cały ustrój, za pomocą środków stosownych skutecznie zwalczoną zostanie. Inaczej rzecz się przedstawia przy zarażeniu się wrzodem wenerycznym miękkim (ulcus molle); wtedy w wielu razach jad wrzodu, wessany przez naczynia chłonne, dostawszy się do gruczołów pachwinowych, sprowadza zapalenie ich ostre i zropienie; tę przypadłość właŚDie przeważnie bubo nem nazywają. Jest to dolegliwość bardzo przykra i bolesna; z początku gruczoły zaczynają puchnąć, pojawiają się dreszcze i gorączka, obrzękłość zwiększa się szybko, stając się coraz boleśniejszą, chód z powodu bólu jest coraz trudniejszym, skóra w pachwinach jest czerwona, naprężona, naciekła, pod nią wyczuwa się guzy, wielkością dorównywające nieraz jabłku lub jaju kurzemu; miękną one stopniowo, zawarta w nich ropa, torując sobie drogę przez skórę, przemienia je w głębokie, brudne wrzody, pełne zatok, jeżeli zawczasu pomoc chirurgiczna choremu udzieloną nie zostanie. Zaniedbane B-y goją się trudno i zostawiają wielkie i szpetne blizny po sobie, jeżeli zaś w porę otworzono je nożem, oczyszczono wnętrze z rozpadu i ropy, a następnie stosowano opatrunki odpowiędnę, gojenie się ich jest dość szybkie i nieznaczne po nich pozostają ślady. Częstokroć, szczególniej u dzieci, B-y powstają w skutek gruźlicy gruczołów, są też zwy-kłemi towarzyszami zarazy morowej.

Bubona. Bogini rzymska, orędowniczka stadnin wołowych, (bos.=wół.), na której cześć, zdaje się,

ustanowione były igrzyska zwane ludi Bubetii.

chłopów, pasterzy, jak widaó z Eurypidesa „Ifigenii w Taurydzie“ wiersz 303, i Teokryta idylli, 22, a wreszcie z dochowanych pomników dzieł sztuki. Lecz nazwa B. stosowała się nietylko do muszli o przedłużonej linii ślimakowatej i prostej; tak samo nazywano i surmy, używane przez wolarzy i wieprzarzy do zwoływania bydła, narzędzia mniej więcej podobne, proste lub nieco zagięte, przy ustach wązkie i stopniowo się rozszerzające aż do spodu bardzo rozwartego. Pasterskiej też surmy używał w najdawniejszych czasach Rzymu woźny, zwołujący lud na zebrania. (Propert: IV; 1. 13). B-ę odróżnić trzeba od cornu, który powstał z bydlęcego rogu.—W wojsku rzymskiem B. służyła szczególniej do użytku w nocy, jak widać z wielu ustępów Liwiusza, Propercyusza, Tacyta, Polibiusza. Uderzano w B-y nietylko przy zmianie wart, ale również dla zwołania żołnierzy na posiłek, lub gwoli wysłuchaniu rozkazów, niemniej dla oznajmienia o mającej się wykonać egzekucyi. Trąbienie takie nazywało się classicum, z tą różnicą, że nazwa ta używaną była wtedy, gdy grzmiały wszystkie B-y w jeden punkt zebrane dla dania znaku bitwy, lub przed namiotem

naczelnego wodza dla oznajmienia o zebraniu się straży przybocznej i całej armii, albo też dla nakazania powszechnego milczenia. Takie ogólne granie należało do prerogatyw dowództwa, skoro odbywało się tylko w przytomności na czelnego wodza. Kiedy Pompe-jusz kazał zagrać classicum przed namiotem Scypiona, dał tern samem znać całej armii, że go uważa za równego sobie (Cezar: „De bello civ.w III, 82). Dlatego też zapewne i Swetoniusz (życ. Cezara) przy opisie przejścia przez Rubikon użył wyrazu classicum, choć mówi o jednej tylko trąbie. Ztąd wyrażenie classicum cancre, zdaje się odpowiadać dzisiejszemu wyrażeniu w wojskowości: trąbić na appel, czyli zwoływać na jeden punkt cały obóz. Do przyjęcia tego podobieństwa upoważnia nas objaśnienie Warrona (Lingua latina V, 91) który powiada:—„Ci co grzmią w trąby dla zwołania klas ludu na komicya, a nazywają się classid, otrzymują nazwę od wyrazu classis (podział ludu)“ Są jeszcze wyrażenia inne autorów, łączące classicum z B-ą, jako to: Classicum appelatur quod buccinatores per cornu dicunt; albo Classiarii appelantur buccinatores. B. służyła i do dawania sygnałów i na okręcie. Najpowszechniej wyrabiane były B-y z miedzi, rozmaitego kształtu. Fe8tus wystawia ten instrument, jako róg zakrzywiony, Vegetius, jako zwijający się w okrąg, jak to właśnie na rycinie naszej widzieć się daje, — Trębacze zwali się Buccinatores. — (Saglio i Ma-

(Preller: „Röm. Myth.“ str. 594).

Buccari, wolne miasto królewskie i port morski na wybrzeżu Adryatyckiem w Kroacyi, niedaleko od Fiume (Rjeka), w głębi niewielkiej, ale bezpiecznej zatoki, przy drodze żelaznej Fiume - Zagrzeb; posiada szkołę żeglarską, sąd okręgowy, winnice, warsztaty okrętowe i prowadzi ożywiony handel; mieszkańcy w liczbie około 2,000 trudnią się także rybołówstwem. — W pobliżu zamek Buccari cza, należący niegdyś do rodziny hrabiowskiej Zriny, zabrany jednak na własność korony po spisku z r. 1671, skierowanym przeciwko Leopoldowi I.

K. K.

And S.

(Oj

W 7<

f(

JlB

7'

Fig. 266. Buccina.

Buccella Mikołaj, rodem z Padwy, tam też otrzymał wykształcenie lekarskie i wykładał przez lat kilka anatomię oraz trudnił się chirurgią. Jako zwolennik reformacyi, doznając prześladowań w mieście ojczystem, schronił się do Belluno, lecz i tu nie czując się zbyt pewnym, udał się do Wiednia, skąd go losy do Siedmiogrodu zagnały. Doznał przyjęcia dobrego na dworze Stefana Batorego, i gdy ten wstąpił na tron polski, przybył z nim, jako lekarz przyboczny do Krakowa; odtąd króla nie odstępował do śmierci i wysoko przez niego był cenionym. Płacy rocznej pobierał 700 złotych ówczesnych, nadto przywilejem, datowanym z Grodna, d. 20 lutego 1586, obdarowany został dobrami; później Zygmunt III, nobilitując go, nadał mu in-dygenat (d. 12 kwietnia 1589). Umarł B. w Krakowie r. 1610. Po śmierci króla Stefana zawrzała gorąca polemika pomiędzy B-ą i Simoniusem, drugim lekarzem królewskim: zarzucali jeden drugiemu, że niestosowne leczenie stało się przyczyną śmierci Stefana Batorego. B. pisał bezimiennie lub pod nazwiskiem przybranem; znane nam są pisma jego: 1) „Epistoła generosi Dom. Georgii Chiacor, secretarii ungari, de morbo et obitu serenis. magni Stephani regis Poloniae etc.“ (Kolosvar; przekład polski znajduje się w t. II Zbioru pamiętników J.

U. Niemcewicza), 2). „Refutatio scripti Simonis Si-inonii“ (Kraków, 1588).    3) Confutatio responsi Si

Dr. J. P.

monis Simonii Lucensis ad epistolam Georgii Chiacor (tamże, tegoż roku).

Buccellati(Buccelleto) Antonio (*wMedyo-lanie—f 1890 r.) profesor prawa kanonicznego na uniwersytecie w Pawii, gdzie też od r. 1865 wykładał prawo karne, pozyskał znamienitą wziętość dziełami o prawie kanonicznem i karnem; z nich odznaczają się: „Sommi principii del Diritto penale“ (1866), „II codice penale per 1’ ersecito“ (1870); oprócz tego wydał: „II progresso morale, civile, lette-rario, quale si manifesta nelle opere di Manzoni“

F. J.

(1873) i „L’ideale in letteratura“ (1875), oraz inne prace literackie.

Buccina (gr. Boxàvr]).—Muszla, trąbka, surma, speeyalnie odnoszące się do starożytności. Rozmaite rodzaje muszli krętych, wcześnie, bez wielkiego trudu przerabiali na trąby mieszkańcy nadmorscy; dostają się też one do rąk bóstw morskich i wiatrów. Pierwotna ta postać trąby istniała nawet jeszcze w czasach znacznego udoskonalenia narzędzi muzycznych, używana przez żeglarzy, squelez w „Diction, d. Antiq.“ Daremberga; Rich,

w Słowu, staroż.—Zob. także Brauna: „Antike Mar-

K. K.

And. S.

And. S.

K. J.

morwerke,“ (str. 14).

Buccinarskie wyspy, na morzu Sródziemnem, przy północno-wschodniem wybrzeżu Sardynii, u wejścia do cieśniny Bonifacio; największe z nich: Mad da le na z wielkim portem wojennym, C aprer a, pamiętna pobytem Garybaldego, dei Spa-ragi, dei Razzol i.

Buccino, miasto powiatowe w departamencie włoskim Salerno (Kampania’ neapolitańska), w górzystej okolicy; łomy marmuru, zabytki z czasów rzymskich, 6,500 m-ców.

Buccinum (paleont). Rodzaj mięczaka, brzu-chopełza ( Gastropoda), z rzędu przodoskrzelnych (Prosobranchia), o skorupie jajowato - wydłużonej i wązkich skrętach, otworze krótkim, ale szerokim

Wife

PM,

Fig. 267. Bucentaur.

z wargą zewnętrzną, gładką wewnątrz. Żył już w okresie kredowym, przez cały okres trzecio-rzę-dowy i żyje obecnie w morzach. Gatunek B. cassi-daria A. Br. jest skamieniałością charakterystyczną dla górnego oligocenu (marglu cyrenowego) w zagłębiu Mogunckiem; B. polygonum Brocch. w pokładach miocenowych i pliocenowych środkowej i południowej Europy; B. undatum Lin., w pokładach pliocenowych i żyjący w północnej Europie, w pokładach dyluwialnych, południowo-europejskich.

Buccleugh, sławny ród szkocki, pochodzący od Le Scottów, baronów średniowiecznych, w których najwięcej znanym jest Rychard Le Scott. Ten B. 1296 przeszedł na stronę Edwarda I, króla Anglii. R. 1606 otrzymali B-wie tytuł baronów Scott de B., a r. 1619 tytuł hrabiowski; młodsza córka drugiego hrabiego B., Anna, zaślubiwszy księcia Monmouth, otrzymała r. 1663 tytuł księżnej de B.; jej wnuk, H e n r y k, trzeci książę de B. (*1746—fl812)

miał za nauczyciela Adama Smitha, profesora uniwersytetu edynburskiego, i odziedziczył r. 1810 tytuły księcia de Queensberry imargrab. Dumfries; wnuk jego, W alter Francis Montagu-Douglas-Scott, książę B. i Queensberry (* 1806—fl884), bogaty posiadacz ziemski i liberalny arystokrata, został zamianowany r. 1842 wielkim kanclerzem, a r. 1845 prezesem tajnej rady w gabinecie Roberta Peela. Był to człowiek najbardziej wpływowy wśród arystokracyi szkocko-torysowskiej i znakomity rolnik; syn jego, Wiliam Henryk Walter B. (* 1831), deputowany z hrabstwa Edynburskiego, odziedziczył po ojcu tytuł para.    r-

Bucefał (z grec. Bukefalos=wołowa głowa), tak się nazywał ulubiony koń Aleksandra Macedońskiego, którego on sam, będąc jeszcze piętnastoletnim młodzieńcem, ujeździł i ugłaskał, czego nikt inny dokazaó nie mógł, tak ten rumak był dziki i nieprzystępny. Znakomity wojownik odbywał na nim wszystkie swoje wyprawy aż do bitwy z Porusem w Indy ach nad Hidaspem, gdzie B., śmiertelnie raniony, odniósł jeszcze pana swojego z pola boju w szeregi macedońskie i dopiero ostatni dech wyzionął. Na tern miejscu Aleksander na pamiątkę jego kazał zbudować miasto, które Bucefalią nazwał. * Bucentanr, nazwa paradnej galery, na którą wsiadali dożowie weneccy w dzień Wniebowstąpienia, dla odprawienia mistycznego swojego ślubu z morzem, przez wrzucenie w jego głębie złotej obrączki. Początek powyższej uroczystości, sięga zdaje się roku 997, po pierwszem zdobyciu Dalmacyi za doży Or-seola Ii-go; ustaliła się zaś ona r. 1176, kiedy papież Aleksander III popłynął na spotkanie doży Zianiego, który właśnie w sam dzień Wniebowstąpienia odniósł był zwycięztwo pod Capo Salvatore i, zdejmując z palca złoty pierścień, wręczył go doży, mówiąc: „Masz oto, synu mój, dożo Wenecyi, twój pierścień zaręczynowy z morzem. Chcemy, aby od dzisiejszego dnia, ty i twoi następcy odprawiali z niem co rok zaślubiny; musi ono wam być posłuszne jako małżonka, której ty byłeś pierwszym opiekunem i stróżem, gdyż uwolniłeś je od drapieżnych nieprzyjaciół.” Co rok też ponawiały się te zaślubiny z wymawianiem słów następujących: „Desponsamus te, mare, in signum veri perpetui-que dominii.“ Nazwa B. pochodzi od centaura z głową wołu, którego postać wyrzeźbiona znajdowała się niegdyś na przodzie galery. Rysunek wyżej opisanej takiej paradnej galery z czasów Renesansu przedstawia statek, zakryty w całej długości, z po-

r.

IR.

mostem i dwiema różnej .długości ostrogami na przodzie, osadzonemi w równej linii jedno pod drugą. Ruch mu nadawały 42 wiosła. Statek miał 100 stóp długości i 21 szerokości; pomost dzielił się na trzy części: na kastel tylny dla doży, nun-cyusza papieskiego i ambasadorów; kastel przedni dla admirałów i galeryę środkową dla panów. Przód statku zdobiły wielkie posągi Sprawiedliwości, Pokoju, Wojny, Morza i Ziemi; boki zaś i tył rozmaite bestye morskie, sfinksy, lwy i t. d. Nad całym pomostem rozciągał się piękny pawilon z karmazynowego aksamitu, wsparty na złoconych karyatydach. Ostatni B., zbudowany między r. 1722 a 1729, został zniszczony przez francuzów w r. 1797.

Bucer Marcin, a dokładniej Butzer, po łacinie Aretinus Felinus, lub Emunctator (* r. 1491—f w Cambridge 27 lutego 1551), reformator alzacki. Wstąpiwszy w piętnastym roku życia do zakonu Dominikanów, studyował na uniwersytecie w Heidelbergu języki grecki i hebrajski, teologię, filozofię i retorykę; pisma Erazma i znajomość z Lutrem w Heidelbergu (1518) skłoniły go do przyjęcia reformacyi; wystąpiwszy z zakonu r. 1521, został kapelanem Fryderyka, elektora-palatyna, a następnie kapelanem głośnego rycerza, Franciszka Si-ckingen w Landstuhl. Stamtąd wezwali go mieszczanie Wiessenburga, wolnego miasta alzackiego, na kaznodzieję zreformowanego kościoła. Wypędzony stąd po dziesięciu miesiącach pobytu przez biskupa Spiry, B, schronił się do Strassburga (1523), gdzie, zostawszy pastorem, przyczynił się wiele do ugruntowania reformacyi. B. pracował głównie nad zjednoczeniem luteranów niemieckich ze szwajcarskimi wyznawcami Zwingliusza, rozdzielonych kwestyą Komunii św., i w pracy tej, która jednak nie miała powodzenia, wykazał niezmierne zasoby wykształcenia i zręczności kazuistycznej. Brał on udział w licznych zjazdach i konferencyach: w Bernie. Marburgu i Augsburgu (1528—1530), przechylał się na stronę Zwingliusza, w Szweinfurcie, Kassełu i Witteuber-dze (1532—1535) zbliżał się do Lutra. Roku 1536 doprowadził do podpisania przez obu antagonistów kompromisu, ale ten pozostał martwą literą. B. wówczas, hołdując zasadzie zgody, spróbował przy pomocy Filipa, landgrafa Hesyi, pogodzić protestantów z katolikami i rozwinął tę myśl swoją na zjazdach w Hagenau (1540) i Ratysbonie (1541 i 1546), ale tu spotkało go jeszcze większe niepowodzenie; dużo sobie przy tern zaszkodził w opinii publicznej, broniąc słowem i piórem bigamii landgrafa heskiego; nie powiodło mu się również w Kolonii, gdzie się był udał r. 1542 z Melanchthonem, dla głoszenia reformacyi. Wydalony ze Strassburga za nie-podpisanie „Interimu“ (1549), B. udał się do Anglii, wezwany przez arcybiskupa Cranmera i tam został profesorem teologii na uniwersytecie w Cambridge, gdzie też i umarł, otoczony ogólnym szacunkiem; został pochowany w głównym kościele w Cambridge, ale za panowania Maryi Tudor 1556 wydobyto jego zwłoki i spalono publicznie. Królowa Elżbieta odbudowała mu nagrobek. Jeden z uczniów B-a, Hubert, rozpoczął drukować jego dzieła, ale wydał

tylko pierwszy tom (Bazylea, 1577). Baum opisał jego życie „Capito und Butzer“ (Elberfeld, 1860), a Lenz wydał korespondencyę z Filipem, landgrafem heskim „Briefwechsel Landgrafs Philipps des Gross-mütigen von Hessen“ (1880); Felix Kuhn „Luther, sein Leben und sein Werk“ (1883 — 1884). —Ch. Pfender w „Gr. Enc. fr.“ Lamiraulta.    r-

Buceros, {Bucer otidae), ob. Dzioborożec.

Buch Chrystyan Leopold, jeden z najsłynniejszych geologów bieżącego stulecia (* 26 kwietnia 1774 w Stolpe, w północnych okolicach Brandenburgii—f w Berlinie 4 marca 1853), kształcił się naprzód we Freibergu (1790—93) pod słynnym Wernerem, którego najzdolniejszym był uczniem, następnie w Halli i Getyndze. Z początku wstępując w ślady mistrza swego, Wernera, był stanowczym zwolennikiem teoryi neptunicznej i w pierwszym swym (1797) opisie geognostycznym Szląska bazalt, gneis i łupek mikowy uważa za wytwory wodne. Ale w tymże już roku rozpoczyna ze współ-

' '-' S

**&£**• i 7

' \Y\

Fig. 268. Buch Leopold.

towarzyszem frejberskim swoim, Aleksandrem Humboldtem, długoletni okres wycieczek naukowych, a przedewszystkiem zwiedza Alpy styryjskie w następnym zaś roku Włochy, gdzie przekonywa się o wybuchowej przyrodzie bazaltów; w 1799 r. Wezuwiusz, w 1802 Oweruię, w 1805 przypatruje się z towarzyszem wybuchowi Wezuwiusza i coraz bardziej nabiera pojęcia o skałach wybuchowych, wreszcie w 1815 poznaje wyspy Kanaryjskie i stożek Te-neryffy. Odtąd staje się przeciwnikiem teoryi neptunicznej, a żarliwym wulkanistą (wyznawcą kraterów podniesienia, dolomityzacyi wapieni przez pary ma-gnezyowe i t. p.). Posiadając znaczny majątek i żyjąc niezależnie w Berlinie, przebiegał wielokrotnie badawczo Niemcy, Francyę, Anglię, Skandynawię. Od 1806 już roku był członkiem berlińskiej akademii nauk i szambelanem pruskim. W 1840, po śmierci Blumenbacha, został członkiem zagranicznym (associé étranger) akademii francuskiej. Główuemi jego dziełami są: „Geognostische Beobachtungen auf Reisen durch Deutschland und Italien“ (Berlin, 1802

ie. j.

H.

S. K.

—9, 2 tomy), „Physikalische Beschreibung der Ca-narischen Inseln“ (Berlin, 1825); „Geognostische Karte von Deutschland und der anliegenden Staaten“ (Berlin, 1826 i 1830), „Reise durch Norwegen und Lappland⁴ (Berlin, 1810, 2 tomy), „Ueber den Jura in Deutschland“ (Berlin, 1839), „Beiträge zur Bestimmung der Gebirgsformationen in Russland“ (Berlin, 1840), „Die Bäreninsel nach B. M. Keilhau geognostisch beschrieben“ (Berlin, 1847); „Betrachtungen über die Verbreitung und die Grenzen der Kreidebildungen“ (Bonn, 1849). Szczególne zasługi położył B. w paleontologii przez monograficzne opracowanie mało znanych jeszcze grup zwierzęcych. Tu należą prace jego: „Ueber Terebrateln“ (Berlin,

1834), „Ueber Delthyris oder Spirifer und Orthis“ (Berlin, 1838), „Ueber Productus oder Leptaena“ (Berlin, 1842), Ueber Cystideen“ (Berlin, 1845), „Ueber Ceratiten“ (Berlin, 1849). Wydanie zbiorowe prac jego podjęli Ewald, Roth i Eck (później Dames) p. t. „Leopold v. B. gesammelte Schriften“ (T. 1—3, Berlin, 1867—77).

Buchan Elżbieta, ob. B u c h a n i c i.

Buchan Jan Stuart, hrabia (* 1380—f 1424 lub 1429 r.), konnetabl francuski, syn Roberta, księcia d’Albany, a wnuk Roberta II Stuarta, króla szkockiego. W 1420 r. z 6,000 szkotów wylądował w Poitou, przychodząc na pomoc Karolowi VII, wówczas delfinowi; 1421 pod Baugé w Anjou pobił anglików, w 1423 roku przy oblężeniu Cravant stracił oko i wzięty do niewoli, lecz wymieniony za ks. Suffolk. Mianowany tegoż roku hrabią d’Evreux i konnetablem Francyi; w 1424 r. zdobył podstępem miasto Verneuil-au-Perche, lecz zaledwie je zajął, gdy został zwyciężony przez księcia Bedford. Podług jednych historyków zginął w tej bitwie, podług innych pod Orleanem.

Buchan Aleksander, meteorolog szkocki współczesny, sekretarz towarzystwa meteorologicznego w Edynburgu. Założył wiele stacyj meteorologiczne i ogłosił znaczną liczbę rozpraw o klimatologii Wielkiej Brytanii. Ogólniejsze znaczenie mają rozległe prace jego nad rozkładem ciśnienia atmosferycznego na powierzchni ziemi, które są istotną podstawą* do rozumienia meteorologicznych i klimatologicznych objawów ziemskich. Ogłosił też podręcznik meteorologii „Handy Book ot met.”, który miał kilka wydań od r. 1867.

Buchanan Jerzy (* 1506 w Killearn—f 1582 w Edynburgu), humanista, poeta łaciński i historyk szkocki, syn ubogich rodziców, kształcił się czas jakiś w Paryżu na koszt stryja, później w S. Andrews studyował teologię, a po uzyskaniu stopnia bakałarskiego udał się (1526) powtórnie do Paryża i tu otrzymał posadę nauczyciela przy kolegium św. Barbary. W r. 1534 wrócił do kraju i wkrótce został wychowawcą nieślubnego syna Jakóba V, późniejszego regenta Murraya. Ale stanowisko to utracił i na żądanie kardynała Beatona został wtrącony do więzienia, gdy napisał na franciszkanów ostrą satyrę „Franciscanus“ (druk. w Bazylei, 1564), w której zdradziłsię ze swojemi protestanckimi sympatyami. Umkuąwszy z więzienia, mieszkał czas jakiś w Paryżu, później w Bordeaux, gdzie znalazł protektora w portugalczyku Goveu, podówczas rektorze tamecznej akademii. Tu napisał dwie tragedye łacińskie: „Baptistis sive calumnia“ i „Jeph-this“ i przełożył na łacinę tragedye Eurypidesa. Gdy Goveu został powołany na rektora uniwersytetu do Coimbry (1547), namówił B-a do zamieszkania w Portugalii; po śmierci wszakże tego prote która, za wolnomyślność religijną został B. wtrącony do więzienia; w niem napisał „Paraphrasis psalmo-rum Davidis poetica” (Antwerp., 1566); jest to przekład, bardzo wysoko przez wielu, zwłaszcza spół-czesnych, stawiany. Odzyskawszy wolność (1551), B. bawił czas jakiś w Anglii, później w Paryżu i tu zaczął pracować nad poematem dydaktycznym „De sphera“, uważanym przez niektórych za najlepszy jego utwór poetycki. Wreszcie w r. 1560 B. osiadł na stałe w ojczyźnie. Ceniony za naukę i talent, otrzymał stanowisko rektora kolegium św. Leonarda w S. Andrews. Gdy królowa Marya Stuart naraziła się purytańskim szkotom swojem postępowaniem, B. zniesławił ją w pamfiecie „De-tectio Mariae reginae” (druk., w 1571). Wkrótce potem został nauczycielem małoletniego króla Jakóba VI: jemu-to zawdzięczał ten monarcha swoją uczoność, którą później lubił się popisywać. Po śmierci regenta Murraya, B. wniósł się jeszcze wyżej, został członkiem rady stanu i kanclerzem państwa. Dopiero gdy Jakób VI objął sam rządy, B. usunął się do życia prywatnego, gdyż nie cieszył się względami tego króla, żądnego władzy absolutnej, dla różnicy przekonań politycznych. B. wyłożył je w traktacie ,,De jure regni apud Scottos” (Edynb., 1580), w którym dowodził supremacyi narodu nad monarchą. W ostatnich latach życia B. opracował „Rerum scotticarum historia” (Eton, 1582)—obraz dziejów ojczystych od r. 330 po N. Chr. do 1553; dzieło to, cenione bardzo dla zalet stylowych, w przedstawieniu wydarzeń dawniejszych jest niedokładne, współczesnych zaś wielce stronne. Wszystkie „Opera” B-a wydał Ruddimau (2 tomy, Edynb., 1715) i Burmann (2 tomy, Leyda, 1725 r.).—Porówn. Irving „Memoirs of the life and writings of George B.” (Edynb., 1817; wyd. 2) i P. H. Brown „G. B. humanist and reformer” (Lond., 1890).

Buchanan Tomasz (* w Glasgowie 1782—f w Hull d. 18 października 1853), do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem, poświęcając się ze szczególnem upodobaniem anatomii. W r. 1850, po otrzymaniu stopnia „Master of Surgery“ osiadł w Hull, gdzie zajmował się przeważnie chorobami oczu i uszu i szybko jako spe-cyalista w zawodzie swym zasłynął. Drukiem ogłosił liczne prace, odnoszące się do anatomii i chorób ucha; wymieniamy tu: „1. An engraved representation of the anatomy of the human ear, exbiting in one view the external and internal parts of that organ in situ etc.“ (Hull, 1823 in fol. z bardzo dobremi tablicami). 2. „Illustrations of acoustic surgery“ (Londyn, 1825, 8° z 5 tabl.) 3. „Physiological illustrations of the organ of hearing etc.“ (Londyn, 1828 8°), na koniec 4. „An essay on a new mode of the treatment for diseased jo

D-r J. P.

2 tomy, 1883.

Buchanan Sir Andrew (* 1807—f 1882),dyplomata angielski. Rozpocząwszy służbę publiczną r. 1825, był kolejno attache ambasady w Konstantynopolu i Rio Janeiro; sekretarzem sir Stratfordu Canniug’a, ambasadora w Konstantynopolu (1831 — 32); attaché ambasady w Waszyngtonie; sekretarzem legacyi we Florencyi (1842—43); w Petersburgu (1844); ministrem pełnomocnym w Szwajcaryi (1852); posłem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym w Danii (1853); reprezentantem na konferencyi w Kopenhadze w r. 1855; ministrem pełnomocnym w Madrycie i Hawanie (1858—60); ambasadorem nadzwyczajnym w Berlinie (1862); członkiem rady tajnej (1863); wreszcie ambasadorem Nadzwyczajnym w Petersburgu (1866) i Wiedniu (1871). Wyszedłszy ze służby r. 1878, otrzymał tytuł ba-roneta.    r-

>t

ints and the non union of fracture etc.“ (tamże, 1828). Dzieła jego, zdobne w wyborne ryciny, niesłusznie dziś są zapomniane, gdyż pomimo znacznych postępów otiatryi, zawierają wiele rzeczy takich, które i dziś z pożytkiem czytać można.

Buchanan Jakób (* 23 kwietnia 1791 roku z bliskości Marsersburga w Pensylwanii,—f 1 czerwca 1868 r.). Piętnasty prezydent Stanów Zjednoczonych. Syn emigranta irlandzkiego, fermera w Stanach Zjedu. W 1812 r. został adwokatem i wyrobił sobie znaczną praktykę, od 1815 — 1816 r. był członkiem ciała prawodawczego Stanu, a od 1820 — 31 członkiem kongresu. W 1832 r. był nadzwyczajnym posłem do Rossyi dla zawarcia z tem państwem pierwszego tiaktatu handlowego. Mianowany przez prezydenta Polka w 1845 r. sekretarzem stanu, zajmował ten urząd do chwili ustąpienia tego prezydenta. W tym czasie brał udział w ustaleniu granic stanu Oregon, z pomyślnym dla St. Zjedn. skutkiem. W 1853—1856 roku był posłem w Londynie, poczem (1856 roku) wyniesiony na godność prezydenta Stanów, jako kandydat partyi demokratycznej. W czasie jego prezydentury dojrzała kwestya zniesienia niewolnictwa. B. sam nie był niewól uictwu przeciwny, tak, że nawet terytory umKan-sas miało być zorganizowane jako Stan niewolniczy. Wybór jego następcy, Lincolna, przeciwnika tej in-stytucyi, przyśpieszył wybuch wojny domowej. 20 grudnia 1860 r. południowa Karolina ogłosiła formalnie secesyę. Fort Sumner został wzięty, tak jak i inne forty i arsenały stanów, przez południowców, jeszcze w końcu prezydentury B-a. Po ustąpieniu z godności prezydenta, B. cofnął się do życia pry watnego i w 1866 r. wydał tylko obronę swojej administracyi.—Życiorys jego napisał George Ticknor.

a. o.

Buchanan Robert William (* 1841), płodny poeta i powieściopisarz angielski, wychowaniec uniwersytetu glasgowskiego, pierwsze próbki swojego talentu ogłosił p. t. „Undertones“ (1860). Wkrótce potem osiadł w Londynie i oddał się całkowicie piśmiennictwu. Liczne zbiory jego poezyj ukazały się p. t. „Idyls and legends of Invernburn“ (1865), „London poems“ (1866), „White, rose and red“ (1870), „Master spirits“ (1873), „The city of dre-am“ (1888) i t. d. zbiorowo wyszły „Poetical works“ (Londyn, 1885). Oprócz tego napisał dramat liryczny „Napoleon fallen“ (1871), wielce dla francuzów nieprzychylny, oraz dramaty: „The witch-fin-der“ (1872) i „A Madcap prince“ (1874). Jego „The fleshly school of poetry“ (1872), wymierzona przeciw Swinburne’owi i Rossettemu, wywołała ostrą i długą polemikę literacką. Ważniejsze po-wieściopisarskie utwory są: „The shadow of the sword“ (1876), „A child of nature“ (1879), „God and the man“ (1881), „New Abelard" (1885), „Maxwell“ (1885), „That winter night“ (1886) i t. d.

Buchanici, sekta fanatyków religijnych, założona w r. 1783 przez żonę garncarza z Glasgowa, Elżbietę Buchan (* 1738—f 1791) i mówcę White’a. Gdy oboje za rozpustę z miasta byli wygnani, udali się ze swymi zwolennikami w okolice Thornhillu (na zachodzie Szkocyi), gdzie zbudowali dom, w którym wspólnie mieszkali. B. wierzyli, że będą żywcem wzięci do nieba, które wyobrażali sobie, jako ostatni wyraz rozkoszy zmysłowych. Małżeństwo odrzucali, jako niegodne prawdziwych chrześcian, a dzieci systematycznie mordowali. Mimo to znajdowali obronę przed ogólnem oburzeniem, a rząd nie powziął nic dla ich poskromienia. Później za łożyli wioskę Crocketford, w której z czasem wymarli. Ostatni z B-tów żył jeszcze w r. 1846 i w swojem mieszkaniu przechowywał kości Bu-chanowej.—Józef Train: „Buchanites from First to Last“ (Edynburg, 1846).

Buchara. Państwo mahometańskie w Azyi środkowej, sięgające początkiem swoim głębokiej starożytności, dawniej bardzo obszerne, teraz zajmuje tylko 205,000 km.(?) Od północy graniczy z rus-skiemi prowincyami Ferganą, okręgiem Serawszań-skiin i obwodem Syr-Daryjskim; rzeka Amu-Darya oddziela B. na zachodzie od Chiwy i kraju Zakas-pijskiego, na południu od Badachszauu, Kunduzu, Bałku i Andżuju, należących do Afganistanu; na wschodzie B. opiera się o kraje Roszan i Szugnan, położone na wyżynie Pamiru, co' do których nie nastąpiło jeszcze porozumienie między Rossyą, Chinami i Afganistanem (Anglią). Wschodnia część B-y odznacza się górzystością: tu ciągną się w kierunku zachodnim łańcuchy górskie, stanowiące przedłużenie Tiań-Szanu: góry Serawszańskie, Hissar-skie, Karatagin i in. Dolina Karataginu, środkiem której płynie Surchab, dopływ Amu-D., oddziela powyższe łańcuchy od gór Perioch-Tou, z najwyższym szczytem Pik Siewiercow (7,600 m.) i wielkim lodowcem Fedczenki, tudzież od gór Darwa-skich, należących już do systematu Pamiru. Ta górzysta część B-y przerżnięta jest od północo-wscho • du ku południo-zachodowi głębokiemi dolinami prawych dopływów Amu-D.: Surchabu (złożonego z Ki-zył-su i Muk-su), Wendżu, Kafirnihanu i Surchanu. Zachodnia część Buchary na wschodzie przedstawia stepy, po większej części bardzo urodzajne, skutkiem grubych warstw lössu, na zachodzie zaś piaszczyste przestrzenie, dochodzące aż do bram stolicy. W przeciwieństwie do wschodniej, ta część B-y mało jest nawodniona i posiada, właściwie mówiąc, dwie tylko rzeki, dążące do Amu-D., lecz przed dojściem niknące w piaskach: Serafszan (staroż. Polytimetus), zwany „siewcą złota“ w mowie ludów B-y, z powodu dobroczynnej wilgoci, którą ludy te setnemi kanalikami rozprowadzają po żyznej ziemi lössowej, i rzeka Karszi, podobna do niej z charakteru i znaczenia. Amu-D. (staroż. Oxus), płynąca na pograniczu z pustynią, ma bez porównania mniejsze znaczenie w kulturze kraju, ponieważ piaski otaczają ją dookoła i pochłaniają wielką część wilgoci, jest jednak żeglowną na znacznej przestrzeni przed uściem. Na początku czerwca i w końcu lipca Amu-D. przybiera i ma w sierpniu najwyższy stan wody. Klimat na równinie jest suchy i zdrowy: B. należy do strefy, w której rosną i dojrzewają brzoskwinie i migdały. Lato jest bardzo gorące: przeciętna temperatura lipca dochodzi do + 28°C, najwyższa zaś temperatura dosięgła w 1881 r. 40,1°C. Zima jest względnie łagodna; mieszanie się prądów powietrznych, przybywających od północo-wschodu z okolic o Wysokiem cieśnieniu, z ciepłemi wiatrami, wiejącemi od południa, wytwarza zachmurzenie, które łagodzi surowość zimy; przeciętna temperatura stycznia wynosi -f- 2°, lutego zaś -+- 1°.5C; najniższa temperatura w 1881 wynosiła 14°.5. Amu-D. i wody wewnętrzne zamarzają zwykle na przeciąg kilku tygodni. Wschodnia Buchara, jako górzysta, posiada klimat surowszy, aczkolwiek w dolinach termometr w zimie nie wskazuje mniej, jak 15° C., w lecie zaś nie wyżej nad + 31° C. (Geiger, „Das Pamirgebiet„).—Z państ. mineralnego w B-e znajduje się złoto w piasku rzecznym (najwięcej w Amu-D.), sól w górach Hissarskich, ałun, siarka, amoniak, alabaster i węgiel kamienny. Przy sprzyjających warunkach klimatycznych, przy i obfitości wody urodzajna gleba wytwarza obfitą roślinność. We wschodniej B-e platany, klony, migdałowce i pista-cye zdobią stoki dolin, a nad strumieniami rosną dzikie jabłonie i śliwy, brzozy i jesiony; drzewem charakterystycznem B-y zachodniej jest topola, która dostarcza materyału do budowy domów. W całej B-rze udaje się nader pomyślnie morwa, dzika i hodowana, bądź dla jedwabnictwa, bądź dla smacznych owoców. Ziemia uprawna wydaje ryż, pszenicę, jęczmień, proso, kukurydzę, sezam i wszelkiego rodzaju warzywa. Uprawiają się także nieporównane melony bucharskie (od 2 do 3 stóp w średnicy), kawony, figi, morele, brzoskwinie, winogrona, migdały i granaty. Znaną jest B. z owoców, które stąd rozchodzą się w postaci suszonych po Azyi i Europie. Uprawiają także bardzo dobry tytuń i wiele bawełny, (gossipium herbaceum); ta ostatnia stanowi również nader ważny przedmiot wywozu i jest w handlu coraz bardziej poszukiwana.—Fauna B-y jest bogata. W górach podpa-mirskich, tak samo jak na Pamirze, znajdują się 3 gatunki dzikich owiec: Ovis Karelini, Ovis Hein-sii i O. Poili (według Siewiercowa), ogromne rozmiarami ciała i rogów, oraz 2 gatunki kóz dzikich. Żyją tamże dwa rodzaje niedźwiedzi: ursus isabel-linus i u. leuconyx,—pierwszy właściwy jest Himalajom, drugi faunie Tiańszanu; tu przebywają lisy, pantery i rodzaj małej antylopy (megaceros)\ w stepach i na dole Amu-D. buja wilk stepowy i szakal,

Kncyklopadya Fowiiachna Haiti. T, X.

w trzęsawiskach żyją dziki i jeżozwierze. Przedstawicielami ptaków są: bażant, wspaniała kuropatwa (Megaloperdrix Tibet ana), sępy (Gyps nivicola i Gy-paetos barbatus), orły, bociany, uchodzące za świętość, gołębie i wiele innych. W stepach znajdują się żółwie, jaszczurki, skorpiony i szarańcza, sprawiająca od czasu do czasu ogromne spustoszenia. Ze zwierząt domowych w B-e pierwsze miejsce zajmują owce, z grubemi tłustemi ogonami, zwane du mb a, szczególnie zaś pewien rodzaj, właściwy tylko okolicy Karakułu i dostarczający słynnego w handlu wszechświatowym—bucharskiego albo ka-rakulskiego baranka czarnego, kędzierzawego. Kozy bucharskie dostarczają cennego szarego puchu, który prawie tak samo jest poszukiwany na szale, jak kaszemirski. Zwierzęciem nader pożytecznem w B-e jest wielbłąd, należący do 2 gatunków: dromader albo jednogarbowy i dwugarbowy albo bak-tryjski. Zwierzęta te dotąd mają ogromne znacze-czenie w handlu karawanowym, unosząc od 500 do 640 f. aug., a nadto dostarczając cennej wełny do wyrobu wojłoków (urmak) i tkanin nieprzemakalnych. Osły, doskonałe konie i bydło również hodowane są w B-e. W związku z uprawą morwy od czasów niepamiętnych w Transoksyanie hodowano z wielkiem powodzeniem jedwabniki (Bombyx mori).—W ody B-y zawierają oprócz ryb straszną plagę całego kraju, której smutna sława rozeszła się daleko po świecie: jest nią Filaria medinensis albo bocharensis, nitkowiec podskórny, pasorzyt, należący do rodzaju Nematodes, którego zarodki wraz z wodą do picia dostają się do organizmu ludzkiego i rozwijają pod skórą; 50% mieszkańców B-y podlega tej chorobie. Specyficzną również chorobą B-y jest tak zwany trąd sartów, identyczny z bouton d' Aleppo albo trądem Astrachańskim. Bardzo pospolitą w B-rze jest febra błotna (Febris Bocharica perniciosa), nabierająca niekiedy charakteru epidemicznego. Zresztą w tutejszym klimacie B-y panują wszelkie choroby europejskie, nie wyłączając syfilisu.—Ludność B-y w ilości 1,250,000 przedstawia zlepek narodowości najrozmaitszych, co zresztą z punktu widzenia geograficznego jest zupełnie usprawiedliwione. Panującem plemieniem są turecko-tatarscy zdobywcy kraju, uzbekowie, z których pochodzi emir władzca B-y; przewagę jednak liczebną i kulturalną nad nimi mają podbici tadżykowie, plemię pokrewne persom z rysów twarzy i z mowy aryjskiej, język tych ostatnich panuje na dworze emira. Różnice między obu szczepami są znaczne, jednakże nie brak już dzisiaj w B-rze typów mieszanych, wyraźnie jednoczących w sobie cechy obu plemion. Tadżykowie posiadają większy zarost, są wyżsi, żywsi i piękniejsi od uzbeków, rysy twarzy mają wyraziste, nos foremny, często duży, kości policzkowe wązkie, ręce i nogi kształtne, cerę jaśniejszą od cery afgańczy-ków i indów, policzki rumiane, jak u europejczyków; stosunek twarzy do czaszki normalny; obejście uprzejme, przypomina raczej europejczyka, niż azyatę. Tadżycy są rolnikami, ogrodnikami, rzemieślnikami, przedewszystkiem zaś kupcami. Uzbekowie wyróżniają się prawie czworokątną twarzą

79

i czaszką, szerokiemi kośćmi policzkowemi, kończynami dolnemi zbyt krótkiemi w stosunku do tułowiu, cerą jednostajnie ciemno-żółtą, włosem czarnym, twardym i łatwo siwiejącym. Ruchy ich są powolne, chód spokojny i mimika mniej żywa, niż u tadżyków. Uzbekowie ustępują tadżykom w zdolnościach do handlu, przemysłu i rolnictwa i chętniej oddają się urzędowaniu lub służbie wojskowej. Z innych narodowości mieszkają w B-rze arabowie, potomkowie najdawniejszych mahometańskich zdobywców kraju; persowie, pochodzący po największej części z jeńców wojennych i zajmujący dzisiaj najwyższe godności w państwie; żydzi, nacechowani temiż skłonnościami, co wszędzie; indowie, nielubiani dla skłonności do lichwy; afgańczycy, trudniący się handlem po miastach; tatarzy—rzemiosłami; górale cygańscy w górach Hissarskich i koczownicy turkomańscy. Rolnictwo i ogrodnictwo są zawodowemi zajęciami każdego prawie buchar-ezyka: znakomity stan irrygacyi pól i nadzwyczajna urodzajność gleby przy pracowitości mieszkańców sprawiają, że B. należy do najprodukcyjniej-szych krajów rolniczych w całej Azyi. Po-za tern jednak bucharczyk z zamiłowaniem oddaje się rękodziełom. Na czele przemysłu stoi jedwabnictwo Zwijanie jedwabiu, mycie, skręcanie, zatrudnia wszystkich bez wyjątku, farbowaniem zajmują się przeważnie żydzi. W m. B-rze są całe ulice, zajęte wyłącznie przez handlujących surowym jedwabiem. Mnóstwo dziewcząt trudni się haftowaniem na krosnach surowym jedwabiem, według wzorów ściśle wskazanych przez tradycyę. Fabryk tkackich w znaczeniu europejskiem niema; jednakże na dolnem piętrze każdego niemal domu znajduje się warsztat bardzo pierwotny, służący do wyrobu tkaniu jedwabnych, bawełnianych i wełnianych. — Drugim z kolei przemysłem w B-rze jest coraz bardziej rozwijająca się produkcya bawełny. Cała ludność chanatu bierze udział późną jesienią w zbiorze i oczyszczaniu, prasowaniu i ładowaniu bawełny. B., Wafkend i Karakuł współubiegają się w handlu wywozowym bawełną. W r. 1887 wywieziono 900,000 pudów. Jednakże i wewnątrz kraju bawełna ma rozległy użytek: robią z niej kołdry, szlafroki, tkają koszule, kaftany i spodnie i używają jej do napychania materaców i poduszek. Atoli od lat kilku na rynki B-y wkraczają zdobywczo tkaniny fabryk moskiewskich i rugują miejscowe wyroby.—Trzecim nader ważnym produktem tutejszym jest wełna, otrzymywana z owiec, kóz i wielbłądów; z niej bucharczycy wyrabiają różne tkaai-ny, dywany, sakwy, postronki, całkowite ubrania i t. p. Z dywanów wzorzystych, pięknych i trwałych, słyną miasta Karszi, Kerki, Karakuł, Wafkend i B. Skórzane wyroby, jako-to: spodnie, woreczki, pasy, uprząż dla koni, buty, pantofle i miechy do przechowywania wody są bardzo dobre i rozchodzą się daleko za granicami B-y. Oprawa książek w skórę i półskórek jest powszechna u introligatorów tutejszych. Wynikiem tak rozległej produkcyi wyrobów ze skóry jest wysoki stan sztuki garbarskiej i farbiarskiej. Wyroby z drzewa — tokarskie, snycerskie, stolarskie i ciesielskie stoją równie wysoko. Grzebieniarze są liczni. Wyrób wszelkiego rodzaju noży, szabli, narzędzi rolniczych, podków i przedmiotów z żelaza kwitnie nie gorzej, jak w Europie. Oprócz żelaza bucharczyk umie używać mosiądzu, cyny, miedzi i nawet srebra do wyrabiania miednic, lamp wiszących, świeczników, puharów i t. p. przedmiotów, odznaczających się czystością form starożytnych, napół indyjskich lub perskich. Garncarstwo, które dawniej dostarczało przepysznej emalii, cegieł, kafli i znakomitej mozaiki do ozdoby meczetów, minaretów i medresów (szkół), znajduje się obecnie w upadku, aczkolwiek i teraz jeszcze dostarcza gustownych naczyń do codziennego użytku. Ceglarstwo gra wielką rolę w B-rze, równie jak koszykarstwo. Handel wywozowy i przywozowy B-y z Rossyą wzrasta nieustannie; dowodzą tego liczby następujące: gdy w r. 1860 wywóz z B-y do Rossyi przedstawiał wartość zaledwie 2—3 milionów rubli, w roku 1887 ({osiągnął aż 15 milionów; przywóz w roku 1864 wynosił 2—3 milionów, a w roku 1887—16 milionów; obecnie stosunki te wzrosły jeszcze bardziej, głównie dzięki otwarciu kolei zakaspijskiej, przerzynającej kraj cały i łączącej stolicę z portem Uzun-Ada nad morzem Kaspijskiem. Dawny szlak karawanowy z B-y do Orenburga nie został dotąd zaniedbany, gdyż koszt przewozu na wielbłądach znacznie się zmniejszył. Obecny handel B-y z Chiwą, Indyami, Afganistanem i Persyą upadł ogromnie, a miejsce towarów angielskich zajęły na rynkach B-y tanie wyroby moskiewskie i środkowo-rossyjskie. Wywóz zasadza się na surowych materyałach: bawełny (900,000 pudów), wełny i skór baranich (900,000 p.), jedwabiu surowego i tkanin jedwabnych (302,000 p.), dywanów i owoców surowych. Przywóz dostarcza B-rze wszelkich wyrobów fabrycznych europejskich. Z Indyj idzie do B-y herbata zielona, indygo i materye na turbany, z Afganistanu drogie kamienie, oraz futra lisów i kun. Monetą obiegową w B rze jest mała srebrna sztuka „tjenga“, wartością odpowiadająca 20—25 kop., zawiera ona 64 pule, (pula jest to mosiężna moneta zdawkowa, nie nosząca nawet stempla). Tutejsza złota moneta=20 tjengom. Oprócz tego w B-rze mają obieg perskie monety złote i srebrne i papierowy rubel russki, króry jednak ulega ciągłym wahaniom. W bandlu i życiu codziennem bucharczycy używają wciąż wagi, nawet owoce idą przy sprzedaży na wagę; na fałszerzy tej ostatniej są surowe kary. Jednostką wagi jest 1 batman=312 funtom; batman zawiera 4 siry, z których każda = 78 ff; sira dzieli się na pomniejsze części, najmniejszą jednostką jest l nuśkal, równający się 5 zołotnikom. W handlu łokciowym jednostką miary jest 8 arszynów; w gruncie rzeczy russki arszyn jest bucharskim „alszinem“ (71 cm.); oprócz tego jest jeszcze miara „gjos“=l m. albo lx/₂ arszyna. Stan oświaty w B-rze jest dobry, przynajmniej czwarta część mieszkańców umie czytać i pisać. Oddawna B. słynęła jako ognisko nie tylko wiary, ale i oświaty mahometańskiej. Tutaj podobno Avicenna, najznakomitszy z lekarzy arabskich w r. 980 urodził się w okolicy B-y i tu studyował filo-

st. st.

Po śmierci Izmaela Samanidzi] upadli

zofię, matematykę i medycynę. Szkół ludowych (mektab-chana), gdzie uczą tylko religii, czytania i pisania jest bardzo wiele w B-rze; nadto istnieje około 200 zakładów o wyższym zakresie (medres-se) z długoletnim kursem (10 — 20 lat) i nauką historyi, matematyki, języka arabskiego, perskiego lub turko-tatarskiego i retoryki; wykłady są w ręku mułłów. Na czele kleru mahometańskiego stoi Szeik-ul-Islam, a obok niego 8 stopniowań; nadto są jeszcze klasztory (chanak); duchowień. liczy się od 10 — 12,000 głów w całym chanacie; zniesienie niewolnictwa i tortur (1889) stało się za sprawą Rossyi. Władza emira jest absolutna; jednakże do pewnego stopnia ograniczona przez przepisy Koranu i prawo obyczajowe, bardzo surowo przestrzegane. Emir rządzi przy pomocy rozgałęzionej hierarchii urzędniczej, na której czele stoi wezyr, Kusz-Begi, najczęściej pers; poiicya jawna i tajna przyczynia się do utrzymania mas w ładzie i spokoju. Armia w r. 1890 liczyła 12,000 ludzi i 200 armat i w ostatnich czasach doznała organizacyi na sposób russki. Flotę stanowią dwa parostatki, kursujące po Amu-D., tudzież znaczna ilość statków pomniejszych. — Stolicą kraju jest B. (70,000 m-ców), ognisko wiedzy i wiary mahometańskiej w przekonaniu ludów Azyi środkowej. Posiada 360 meczetów (niektóre sięgają bardzo dawnych czasów i odznaczają się pięknością); 103 szkoły wyższe, 24 główne bazary i 38 karawanserajów. W święta religijne gromadzi się tu lud ze wszech stron dla obchodów i zabawy i wtedy B. nabiera charakteru uroczystego. Z innych miast leżą przy kolei zakaspijskiej: Czardżuj (30,000 mców) z garnizonem russkim, Karakuł i Kermine; nad Amu-Daryą—Kerki, z garnizonem russkim, we wnętrzu kraju: Karszi (25,000 m-ców), Hissar (14,000 m-ców), Kurgan-tiibe i Kulab.

Dzieje B-y dzielą się na dwa okresy: na okres starożytny czyli historyę Transoksyany, i okres nowożytny, t. j. historyę chanatu Bucharskiego. Nazwę Transoksyany nosiły wszystkie ziemie, leżące po prawej stronie rzeki Amu-Daryi (starożytny Oxus), z których powstał późniejszy chanat Bucharski; przecież już w końcu IX w., władzcy Transoksyany mieli w swojem posiadaniu i obszerne prowincye, ciągnące się wzdłuż lewego brzegu Amu-Daryi. Początki Transoksyany giną w pomroce wieków,—podania tylko dają jej źródło w dolinie Zerawszan, tam właśnie gdzie stoi obecnie miasto Buchara, stolica chanatu. Pierwsi mieszkańcy doliny Zerawszan byli prawdopodobnie irańskiego pochodzenia i uznawali naukę Zoroastra; z czasem przyłączyli się do nich wychodźcy z Turanu, przynosząc z sobą buddaizm. Wynikła stąd walka plemienno-religijna. Pierwsi władzcy Transoksyany przebywali w Bajkundzie i Dżemkundzie, a ostatnie to miasto przyjęło później, jak świadczy historyk Norszach, nazwę Buchary. Według tegoż dziejopisa, na początku ery machometańskiej panował w Transok-sanie niejaki Bedkund: rządy po nim sprawowała żona jego, Chatuna, w imieniu małoletniego syna; za jej panowania zaszedł niezwykle ważny w dziejach kraju wypadek, a mianowicie, przybycie arabów, które położyło kres panowaniu pierwszej znanej dynastyi transoksyańskiej. Późniejsi władzcy panowali jedynie nominalnie, faktycznie rządy sprawowali już arabi, objąwszy w swoje posiadanie Bajkund (672). Samarkandę, Kieszem i Karszi. R. 709, wódz arabów, Kuteibe, zdobył i Bucharę. Jednocześnie z zawojowaniem krajów, rozpoczęło się i nawracanie mieszkańców na islam. Wprowadzenie reformy religijnej w Transoksyanie poszło arabom bardzo opornie; cały 165-cioletni okres ich panowania (709—874) był jednem pasmem walk i buntów ze strony ujarzmionych i doprowadził kraj do zniszczenia. Ruch ten religijny doszedł do najwyższego naprężenia r. 768, za wpływem fałszywego proroka Mokannoya i trwał przeszło 15 lat, zostawiając za sobą ślady na całe wieki. Pod koniec IX stulecia powstała w Transoksyanie dyna-stya Samanidów z Bałchu, która panowała 145 lat; za jej rządów kraj doszedł do wielkiej potęgi i rozkwitu. Członkowie tej dynastyi, dzięki poparciu samych arabów, zagoili rany, zadane Transoksyanie za poprzednich władzców, i zaprowadzili ład i porządek. Za panowauia jednego z Samanidów, znakomitego emira Izmaela (892—907), Transoksyana, z nieznacznej prowincyi przekształciła się w potężne mocarstwo: od północy posunęła swoje granice do stepów; od wschodu do Tian-Szanu; od południa do zatoki Perskiej; na zachód, aż do Bagdadu. Buchara, jako stolica państwa, stała się głośną swojemi bogactwy i naukami, stanowiła przy-tem fundament islamu i punkt zborny uczonych, prawodawców i zakonników muzułmańskich; jednocześnie zaś język irański, prześladowany poprzednio przez arabów, uzyskał prawo obywatelstwa i rozwinął się w całym blasku, a irańska kultura znalazła w Samanidach zwolenników i opiekunów

i rozpoczęła się znów dla kraju smutna era zaburzeń i nędzy; wreszcie r. 999 zajęli B-ę jugu-rowie, tureckie plemię z Turkiestanu. Transoksyana wpadła w zupełną anarchię. Prawie jednocześnie powstali w Azyi średniej seldżukowie (1004—1133), tureccy zdobywcy, których zagony obejmowały prawie wszystkie ziemie mahometańskiego Wschodu; Transoksyana dostała się w ich władanie, ale tylko nominalnie, krajem bowiem rządzili liczni poje-dyńczy władzcy jugurscy. Ta pierwsza dynastya tureckiego pochodzenia nie zdziałała nic dla podniesienia politycznego bytu Transoksyany. Za panowania jej członków język irański zlał się z językiem arabskim, rozpowszechnionym w piśmiennictwie, języka zaś tureckiego używano jedynie w ścieśnio-nem kole rezydencyj dynastycznych. Od upadku seldżukidów do pojawienia się mongołów spierali się o Transoksyanę jugurowie z władzcami Cha-rezmu (dzisiejsza Chiwa). R. 1218 nastąpił najazd mongołów: Dżengis-Chan, wiodąc za sobą 600,000-ą hordę, zalał całą Azyę Średnią; r. 1220 zdobył Bucharę i z kwitnącego miasta zostawił tylko gruzy, wymordowawszy połowę mieszkańców a drugą połowę wziąwszy do niewoli; roku następnego padła Samarkanda i cała Transoksyana dostała mu się w ręce. R. 1224 Dżengis-Chan, dzieląc ogromne

swoje dzierżawy między synów, Transoksyanę i Tur- ników swoich r. 1719 nad Amu-Daryę, aby zba-kiestan, które-to kraje przezwał Czagatajskim cha- daé, jakie ta rzeka przedstawia daue dla celów natem, nadał Czagatajowi. Z dawnej Transoksyany handlowych. R. 1774, wzięty do niewoli przez nie pozostało już śladów: bogate miasta, urodzajne kirgizów, Jefremow, zwiedził całą Azyę Średnią pola zamieniły się w zgliszcza i stepy; zamarł han- i zebrał cenne bardzo notatki o B-rze. Od r. del i przemysł; znikła kultura irańska. Buchara 1820, Rossya wysyłała już peryodycznie do B-y i Samarkanda nie miały już nigdy wrócić do da- j poselstwa dyplomatyczne, w których brali udział wnej potęgi moralnej i materyalnej. Przez całe jeszcze dwieście lat panowania potomków Dżengis-Chana Transoksyana była polem mordów, łupieztwa i dzikiej mongolskiej gospodarki. Z biegiem czasu, mongołowie, za panowania ostatnich potomków Cza-gataja, przyjęli islam i kulturę miejscową; głównym rezultatem ich panowania, oprócz zniszczenia kraju, było wyniesienie się elementu tureckiego nad element irański. Po upadku dynastyi mongolskiej powstał Timur lub Tamerlan, sławny wódz turecki, który odbudował dawną Transoksyanę, doprowadzając stan kraju do możliwego dobrobytu i siły. Samarkanda, wyniesiona na stolicę państwa, zajaśniała znów jako gwiazda mahometańskiej potęgi w Azyi, skupiając w sobie wszystkie źródła handlu, przemysłu, nauk i sztuki. Transoksyana za Tamerlana (1363—1405) rozciągała się od Gobi do morza Marmora i od Irtysza do Gangesu. Do Samarkandy przybywały karawany z Indyj, Chin i Azyi Zachodniej. Za następców Tamerlana (1405—

oficerowie generalnego sztabu, naturaliści, inżynierowie i oryentaliści. Owocem takiej wycieczki, odbytej r. 1841, jest dzieło N. Chanykowa p. t. „Ona-came Byxapcnaro xaHCTBa.“ R. 1859 jeździł do B-y pułkownik Ignatjew. R. 1860 za rządów Seid - Mozzaffara - Eddin - Chana, B. straciła ostatecznie swoje znaczenie i niezależność, gdyż przeszła w lenne władanie Rossyi. R. 1866, w skutek skonfiskowania przez emira towarów, należących do russkich kupców, i zelżenia misyi russkiej, wyruszył do B-y generał Romanowskij na czele 2,000 żołnierzy i pobił wojsko emira na lewym brzegu Syr - Daryi. Wypadek ten podburzył krajowców przeciwko emirowi, przypisywano mu bowiem całą winę porażki, a nawet oskarżono go o zaprzedanie się Rossyi. Mozaffar Eddin podniósł zatem ponownie oręż, głosząc wojnę świętą. Roku 1866 wojska russkie zdobyły fort Ura-Tiube i Dży-żak, a we 2 lata późnej i gen.-gubernator turkestań., Kaufman, rozpoczął na całej linii akcyę zaczepną. D. 14 maja 1868 bucharowie po przegranej walnej bitwie oddali generałowi Kaufmanowi Samarkandę, d. zaś 2 czerwca emir poniósł ostatnią porażkę na wzgórzach Zerabułackich i musiał prosić o pokój. Na mocy zawartego pokoju B. odstąpiła Rossyi okręgi: Samarkandzki, Katla-Kurgański, Pendżekień-ski i Urgucki, emir zaś zobowiązał się wypłacić kontrybucyi wojennej 500 tysięcy rubli i nadał kupcom i podróżnym russkim nader szerokie przywileje w swojem państwie. Był to ostatni akt, pieczętujący zależność chanatu bucharskiego od Rossyi. Roku 1873, w nagrodę za dostawienie wojsku russkiemu wielbłądów i prowiantu, podczas marszu na Chiwę, B. dostała od Rossyi należące do Chiwy ziemie, położone między Kukiertli a Icz-ke-garem. Po emirze Mozafferze, zmarłym roku 1885, nastąpił syn jego, Seid-Abdul-Achat-Chan,

1500), Transoksyana rozpadła się znów w następstwie licznych wojen na małe państewka. Po roku 1500 turecko-mongolskie plemię uzbeków, prowadzone przez Szeibaniego, zawojowało Transoksyanę i cały Korosan. Z tą chwilą Transoksyana utraciła ostatnie ślady swojego znaczenia politycznego i przeistoczyła się w nic nie znaczący chanat bucharski. Za dynastyi Szeibanidów (1510—1597) i późniejszych Asztarchanidów (1597—1737), histo-ryę chanatu bucharskiego wypełnia przeważnie szereg wojen, prowadzonych z Persyą i Charézmem.

Buchari v. B o c h a r i (zwany także Dżufi) Abu Abdallah (* 810 r. w Bucharze — f 870 pod Sa-markandą). Zapoznawszy się w mieście swojem rodzinnem z tradycyami muzułmańskiemi, w szesnastym roku życia swego zwiedził Medynę, później Mekkę, gdzie słuchał najznakomitszych nauczycieli ówczesnych. Tam u grobu proroka wielkie dzieło swoje ułożył, aby zaś je wydoskonalić, przewędrował Egipt i prawie całą Azyę, poszukując gorliwie podań o żywocie i czynach Mahometa i każde zapisując starannie. Po szesnastu leciech wędrówki, powrócił do ojczyzny ze zbiorem 600,000 tradycyj, ale wybrał z nich tylko 7,275, uważanych dziś za autentyczne, i wprowadził je do sławnej księgi swojej, noszącej tytuł: „El-dżami es sahih“ (Zbiór praw), który w świecie mahometańskim cieszy się nadzwyczajną wziętością, stawiany ledwie nie na równi z Koranem. Dzieło to doczekało się

Z dynastyi Szeibanidów zajaśniał pełnym blaskiem w dziejach B-y Abdullach-Chan, który całe swoje przeszło czterdziestoletnie panowanie poświęcił dobru swojego narodu. Założył on mnóstwo szkół; pobudował liczne meczety, łaźnie, karawanseraje, drogi i mosty; ozdobił większe miasta chanatu wspaniałemi ogrodami, zaprowadził poczty; wszyst- obecnie panujący, kiemi siłami popierał rolnictwo, handel, przemysł i nauki. Imię jego pamiętnem jest w B-rze i po dziś dzień. Za tejże dynastyi wzrósł potężnie w B-rze wpływ wschodnio-mahometańskich muł-łów, uczonych i teologów, w przeciwieństwie do zachodnio - mahometańskich. Po Asztarchanidach nastąpiła dynastya Mangyt, wywodząca się po ką-dzieli od Dżengisa, przez syna jego Dżiudźi, a panująca jeszcze obecnie w B-rze. Pierwsze stosunki Rossyi z B-ą zawiązały się jeszcze przed najściem mongołów, za pośrednictwem kupców i handlarzy; o charakterze jednakże tychże stosunków nic pozytywnego powiedzieć nie można, gdyż brak ku temu wszelkich danych. Jednem z pierwszych poselstw russkich do Buchary, po którein pozostały ślady piśmienne, było poselstwo wysłane r. 1675 przez cara Aleksego Michajłowicza, do chana Abdul-Azisa. Piotr Wielki posyłał wysłan-

wielu komentarzy (jeden z najszerszych Castellanie- opiece Zembrzuskich, właścicieli Mordów. Od 1857 go); a L. Krehl w Lejdzie przedsięwziął był jego wydanie p. t. „Le recueil de traditions Mahometa-nes par El-Bochari“ lecz ogłosił tylko trzy tomy (1862—68).

W. G.

w. G.

napisał po łacinie o niem relacyę w dziewięciu rozdziałach, która ukazała się w druku dopiero r.

1666 p. t. „Moscoviae ortus et progressus“, a miała potem jeszcze trzy wydania w Guben:

1679, 1681 i 1687. Z drugiego wydania przedrukowano ją w „Scriptores rerum livonicarum“, t. II,

637—728. Wyciąg z niej (roz, VII—IX) w języku russkim zrobił M. Strójew r. 1862 i umieścił w piśmie zbiorowem Pogodina „YpaHia“; następ- I u»» „Madonna Sykstyńska“ z Rafaela i Holbeinow-nie r. 1845 ukazał się przekład rus. w czasopiśmie j ska dobrze odtwarzają oryginały. Dla wiedeńskie-„ÎKypHajn, Hapo^Haro npocBhipeHia“ nr 1; wresz- ; go „Gesellschaft für vervielfältigende Kunst“ wycie przekład całej relacyi podały r. 1876 „UTeHia | konał kilka rycin.

Mock. 06. h ct. h ,np,“ zeszyt 3 i 4. Przekładu i Buchensteińskie pokłady (geolog.). Nazwę tę dokonał Tichomirow z wydania gubeńskiego 1681. noszą pokłady wapienia, stanowiące najniższy po-Uważne zbadanie dzieła B-a doprowadziło history- j ziom alpejskiego górnego tryasu, czyli dolny pas ków do jednomyślnego przekonania o bystrej spo- z charakterystycznym ammonitem, Trachyceras Reitzi strzegawczości autora i prawdziwości jego relacyi. j i T. Curionii, noryckiego piętra Mojsisowicza Urodzony w Czechach i posiadając tam dobro Fal-

Bucharskij Andrzej, wierszopis i dramaturg russki (* 1770—f 1783), czas jakiś służył w wojsku, potem był dyrektorem poczt w Wilnie. Z pism jego najważniejsze są. „0,fl,w h M^h-oh“, jako też komedye: „ILmTa Toroate MOHeToro“ (1806), „He-KOHqeHHaa KapTHHa“ (1805), które w swoim czasie cieszyły się powodzeniem.    *

Buchau, ob. B o c h o w.

Buchau Daniel, książę von B. (* 1546 w Czechach—f 1608 na Szląsku), człowiek bardzo bystry i wykształcony, cieszył się zupełnem zaufaniem dwóch cesarzy niemieckich: Maksymiliana II i Rudolfa II i dwa razy był posyłany do Moskwy (1576 i 1578) w charakterze posła nadzwyczajnego. Pierwszy raz był on w Rossyi z hr. Cobentzlem (ob.) z następnego powodu: w 1572 umarł w Polsce ostatni z Jagiellonów; cesarz niemiecki, chcąc pozyskać tron polski dla arcyksięcia Ernesta, starał się zapewnić sobie w tym celu współdziałanie cara Iwana IV, wyprawił więc do niego poselstwo z poleceniem, aby napomknęło coś o Inflantach. Iwan Groźny, który właśnie podówczas wojnę o Inflanty prowadził, rad był mieć po swojej stronie cesarza, to też propozycyę kandydatury arcyksięcia Ernesta przyjął zrazu przychylnie, ale gdy się zawiódł w nadziei na pomoc cesarza w wojnie inflanckiej, obojętnym był na zajęcie tronu polskiego przez Batorego. Tak więc poselstwo nie odniosło pożądanego skutku, miało wszelakoż inne, dosyć ważne znaczenie: B. na rozkaz cesarza r. 1557 —1862 był uczniem szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie; następnie bawił w Rzymie lat kilka, studyując malarstwo religijne i rozmaite onego sposoby techniczne. Wystawia w Warszawie od r. 1867 obrazy: „N. Pannę“, „8w. Antoniego“, „Ulicznika rzymskiego“, „Madonnę di Foligno“ (kopia Rafaela), „Handlarza starzyzny⁴ 1868. W r. 1879 objął dział artystyczny „Tygodnika Ilustrowanego“, rysował tam przeważnie portrety lat kilka; w 1881 wystawił „S-go Stanisława“; rysownik dobry i dobry technik-malarz, kompozytor słaby, prawie wyłącznie kościelne obrazy wykonywa. Nie wystawia od r. 1881. U W W. świętych w Warszawie: „s-ta Jadwiga i Henryk Lignicki“.

Buchbinder Szymon, malarz polski, brat młodszy poprzedzającego, wystawiał studya już w r. 1874—1879; kończył wykształcenie w Mnichowie. Odznacza się nadzwyczajnem skończeniem malowideł. W Warszawie był B-a „Zygmunt III śród złotniczych wyrobów swoich, otoczony dworzanami“; r. 1887 w Krakowie wystawił B. „Dworzanina XVII w.“ i „Popiersie mężczyzny XVI w.“. Specyalnością B-a są figurki pojedyńcze bardzo drobnych wymiarów, o wybornem wykończeniu; w Mnichowie i Berlinie na wystawach zjednał sobie temi pracami dobre imię.

Bücheier Franciszek (* 1837), filolog niemiecki, od roku 1870 profesor zwyczajny w Bonn, cieszy się wielką powagą w dziedzinie starożytnej dyalektologii italskiej. Cenniejsze jego prace w tym zakresie, oprócz licznych rozpraw, drukowanych najczęściej w „Rheinisches Museum“, którego jest redaktorem od r. 1876, są: „Interpretatio tabulae Iguvinae“ (Bonn, 1878—81); „Oskisehe Bleitafel“ (Frankf., 1878); „Lexicon italicum“ (Bonn, 1881) i „Umbrica“ (t. 1883).

Büchelt Karol Edward, miedziorytnik niemiecki (* r. 1835 w Eisenbergu w Sachsen-Alten-burg), pracował do „Galeryi Arnolda“. Najbardziej wsławił się rycinami z niektórych obrazów Galeryi Drezdeńskiej. Jego są: „Madonna“ z Tycyana, „Jan Rodriguez“ z Murilla, „Magdalena“ z Franceschi-

K. J.

Bucher Lothar, pruski urzędnik polityczny, kenau i Krosen, B. znał dobrze język czeski i dzię- j współpracownik i pomocnik Bismarcka (* 1817 r. ki temu mógł korzystać z dzieł russkich, co wi- ! w n. Szczecinie — f 1892). Po skończeniu uniw. doczne w jego relacyi; nadto zaś robił pilne po- berlińs. do 1848 był urzędnikiem sądowym na Poszukiwania po archiwach inflanckich i dołączył do morzu pruskiem, w r. 1848 wybrany ze Stolp do swego sprawozdania dokumenta bardzo ciekawe, zgrom, naród., przemawiał za reformami społecz-jak np. listy Iwana IV do^ posłów, listy Ketlera nemi, a w listopadzie t. r. głosował nawet za od-i inne.— „UHn,HKJione^,nqecKiii caoßapt.“    * mówieniem rządowi podatków. W r. 1849 w izbie

Buchbinder Józef, malarz polski (* 1838 r. „drugiej“ nowego autoramentu politycznego, jako w Mordach w Siedleckiem), karyerę swoją zawdzięcza sprawozdawca komissyi wnosił o uznanie ogłoszo-

nego wówczas w Berlinie stanu oblężenia za bezprawny. Gdy nastała reakcya z Manteufflera wytoczono 40 członkom zgromadzenia z r. 1848 proces karny za odmówienie podatków; w liczbie zagrożonych był i B.: ratował się ucieczką do Anglii. Stąd pisywał do „National Ztg“ i zwrócił na siebie uwagę. Artykuły z tego czasu wyszły osobno w Berlinie 1862 r., p. t.: „Aus der Fremde“.

kau“ (tamże, 1889); „Das k. k. Oesterr. Museum und die Kunstgewerbeschule“ (tamże, 1883): „Die orn. Kunst, auf der Wiener Weltausstellung“ (Berlin, 1874) i inne.    *

Bûchez Filip Józef Benjamin, historyk, marzyciel, pisarz i działacz społeczny francuski (* 31 marca 1798 w Matague (nie „Montagne“) la-Petite w ziemi Wallonów, w dziś. prow, belgijskiej Namur w ówczesnym franc, dep. des Ardennes — f 12 sierpnia 1865, w Rodez, w dep. Aveyron, we Francyi); wychowywał się w Paryżu; podczas najazdu na Fraricyę zaciągnął się w szeregi ochotnicze. Po r. 1815 uczył się w Musée d’histoire naturelle i w Ecole de médecine, gdzie w 1824 otrzymał stopień „doktora“. Jako student, gorliwie szerzył związki demokratyczne przeciwko Burbonom, w 1829 należał do spisku wojskowego; w 1821 r. założył razem z Flotard’em stowarzyszenie karDO-narów francuskich, w celu zaprowadzenia rzeczy-pospolitej. W drodze do Belfortu, uwięziony, stawiony przez sąd przysięgłych w Colmarze alzackim, dwóm tylko głosom, t. z. „minorité de faveur“, za-wdzięczył ocalenie od śmierci, której uległo sześciu członków związku (1821). Po ukończeniu kursów medycznych założył „Journal des progrès des sciences et iustutitions médicales“, a wspólnie z przyjacielem swym, Trelafem, wydał „Précis élémentaire d’hygiène“ (1825). Po śmierci Saint-Simona przy-

Podczas pierwszej wystawy powszechnej w Paryżu nadsyłał stamtąd poczytne listy. Zwolna ścierał z siebie liberalizm i już w 1859 potępił urządzenia postępowe w głośnej broszurze „Der Parlamentarismus wie er ist“ (Berlin, 1855). Niemiecko-narodo-wy charakter jego poglądów zbliżał go do Treitsch-kego. Łączyły go przytem ciągle jeszcze stosunki z ludźmi wielkiego liberalno-reformatorskiego obozu; Lassalle cenił go tak wysoce, że mu testamentem przekazał wydanie swych rękopisów.

w Koźlinie brat poprzed.), w 1869 został sekretarzem, a w 1885 wice dyrektorem cesarsko królewskiego muzeum sztuk i przemysłu w Wiedniu. Z dzieł jego najważniejsze: „Die Kunst in Handwerk“ (Wiedeń, 1888, dwa wyd.); „Geschichte der technischen Künste” (Stuttgart, 1875—89, 3 tomy); „Katechismus der Kunstgeschichte“ (Lipsk, 1884, 2 wyd.); „Reallexikon der Kunstgewerbe“ (Wiedeń, 1883); „Die Glasssamlung des k. k. Oesterr. Museums für Kunst und Industrie“ (tamże, 1888); „Die alten Zunft-und Verkehrsordnungen von Kra-

Na mocy amuestyi, ogłoszonej przez późniejszego ces. Wilhelma I, powrócił B. do kraju; zrazu służył w biurze telegrafu berlińskiego, później wszedł napowrót do sądownictwa. Wkrótce Bismarck 1864, już po wojnie z duńczykaini, wziął go do ministe-ryum spraw, zagr., oddał mu sprawy lauenburskie, zamianował go radzcą legacyjnym, korzystał z jego usług przy zrywaniu z Austryą, w samej wojnie r. 1866 i podczas wytwarzania związku półaocno-niemieckiego: B. - to był pełnomocnikiem Prus na konferencyach z początku 1867, na których ukła- stał do jego uczniów, ale już w r. 1829 węzły te dano konstytucyę z dnia 1 lipca t. r. W r. 1868 zerwał, zwłaszcza, gdy Enfantin zaczął w prakty-wyjednał Bismarck B-wi tytuł rzeczywistego radzcy ; ce „wyzwalać ciało“. W 1830 był B. jednym z za-legacyjnego i powołał go na stanowisko pierwsze- łożycieli stow. „Amis du peuple“, rozwiązanego po go konsyliarza w ministeryum; przez niego stykał kilku miesiącach. W 1831 jął wydawać, a w bar-się ze swemi biurami, przez niego nadawał bieg dzo znacznej części i własnemi pracami zasilać, ważniejszym sprawom, a w części i bałamucił opi- „Journal des sciences morales et politiques“, od nię. Zawiązał się stosunek zażyłości: B. jeździł piątego numeru, jako „L’Européen“, który wycho-rok w rok za Bismarckiem do Warcina i tu dził do końca 1832, a później z niewielkiemi prze-pod jego okiem odrabiał interesa i używał wcza- rwami od 1835 —1838. Przerwy w tern wydawni-sów. We wrześniu 1870 wezwał go Bismarck do ctwie tłómaczą się jednoczesną żywą działalnością Ferrières pod Paryż, trzymał go do końca wojny B-a w literaturze książkowej. W r. 1833 wyszła w Wersalu, a w maju 1871 wziął ze sobą do osta- w Paryżu w 2 t. jego „Introduction à la science tecznych układów o pokój, do Frankfurtu n. M. de l’histoire ou la science du développement de l’hu-W r. 1876, służąc ciągle w min. spr. zagr., został manité“, a tego samego roku przy współpracownic B. rzeczywistym tajnym radzcą legacyjnym; na kon- twie z Roux-Lavergne wychodzić zaczął wielki zbiór gresie berlińskim od 13 czerwca do 13 lipca 1878 dokumentów do bistoryi rewolucyi francuskiej i pierw -byłsekretarzem-archiwistą. Później działalność swoją szego cesarstwa p. t. „Histoire parlementaire de la w ministeryum zmniejszył i wraz z Bismarckiem Révolution française ou Journal des assemblées na-upadł 20 marca 1890. Zmarł d. 12 października tionales depuis 1789 jusqu en 1815“; całość, ukoń-1892 w Glion nad jeziorem genewskiem.— Busch czona w 1838, składa się z 40 tomów; do pierw-M.: „Graf Bismarck u. seine Leute während d. szego napisał B. obszerny wstęp, który w 1859, Krieges mit Frankreich” (wyd. 5-e, Lipsk, 1879). w nowem rozszerzonem wydaniu ukazał się osobno, Bucher Bruno, estetyk niemiecki (* 1826 r. jako „Histoire de la nationalité française“ (Paryż,

2 t.), książka pełna bystrych spostrzeżeń i zajmująco zestawionych faktów. Zbiór mów, świadectw ustnych i piśmiennych, wyciągów z gazet, aktów urzędowych i najpoważniejszych dokumentów, dziś jeszcze nie utracił swego znaczenia i, pomimo wszystkiego, czego dokonała krytyka historyczna, na nazwę pomnikowego zasługuje; do trzydziestu trzech tomów napisał B. przedmowy historyozoficzne ze stanowiska swej wiary umysłowej. Całość swej nauki, której zasadniczą dążnością jest wprowadzenie do ideałów demokratycznych pierwiastku reli-

gijności, przedstawił B. w trzytomowem dziele „Essai d’un traité complet de philosophie au point de vue du catholicisme et du progrès“ (Paryż, 1839 i 40, 3 t.); czwarty tom, opracowany znacznie później, wyszedł już po śmierci B a p. t. „Traité de politique et de science sociale“ (Paryż, 1866, 2 t.) — książka poważna. Pomiędzy r. 1840 a 1848 B. doczekał się już własnej swej szkoły fllozoflczno-socyalistycznej (buchesisme), która redagowała w latach 1840—1847 umyślny organ „L’atelier“; sam wspólnie z Bastide’m w przededniu nowej rewolucyi od maja 1847 do lipca 1848 wydawał „Revue nationale“. W r. 1842 wydał ponownie rozszerzoną swoją „Introduction“ w 2 tomach (Paryż). Cała działalność naukowa, literacka i praktyczua zjednała B-owi tak wielki rozgłos, że po 24 lutego 1848 r. rząd tymczasowy uczynił go nadzwyczajnym komisarzem przy merowstwie paryskiem, a w kwietniu wyborcy Paryża 136 tysiącami głosów powołali go do konstytuanty. Zasłużona opinia prawości i sprawiedliwości wyrobiła mu odrazu zaufanie w nowem zgromadzeniu; d. 6 maja na 727 głosujących B. otrzymał 382 głosy na krzesło prezydyalne. Ale zaszczyt ten trwał krótko. Już 15 maja, podczas najścia Barbès’a i Blauquiego na Palais Bourbon, okazał się B. niezdolnym do piastowanego urzędu; zarzucono mu słabość, co gorsza, dwulicowość, i odjęto zaufanie; nawet lud paryski odwrócił się od B-a, gdy po rozwiązaniu konstytuanty wybierał deputowanych do zgrom, prawodawczego. B. powrócił do zajęć umysłowych i przetrwał zamach stanu r. 1851. Ostatnie lata życia spędził w Rodez, utrzymując się z renty niewielkiej, zapisanej mu przez jednego z przyjaciół. Człowiek skromnych potrzeb, był całe życie biednym i całe też życie uczciwym; w sobie samym urzeczywistniając ten ideał moralny, który w ludzkość całą wcielić pragnął. Całe jego marzycielstwo zrodziło się z głębokiego odczuwania i pragnienia dobra: to uczucie było geniuszem B-a. Jako myśliciel i apostoł ludzkości, wierzył on w boskie pochodzenie ideałów moralnych, a źródło ich widział w Objawieniu. Ta religijność teoretyczna, usystematyzowana w neo-kato-licyzm, nie ma ideowego pokrewieństwa ani z Saint-Simona „Nouveau Christianisme“, ani z teokratyz-mem w „Exposition de la doctrine“ Saint-Simoni-Btów, ani też z dawniejszemi naukami Bonaldów, Demaistre’ôw, Stahlów. B., widząc w naturze doskonalenie się ciągłe, stałe, prawidłowe, pragnął go i dla ludzkości, zostającej tylko pod rządem przypadku. Odrzucając Saint Simonowski panteizm, wierzył w Boga osobistego i jego wpływanie w ludzkość przez objawienia, których było cztery: Adamowe, przedpotopowe, brahmaniczne i chrześciań-skie. Religia prawdziwa powinna być siłą twórczą porządków społecznych; powołaniem jej jest, nie modlitwa, ale czyn: Bóg żyje w dziejach. Oparcie się na miłości bliźniego i objawieniu zapewnia doskonalność i postęp. W porządku społecznym utrzymać potrzeba własność indywidualną, wolność pracy i wymiany, podnieść dobrobyt klas niższych, zapewnić lepsze prawa kobiecie. B., jeden z naj-pierwszych w Europie już w r. 1830 rzucił pomysł

zespolenia pracy z kapitałem w stowarzyszeniach współdzielczych,produkcyjnych, mających zapewniony tani kredyt. W zakresie organizacyi politycznej dopominał się federacyi ludów europejskich. Jakakolwiek może być wartość jego przekonań i ideałów dla ludzi dzisiejszych, i przyszli jeszcze powtórzą za Larousse’m, że B. przyniósł zaszczyt demo-kracyi francuskiej. Pod koniec życia ogarnęło B a zwątpienie: sam stał się dla siebie krytykiem i nie bez goryczy i bólu stawiał zapytania przy dogmatach swej wiary religijnej i rnoralno-spółecznej. Wymowny jest pod tym względem list jego w „Opinion nationale“ z 3 listopada 1865. — Pisali o B.: Geoffroy St. Hilaire „Note sur Bûchez“ w „Revue encyclopédique“ (1833); Damiron w „Essai sur l’histoire de la philosophie du XIX siècle“ (Paryż, 1834, t. III); „Bibi, universelle“ (1838); Simon J. w „Revue des deux“ (z 15 maja 1841); Ott w „Manuel d’histoire universelle“ (Paryż, 1842) i w „J. des économistes“ (1865); Bourquelot et Louandre „Littérature française“ (Paryż, 1846, t. II);w „Unsere Zeit“ (1868) artykuł „Ein Schiller Saint-Simon’s“; Larousse „Grand dictionnaire universel du XIX s.“; „Gr. enc. fr.“ Lamirault’a; Flint w „Philosophy of history in Europe“.    s-

Buchhalterya (z niem.), oznacza wogóle wszelkie systematyczne prowadzenie rachunkowości gospodarczej, w celu utworzenia sobie dokładnego obrazu o naszym stanie majątkowym i zachodzących w nich zmianach. W znaczeniu ściślejszem, a mianowicie z punktu widzenia kupieckiego, pod B-ą rozumiemy umiejętność utrzymywania i prowadzenia ksiąg handlowych, celem dokładnego przedstawienia wszystkich dokonywanych przez kupca operacyj handlowych i wynikających stąd zmian w jego majątku, jak również celem wykazania w każdym czasie stanu tego majątku. Są dwa systemy B-i: B. pojedyńcza i podwójna, zwana również włoską, albowiem najpierw przez kupców włoskich w w. XV została zastosowaną praktycznie.—B. pojedyńcza kontroluje jedynie bezwzględne zwiększenie się lub zmniejszenie ilości przedmiotów wartościowych (gotowizny i towarów) i wykazuje stosunek, w jakim zostaje majątek kupca do innych osób (długi i wierzytelności), nie daje jednak obrazu zmian zachodzących w pojedyńczych częściach majątku handlującego, do czego okazuje się konieczną oddzielna kontrola w specyalnych księgach pomocniczych (księgi zakupów i sprzedaży towarów ect.). Praktyczne zastosowanie znajduje B. pojedyńcza tam, gdzie kontrola części pojedyńczych majątku handlowego, dla zbyt wielkiej ich ilości i różnorodności, jest, osobliwie przy ciągłym ich ruchu, zbyt utrudnioną lub prawie niemożebną, jak to bywa np. przy detalicznej sprzedaży wszelkiego rodzaju towarów, w księgarstwie i t. p. B. pojedyńcza oznacza stan majątku kupca przy rozpoczęciu czynności handlowych, przez sporządzenie i u w e n t a r z a, t. j. wykazu wszystkich poszczególnych części jego, następnie kontroluje przychód i rozchód gotowizny w księdze kasowej, a długi i wierzytelności w księdze głównej, gdzie każdy dłużnik i wierzyciel

J E.

K. J.

morza. Domy wznoszą się terrasowo prawie do samego szczytu Schottenberga. Ma piękny kościół (od r. 1589) gotycki, fabryki wyrobów pasamoni-czych, tektury, papieru, kanwy papierowej, browar, gazownię, szkołę i bibliotekę; mieszkańców 6,888 (1885 r.). B. założony r. 1497 jako osada górnicza, prawo miejskie otrzymał r. 1589.    *

Buchholtz, także „Buchholz“, dyplomata pruski z XVIII w. Był zrazu sekretarzem ks. Henryka Pruskiego, znanego z misyi do Petersburga (1768). Ożeniony z córką Unruha (Unruga), starosty ha-mersztyńskiego, dyrektora mennicy warszawskiej, wszedł w stosunki, które mu później ułatwiały dy-plomacyę, gdy został rezydentem pruskim w Warszawie (1776). W „Vol. leg.“ jest jego nota z 1784. Ociężały, bez bystrości umysłu, wcześnie już miał dodawanych, sobie powiernków, najpierw Goltza, potem Lucchesiniego. Całą politykę pruską podczas sejmu czteroletniego aż do kwietnia 1789 B. prowadził przy pomocy chytrego włocha, który już we wrześniu 1788 był w Warszawie. Posłuchanie pożegnalne B-a u króla odbyło się d. 28 kwietnia 1789 r. Po Targowicy i wypadkach, które się równolegle z nią rozwijały, gdy Lucchesini, za powtórnego swego posłowania już się zużył i zresztą potrzebny był Fryderykowi Wilhelmowi II do czego innego, powołano ponownie B-a; w Warszawie był on już napowrót w końcu r. 1792, po tymczasowym następcy Lucchesiniego Harrachu. Dano mu teraz instrukcye w duchu ugody, w sierpniu 1791 w Pawii zawartej (Martens, V, 236); B. był zrazu głównie prowadzącym sprawę, dokonaną na Rejmie grodzieńskim. Dnia 16 stycznia 1793 r. wystosował z Warszawy notę przeciwko jakobini-zrnowi i zawiadomił o zajęciu terry tory ów, a d. 19 czerwca postawił żądanie ustępstw formalnych wraz z projektem traktatu. Działając wspólnie z Jakóbem Sieversem, wymógł d. 25 września 1793 r. podpisy na traktacie. Powrócił potem do Warszawy, stąd wydał znaną protestacyę z 31 marca 1794, i stąd wystosował groźną notę z d. 10 kwietnia t. r. Dnia 21 t. m. już go nie było w Warszawie: wyjechał za paszportem, o który uprzejmie prosił.—Kalinka W. „Sejm czteroletni“ i inne źródła.    ⁸-

Buchholtz Reinhold, zoolog i zarazem podróżnik (* 1837 we Frankfurcie n. O. — f 1876 roku w Greifswaldzie). Przyrodoznawstwo studyował w szerokim zakresie. W r. 1869 odbył podróż do bieguna północnego, doznawszy podczas onej licznych przygód i niebezpieczeństw. Mianowany w roku 1872 profesorem zoologii w Greifswaldzie, w czerwcu tegoż roku przedsięwziął wraz z Lühde-rem i Reichenowem podróż do Kamerunu i Fer-nando-Po, skąd powrócił do Europy w 1875 i niebawem został mianowany dyrektorem muzem zoologicznego w Greifswaldzie. Jako zoolog, B. pracował przeważnie w zakresie entomologii. Oprócz prac specyalnych, drukowanych w różnych czasopismach zoologicznych, ogłosił też wyniki swych spostrzeżeń, poczynionych w czasie odbytych przez się podróży. Pod tym względem wielce interesuj ą-cemi są prace: „Ergebnisse der Mannschaft des

Encyklopedy» Powizachm Ulustr. T. X.

(chifs Hansa bei der 2-en deutschen Nordpolfahrt“ Królewiec, r. 1871), oraz „Reinholds B. Reisen in Westafrika nach seinen Tagebüchern und Briefen“ (wydanie Heinersdorffa, Lipsk, 1880).

Buchiceras (paleont.). Nazwą tą rodzajową oznaczają paleontologowie ceratytowe i goniatyto-we formy ammonitów z gruppy Oxynoti i Fissilobati. Kilka gatunków tu należących spotyka się w gór-aem ogniwie kredowem (w piętrach cenomańskiem, turońskiem i senońskiem) Francyi, Syryi, Afryki północnej i Peru.

Büchmann Grzegorz (* 1822 w Berlinie — f 1884), wydał p. t.: „Geflügelte Worte“ (Berlin, 1864) wyborny zbiór „Cytat“ czyli sentencyj w rozmaitych językach: z Biblii, historyi, mitologii, pisarzy greckich, łacińskich, niemieckich, francuskich, angielskich, włoskich i hiszp. Cytatami nazywa on bądź-to pewne wyrażenia sławnych pisarzy, bądź wyrzeczenia ludzi znakomitych, które stały się niejako przysłowiowemi, bądź wreszcie same przypowieści ludowe, jak np.: Aut Caesar aut nihil; Bis dat qui cito dat; Favete linguis; Vox cla-mantis in deserto; Tu l’a voulu, George Daudin; Ay, every inch a King; Poor Yorick! i t. p. Przy każdem takiem wyrażeniu B. podaje źródło jego i objaśnia znaczenie. Na końcu książki znajdują się dwa indeksy: jeden autorów cytat, mieszczący w sobie blizko 600 imion; drugi zaś samych cytat, w liczbie 3,622.—Książka ta w 1887 docze-kąła się 15 wydania. Oprócz tego B. wydał osobno „Citaten-Schatz des deutschen Volkes“ (1864), a taki w Niemczech zyskał rozgłos przez te dwie książki, iż ludzi, zasobnych w cytaty, albo też nowe wydawnictwa tego rodzaju, nazywano tam Bücli-mannami.    *

Buchner Jan Andrzej (* 1783 — f 1881), był profesorem farmacyi w Landshut i prezesem Instytutu farmaceutycznego w Monachium. Odkrył salicynę i opracował toksykologię, farmacyę, fizykę i chemię w dziele zbiorowem: „Inbegriff der Pharmacie“ (Norymberga, 1836); napisał „Lehrbuch der analytischen Chemie und Stöchiometrie“ (Norymberga 1836); redagował rozpoczęte przez Gehbena „Repertorium der Pharmacie“ (serya I do 1835, serya II do 1848, każda po 59 tomów). Redakcyę pisma tego objął po nim syn jego, Ludwik Andrzej B. (* 1813), profesor farmacyi w Monachium.    *

Buchner Abraham (* 1789 — f 9 listopada 1869), nauczyciel b. Szkoły Rabinów w Warszawie. Ogłosił następujące prace: „Katechizm dla młodzieży izraelskiej“ po hebrajsku (Warsz., 1825, tłom. polskie przez J. Rozenbluma, 1836), „Ocar luszon hakoderz“, dzieło gramatyczne (t-że, 1830), „Moreh lickodoh“, komentarz do dzieła Majmonidesa Przewodnik obłąkanych (t-że, 1830); „Kwiaty wschodnie, zbiór, zasad moralnych, teologicznych, przysłów, reguł towarzyskich, allegoryj i powieści, wyjęte z Talmudu i pism ówczesnych“ (t-że, 1842); „Prawdziwy judaizm czyli zbiór religijno-moralnych zasad izraelitów, czerpanych z klasycznych dzieł rabinów“ (t-że, 1846). Przeszedłszy na chrystya-nizm, wydał broszurę przeciw Talmudowi po nie-

80

miecku: „Der Talmud in seiner Nichtigkeit darge-gestellt“ (Warszawa, 1848 r., nakł. Tow. Biblijnego).

^Büchner Ludwika (* 1823 w Darmsztacie— f 1877 tamże), autorka niemiecka; pisała wiele w sprawie kobiecej i zaprowadzenia robót ręcznych w szkołach żeńskich. Ważniejsze jej pisma są: „Die Frauen und ihr Beruf“ (Frk., 1855, wyd. 5, Lipsk, 1883); „Praktische Versuche zur Lösung der Frauenfrage“ (Berlin, r. 1870) i „Ueber weibliche Berufsarten

P. Chm.

(Darms., 1872). Od r. 1870 redagowała „Der Frauenanwalt“. Pisała też poezye i powieści.

Büchner Fryderyk Karol Krystyan Ludwik, filozof i naturalista niemiecki współczesny, żarliwy obrońca i krzewiciel materyalizmu (* w Darmsztacie 1824, brat Ludwiki). Ojciec jego, lekarz z zawodu, chciał i syna widzieć lekarzem; udał się więc młodzian na studya naprzód do Giessen (1843), następnie do Strassburga, skąd znów przybył do Giessen, gdzie uzyskał stopień doktora, poczem przeniósł się do Würzburga. Tam się zapoznał ze słynnym przyrodnikiem, Virhowem, a znajomość ta na kierunek jego umysłu wywarła wpływ stanowczy, utwierdzony później przez Moleschotta.— Spędziwszy czas niejaki na praktyce lekarskiej w Dreźnie, B. osiadł w Tybindze, gdzie został asystentem przy klinice, a w r. 1854 habilitował się na uniwersytecie jako docent prywatny. W owej epoce właśnie nanowo zbudziła się do życia filozofia materyali8tyczna i wywołała tak zwany „spór o duszy“, który powstał na zjeździe przyrodoznawców i lekarzy w Getyndze. Spór ten zaogniał się i rozszerzał coraz to bardziej; brali w nim udział i na-turaliści (głównie lekarze), i filozofowie wybitni; powstała też z niego cała literatura polemiczna. Materyalizm niezmiernego nabył rozgłosu: czy rzecz szła o Moleschotta czy o Buckle’a, o Schopenhauera czy o Darwina, wszędzie zjawiała się kwestya materyalizmu i straszliwe burze wywoływała. A znakomicie przyczynił się do tego B., wydawszy w r. 1855 dzieło swoje p. t. „Kraft und Stoff“ (Siła i materya), które nadzwyczajny rozgłos zyskało, do roku 1887 miało aż 16 edycyj i było przełożone ledwie nie na wszystkie języki. Zwolennicy tego kierunku uznali je za „Biblię materyalizmu“; przeciwnicy przezwali „Eine wahre Trotzburg des Unglaubens“ (prawdziwą twierdzą niewiary). Skandal był niesłychany. B-a oskarżono o niemoralność, i katedrę mu odebrano. Udał się wtedy do Darm-sztatu, i tam, przy praktyce lekarskiej, w dalszym ciągu prowadził apologię materyalizmu, ogłaszając eoraz-to nowe artykuły, studya i rozprawy z tego zakresu w rozmaitych dziennikach i czasopismach. Zbiór ich wyszedł później w dwóch tomach p. t. „Aus Natur und Wissenschaft“ (1873 i 1884). Systematyczniej jest ułożone dzieło jego p. t. „Natur und Geist“ (1857, 3 wyd. 1876), w którem autor usiłuje rozwiązać głębsze zagadnienia filozoficzne i pogodzić sprzeczne kierunki w obozie materyali-stycznym. Inne pisma B-a są następujące: „Darwinsche Theorie von d. Entstehung u. Umwandlung (I. Lebewelt“ (5 wyd. 1890); „Physiologische Bilder“ (2 wyd. 1875); „Der Mensch und seine Stel-

lung in d. Natur u. Gesellsch.“ (3 wyd. 1889); „Des Gottesbegriff und seine Bedeutung in d. Gegenwart“ (2 wyd, 1874); „Das Alter des Menschengeschlechtes nach sir Charles Lyell“ (2 wyd. 1874); „Aus dem Geistesleben d. Thiere“ (3 wyd. 1880); „Licht und Leben“ (1882); „Liebe und Liebesieben in d. Thierwelt“ (2 wyd. 1882); „Die Macht d. Vererbung“ (1882); „Die Fortschritte in d. Natur

u. Geschichte“ (1884); „Thatsachen und Theorien aus der wissenschaftlichen Weltanschauung“ (1887); „Das künftige Leben und die moderne Wissenschaft“ (1889); „Zwei gekrönte Freidenker“ (1890); „Fremdes und Eigenes aus dem geistigen Leben der Gegenwart“ (1890).—Najwybitniejsze śród tych wszystkich prac büchnerowskich miejsce zajmuje „Kraft und Stoff“, jako stanowiąca jego wyznanie wiary.—Przy całej wszakże śmiałości i, rzec można, zuchwalstwie swoich twierdzeń, przy ogromnej wzię-tości i potężnym wpływie swojej doktryny, B. jest raczej popularyzatorem i polemistą popularnym, niźli myślicielem oryginalnym; nic nowego ani w ogóle ani w szczegółach nie wprowadził; przyczyną jego powodzenia to głównie było, że, jak Lange powiada, umiał w chwili stosownej zawiesić u wielkiego dzwonu to, o czem wielu myślało już po cichu. Dokładniejsze udowodnienia tego, cośmy treściwie powie dzieli o doktrynie tego apostoła materyalizmu, znaleźć można w dziele Fryderyka Alberta Langego, przełożonem przez F. Jezierskiego p. t. „Historya filozofii materyalistycznej“.    *

Büchner Maksymilian, dyrektor muzeum etnograficznego w Monachium, lekarz i podróżnik afrykański (* 1846 w Monachium). W 1875 przedsięwziął podróż naokoło ziemi, podczas której spędził czas dłuższy na wyśpię Nowej Zelandyi, na archipelagu Fidżi i Sandwich, jako też w Ameryce północnej. Podróż tę opisał w dziele „Reise durch den Stillen Ocean“ (Wrocław, 1878). W 1878 niemieckie Towarzystwo afrykańskie wysłało go do Afryki, z darami do władzcy Lundu, Muaty Jamwa, za łaskawe przyjęcie Poggego. B. po rzece Kwanza dostał się przez Pungo Andongo, Malandżu, Kim-bundu i Kabongo do Musumby, stolicy Muaty Jamwa. Tam przepędził pół roku, a następnie po daremnej próbie przeniknięcia dalej ku północo-wschodowi, w 1882 wrócił do kraju. W 1884 wyruszył znów do Afryki zachodniej, towarzysząc konsulowi generalnemu, Nachtigalowi, i był zamianowany konsulem w Kamerunie, w roku wszakże 1885 złożył ten obowiązek. Cenne są jego artykuły astronomiczne i etnograficzne, ogłaszane w „Mittheilungen der Afr. Ges. in Deutschland“, w „Verhandlungen der Gesch. für Erdkunde zu Berlin“ (1882); w „Petermanns Mittheilungen“ (1887). Osobno wydał jeszcze „Kamerun“ (Lipsk, 1887).    *

Buchner Władysław (* 1860 w Birkenhead w Anglii), satyryk, pisujący w t. z. pismach humo-restycznych pod kryptonimem: Ner Buch, redaguje i wydaje kalendarz „Facet” i tygodnik ,,Mucha”; jest autorem farsy p. t. ,,Wesoła Warszawa. p- Chm Bucholcyt albo Fibr o lit (miner.). Jest pewną odmianą krzemianu glinki, blizką dystenowi, andaluzytowi i sillimanitowi, występującą w bardzo de-

K. J.

K. J.

w. s.

P. Chm.

1805).

likatnych włóknistych skupieniach, barwy szarej, żółtej lub zielonawej, c. wł. 3.21—3.24, tw. 6—7, z blaskiem słabym, przeświecającą na brzegach, nietopliwą i w kwasach nierozpuszczalną. Znajduje się ona w Lisens i Faltigl w Tyrolu, w gueisie kordyerytowym w górach Lasu Bawarskiego i w skałach granulitowych Saksonii, w łupku mikowym w Bretanii i w gueisie gór Sowich.

Buchon Jan Aleksander (* 1791 w Mene-tou-Salon—f 1846 w Paryżu), historyk francuski. Podozas Restauracyi oddawał się publicystyce i za swoje artykuły, któremi zasiał prasę opozycyjną, był prześladowany przez policyę, nawet więziony (1820). W r. 1822 udał się na zwiedzanie archiwów europejskich dla poszukiwań historycznych; po powrocie zaczął wydawać „Collection de chroniques nationales françaises, écrites en langue vulgaire du XIII au XVI siècle“ (47 tomów, Paryż, 1824, 29). W r. 1829 został generalnym inspektorem archiwów departamentalnych i komunalnych, ale wkrótce potem, za ministeryum Polignac’a, stanowisko to utracił. Odtąd żył niezależnie w Paryżu, poświęcając się studyom historycznym, dla których w r. 1840 podjął nawet podróż do Włoch, Sycylii, Malty i Mo-rei. Oprócz wyżej wspomnionej publikacyi ogłosił drukiem: „Histoire populaire des Français“ (1832), „Esquisses des principaux faits de nos annales na-/ tionales du XIII au XVII siècle“ (1840), „Rechet ches et matériaux pour servir à une histoire 4e la domination française dans les provinces démembrées de l’Empire grec“ (1840), „Nouvelles recherches historiques sur la principauté française de Morée et ses hautes baronies“ (2 tomy, 1843—44) i „Histoire des conquêtes et de l’établissement des Français dans les états de l’ancienne Grèce sous les Villehardouin“ (1846), praca nieukoùczona.

Buchonit (geolog.). Nazwę tę nadano pewnej odmianie tefrytu nefelinowego (skale złożonej z pla-gioklazu, nefelinu i leicytu), zawierającej rozsiane porfirowo w swej massie kryształy hornblendy i miki. Występuje ona dosyć obszernie na wyspach Kanaryjskich, w północnych Czechach, nad Renem i w Szwecyi.

Buchowiecki Leon, autor relacyi o poselstwie polskiem z roku 1576 do Iwana Groźnego, które wraz z Jerzym Grudzińskim z polecenia Stefana Batorego sprawował. Relacyę B-go ogłosił w r. 1838 ks. Obolenskij.—(„CóopHHKi. kh. 05.“, Moskwa).

Buchowski Andrzej wydał wierszem historyę Jana III Sobieskiego i żal nad jego zgonem, p. t. „Prodigia scuti regalis.“ Napisał także panegiryk prozą i wierszem z powodu małżeństwa królewicza, Jakóba Sobieskiego, z księżniczką Elżbietą, p. t. „Praesidium publicae felicatatis,“ wydany 1691.— „Eucyklopedya S. Orgelbranda.*    *

Buchowski Benigny, z końca XVII i początku XVIII wieku, poeta po łacinie piszący w duchu religijnym. Młodo wstąpiwszy do zakonu benedyktynów, cały oddał się naukom, następnie sprawował ważniejsze urzędy zakonu (był kanclerzem opactwa tynieckiego), a wziąwszy probostwo ko ściel nic kie, w odosobnieniu tworzył wiele dzieł muzycznych i poetycznych. Pisma jego wyszły z druku w Krakowie r. 1712; są to: „Cantus et luctus compo-situs” (leoninami), „Benedictini Tinecensis chorus”, „Lyricorum Epigrammatum et Rhythmorum poe-mata”.

Buchowski Kazimierz, (* 1783 — fl842), ukończywszy nauki szkolne w Kielcach, udał się do Wiednia, a potem do Królewca, gdzie przez półtora roku słuchał prawa. Następnie przeniósł się do Magdeburga (r. 1805) i tam został nauczycielem. Po utworzeniu księstwa Warszawskiego wszedł do biura ks. Józefa Poniatowskiego i dosłużył się stopnia oficera artyleryi. Później przez jakiś czas wychowywał synów ministra Łubieńskiego, a nareszcie naznaczony został przez rząd na nauczyciela matematyki w szkole departamentowej w Sejnach. Następnie rok był profesorem w Poznaniu, rok w Płocku, a w r. 1812 przeniósł się znowu do Poznania na posadę profesora gim-nazyum, którego później został dyrektorem, i na tem stanowisku życie zakończył. B. jest autorem dzieła: „Początki wyższej analizy, czyli zasady rachunku różniczkowego i całkowego w zastosowaniem do najważniejszych materyi matematyki czystej“ (Poznań, 1822 r.). — „Encyklopedya S. Orgelbranda.“    *

f Buchoz Piotr Józef (* w Metz, dnia 27 stycznia 1731—f w Paryżu 30 stycznia 1807), ukończywszy naukę prawa, osiadł, jako adwokat w Pont-à Mousson (1750), lecz prędko sprzykrzył sobie ten zawód, i udawszy się do Nancy, zapisał się na wydział lekarski, skończył go jako doktor med. w r. 1759, i wkrótce potem został lekarzem nadwornym króla Stanisława Leszczyńskiego, wówczas księcia Lotaryngii. Zajmował się wiele botaniką i nauką o lekarstwach i dość dużo pisał o tych przedmiotach; z dzieł jego lekarskich wymieniamy tu tylko: 1. „Médecine rurale et pratique tirée des plantes usuelles de France“ (Paryż, 1768); —2. „Traité de phthisie pulmonaire“ (tamże, 1769; 3. „Manuel de médecine royale et bourgeoise (tamże 1771). 4. „Médecine moderne” (tamże, 1776).— 5. „Médecine pratique et moderne“ (tamże, cz. I, 1782, cz. II, 1783, cz. III, 1785) i mnóstwo tym podobnych kompilacyj, oraz rospraw o truciznach, kawie, herbacie, środkach żołądkowych, kadzeniu, chorobach macicy i innych. Wszystkie dzieła jego mieszczą się w przeszło 300 tomach, z których 95 wyszło in folio. W polskim przekładzie istnieje tylko jego „Krótka wiadomość o kawie, o jej własnościach i skutkach na zdrowie ludzkie spływających“ (Kraków, r. 1795, wyd. II, tamże r.

D-r J. F.

Buchsbaum (Puchsbaum) Hans, byłjednym z budowniczych katedry św. Stefana w Wiedniu; przedsięwziął on budowę katedry w 1429, a ukończył wieżę południową w 1432 r., pracował nadto przy wznoszeniu pozostałych wież i wykończył wspaniałą kazalnicę. Między 1451 —1452 wybudował przędzalnię w Kreuz przy Wienerbergu. Umarł w 1454 i w kościele św. Stefana w Wiedniu znajdują się jego zwłoki pod kazalnicą a przy ołtarzu śś. Piotra i Pawła popiersie B-a, wyrzeźbione w kamieniu. Podanie niesie, że B. był uczniem majstra Pilgra-

F. R

J A.

ma z Naid, któremu powierzona była budôwa drugiej wieży i że zabił się, spadłszy z rusztowania. Podanie to nie zasługuje na wiarę z powodu, że Pilgram otrzymał kierunek nad budową drugiej wieży dopiero na początku XVI w.

BuchsWfciler, miasto w Alzacyi, przy drodze żelaznej Henegau-Zabern, na płn.-zach. do Strass-burga, 3269 mieszk. (1885 r.)t ma gimnazyum, szpital, fabrykę zegarów ściennych, sukna, kopalnie węgla i ałunu. Było rezydencyą hrabiów Hanausko-Lichtenberskich i landgrafów Hessen - darmsztac-kich.    *

Buchta. W języku oryli, t. j. trudniących się spławianiem drzewa, buchtą nazywa się trzecia pleni ca, czyli trzeci rząd drzew, składających jeden tak zwany pas; czwarty rząd nosi nazwę Buchty drugiej, czyli przedcala. 2) B. w języku myśliwskim oznacza miejsce poryte przez dziki. 3) B. (z niem. die Bucht) znaczy niewielką zatokę, wybrzeże, wodę, która się wdarła w ziemię.    *

Buchta Ryszard, podróżnik afrykański, sekretarz Junckera (* 1845 r. w Radłowie w Galicyi). W r. 1878 udał się do Afryki, gdzie bawił do r. 1880. Po Nilu Białym dostał się do Ugandy, skąd wrócił przez kraj Niamnjamów i Fertitów. Owocem tej podróży jest zbiór 160 typów i krajobrazów afrykańskich, wydanych ze wstępem, napisanym przez Hartmana, p. t. „Die Oberen Nilländer“ (Berlin, 1881), oraz dzieła: „Der Sudan und der Mahdi“ (Stuttgart, 1884) i „Der Sudan unter ägipt. Herrschaft“ (Lipsk, 1888); oprócz tego opracował część typów afrykańskich do I-go działu „Völkerkunde“ Katzhela (Lipsk, 1881).    *

Buchtarma, rzeka w Syberyi zachodniej, w Sie-mipałatyńsku, 380 km. długości. Wypływa z gór Ałtajskich, przebiega żyzną dolinę i wpada z prawej strony do Irtyszu. Nie spławna, ale rybna. U jej uścia założono twierdzę Buchtarmińską. * Bucień. Nazwa, przez różnych polskich roślino-pisarzy do odmiennych roślin stosowana. Syreniusz użył jej dla rodzaju Visnaga Gaertn., należącego do rodziny roślin Baldaszkowych, który dziś uważa się za gatunek rodzaju Aminka (Ammi). Prof. R. Czer-wiakowski (w „Opisaniu roślin lekarskich i przemysł.“ V, 2,122 str.) nazwę B. przytoczył w liczbie synonimów gatunku Aminka, nazwanego przez siebie Zębodłubką (Ammi Visnaga Lam.). An-drzejowski, Jundziłł, Dembosz i niektórzy inni Bu-cieniem zowią Laserpitium, rodzaj również należący do Baldaszkowych. Wreszcie Ejsmont („Pamiętn. fizyogr.“, V) tę samą nazwę stosuje do rodzaju Bu-tomus. Ponieważ oba te rodzaje mają dobre i utarte już nazwy, mianując się: Saserpitium — Okrzy-nem, a Butomus — R o ś w i t ą, przeto nazwa Bucień do żadnego z nich stosowaną być nie powinna i może jedynie pozostać jako synonim Czerniakowskiego Zębodłubki. Ta ostatnia nazwa przez niego dobrana dla Ammi Visnaga jest niejako spolszczeniem pospolitej francuskiej nazwy tej rośliny, Herbe aux cure-dents, albo cure-dents d'Espagne, a to z powodu, iż promienie baldaszków rzeczonej rośliny, rosnącej w krajach nadśródziemnomorskich, aromatyczne, były niegdyś używane, jako przyjemne zębodłubki, czyli wykałaczki, i stanowiły nawet pewien artykuł handlowy.

Buckau, miasto pruskie, w prowincyi Saskiej, w powiecie Magdeburskim, przy uściu Sulzy do Elby, o 2 km. na południe od Magdeburga, siedlisko sądu okręgowego. Ma 16,049 mieszkańców (1885), prowadzących bardzo ożywiony przemysł fabryczny; dzięki-to jemu, B. z małej wioski, jaką jeszcze był w r. 1835, stał się w r. 1859 znacznem miastem. Są tu warsztaty do budowy statków parowych, fabryki machin parowych i narzędzi rolniczych, porcelany, chemikaliów, farb olejnych i lakierów, cykoryi, piwa, cukru i inne.    *

Bückeburg, stolica księstwa Schaumburg-Lip-pe, nad rzeką Aa, przy drodze żelaznej mindeńsko-hanowerskiej, o 10 km. na południe od Minden. Siedlisko urzędów książęcych, sądu i dolno-saskie-go banku kredytowego; ma trzy kościoły, synagogę, gimnazyum, instytut nauczycielski, 5,206 miesz. (1885). W zamku książęcym znajduje się wiele cennych dzieł sztuki. Miasto otacza piękny park, założony na miejscu dawnych wałów obronnych. W poblizkim lesie — pałac, zwany „Zum Baum“, z grobowcem feldmarszałka hr. Wilhelma B.. Herder od r. 1771—76 był tu kaznodzieją nadwornym. *

Bucki Tomasz, (urodzony w Wielkopolsce w połowie w. XVI—f po r. 1615), nauki początkowe pobierał u jezuitów w Poznaniu; zwiedziwszy Niemcy, Włochy, Francyę i Hiszpanię, w piękności obyczajów, biegłości języków i wymowie tak się udoskonalił, iż, jak się wyraża Ciechocki w swoich Rozmowach Osieckich („Alloquia Osiecensia“), zgadnąć było trudno, był-li uczeńszym albo cnotliwszym mężem. Otrzymawszy stopień magistra obojga praw, został proboszczem pacanowskim i był kustoszem kollegiaty św. Michała na zamku Krakowskim. W ozdabianiu swych kościołów starowny, kosztów nieżałujący, ludzki, wszystek nauce oddany, powszechnie szanowany i kochany. W prawie, teologii, znajomości świata, szczególniej zaś w dziejach ludzkich, powszechnych i krajowych, wielce biegły, a w piórze łacińskiem, jak ów Jowiusz, dowcipny, gładki i słodki, wydał po łacinie „Pochwały sławnych i znakomitych w. XVI polaków“,—zdań powagą, zwięzłością rzeczy i słów wielce przyjemne, tak, iż w tego rodzaju pracy nie wielu mu wyrównać mogło;—dzieło niesłychanej rzadkości. Drugie jego pisemko więcej jest znane p. t. „Oratio in anniversario Illmi et Reverend. Dm. D. Hieronymi Comitis a Rozrażow olim Episc. Vladisl. ex Pomer.“ (Cracoviae, excud. Simon Kempinius A. D. 1601). —F. M. Sobieszczański w „Encykl. S.Orgelbranda“. * Bućkiennickie starostwo, ob. B u kie unickie.

Buckingham, miasto starożytne w Anglii, w hrabstwie tegoż nazwiska, nad rzeką Ouse, o 92 kw. na półn.-zach. od Londynu. Ma szkołę łacińską, trzy mosty, 6859 mieszkańców (1881). Słynęło niegdyś koronkarstwem. W r. 1724 srodze ucierpiało od pożaru. O 3 km. od miasta leży wspaniały zamek Stowe, książąt buckinghamskich, połączony z niem aleją wiązową.—B. hrabstwo (Buckinghamshire) także Buks, ma rozległości 1931 km. □

N. T.

li. j.

i 176,227 mieszk. (1881); część południowa—pagórkowata. północna —przerżnięta pasmem chilternskiem wzgórz kredowych, po części porosłych bukami i dębami, a pod Invinghoe dochodzących wysokości 290 metr. Główne rzeki: Tamiza z dopływami Ouse, Colne i Thame. Dwie drogi żelazne i wielki kanał przecinają B. od wschodu ku południowi. Klimat łagodny i zdrowy. Grunta uprawne zajmują połowę hrabstwa, łąki i pastwiska drugą. Najwięcej się tu sieje pszenicy i roślin strąkowych. Naj-źyzniejszą część kraju stanowi dolina Aylesbury, na której też wypasają się wielkie trzody bydła; stąd rocznie do Londynu odchodzi 5 milionów funt. masła. Papier, koronki i wyroby słomkowe stanowią główny przedmiot miejscowego przemysłu. Do parlamentu hrabstwo B. wybiera trzech posłów. * Bl^kingham (cz. Bekingem) Jerzy Villi er s, książę (* w 1592—f 23 sierpnia 1628 r.). Przedstawiony młodzieńcem (w roku 1614) królowi Jakóbowi I-mu, po upadku jego ulubieńca księcia Somersetu, zajął niebawem miejsce tego ostatniego. Łaski monarsze, pensye i dostojeństwa sypały się na niego bez przerwy; już w 1618 miał 15,000 funtów sterlingów dochodu. Mianowany był z kolei wice-hrabią, hrabią, markizem a nakoniec księciem; ożeniony z Katarzyną Manners, córką hr. Rutland, stał się najbogatszym z magnatów angielskich. W 1619 został lordem i wielkim admirałem Anglii, lecz sprawował swój urząd niedołężnie i obsadził służbę niezdatnymi krewnymi lub faworytami. Po wybuchu wojny Trzydziestoletniej nie dał poparcia Fryderykowi V, zięciowi Jakóba i naczelnikowi stronnictwa protestanckiego w Niemczech, ponieważ powodował się radami posła hiszpańskiego Gondomara. To wywołało burzę w parlamencie 1621, lecz B. zażegnał ją, poświęcając kanclerza Bacona Werulamskiego. Z następcą tronu, późniejszym Karolem I, jeździł do Hiszpanii, gdy projektowane było małżeństwo królewicza z infantką Maryą. B., o temperamencie popędliwym i awanturniczym, nie mogąc wymusić na Filipie III nadania Palatynatu infantce w posagu, zrywa z Hiszpanią i równie lekkomyślnie pcha do wojny z nią, posyła do Niemiec 12,000 wojska na pomoc Mansfeldowi, negocyując jednocześnie małżeństwo królewicza z Henryettą, siostrą Ludwika XIII, króla Francyi. Próżność wyniesionego do szczytu łask monarszych faworyta, coraz większa arabicya, prze-dajność, blask, jaki roztaczał w swych ambasadach, miłość, jaką zapłonął do królowej francuskiej, Anny Austryaczki, i z którą popisywał się ostentacyjnie: oto powody, które zwiększały liczbę jego nieprzyjaciół, ale głównym były jego niezaprzeczone sym-patye do katolicyzmu i mocarstw katolickich. Izba Gmin wnosiła przeciwko niemu jeden akt oskarżenia po drugim, a nieszczęśliwe wyprawy morskie do Kadyksu (1625) i do Roszel-li, przeciwko trzymającym ją hugonotom francuskim (1627), zarówno jak traktat, zawarty z Francyą o tajemnych warunkach, zabezpieczających korzyści dla katolicyzmu, dawały tym oskarżeniom Parlamentu legalną podstawę. Karol I po wstąpieniu na tron po dwakroć rozwiązuje Parlament, ażeby faworyta swego osłonić. Ale

oppozycya nie ustawała i w 1628 r. wniesiony został przeciwko niemu nowy akt oskarżenia. Przy znanym uporze króla już wtedy rewolucya wybuch-nąć-by była mogła, i tylko niespodziewana śmierć położyła kres zatargom. Zamordowany został B. przez Johna Felton, żołnierza jego armii, który się uważał za pokrzywdzonego. Morderca, będący narzędziem nieprzyjaciół faworyta, został powieszony. Świetny zawód księcia B-a, który wciągu ostatnich czterech lat życia był rzeczywistym wielkorządzcą monarchii, przecięty został w 37-ym roku życia. Syn jego, drugi ks. B., kusił się o odgrywanie na dworze Karola II i przy jego osobie tej samej roli, co jego ojciec, ale posiadając jego wady bez jego zalet, nie zapisał swego imienia na kartach historyi.—Raw-son Gardiner „History of England from the accession of James I“ (Londyn, 1803, 2 t.); „Prince Charles and the spanisch marriage“ (1869, 2 t.); „A history of England under the duke of Buckingham“ (1875, 2 t.); Stern: „Gesch. d. Revolution in England“ (Berlin, 1881, w „Universalgesch.“ Onc-kena“).

Buckland Wiliam, głośny w swoim czasie geolog angielski (* 12 marca 1784 r. Axminster w Devonshire), studyował teologię w Oxfordzie, gdzie pozyskał stopień doktora teologii i został tamże kanonikiem w Christ-Church. Zwrócił się jednakże ze szczególnem zamiłowaniem do nauk przyrodniczych, co sprawiło, że w 1813 został powołany na świeżo ustanowioną katedrę mineralogii w tymże uniwersytecie, z którą w 1818 połączył wykład geologii, a w 1821 palan teologii. W 1845 został dziekanem Westminsterskim i kustoszem muzeum

Brytańskiego. W 1849 cierpienia fizyczne przyprawiły go o utratę zmysłów i w tym stanie zmarł 14 sierpnia 1856 roku w Clapham pod Londynem. Dwoma głównemi dziełami jego są: „Reliquiae di-luvianae” (wyd. drugie Londyn, 1824), praca nad szczątkami kopalnemi, przepełniaj ącemi jaskinie w Kirkdale w Yorkshire, za którą przyznano mu medal Coppleya; oraz „Geology and mineralogy considered with reference to natural theology“ (2 tomy, Londyn, 1835; 4-te wyd. 1868; przekład francuski Agassiza, 2 tomy, Neuchâtel, 1838 — 1839). W drugiem tern dziele, pomnożonem i poprawionem przez Ryszarda Owena w 1864, starał się B. pogodzić naukę plutonizmu z podaniami biblijnemi. Jakkolwiek poglądy jego nie odpowiadają już dzisiejszym potrzebom nauki i zdradzają nawet pewien dyletantyzm naukowy, wszelako wielką zasługą B-a jest wprowadzenie w Anglii nauki geologii i założenie muzeum geologicznego w Londynie. Praca jego, ogłoszona w 1825 „Description of the southwestern coat district of England“, dziś jeszcze stanowi powagę.

Buckland Francis Trevelyan, ichtyolog angielski, syn Wiliama B-a, geologa (* 1826 roku w Winchester—f 1880). Studyował medycynę i początkowo, w charakterze chirurga, zatrudniony był przy szpitalu św. Jerzego; od r. zaś 1854 do 1863 pełnił obowiązki lekarza przy pułku gwardyi w Londynie. Porzuciwszy zawód lekarza-praktyka, B. poświęcił się następnie przyrodoznawstwu, uprawia

jąc jednocześnie na szeroką skalę racyonalną hodowlę ryb. W tym celu własnym kosztem założył w South-Kensington wzorowe muzeum, hodując zarówno słodkowodne, jak i niektóre morskie gatunki ryb. W r. 1867 został mianowany inspektorem hodowli pstrągów w Anglii i Szkocyi, a jako niepospolity znawca w tym względzie, położył na tem polu wielkie zasługi. Z prac ogłoszonych drukiem należy wyszczególnić: „Familiar history of British fishes“ (1873); „Fish-hatching“ (1863); „Log-book of a fisherman and zoologist“ (1875); „Notes and jottings from animal life“ (1882).

żej Comte’a), nareszcie wielu dzieł historycznych, tak opracowań, jakoteż materyałów źródłowych. Ogółem znajduje się tu około tysiąca tytułów, częstokroć kilku lub kilkunastotomowych, a jednak dokładności i systematyczności w żadnym podobno dziale nie widać. W historyi np. znajdą się dzie-e Sumatry Marsdena, ale nic prawie do historyij Rzymu starożytnego; parę kronik nie wystarcza bynajmniej do wykładu spraw średniowiecznych Więc też i w umyśle, na takiej lekturze kształco nym, objawić się musiały klęski samouctwa: obok bardzo głębokich i subtelnych wiadomości w je dnym kierunku, nieznajomość najważniejszych poją wów, a czasem elementarnych informacyj z litera tury naukowej. Ale swobodna, nieskrępowana ża dną rutyną samodzielność sprzyjała rozwojowi po mysłów oryginalnych i śmiałości we wnioskowaniu Lekkiem sercem wtedy osądził, że „najsławniejsi historycy niżej widocznie stoją od znakomitych badaczy przyrody. Nie masz jednego z nich, któryby pod względem siły intellektualnej mógł się równać z Kepplerem, Newtonem i innymi.“ Zamierzył tedy przekształcić historyę w kierunku pozytywnym, wskazanym przez Comte’a, i podał swoje określenie: history a jest wzajemnem oddziały -- waniem człowieka na przyrodę, a przyrody na człowieka. Dalej nasunęła się obszerna kwestya: „azali czynnościami człowieka, a zatem i całych społeczeństw, rządzą stałe prawa, lub też: azali czynności te nie są wynikłością bądź przypadku, bądź nadnaturalnych wpływów?“ Delikatnie, ale dość jasno oświadcza się przeciwko nauce teologów o predestynacyi, oraz przeciwko teoryi metafizyków o wolnej woli i twierdzi, że „kiedy wykonywamy jaką czynność, wykonywamy ją skutkiem jakowejś jednej lub kilku przyczyn, czyli powodów, i że te przyczyny podobnież są następstwem poprzednich, a zatem gdybyśmy znali wszystkie antecedencye i wszystkie prawa działania, moglibyśmy z nieomylną pewnością przepowiedzieć wszystkie ich bezpośrednie skutki.“ Prawidłowości w następstwie pojawów duchowych dowodzi przykładami ze statystyki popełnianych przestępstw, zawieranych małżeństw i mylnie adresowanych listów. Pisze to pod wpływem

J. E.

K. J.

Bucklandia Presl. (paleont.). Pień czyli kło-dzina sagowca kopalnego, na kilka stóp wysoka, zwykle pojedyncza, miejscami zwężona, o łuskach szerokich z poprzeczną wyraźną blizną, gęsto nagromadzonych, a przez ciśnienie wzajemne nieprawidłowo czworo- lub sześciokątnych, o rdzeniu bardzo grubym, a cienkim walcu drzewnym. Wogóle z budowy zewnętrznej i wewnętrznej podobny do dzisiejszych cykasów, znajduje się w licznych gatunkach w piaskach Hastingsu w Anglii, należących do formacyi Wealdeńskiej (pośredniej między jurajską i kredową), lub stanowiących najniższy poziom formacyi kredowej.

Bucklandiceae, ob. Balsamifluae.

Bucklandyt Lévy (miner.). Minerał ten, występujący zwykle w postaci drobnych, czarnych i nieprzezroczystych kryształów, posiadających formę epi-dotu, uważany był dawniej przez Lévyego za gatunek samoistny; wszelako G. vom Rath wykazał, że B. z okolic jeziora Laach nad Renem uważać należy jedynie za ortyt z 2l°/₀ tlenku ceru;

G. Rose, Herrmann iKokszarow dowiedli zaś z drugiej strony, że B. z Achmatowska jest

czarną odmianą epidotu.

K. J.

Buckie (czytaj Beki), Henryk Tomasz (* 24 list. 1821 w Lee—f 20 maja 1862 w Damaszku), syn kupca londyńskiego. Słabowity od urodzenia, nie długo zażywał nauki szkolnej w t. zw. academy in Kentish-Town. Już w 14-ym roku życia uczuł w sobie popęd do samodzielności: nie chciał poddawać się programom szkół publicznych, ani stu-dyom uniwersyteckim, lecz zamknął się w bibliotece, którą doprowadził z czasem do liczby 22,000 Quetelet’a („Sur V Homme“), lecz przewyższa mistrza tomów. Pozwalały na to fundusze, ponieważ do- swojego w łatwowierności, z jaką wygłasza przed-chód jego roczny wynosił 1,500 funtów sterlingów. i wczesne wnioski i ułudne nadzieje. W rozdziale Pracował dużo, jeśli do 1850 r. posiadł 18 języ- drugim B. bada działanie czterech czynników fizyków obcych i odbył dwie podróże po lądzie Euro- cznych na umysł człowieka i na organizacyę spo-py. Rezultat tych ćwiczeń umysłowych i przy- łeczeństw, mianowicie: klimatu, żywności, gleby gotowań naukowych odbił się w spisie autorów, i ogólnych zjawisk przyrody. Spostrzegając, że w „Historyi Cywilizacyi Anglii“ (na końcu) zamie- w strefach umiarkowanych i zimnych człowiek po-szczonym. Uderza tu przedewszystkiem różnoro- trzebuje do pożywienia substancyj azotowych, ko-dność lektury: Montucli Historyi matematyki, dzieł sztownych, w strefie zaś gorącej wystarczają mu przyrodniczych z botaniki, zoologii, chemii, geologii, tańsze pokarmy mączkowe, wnioskuje, że w kra-lekarskich, poczynając od Anatomii Patalogicznej jach podzwrotnikowych ludność musi wzrastać prę-Rokitanskiego, a dochodząc do specyalnej rozprawy dzej, a ztąd wynika mnogość robotnika, nizka sto-Philippsa o skrofułach i Esquirolles’a o chorobach pa zarobków, wysoka stopa procentów, nader nie-umysłowych; dalej—dzieł ekonomicznych, poczyna- równy podział bogactw, bajeczne zbytki klas wyż-jąc od Adama Smitha a kończąc na J. S. Mil- szych i niezmierna nędza, ciemnota i niewola lu; filozoficznych Kanta, Hume’a, Baina, Aug. klas niższych. Ogólny obraz otaczającej przyrody, Comtea, Whewella; historyozoficznych dwóch tyl- groźne zjawiska, a szczególnie trzęsienia ziemi ko: Bossuefa i Herdera (oprócz wspomnianego wy- działają na wyobraźnię, usposabiają do zabobonno-

ści i odstraszają rozum od dróg naukowego badania. Pod działaniem jednakowych warunków klimatycznych, fizyologicznych i ekonomicznych wytworzyły się też zupełnie podobne cywilizacye w Indyach, Egipcie, Meksyku i Peruwii, z kastami, przewagą stanu kapłańskiego, z olbrzymiemi a bez-użytecznemi budowlami i nareszcie ze stagnacyą umysłową. Ale w Europie przyroda nie jest tak potężną i dała się zwyciężyć człowiekowi: B. zatem zwolnił siebie od obowiązku wykazania trafności swego określenia na dziejach wszystkich narodów europejskich, t. j. w najcelniejszym i najobszerniejszym dziale Historyi Powszechnej. Zajął się natomiast nową kwestyą: w czem tkwi postęp duchowy? Przyjmując postęp dwojaki: obyczajowy czyli moralny, i umysłowy, czyli intełlektualny, odmawia pierwszemu zrazu bardzo ostro wpływu na cywilizacyę. „Czynić dobrze innym, poświęcać dla ich dobra własne życzenia, kochać bliźniego, jak siebie samego, szanować rodziców i przełożonych, te i kilka jeszcze tym podobnych przykazań stanowią całą istotę nauki moralnej; ale one były znane już przed tysiącami lat i ani jednej literki nie przysporzyły do nich kazania, homilie i księgi nabożne, ile ich tylko zdołali napisać wszyscy razem wzięci moraliści i teologowie“ (rozdział IV). Później wszakże (w rozdziale XV) negacya została bardzo osłabioną, gdyż pomiędzy głównemi czterema tezami znalazła się jedna (3-cia), uznająca względny wpływ prawd moralnych, a nawet i rozwój ich i powiększenie ich zasobu, tylko w mniejszym stosunku, niż prawd umysłowych. W każdym razie jednakże B. widzi główny czynnik cy-wilizacyi w posfępie wiedzy i postanawia szukać praw tego umysłowego postępu. „Gdy suma czynności ludzkich, uważana z najwyższego punktu widzenia, pozostaje w ścisłej zależności od sumy wiedzy ludzkiej, która nią rządzi, zdawałoby się rzeczą całkiem prostą zebrać wszystkie tej wiedzy objawy i, uogólniając je stopniowo, wykazać w całości prawa, rządzące, postępem cywilizacyi. I nie wąlpię bynajmniej, że to w istocie w końcu dokonanem będzie. Nieszczęściem atoli historya była pisana przoz ludzi tak niedorosłych do przedsiębranego zadania, że nader mało potrzebnego zgromadzono dotychczas zasobu.“ Nie mogąc, rzekomo z winy historyków, napisać historyi cywilizacyi powszechnej, postanowił B. ograniczyć założenie swoje do historyi cywilizacyi jednego narodu. „Gdybyśmy mogli znaleźć naród ucywilizowany, któryby całą swą cywilizacyę wyrobił sam z siebie, któryby uniknął wszelkiego obcego wpływu i którego władzcy osobistemi sweini przymiotami aniby mu dopomagali, ani go tamowali w tym jego rozwoju—historya takiego narodu byłaby największej dla badacza wagi; ona bowiem przedstawiłaby warunki prawidłowego wewnętrznego rozwoju i wykazała prawa postępu, działające w zupełnem wyosobnieniu. Znaleźć taki naród jest widocznie niepodobieństwem.“ Na tein wszakże, zupełnie praw-dziwem i trafnem spostrzeżeniu, B. nie zatrzymał się, lecz dał się pociągnąć błędnej analogii badań historycznych z analizą chemiezną. Nie rozumiejąc tego, że cywilizacya jest wielce skomplikowanym wytworem pracy nieprzeliczonych pokoleń ludzkich, poczynając od okresów kamienia łupanego i szlifowanego, a przechodząc kolejno przez coraz wyższe formy uspołecznienia w różnych narodach, przez wzajemne ich oddziaływanie drogą podbojów, handlu, nauczania, naśladownictwa, B. zapragnął analizować pewne strony cywilizacyj narodowych, jak części składowe ciała fizycznego, jak analizę octanu ołowiu: Pb (C00.CH₃), albo cukru w trzcinie C₁₂ H₂₂ On. Upatrzywszy tedy we Fran-cyi najsilniejszy rozwój ducha opieki, w Niemczech największe nagromadzenie wiedzy, w Ameryce największe jej rozpostarcie, najsilniejszy wpływ reli-gii w Hiszpanii i Szkocyi, postanowił badać cechy każdego z tych czynników w historyi właściwego kraju drogą indukcyi, i zdobywszy syntezę, zastosować ją do Anglii, która najbardziej zbliża się do ideału samoistnego, od obcych wpływów niezależnego, rozwoju. Stosować miał metodę dedukcyjną, a zatem spodziewał się osiągnąć wysoką ścisłość naukową, ponieważ przebiegłby obie drogi badania i jedną metodę sprawdził za pomocą drugiej. Napisał więc studya nad umysłowością francuzów za panowania Burbonów i dotknął przyczyn wielkiej rewolucyi XVIII w.; w jednym (XV-ym) rozdziale wyłożył interesujące spostrzeżenia swoje nad charakterem hiszpanów i przebiegiem ich historyi od V do połowy XIX, nareszcie zapuścił się w badanie innej odmiany ducha religijnego w Szkocyi, przestudyował teologiczne rozprawy i kazania z w. XVI i XVII, a potem filozofów szkockich w. XVIII, do których zaliczył uwielbianego ekonomistę Adama Smitha, i—dalej pracy swojej posunąć już nie zdołał. Umierając w 41-ym roku życia z tyfusu, wołał: „O moje dzieło! Już go nie skończę!“ Wątpić godzi się, czy ukończyłby je, gdyby żył lat 80, a gdy by nawet ukończył, czy byłby sam zadowolony z rezultatów. Tymczasowo wyciągnięte z pa-ralleli pomiędzy Francyą i Anglią cztery tezy (w rozdziale XV) nie zrządziły żadnego przewrotu w hi-storyografii i nie zawierają w sobie wróżby wykrycia praw rządzących ludzkością. Metoda B-a nie znalazła uznania u historyków z powołania: Droy-san (w rozprawie dodanej do „Historyki“) porównał ją z pomysłem chodzenia ną rękach a chwytania nogami. Świetność stylu i oryginalność w ar-gumentacyi zjednały wszakże genialnemu samoukowi licznych czytelników i wielbicieli w kołach nie-obeznanych z historyografią i historyozofią.—„History oi civilization in England“ wyssła pierwotnie w 2-ch tomach 1857 i 1862, potem w 1865 Brockhaus puścił drugą edycyę w 5-u tomikach; tłómaczenie polskie Wł. Zawadzkiego wyszło we Lwowie 1865 — —8 w trzech tomach. Ukazały się nadto pośmiertne pisma: „Miscellaneous and Posthumous Works“ 1872 wyd. przez pannę Helenę Taylor. — Biografię B-a napisał p. A. H. Huth, w dwóch tomach, 1880. T- K-

Buchsbaum Jan H., ob. Buxbaum.

Bucquoi (albo Bu quoi lub Boucquoi), stary ród francuski, który pisał się de Longue val id« Vaux, w XVI w. osiedlił się w Hollandyi, gdzie Adryan do Longueval otrzymał w r. 1566 od Fili-

N.

Reja“ (Kraków 1892).

Buczacki Jakób (f 1541), herbu Abdank, biskup płocki. Przeszedłszy różne stopnie w hierarchii kościelnej, mianowany został przez króla, Aleksandra biskupem kamienieckim; w r. 1518 przeniósł się na biskupstwo chełmskie, które przez lat dwadzieścia sprawował; w r. 1538 po Gamracie otrzymał płockie. Umarł według Staro wolskiego dnia 6 grudnia r. 1541. W katedrze płockiej ma sarkofag z gipsu, z wyobrażeniem biskupa w postaci leżącej w trumnie w infule, z pastorałem—(Krzyża-⁻nowski: „Katedra płocka“, (Płock, str. 38.); Bartoszewicz w „Enc. Org.“ IV, 539.

Buczackie piaski i piaskowce (geolog). W okolicach Buczaku i Trechtemirowa, w gub. kijowskiej, na marglach kredowych i piaskowcach glankonitowych formacyi kredowej, leżą obszerne pokłady piasków i piaskowców, z dosyć bogatą fauną mięczaków (Cassidaria nodosa, Gytherea ambigu a, Cardium hybridum, Ludna gigantea, Pinna mar-

pa II tytuł hrabiowski. Syn jego, Karol de B., wyemigrował do Czech, gdzie otrzymał z przywilejem fideikomisu majątki skonfiskowane. Do ważniejszych tego rodu członków należą: 1) Karol Bonawentura de Longueval, baron de Vaux, hrabia de B. (* 1571—f 1621), jeden z wybitniejszych generałów cesarskich. Najpierw odznaczył się, służąc w wojsku hiszpańskiem, zwłaszcza przy zdobyciu Hertogenbusch; w r. 1609 był gubernatorem prowin. Hennegau: w r. 1614 przeszedł do służby cesarza Macieja, a później Ferdynanda i otrzymał główne dowództwo nad wojskami cesarskiemi przeciw Czechom. Pobity przez Thurna między Łomnicą i We-selim, cofnął się do Budiejowic, jednakże wkrótce potem pobił Mansfelda pod Zablatem w roku 1619 i ustąpił do Wiednia gdzie walczył z Thurnem i Gabr. Bethlenem; w roku 1620 pobił powtórnie Mansfelda i Hohenlohego pod Langenlois, połączył się z Maksymilianem bawarskim i spoinie z Tillym odniósł zwycięstwo w pamiętnej bitwie Białogórskiej. Za zasługi swe i sumy pieniężne, któremi wsparł cesarza Ferdynanda, otrzymał od niego w 1620 rozległe dobra szwamberskie w Czechach. Zginął w bitwie z Gabryelem Bethlenem w r. 1621 podczas oblężenia Nowych Zamków. Po jego śmierci, wdowa Marya do czasu pełnoletności syna rządziła majątkami, które znacznie powiększyła nabyciem dóbr olbramskich i sweboskich. — 2) Karol Albert, syn poprzedniego, przeważnie mieszkał w Belgii i będąc na służbie hiszpańskiej, rządził prowincyą Hennegau.—3) Karol Filip, syn Karola Alberta, otrzymał w r. 1688 tytuł książęcy.

4) Jan B. (* 1741—f 1803), radzca tajny, założył w dobrach swych przytułek dla biednych i powołany był przez cesarza Józefa II do Wiednia, aby zakładał podobne instytucye w stolicy i w monarchii dolnej, a nakoniec i w innych częściach Austryi. Od r. 1784 — 87 był naczelnikiem wszystkich insty-tucyj dobroczynnych w państwie. W Czechach założył miasteczko Pucherz.—5) Jerzy Franciszek August B. (* 1781 — f 1851), znany jako człowiek wielkiej nauki i autor licznych dzieł z zakresu matematyki, przyrodnictwa, filozofii a nawet i agronomii. Wiedzę swoją starał się nadto zużytkować w praktyce, wprowadzając rozmaite udoskonalenia w rolnictwie i przemyśle. Jemu właśnie należy przypisać zasługę udoskonalenia w swoim czasie rozmaitych narzędzi fabrycznych lub rolniczych i podniesienia hutnictwa przez wynalezienie hyalitu. Do celniejszych dzieł jego należą: „Eine neue Methode für den Infinitesimalkalkul“ (Praga, 1821), „Analytische Bestimmung des Gesetzes der virtuellen Geschwindigkeiten“ (Lipsk, 1812), „Die Fundamentalgesetze an den Erscheinungen der Wärme empirisch begründet“ (Lipsk, 2 wyd., 1826), „Exposition d’un nouveau principe général de dynamique“ (Paryż, 1816), „Skizzen zu einem Gesetzbuch der Natur“ (Lipsk, 2 wyd. 1826), „Anregungen für philosophisch-wissenschaftliche Forschung und dichterische Begeisterung“ (Lipsk, 2 wyd. 1828), „Theorie der Nationalwirtschaft“ (Lipsk, 1815) do tego dopełnienia z r. 1816—19: „Vorschlag, wie jedem Staate ein auf echtem Nationalkredit fundirtes

Geld geschaffen werden könnte“ (t., 1819), „Ideelle Verherrlichung des empirisch erfassten Naturlebens“, (utwór poetyczny dydaktyczny, t., 2 t., wyd. 2 w r. 1826). Obecnie głową rodu jest 6) Karol Bonawentura Jerzy Fryderyk de Longueval B. (* roku 1854), członek partyi konserwatywnej szlachty czeskiej i dziedziczny członek izby wyższej w sejmie.— Ottuv: „Slovnik naucny“ i Arnold Fr. von Weyhe-Eimke: „Karl Bonawentura Gr. v. B*“ (Wiedeń,

1876).

Bucsecs (Buczecz), najwyższa góra w Karpatach siedmiogrodzkich, w okręgu Fogaraskim. * Bucsum (B u t s u m), wieś w Siedmiogrodzie, około 4000 mieszk.; kopalnie złota. W pobliżu góra To-nata-Guola (piorunowy pocisk), składająca się z wysokich bazaltowych słupów pryzmatycznych, z których górne stoją a dolne leżą.    *

Buczacki Michał (f 1438), herbu Abdank, wojewoda podolski. Walczył w wojnie, jaka wybuchła pomiędzy Jagiełłą a Swidrygiełłą; osłaniał Podole od najazdów wołochów i tatarów. Około roku 1437 został wojewodą podolskim, po legł w walce z Tatarami. Brat Michała, Te-odoryk, był również starostą kamienieckim; podczas trzeciej wojny ze Świdrygiełłą w roku 1433, ranny przy obleganiu twierdzy, f dostał się do niewoli. Wyprosił go sobie od Swidrygiełły mistrz inflancki, aby go zamienić za swego marszałka, Nesselrode, który od dwóch lat znajdował się w rękach polskich. Z tego samego rodu Buczaccy piastowali wysokie na Podolu godności. Jan B. pomiędzy rokiem 1461 a 1469 był wojewodą podolskim; Michał B. około roku 1460 kasztelanem kamienieckim; Jakób B. kasztelan halicki, w r. 1479 został wojewodą podolskim. Buczaccka z Nienczyna była żoną Stanisława Reja, ojca pisarza Mikołaja. Ostatnim z Abdanków Buczackich był Jakób, biskup płocki. Siostra biskupa wyszła za wojewodę podolskiego, Jana Twarowskiego, którego potomkowie przybrali nazwisko matki, lecz używali herbu Pilawa.—(Anatol Lewicki: „Powstanie swidrygiełły“ (Kraków. 1892, str 202). Niesieckiego „Herbarz“; Kniaziołuckiego „Materyały do biografii Mikołaja

w. s.

w. s.

garitacea i î. p.) Prof. Feofiłakto w nazwał je piętrem Buczackich p. ip., a skamieniałości w nich się znajdujące, zbadane przez Fuchsa i Konnena, pozwalają je uważać za współczesne średniemu ogniwu eocenowemu anglo-francuskiego zagłębia, a mianowicie grubemu wapieniowi paryskiemu. K J-Buczacz, w Galicyi miasto główne powiatu tegoż nazwiska, leży nad rz. Strypą, wpadającą do Styru, w żyznej okolicy podolskiej; przerzyna je gościniec krajowy monasterzysko-czortkowski, od którego się oddziela w samym B-u gościniec krajowy buczacko-strusowski na północ, buczacko-jazłowiecki na południe. Powierzchni gruntu ma to miasto 3,055 m.; mieszkańców 9,970 (1880), w tern samych żydów 6,281.

zną brzeżańsko-tarnopolską. Miasto w powiecie jedno—Jazłowiec, miasteczek 4: Buczacz, Monaste-rzyska, Barysz i Potok Złoty; gmin wiejskich 74 W powiecie znajdują się następne zakłady przemysłowe: wapniarki, cegielnie, garncarnie, fabryki świec i mydła, młyny wodne, browary (3), gorzelnie (22), fabryki tytuniu, cygar i tabaki ( 2 ), fabryka sukna tylko jedna w Trybuchowcach; warsztatów tkackich 145, kuśnierzy 75. Przemysł domowy rozległy jest pod względem tkactwa i sukiennictwa. Lasy dostarczają drzewa budulcowego na 12,960 złr. rocznie; opałowego ną 73,000 złr. Handel zbożem

§ËÇ

lal

U:

11

B. jest siedzibą starostwa powiatowego, rady powiatowej, komisyi szacunkowej dla regulacyi podatku gruntowego, urzędu podatkowego, ma urząd pocztowy nieeraryalny w miejscu, również stacyę telegraficzną, sąd powiatowy z posadą notaryusza. Jest tu kościół parafialny murowany, poświęcony r. 1763, fundowany 1712 r. przez Szczepana i Joannę Potockich, klasztor oo. bazylianów, którzy przy nim utrzymują swoim kosztem gimnazyum 4-klasowe.

Hf

Oprócz gimnazyum, znajdują się w B-u 2 szkoły.

ni

en

hm

Ili

U’.. .. . r r

smsiÉgi

w]

SI

»'Sa

B. po Tarnopolu jest najbardziej handlowem miastem na Podolu Galicyjskiem; izraelici buczaccy słynni są z bogactwa. Miasto to starożytne było gniazdem dwu rodzin Buczackich: herbu Abdank i h. Pilawa, a potem przeszło do Potockich. Nad miastem na skale, pod którą Strypa płynie, wznoszą się ruiny zamku obronnego. W r. 1672 przebył ten zamek oblężenie turków pod wodzą sułtana Moha-meda IV; broniła się w nim dzielnie Teresa Potocka, żona wojewody bracławskiego; samo miasto było zdobyte, złupione i spalone. Tegoż roku został tu podpisany haniebny pokój, który oddał Podole i Ukrainę w ręce turków. W r. 1675 B. Jtjf|| był powtórnie przez turków zdobyty i spustoszony. §j||:

'.j

ï.f

i

iii

if

ilk

mt

W środku miasta wznosił się ratusz pięknej, oka- ] załej budowy, statuami z kamienia przyozdobiony, ; który w r. 1859 wraz z całem miastem stał się pastwą płomieni.—Po wiat Buczacki, graniczy 1 na wschód z powiatami Czortkowskim i Zaleszczy- 1 ckim, na południe z powiatami Horodenka i Tłu- 1 macz, na zachód z powiatami Rohatyn i Podhajce, | na północ—Podhajce i Trembowla. Powiat ten | przecinają z płn. ku płd. dwie większe rzeczki, dopływy Dniestru, mianowicie Koropiec i Strypa. !

Fig. 269.; Ratusz w Buczaczu.

Konfiguracya gruntu jest falista, tylko brzegi rzek wznoszą się do trochę większej wysokości. Przestrzeni ten powiat zajmuje 19.3281 mil austr. czyli 11.2710 miryametrów; ludności miał w r. 1880 13,720 dusz. Sądów powiatowych jest w powiecie i surowemi płodami bardzo ożywiony. Ze względów trzy: w Buczaczu, Jazłowcu i Manasterzyskach; pa- historycznych zasługują na uwagę miejscowości rafij łacińskich 8, parafij grecko-katoliekich 33. Za- następne: Buczacz, Jazłowiec, gniazdo rodziny Ja-kłady naukowe dwa średnie: gimnazyum niższe złowieckich; na ruinach zamku znajdują się napisy w Buczaczu i szkoła panieńska w Jazłowcu; trzy j ormiańskie, gdyż miasto to było niegdyś rezyden-szkoły etatowe, czteroklasowe, męskie: w Bary szu, Ma- ! cyą biskupów ormiańskich; w dziejach pamiętne nasterzyskach i Buczaczu, gdzie jest lekarz i szkoła klęską, zadaną tatarom 1648 r.;—Złoty Potok, nie-żeńska; 29 szkół etatowych jednoklasowych. Powiat gdyś gniazdo rodziny Potockich, z klasztorem do-ma glebę dobrą, na której wszelkie gatunki zboża minikanów i starożytnem zamczyskiem; Manaste-i kukurydza dobrze się udają, (tytuń nie zawsze), rżyska, pamiętne porażką turków; jest tam dotąd klimat ciepły, dzięki osłonie od północy wysoczy- zamek, niegdyś obronny.—„Słownik geogr“, *

81

Jtasjklopadya fowutchi» Unstr. T. X.

N.

P. Ctim.

Buda v. Ofen, ob. B u d a - P e s z t.

Budaeus Gulielmus, ob. Bu dé Wilhelm.

Budal Hans, rzeźbiarz norwezki (* 1830 roku w Throndheimie — f 1879). Wykształeił się w akademii duńskiej w Kopenhadze pod kierunkiem Je-richaua, od 1860—70 mieszkał w Rzymie, następnie wrócił do kraju. Wykonał szereg dzieł z zakresu potocznego, portretowych i medalionów; technikę miał poprawną, a pomysły pełne powabu naturalnego. Do najlepszych prac B-a należą: „Dziewczę bawiące się z kotkiem“; „Dziewczę z ptaszkiem nieżywym“; „Chrystus Pan na Krzyżu“; portretowe popiersia króla Karola XV, oraz królowej Lu-

w. G.

Luczar Piotr (* 1815), ksiądz chorwacki, znany jako autor licznych artykułów, treści przeważnie teologicznej i filozoficznej, a następnie jako autor zbiorku nowel p. t. Opowiadania wiejskie (1875) i opisu Podróży do Rzymu („Put. w Rim“, 1877“). N-

Buczek Józef Ignacy, prawnik austryacki (* 1741 w Przyborzu na Morawach. — f 1821 w Pradze). Studyował filozofię w Ołomuńcu, prawo w Wiedniu pod Sonenfelsem, służył w wojsku podczas wojny siedmio-letniej, w r. 1774 został w Pradze profesorem nauk politycznych, w 1775 profesorem ekonomii i cenzorem pism politycznych i zagranicznych, w 1807 przeszedł na emeryturę, w 1810 wyniesiony do dziedzicznego stanu rycerskiego dostał inkolat w krajach korony czeskiej. Przełożył na język niemiecki Beccarii: „Dei delit-ti e delle pene.” (Praga, 1765), napisał: „Versuch über d. Absichten d. Landesregierung bei Leitung der Landwirtschaft“ (tamże, 1766); „Abhandlung von d. Polizei“ (tamże 1788); „Grundriss d. Forstwissenschaft“; „Geschichte und Betrachtungen über d. böhm. alte und neue Finanzwesen“ i inne. *

Buczniowskie starostwo w województwie ruskiem, ziemi halickiej.

Buczycz Michał, kapłan chorwacki z czasów reformacyi, której był gorliwym krzewicielem w swej ojczyźnie. Pozostawił po sobie: Katechizm chorwacki dla luteranów i jedną pracę w języku łacińskim p. t. „Contra praesentiam Corporis et Sanguinis Christi Domini in Sacramento Eucharistiae“ (około 1573 r.).

Buczyński Wincenty (* 17 marca 1789—f 29 marca 1853), filozof teologiczny i literat, jezuita rodem z Białej Rusi, wstąpił do nowicyatu w Po-łocku 1805 r., tu otrzymał stopień magistra nauk wyzwolonych i doktora teologii, profesyę 4-ch ślubów uczyuił w Tarnopolu 1820, dokąd się jezuici z Białej Rusi przenieśli. Uczył po kolei humaniorów, filozofii, teologii w Połocku, Tarnopolu, Linzu, Namur, Insbrucku, Lovanium, gdzie też umarł. Rozpoczął działalność literacką od spółpracownictwa w „Miesięcznika połockim“, gdzie r. 1817 pomieścił: „Nad uwagami Jana Styczyńskiego o Pułta-wie, poemacie bohaterskim, ks. Nikodema Muśnic-kiego, uwagi“: a w r. 1818: „Rozbiór wiadomości pomieszczonych w recenzyi poematu Pułtawa“, „Odpowiedź na zarzuty pana Styczyńskiego przeciw obronie poematu ks. Muśnickiego,“ „Rozprawa historyczna o słuszności wyroku, którym zakon Tem-plaryuszów był zuiesiony.“ Po dłuższej przerwie ogłosił osobno: „Institutiones doctrinae religionis, in quibus principia philosophica ad veritatem religionis applicantur“ (Wiedeń, 1842); „Institutiones philoso-phicae“ (t że, 1843/4; tomów trzy; 1-szy zawiera Logikę ze wstępem do całej filozofii, 2-gi Metafi-kę, 3-ci Etykę). Niemałą odznaczał się erudycyą; pisał po polsku poprawnie.

Buczyński Roman (* 13 lipca 1839 w Warszawie). Nauki uniwersyteckie pobierał w Charkowie i ukończył je ze stopniem kandydata prawa. Od r. 1862 do 1869 był nauczycielem gimnazyum w Kielcach, od r. 1873 do 1876 pracował w biurze statystycznem b. Komisyi sprawiedliwości. Zawód swój pisarski rozpoczął w 1862, jako współpracownik „Gazety Polskiej“, a następnie piórem swem zasilał i inne czasopisma, mianowicie zaś: „Niwę“, „Bibliotekę Warszawską“, „Wędrowca”, „Kłosy“, „Gazetę Rolniczą“ i „Bibliotekę umiejętności prawnych“, umieszczając w nich artykuły treści rozmaitej: sprawozdawczej, pedagogicznej, politycznej, przeważnie zaś prawniczej, społecznej i statystycznej, a dał też kilka próbek udatnych i z zakresu belletrystyki (między inuemi wspomnienie szkolne p. t. „Wielka Niedźwiedzica“—w „Kłosach“ i. 35). Osobno z prac B-go wyszły: „O ju-rysdykcyi karnej w stosunkach międzynarodowych“ (Warszawa, 1872); „Stan moralny naszego społeczeństwa i t. d.“ (tamże, 1874); „Nasza własność ziemska“ (tamże, 1882); „Zarysy stanu moralnego naszego społeczeństwa“ (t. 1-szy 1884, t. 2-gi r. 1886). • * dwiki i wiele innych.

Budapeszt, stolica krajów korony węgierskiej i główne miasto komitatu Peszt-Pilis-Solt-Kis (Mała) Kumania, nad Dunajem, o 5 mil na południe od punktu, w którym rzeka kierunek wschodni zmienia gwałtownie na czysto-południowy, aby powrócić do dawniejszego dopiero pod prądem wód Drawy, rozłożone po obu brzegach rzeki. B.-Peszt jako stolica królestwa węgierskiego urzędową tę nazwę swoją otrzymał przez prawo sejmowe XXXVI w r. 1872; nakazało ono z dwóch odrębnych mu-nicypiów, wytworzyć jedno wspólne, a w pożądaniu największego rozwoju dla nowego „miasta stołecznego i rezydencyonalnego“ zakreśliło mu ogromny, głównie na lewym brzegu obręb, 18,612 hkt. (równy przeszło 3 milom geogr. □ ). Składowemi częściami B-u, zorganizowanego w jednostkę municypalną zaraz w r. 1873, są: na prawym brzegu rz, 1) Stara Buda (węg. O-Buda, niem. Alt - Ofen) na poł. od niej 2) Buda (Budzyń); na lewym: 3) Peszt (cz. „Pest“; niem. Pesth) wraz z wyspą św. Małgorzaty (Margit Sziget), leżącą na wysokości Starej Budy. Potocznie B. nazywany jest wprost Pesztem. Już w XVIII w., lecz dopiero pod koniec, municypium peszteńskie zaczęło silniej żyć od budzyńskiego, choć nie było, jak ono, odwieczną stolicą obszernego państwa, i nie miało ani dworu, ani króla; dziś rzeczywistą stolicą, siedliskiem rządu, jest Peszt; Budzie pozostał tylko charakter rezydencyi i warowni. Peszt też najbardziej, i można nawet powiedzieć: wyłącznie się rozwija wskutek samego położenia. Prawy, budzyński brzeg rzeki, wynie-

siony do 300 metrów n. p. m. (Mathyas-hegy), . Prócz mostów, liczne, małe, zwinne parostatki utrzy-składa się z kilkunastu wzgórz, ciągnących się je- mują ciągłą komunikacyę. Najpiękniejsze ulice dnem pasmem z północy na południe; lewy. pesz- znajdują się we właściwym P-e, zwłaszcza w dziel-

teński, tworzy rozległe płaskowzgórze 94 n. p. m., przechodzące w historyczną równinę Rakos. Przy wejściu do miasta od północy, powyżej wyspy św. Małgorzaty, Dunaj jast na 850—950 metr. szeroki; wzdłuż pomienionej wyspy i leżącej przy niej małej Kis Buda rozwidlenie zachodnie ma 400, wschodnie minimum 250 metr., dalej na południe pod silnie wyskakującym z prawego brzegu wielkim Blocksbergiem (Gebhardsb., węg. Gettert-hegy, 235 m. wysok.) szerokość rzeki wynosi 300 metrów, poczem koryto zaczyna się szybko rozszerzać i przy wyspie Csepel na południu ma już 1,140 m.—B. składa się z dziesięciu odrębnych historycznie części i zarazem całostek administracyjnych. Wyliczymy je w porządku położ. geogr.: brzeg prawy: a) 1. (adm. III) Stara Buda, najbardziej północna, nawprost wyspy św. Małg., a na wschód góry Madejowej, Góry Franciszka i góry Strażników (Sze-mlö-hegy), wraz z południową częścią t. z. Neustift, osady trzymającej środek między wsią i miastem, a łączącej St. B. z właściwą, b) w Budzie: 2. (I) Twierdza (węg. Var), zajmująca niewielkie, odsunięte od rzeki wzgórza podobne do wału, na północ od Blocksbergu; za twierdzą leży t. z. „miasto Krystyny“ (Krisztina-vâros), z willi i ogrodów złożone, a na południe od niego Taban, podchodzący aż pod Blocksberg. 3. (II) Miasto nadrzeczne (Vizi-vâros) pomiędzy twierdzą a Dunajem, obejmujące i południową część Neustiftu. Lewy brzeg: c) Peszt składa się z siedmiu następujących dzielnic nad samą rzeką: 4 (administr. V) „Miasto Leo-poldyńskie“ (Lipot-väros), poniżej wyspy św. Małgorzaty wraz z dzielnicą wschodnią, młynarską, 5. (adm. IV). „Miasto środkowe“ (Bel-vâros), naj-starożytniejsza część Pesztu, na południe od poprzedniego. 6. (adm. IX) „M. Franciszka“ (Fereucz-varos, Franzstadt) nawprost Blocksbergu, sięgające aż do południowego krańca B-u. W głębi: 7. (adm. VI), przytykające od wschodu do Lipotvaros „m. Terezyańskie“ Terez-vâros, (Teresienstadt). 8 (adm.VII) na południe od poprzedniego „M. Elżbiety“ odzielone ulicą królewską (Kiralyi utcza). Za tern miastem jeszcze dalej ku wschodowi ciągnie się: 9. (VIII) „M. Józefińskie“ (Jozsef-vâros). Wszystkie te trzy miasta (7—9) sięgają daleko na wschód aż do torów dróg żelaznych, opasujących B. od tej strony. W r. 1872 włączono w obręb stolicy i osadę na południowo-wschodnim krańcu dzisiejszego terytoryum: 10. (X) „Kobanya“, niem. Steinbruch, łomy wybornego piaskowca, dziś liczne fabryki, browary, wspaniała wieprzownia; za niem ciągnie się równina Rakos. Obubrzeżne części B-u połączone są ze sobą przez 3 mosty: Małgorzaty (Margit-hid) na północy, w środku łańcuchowy (Lńncz-hid) i kolei żelaznej (Öszekötö-vaszti-hid) już na południowej granicy miasta; najwspanialszy jest łańcuchowy, według planów Clarksa w 1842—9, 390 m. dł. 12.6 metr. szer.; most Małgorzaty, żelazny, na filarach 474 m. dł. 17 m. szer., w linii łamanej, z 1875— pierwszy kosztował 4,750,000 guld., drugi 5,360,000.

nicy Leopoldyńskiej, Józefińskiej i Terezyańskiej: Królewska, Andrassego ze 150 pałacami w stylu Odrodzenia, na 2,275 m. długa; droga do Waitzen (Vaczi Körut—ku północy), wspaniały bulwar, oddzielający miasto Józefińskie od Terezyańskiego, najbardziej ożywiona z ulic B-u; dalej: Akademicka, Dorotejska, Palatyńska, Franc. Deaka w Starem mieście (adm. IV), Kerepesi, Üllo. Nadbrzeże pe-szteńskie ma wygląd imponujący: od północy ciągnie się brzegiem Rudolphskai, a za placem Franciszka Józefa dalej ku Staremu miastu Franz. J. Kai; sam plac uderza swą wspaniałością, z niego wychodzi most łańcuchowy do Budy, gdzie przytyka do okazałego placu, z którego od 1855 tunel pod twierdzą z monumentalym frontem doryckiin prowadzi do miasta Krystyny. Zasługuje tu jeszcze na uwagę ulica Albrechta i na zachodnim stoku twierdzy piękne miejsce przechadzek. Na Blocksbergu wzno si się cytadela. Prócz placów powyższych godne są wymienienia w B-e: Petöfiego, ratuszowy, przysięgi, kalwiński, uniwersytecki, sejmowy. Peszt właściwy w rozroście swym dąży do posiadania coraz większej ilości bulwarów, placów wysadzanych drzewami, wirydarzy, skwerów; w stronie wschodniej i południowej pourządzano w najnowszych czasach rozległe ogrody, a w nich szkoły ogrodnictwa, którego rozkwitem rząd i sejm gorliwie się zajmują. Wyspa Małgorzaty, własność prywatna arcyksięcia Józefa, jest rozkosznem miejscem wycieczek letnich. —Kościoły katolickie: w Peszcie—najstarszy parafialny, w części gotycki, najpiękniejszy uniwersytecki, niegdyś Paulinów, z r. 1698; w Budzie — św. Macieja, wzniesiony za Beli IV (1235 — 70), gdzie odbyła się ostatnia koronacya cesarza niemieckiego, Leopolda II, na króla węgierskiego i gdzie w październiku 1867 koronował się Franciszek Józef (obecnie przebudowują ten kościół według planów z epoki Macieja Korwina); kościół garnizonowy św. Jana z grobowcem ostatniego z Arpadów, Andrzeja III (f 1301). W Peszcie na miejsce starego kościoła św. Leopolda wznoszą od 1851 bazylikę, która się już raz zawaliła. Ewangelicy mają 2 większe kościoły, reformowani jeden, żydzi 2 synagogi: w Budzie i w Peszcie, obie okazałe. Z cmentarzy odznacza się wielki katolicki po za dzielnicą VIII na wschodzie, z grobowcem straconego w r. 1849 Batthyanyego, i mauzoleum Deaka.— Najwspanialszym pomnikiem architektury świeckiej w Budzie jest zamek królewski (Kira-lyi Palota), wzniesiony przez M. Teresę w 1749 — 71, frontem do Dunaju, 178 mt. dł., o 203 izbach — przy nim kościół św. Zygmunta, ze skarbcem królewskim; godne jeszcze uwagi: pałac ministra honwedów, pałac prezesa ministrów, bazar zamkowy nad Dunajem. Właściwy Peszt ma najwięcej okazałych budynków, przeważnie w stylu odrodzenia: pałac akademii, pałac komory celnej z roku 1874 (165 mt. dł., 53 mt. szer.), pałac redut, ukończony w r. 1865, w którym główna sala pomieścić może 4,000 osób (mieszanina bizantynizmu,

,ł    . ł

igBÉj - gggg

- " ■ I ■ ■'■_³

• ^__

IgSfSlISl

V    'V.

____/fia^ • jmfß.

F*4-’

rv*ma

mi

i<

glpgg

Ifeifc.

4_9.>Ä}t.

TJM

fets'

r.n

mm

L:J.

nJfwrpiji

Hüll

•rrrgrij

li

ii

-i

gffi

Mà

W'- -

LjüWiïLJ^:

TÊiTàiÉ.

■ 4}Wv

iiŁŁŚ

!..

rHJj[

litg

|a|

aSM ■

ISi

*    ! Ül

OJSI

EP

mi

§&bbH|

||§f§ip^gä

fefip

tr/i:

88

V/ >..y. ‘/ł, i. i

" •'*

'-±

Fig/j 70. ,Mo8t^łańcuchowy łączący "Budę 7 Pesztem,

j|y

BL®S

łj"

HUI

fm

mi

JJ BEI

tlH

&«*]

: J*..

iggSI

jr?

i'¹

RSsttj

HBNlü

1^*1

?T#Sl

eæasæ?

ESBil*¹."’JŁ

11

fr*

iss

■ • ;-ïr*

p-

Ksi

l'U

NU

PS

5%=f

mm

Pi

mm

•TTfïïi^TifiFV'f* ‘

Fig. 271. Zamek królewski z kościołem św. Zygmunta.

maurytanizmu i gotyku), gmach sejmowy, muzeum narodowe, (wielki czworobok klasyczny z przed 1850) stary i nowy ratusz, dawny teatr narodowy i nowa opera, ogromne koszary Karola VI z czterema dziedzińcami, Ludoviceum, biblioteka uniw., pałac sztuk pięknych, szkoła malarstwa, dom komitato-wy, kasa oszczędności, pałac Karolyich, oba dworce dróg żel. węgierskiej i austryacko-węg. Osobliwością Pesztu jest rzeźnia miejska z r. 1872, wraz z targowiskiem, zajmująca 14 hektarów gruntu, równie ciekawa pod względem techn., jak i archi-tekton. Tu należy również wieprzownia, ze względu na handel wieprzami, bardzo ważną grająca rolę i znakomicie urządzona.—Pomniki sławnych ludzi, prócz wyżej wspomnianych: aus+r. gen. Hen-tzego, 22 metry wysoka wieżyca gotycka na plaću 250,000 rodowitych węgrów.— Przemysł i han-Goergy w Budzie, kolumna na pamiątkę zarazy Idei. Liczne fabryki machin, głównie rolniczych (w Neustifcie), pomnik arc. Józefa od 1796—1845 I (oraz narzędzi), wielkie warsztaty drogi żel. węg.

20,040, reform. 22,214, wyżu. gr. 1,864, unitów 1,267, wyzn. mojż. 70,879. W r. 1882 było wszystkich domów 11,329: 6,870 w P. i 4,459 w B.; 7,534 parter., 1,011 jedno-, 772 dwu-, 460 trzy-i 71 cztero-piętr. Wytrzymałość podatkową ludności oznacza się liczbą 20 guld. 60 c. podatków skarb, i 6 guld. 80 c. pod. municyp. na 1 mieszkańca. Pod względem narodowości stosunki zmieniły się wielce za naszych czasów: gdy w r. 1857 w Budzie i Peszcie razem na 80,002 niemców wypadało tylko 45,000 madjarów przy 25,000 ludności żydowskiej, statystyka z r. 1880 wykazuje 198,742 madjarów, 119,902 niemców, 21,581 Słowaków, 1,756 kroatów i serbów, 408 rumunów, 7,625 cudzoziemców. Dziś mieszka w Budapeszcie przeszło

! Pi

lg®

Pt i: - ;

iii

JUi

■ Jt Ai ii

air-#'

gg|gjjp

r?

7_-

iif

-=TJrrT-i:

Ugg

as

|=

! ,,

V

Fig. 272. Teatr w Budapeszcie.

roku palatyn. węgier., na placu Józefińskim, pomniki Deaka, Szechenyiego, Oetvösa. W Budzie, w pobliżu mostu Małgorzaty dotrwał od XVI w. grobowiec wystawiony przez baszę budzyńskiego jednemu z lokalnych świętych tureckich, niejakiemu Giil-Babie, przezwanemu „Ojcem różanym“. — Ludność B-u wykazuje wzrost uderzający: 1686 — 56,000 m., 1720—11,000, 1813—36,000; 1836 — w B. i P. 105,171; 1857 w B-e wraz ze Starą B-ą— 55,000, w Peszcie właściwym 131,705; w r. 1869 270,476, a w 1880 już 360,550. D. 1 stycznia r. 1882 naliczono 384,996, w rok później 401,360. Ostatnie wreszcie obliczenie, dokonane pod sterem znakomitego Körösiego d. 31 grudnia 1890 r,, dało 494,561 ludności cywilnej. W obecnej chwili można powiedzieć, że B. już prześciga Warszawę. W r. 1880 na 100 mężczyzn przypadało 107 kobiet; według wyznań było: katol. 242,981, luter.

i towarzystwa żeglugi par. na Dunaju, 2 skarbowe fabr. tytuniu, wielka, wzorowo urządzona płókalnia wełny, przerabiająca rocznie przeszło 100,000 centn. metr., wspomniana wieprzownia, kilkanaście pierwszorzędnych młynów parowych, kolosalne browary (jeden Drehera), farbiarnie, bardzo wzięte, i fabr. perkalów, świec, mydła, chemikaliów, wreszcie szkła, majoliki i porcelany. Na potrzeby oświaty jest pięć wielkich, po europejsku urządzonych, drukarni i do 30-tu większych litografij. Głównemi przedmiotami handlu są: zboże, zwłaszcza pszenica (w r. 1882 weszło do B-u 5,286,975 centn. metr., a w postaci mąki wyszło 3,551,346, w ziarnie 1,199,309); wino z gór budzyńskich (czerwone); spirytus; wieprzowina (przeszło pół miliona wieprzy, wartość do 30 mil. guld.); poszukiwana wełna czesankowa. Na potrzeby przemysłu i domowe użył B. w r. 1882—4,236,331 cent. m. węgli kam. Wo-

góle w r. 1882 wprowadzono do B-u lądem i wodą 20,498,034 cent. m., wyprowadzono 18,403,738 wszelkich przedmiotów zbytu. Wielka spławność Dunaju niezmierną ma dla B-u—wagę, ale większą jeszcze mają drogi żelazne, obecnie już ze wszystkich stron zmierzające do stolicy królestwa. Z Pesztu wychodzi droga państwowa węgierska i droga państwowa austr.-węgiers., z Budy—droga południowa, wszystkie z licznemi odnogami, a nadto właściwy

P. otacza kolej obwodowa. Na czele pomocniczych instytucyj kredytowych stoi Bank węgierski z roz-połowionego B. austr.-węg. w 1892 powstały, ze 30 banków prywatnych, towarzystwa akcyjne przemysłowe, coraz liczniejsze: tow. ubezpieczeń, giełdy: wartościowa, produktowa, mączna, zjazdy przemysłowców, zwłaszcza młynarzy, chmielarzy, międzynarodowy coroczny targ zboża.—Szkoły: 1) Uniwersytet, założony 1635 przez prymasa Pazmany’ego w Tyrnawie (słów. Trnava), 1777 przeniesiony do Budy, 1782 do Pesztu, od 1786 w dziś. siedzibie; składa się z 4 wydziałów: teolog. kat.,filoz., med. i prawn.; 1882 r. 198 profes. i doc., 3,252 słuchaczy (połowa prawników); przy uniw. biblioteka (przeszło 200,000 książ. i ręk)., gab. starożytności, gabinety specyalne, laboratorya, kliniki, ogród botan., drukarnia. Od uniwersytetu zależą: akademia teol. prot., instytut rolniczy, szkoła weterenaryi, inst. położniczy; 2) Politechnika, ze szkoły przemysł, w 1846 r. załóż, w Budzie, od r. 1872 w Peszcie, zorgan. na wzór uniwersytetu w 3 wydziały: budownictwa, budowy machin i chemii technologicznej; w r. 1882 miała 42 naucz, i 444 uczniów. 3) „Ludoviceum“, załóż. r. 1802, od r. 1872 szkoła wyższa dla offi-cerów honwedów. 4) Gimuazya klasyczne w liczbie 7-u.    5) Gimnazya realne wyższe państwowe

2, miejskie 2. 6) akademia handlowa, kilka takichże szkół, krajowa szkoła wzorów i rysunków, szkoła malowania na szkle. 7) akademia muzyczna, niegdyś pod kierunkiem Liszta. 8) Seminaryum główne węgierskie katol. 9) Jedno semin. naucz, męskie i 2 żeńskie. 10) 17 szkół miejskich, z tych 10 municypalnych. 11) 79 szkół początkowych normalnych, 37 wieczornych, utrzymywanych przez mu-uicypium, 21 wyznaniowych, 32 prywatnych lub założonych przez towarzystwa oświaty. W r. 1882 do 169 szkół element, w 630 izbach uczęszczało 38,513 dzieci, nauczało w nich 731 osób. 12) Instytut ociemniałych, instytut dla głuchoniemych izraelitów. Razem z ochronami i żłobkami wszelkich zakładów wychowawczych przeszło 300.—Stowarzyszenia uprawiające naukę, literaturę i sztukę (zbiory): 1) Muzeum narodowe z daru Szechenyiego (1802), od 1869 na uowem miejscu gorliwie zaopatrywane; biblioteka z przeszło 200,000 t. i 30,000 ręk., galerya obrazów, muz. etnograf., antyki. 2) Ak. umiejętności do r. 1869 popierała tylko język węgierski, odtąd jest ciałem naukowem, pracującem skrzętnie i poważnie i prowadzi wydawnictwa pierwszorzędnej wartości (historyczne); pracuje w 3 sekcyach: filozof.-hist.-społecznej, mat.-przyrodn. i fi-lologiczno-estetycznej; przy akademii galerya obrazów Esterhazych, zakupiona r. 1871 za 12 mil. guld. i przeszło 100,000 książek. 3) Tow. Kisfaludego i Pe-töfiego uprawiają literaturę nadobuą. 4) Katol. stow, św. Stefana wydaje książki poważne i popularne.

5) Od r. 1868 tow. hist, węgierskie. 6) Od 1841 tow. lekarskie. 7) To w. przyrodnicze, 8) geograficzne, 9) geologiczne wraz z instyt., 10) Instytut meteor., 11) Rada krajowa statystyczna, 12) Biuro Statyst. krajowe, 13) miejskie, 14) Archivum krajowe, 15) od r. 1861 tow. sztuk pięknych, 16) Urząd konserwatorów zabytków sztuki i t. d. W r. 1882 wychodziło 215 czasopism, z tych tylko 18 co-dzień. (13 węg., 5 niem.).—Teatr a: 1. królewski, opery, przy ulicy Andrassego; 2. narodowy węgierski (dramat); 3. ludowy — oba przy ul. Kere-pesi; 4. t. w twierdzy budzyńskiej; 5. t. niemiecki stały; 6. dwa teatra letnie, węg. i niem., nadto teatr na wyśpię Małgorzaty. Miejsca do zabaw i wycieczek eleganckie i bardzo liczne, kluby, na których czele sejmowy, 5 stowarzyszeń wioślarskich, stowarzyszenie wyścigowców, fuukcyonujące na równinie Rakos, na wschód Pesztu, gdzie do r. 1525 t. j. do skonu Ludwika Jagiellończyka, odbywały się wybory królów węgierskich; dalej jeszcze na wschód arystokracya urządza sobie angielskie polowania na lisy. Osobliwością B-u prócz winnic na górze winniczej przy Starej Budzie, są źródła mineralne: gorące, znane jeszcze w starożytności, wypływają z pod góry Stróży (Szemló-hegy) i Kal-waryi — woda jest solanką szczawo-siarczaną, mającą temp. 62°C., łazienka główna—Kaiserbad; są

1    na wyspie Małgorzaty (44°C.), gdzie tryskają ze studni artezyjskiej; inne jeszcze źródła gorące znajdują się w południowej części Budy u stóp Blocksbergu, a w naszem stuleciu, jeszcze dalej, na Kölenfeldzie, odkryto źródła wody gorzkiej zimnej.—Zarząd. Obywatele miasta wybierają burmistrza i 400 reprezentantów, którzy sprawują władzę nadzorczą i w granicach autonomii prawodaw-czo-podatkową. Oprócz burmistrza jest nadburmistrz, obaj zatwierdzani przez rząd, burmistrz wraz z urzędem stałym, magistratem, złożonym z 8 radzców,

2    podburmistrzów i notaryusza prowadzi gospodarstwo. Oprócz tego w każdej z 10 dzielnic jest bezpośredni zarządzca.

Dzieje. Stara Buda była niegdyś kolonią rzymską Aquincum, A ein cum; gorące jej wody mineralne miały dla siebie urządzone termy, których szczątki wraz z wodociągiem i amfiteatrem niedawno odkryto. Nazwa Budy ma mieć związek z rodem Attyli; sam król miał jakoby tutaj swój do-mek drewniany. Właściwie powstała Buda dopiero za św. Stefana. Peszt był już również za czasów rzymskich osadą, Trans-albo Gontra-Acincu m od położenia swego nazwaną. Nazwa P-u ma być madjarską i oznaczała jakoby wschód, według innych słowiańską. Osiedli w nim, jeszcze na długo przed nawałą mongolską (1240—2) niemcy i musiało się im tam dziać nieźle,skór o dyplomata znaj ą osadę: jako „Villa teutonica ditissima“. Po napadzie Bela IV nazywa niemców peszteńsk. „hospites nostri de Pest” i nadaje im sute przywileje. Nazwa P-u rozciągnęła się wtedy i na brzeg prawy; Blochsberg nazywano „Pester-bergu. Zczasem pierwotna oryginalna nazwa utrzymała się tylko na lewym brzegu, a zniemczona (Ofen jakoby z Peszt), przy-Igła do prawego, budzyńskiego. Od r. 1444 było tedy Ofen twierdzą, za Macieja Korwina stało się stolicą i prześcignęło Peszt. Za podboju tureckiego od 1541 —1688 była Buda rezydencyą baszy. Po wypędzeniu turków oba miasta, B. i P., cesarz niemiecki ogłosił za wolne. W XVIII w. Karol VI, Marya Teresa, Józef II wiele dla obu miast zrobili (ob. wyżej). Już w r. 1723 rezydowały tu najwyższe władze sądowe. W XIX w. Peszt szybko wzrastał, głównie dzięki Dunajowi i żegludze parowej. Nawiedzały B. często powodzie, w 1849 r. wojna i oblężenie twierdzy budzyńskiej. Od r. 1867 od ugody z Austryą—wzrost stał się szczególnie szybkim. Dla pomyślności miasta dużo uczyniła zwłaszcza w XIX w. szczodrobliwość prywatna. (Ob. Budzyńi Peszt).

Budarz Jan Michał, patryota łużycki i dobroczyńca (* 1713 w Górnej Horce, w Saskich górnych Łużycach—f 1780). Mieszkał w Lipsku, gdzie się trudnił adwokaturą, broniąc spraw głównie spół-ziomków swoich, skąd go też przezwano serbskim rzecznikiem. Poważano go i podziwiano ogólnie. W ostatniej woli swojej całe mienie przekazał w spadku misieńskim oraz górno i dolno-łużyckim serbskim ubogim. Spadek to był nie mały, po części w gotowiźnie, po części w ruchomościach, budynkach i gruntach. Do r. 1828, w którym legat ten rozdzielono między pruskie a saskie Lużyce, wynosił on 54,892 talary. W Prusiech nienależycie udzielano zapomóg, co nawet wywołało skargę do rządu ze strony duchowieństwa; w Saksonii ściśle wolę testatora spełniono. Od r. 1852 dyrekcya powiatowa sama budyszyńska rozdaje wsparcia ubogim każdej wioski z osobna, na przedstawienie dusz pasterzy miejscowych.    *

Budda, właściwie Buddha (z przydechem h), skąd buddhaizm albo buddyzm, wyraz sanskrycki, oznaczający tego, na którego padła światłość, w przenośni—człowieka mądrego (budhas= mądry) jest przezwiskiem Siddhar ty („Särvathasidda“ pisowni uczonych angielskich), syna radży z rodu S(Si)akija (Cakya), która-to nazwa służy i narodkowi w państewku na stoku Himalayów, znikłem później w wielkiem państwie Maghada, i z dodaniem muni (pustelnik) tworzy drugą historyczaą nazwę danej osobistości Sakijatnuni, obok istniejących jeszcze Gautama („pełen życia“), Thathagata („skończony“), Baghavat („tryumfator“), Suga-ta („mile witany“) i innych. Ojciec B-y, mający stolicę w Kapila albo „Kapila-vastu“, dziś już nie istniej ącem (nad rzeczką Rohini, niedaleko od Go-rakpuru wpadającą do Rapti, dopływu Goghry albo Sardy, którą Ganges przyjmuje w siebie z lewej strony)—zwał się Sudhodana; matką mu była Maja („sztuka, złuda, omamienie’*) boskiego pochodzenia —w tydzień po wydaniu na świat wróciła do nieba. Narodzenie się dziecka, które miało stać się założycielem religii, dziś jeszcze, po 24 wiekach, liczącej sto kilkadziesiąt milionów wyznawców, otoczyły cudowne legendy (ja taka) o boskiem tchnieniu i nietizyologicznej, prawa natury łamiącej formie poczęcia: zestępując ze swego nieba, Tuszyta, wcielił się B. w prawy bok swej matki, jako piękny słoń, w łonie jej dopiero przeobraził się w człowieka, a powiła go Maja w gaju cudownym Lumbiui. W tumanie podań najrozmaitszych drzewo zjawia się wielokrotnie w życiu B-y, jako symbol nadziemskiej opieki. Od pierwszego też do ostatniego tchnienia zalewa rzeczywiste jego przygody i nauki potop zmyśleń i legend, grupujących się w dwa główne typy: północny—w sanskrycie, i południowy—w pâli. Pierwszy panuje wśród tybetańczyków, mougołów, tun-guzów i buryatów południowej Syberyi, w znacznej części chińczyków i japończyków; drugi—u mieszkańców Ceylonu i Assamu, Birmanii, Pegu, Syamu, Kambodży, Tonkinu i Annamu. Tamci nazywają B-ę pospolicie „Sakijamuni“, ci—„Gautamau. Legendy południowe są mniej fantastyczne od północnych, ale i z nich z wielkim tylko mozołem wydobywają uczeni, głównie anglicy, rzeczywistość istotną. Sam rok urodzenia B-y, podawany dotychczas na podstawie klasycznego dzieła Lassena „Indische Alterthumskunde“, uległ teraz zaprzeczeniu: nie w 543 (2) ale prawdopodobnie już na początku V w. przed Chr. odszedł B. z tego świata, a Lefman w swej „Geschichte des Alten Indiens“ skłania się do uznania roku 480-go za mający lepszą od innych podstawę chronologiczną; ponieważ zaś według jeduozgodnych świadectw święty człowiek żył lat ośmdziesiąt, zamiast zatem dotychczas przyjmowanego r. urodź. 622 lub 3, otrzymujemy w przybliżeniu r. 560. Uczony Rhys Davids dalej się nawet posuwa: bierze lefmanowską datę śmierci za datę urodzenia i życie B y zamyka w latach 480—400 (lub mało co wcześniej). Do kanonicznego urodzenia się zaopatrzyła legenda B-ę w 32 znamiona główne i 80 pomocniczych. Dziecię wzrastało już jako bóg utajony: miało zaledwie lat kilka, kiedy już mędrców mądrością swoją zapędzało w kąt. Gdy miał lat 19, ożeniono go z Ja-soddharą, córką sąsiada, króla Koli, Suprabuddhy, ale nie o żonie myślał B. W 29-m r. ż. potrzeba usunięcia się ze świata była w nim już tak silną, że nie chciał widzieć nawet nowo-narodzonego, dopiero teraz, syna swego pierworodnego, imieniem „Rahula“ i z woźnicą, zwanym Czandana (Czanda-ka), postacią również cudowną, uciekł daleko za Ganges i przez sześć lat przebywał na puszczy w ziemi Uruwela na północno-wschodnich stokach gór Vindhia, odrzucając wszelkie wezwania rodziny do powrotu. Zupełna samotność, ascetyzm, podtrzymywanie fizycznego istnienia najlichszą strawą, przy zupełnem wyrzeczeniu się mięsa, wyrobiły w nim tizyologiczne, a raczej patologiczne ciążenie do zagłębiania się myślą w zmienność, marność, dolegliwość i całą niedolę (a pay a) bytu ludzkiego na ziemi, dopóki wreszcie przytępienie w sobie wszelkich żądz, a więc i zniweczenie życia nie stanęło przed nim jako życia cel. Z tem dążeniem do nicości połączył B., nie obce już i brahmaniz-mowi, miłosierdzie dla stworzenia, dla wszystkiego, co żywe, a przedewszystkiem dla człowieka, którego pojęcie z więzów kastowości wyzwolone pierwszy raz dopiero z ust jego żywem słowem między ludzi wybiegło. Ale gdy owa idea ascezy i nieistnienia wzbiła się w nauce B-y do najwyższej potęgi — idea miłości dla stworzenia, z istoty swej do życia powołana, pozostała i moralnie, i społecznie dla życia bezpłodną, bo ją zabijała tamta, tłumiąc cnotę społecznej gorliwości i zalecając wręcz transcendentalne samobójstwo. Buddyzm ściśle wzięty, szczerze wyznawany, mógłby być religią tylko dla samobójców. Nawet jego moralność jest tylko samobójstwa narzędziem. Pięć głównych (Bunsen „Gott in der Geschichte“) przykazań: 1. Nie zabijać tego, Co żywe; 2. Nie kraść; 3. Nie kalać ciała; 4. Nie kłamać; 5. Nie upijać się—zmierza jedynie do wytępienia żądz nieczystych, a tylko ich przewaga właśnie w paśmie żywota człowieczego (karman) skazuje istotę na nowy byt, nowe ogniwo do łańcucha już przebytej metempsychozy—i zarazem metamorfozy— dodaje. Gdy tedy żądza jest jedynem źródłem życia, źródłem nowych coraz bytów, po życiu zatem doskonale czystem, bez żądz wszelkich, bez wrażeń (samskara), nie może być już dalszego istnienia, nie może więc być i pięciorakiego (urodzenie, starość, choroba, śmierć, rozłąka z tern co ukochane) cierpienia (kleça), nie dającego się od życia oddzielić. Cała mądrość sprowadza się do umiejętności zabijania w sobie żądz. Widzimy tu zatem egoizm, uciekający przed cierpieniem ziemskiem w przestwory wszechświata. Jak wszystko na ziemi—rozumował dalej B.—tak i złe jedno musi być związkiem przyczynowym związane z jakiemś złem iunem: zniweczyć pierwszą przyczynę — niewiado-mość, bezwiedzę (avidyâ), a nie będzie i złego, wiedza zaś—to wyzwolenie się z pęt świata. To serce-duch, które buddhyzm, a może i sam B. uważał za szósty zmysł człowieka (manas), po sześciu latach pustelnictwa pchnęło świątobliwego męża w ten sam świat, przed którym był właśnie uciekł. Przemoc Brahmanów, upośledzenie klas niższych, nieludzka teorya o potępionym bycie ludu— oburzały B-ę: zapragnął maluczkich, cierpiących, na samo dno społeczeństwa rzuconych i tratowanych, wybawić przez wskazanie im drogi (gati) do wyjścia z bytu—nie do społecznego przewrotu. Sam pierwej dostąpiwszy światłości wyzwalającej (b o d h i), to jest powołany już ostatecznie do stania się B-ą, jako bodhisattwa, postanowił iść między lud. Ale umartwienie odjęło mu siły; zmienił sposób życia: zaczął się lepiej odżywiać. Uczniowie—a było ich pięciu —widząc mistrza łamiącego własne przykazania, uciekli od niego. On pozostał dalej w swej puszczy w okolicach Gai (Gayâ) nad rzeką Nairandżana, dziś „Niladżan“ w Uruwilwie. Pewnej nocy, gdy siedział pod drzewem Bodhidru-ma—drzewem wiedzy i światłości—które określono jako ficus religiosa (nie indica), przyszedł do niego archanioł Brahmy, przyszedł i kusiciel Mara (śmierć) wraz z uroczemi córami swemi; ale mąż święty przebił się przez piekło, zdobył cztery prawdy kardynalne (1. świadomość bytów dawniejszych; 2. metoda tłumienia złych popędów; 3. łańcuch dwunastu przyczyn; 4. pełna wiedza trójdzielna—tripitaka) -i jako świadomy juź swej wyższości „doskonale czysty i wszystko wiedzący“ — został Buddhą. Dreszcz całej jego istoty udzielił się ziemi—zadrżała. Stał się ten wielki wypadek 35-go roku życia B-y, zatem około 525 przed Chr. Uczuwszy się B-ą Tapagatą, powędrował Sakija-muni do Varanasi (Benares). Odnalazł tu swych uczniów; kazanie, które miał do nich, było pierwszą jego nauką publiczną; wszystkich za sobą porwał. Rozpoczęło się nawracanie na nową wiarę, głównie przez uczniów. Sam B. z Benares powrócił nad Nairandżanę; wkrótce gromadzić się poczęły liczne zastępy czcicieli, nabożnych, ubogich wyznawców (bhikszu także bixu),—zawiązek przyszłego społeczeństwa duchownego (san g ha). Na górze pod Gają miał B. naukę o cierpieniu i miłości; legenda każe mu już wtedy robić cuda. Gdy pochodził do Radżagryhy, w ówczesnej stolicy Maghady, gdzie królował życzliwy mu wielce Bitmbisara, Indra sam przed nim tańcował. Zapraszano go wszędzie. Kraina ponad-gangesowa, od Allahabadu do Bihar (Behar, Buhar), na lewym brzegu wyciągająca się poza Fe-zabad, na prawym pod stoki gór Vindhia, jest ziemią świętą buddhaizmu. W Sravasti, tego samego, pierwszego roku nauczania, dał mędrzec tłumom „obraz wzorowego młodzieńca“; stamtąd udał się do rodziny, do Kupilawastu, gdzie go przyjęto z wielkiem uniesieniem. Pozwolił wtedy i kobietom wytworzyć stowarzyszenie żebrzących i modlących się kobiet (bikszuni). Drugiego roku objawienia wrócił do Radżagryhy i przebywał tam przez trzy lata. Piątego roku mieszkał u kobiety wesołej, imieniem Amradaryka, w Waisali. Siódmego roku wstąpił do nieba, aby nauczyć 33 bogów i swoją matkę, której na ziemi wcale nie znał (Odysseja!). Od r. ósmego, ciągle w tym samym obrębie, przez całe życie nawiedzał główniejsze miejscowości, sam ze skorupką w ręku żebrząc, a z sercem dla bliźnich otwartem nauczając. Piętnastego roku objawienia odwiedził powtórnie gniazdo rodzinne. Kama (zmysłowość, bóg zmysłowości) miał mu na nim samym dowieść, jak dalece znieczulenie na ból nie zabezpiecza od bólu: przed śmiercią jeszcze zapłakać miał starzec nad upadkiem rodu swego, zburzeniem grodu i rozbiciem ojczystego królestwa. Ruiny rodzinnego miasta B-y pokazywano pielgrzymom chińskim jeszcze w VII w. po Chr. W 16-m r. objaw. Buddha znowu robił cuda w Alawie. Od 50-go r. wiadomości są coraz już skąpsze, legendy zapełniają wiek późniejszy własnemi wybrykami scholastycyzmu buddhajskiego i cudownością, tak np.

1. północna, tybetańska, najswobodniejsza, najbardziej rozpasana ze wszystkich, zapewnia, że nad jeziorem Anawatipta, wzniósł się dawca prawdziwego światła w powietrze. Po czterdziestu pięciu leciech nauczania zmarł Buddha na puszczy koło miejscowości zwanej Kusinara, dzisiejszem Kasya (Kusya) w ziemi Mallów, na zachód od potoku Hi-ranyawati w pobliżu Gai; drogę do Waisali buddyści zamienili w drogę świętą. Przy śmierci B-y był uczeń jego miłowany Ananda, byli i inni, pomniejsi. Nikomu płakać nad sobą nie pozwalał, wzbraniał czci pośmiertnej dla szczątków swoich i samej osoby. „Myślcie o sobie⁴—upominał. Ostatniem słowem jęgo było: „Pamiętajcie, że wszystko marność, dążcie do zbawienia“. Ciało, przeniesione do Waisali, spalono na stosie; o szczątki wszczęły się spory: każdy je chciał mieć. Pobudowano grobowce, kaplice, świątynie, pomniki pamiątkowe (stupa, tope); z tych najwspanialsze jest mauzoleum Buddha-Qayâ pod Gają (Lefman, 665). Później część re-likwij znalazła się w grocie pod Pataliputra (Pali-bothra—koło Boglipur, (w państ. Maghada). Obdzielono nią całą Madyadesę i Cejlon: starczyło dla wszystkich. Społecznie zyskały Indye przez B-ę nową organizacyę brahmańskiego ascetyzmu (srâmana) w zakon, a w niej nową do społeczno-politycznego rozwoju przeszkodę, ale zyskały i zdolność do oporu przeciwko despotyzmowi brahmanów. Można do pewnego stopnia za Spiessem w „Entwicklungsgeschichte etc.“, powiedzieć, że buddhaizm odegrał rolę europejskiego protestantyzmu z XVI w. Tłumy nieszczęśliwych przyjęły B-ę jako zbawcę, przynoszącego im miłość i miłosierdzie za prawo (d harm a) najwyższe dla społeczeństwa ludzkiego. Właściwe powołanie buddaizmu jako umysłowej żądzy, jeśli nią był, stanowić mogło tylko usiłowanie zmian w organizaeyi Hindustanu w duchu sprawiedliwości i równowagi, strącenie brahmanizmu, zdemokratyzowanie społeczeństwa. Tą drogą jednak nie poszedł B., bo była trudną i zamkniętą dla ascetyzmu i idei w nim wylęgłych: zamiast nowej organizaeyi społecznej dał nową re-ligię — religię oryginalną, bo wypowiadającą walkę jedynej rdzennej idei wszelakiej religii: idei niezni-szczalności istoty ludzkiej i dążenia jej do istoty boskiej, która i ją, i świat cały stworzyła, i nad przestrzenią, i uad czasem nieograniczenie panuje, sama bez początku i końca. Jak jednej, tak i drugiej z tych istot daremnie szukalibyśmy w buddha-izmie; wszystko raczej złożyło się na to, aby ich tam nie było. B. nie wymawia wcale imienia boga, Brah-my lub jakiego innego, a wskazując istocie ludzkiej ideał w samowolnem unicestwieniu się, tem samem już i metafizyczną istotność duszy odrzuca: Bogiem rzetelnym buddhaizmu może być tylko nicość. Pojęcie to nicości, zamknięte w wyrazie „nirwana“ (nirvâna), oddającym „zgaszenie, zdmuchnięcie, ustanie, przewianie, oddzielenie“ — jest tak wyrazi-stem, że od czasów Maxa Miillera treśćjego ustaliła się ostatecznie, i Bunsen daremnie usiłował ocalić w buddhaizmie Boga i nieśmiertelność. Tybetański kanon o bycie doskonale szczęśliwym bez materyi i bez formy (arûpa) począł się już na wiele wieków po śmierci B-y. Dla łatwiejszego zniszczenia się, przez wytępienie żądz wierny dostał od B-y, oprócz pięciu owych zakazów, jeszcze sześć przykazań dodatnich (uczciwość, obyczajność, wytrwałość, odwagę (energię), naboźność i mądrość), dostał jeszcze i ośm maksym życia, istotnie banalnych; ale wszystkie te przykazania razem wzięte, i z owem najwyższem prawem miłości złączone, nie dają jeszcze rzetelnej moralności, zdolnej wypromienić się tylko z idei dobra dla dobra. Jak sama nirwana, tak i kosmogonia, peryodyczne niknięcie światów, i metafizyka z niebami współśrodkowemi, i metempsychoza z przechodzeniem w ludzi lub zwierzęta — i wszystkie nakazy moralne i umartwienia znajdowały się już da-

Encyklopedy» Powtzechna Ilust. T. X.

wno przed B-ą w religii, moralności, prawodawstwie, obyczajach i poezyi brahmanicznej, z tą tylko różnicą, że brahmanizm porywał niemi w górę do Boga, a B. na dół strącał—w otchłań nicości. W tem przeciwieństwie, oraz w wytworzeniu jakby jednej ludzkości, przez nieuznawanie kast i zalecenie miłosierdzia, w nakazie wreszcie walki ze zmysłowością subjektywną, tkwi istotna różnica obu religij. Ten ostatni moment jest w niej najważniejszy, najdostojniejszy. Jemu-to zawdzięczają ludy mongolskie i mongol-sko-turań8kie swoje podniesienie się na poziom cywili-zacyi.—Ob. Buddaizm, gdzie podana jest bibliografia wspólna do B-y i buddyzmu.

Buddhaizm, Buddyzm, religia osnuta na życiu i nauczania Buddhy (ob.) i złączona z czcią jego osoby. Drugi ten czynnik jest w dzisiejszym stanie B-u ważniejszym od pierwszego. Wyznanie to zaczęło się wytwarzać, jako całokszałt dogmatów, zasad i praktyk już za życia B-y, ale wykształciło się dopiero po jego śmierci, przechodziło koleje od-szczepieństwa, większego lub mniejszego ześrodko-wania ideowego i hierarchicznego, i przedstawia dwie główne odmiany, odpowiadające dwóm powyższym typom (ob. Buddha) legend świętych: południową i północną; w pierwszej przeważa cudowność, scholastycyzm pedancko-śmieszny, czczy formalizm i hierarchiczność; druga bardziej zbliża się do normy religij stanowionych, ma więcej uświęcających i etycznych dążności i przy słabszej organizaeyi stanu duchownego wydaje z siebie objawy szczerszej pobożności. Odszczepieństwo zaczęło się jeszcze za życia B-y, powstał z niego istniejący do dziś dnia w Dekkanie, środkowej części Hindustanu, dżainizm (w r. 1891 wyznawców 1,416,109); założył go Mahawiwa. Przez cały swój ókres apostolski wielki człowiek miał wroga nieprzebłaga-nego w swym krewnym, Devadatta, który podkopywał zasady B-u. Zaraz po śmierci Buddhy zebrali się przedniej si jego wyznawcy dla sformułowania nauki na koncylium do Radżagryhy. Powstały waśnie pomiędzy Anandą i Kasyapą, dwoma głównymi apostołami. Zredagowano wtedy pierwsze legendy i rzucono pierwszy fundament pod boskość i wiekuistość Buddhy. Korzystając z powszechnej w Indyach wiary w metempsychozę, obmyślono cały szereg przejść i wcieleń i połączono zmarłego łańcuchem bytów coraz doskonalszych z przedwiecznością, unikając Brahmy, nawet w jego najłagodniejszej, w rodzaju nijakim wyrażanej, postaci. Uczniowie i wyznawcy dzielili się, jak za życia B-y, na duchownych (bhikszu; kobiety--bhik-szuni) i świeckich, niewykonywających ślubów (upa sa): wszyscy mieli obowiązek wierzyć w świętość B-y i nieomylność jego dogmatów i nauk, ale pierwsi tylko zobowiązani byli do życia ascetycznego, bez zawiązywania się wszakże w zakony o ścisłej regule. Ci bhikszu byli z powołania pielgrzymami, żebrakami, trzymającymi ze sobą, zbierającymi się na wspólne modlitwy i rozpamiętywania, ale początkowo nie mieszkali we wspólnych miejscach ascezy—klasztorach (wiha-ra). Instytucya zakonów wytworzyła się na klasycznym gruncie buddhyzmu dopiero pomiędzy

82

pierwszem a drugiem koncylium, w Waisali, o sto lat późniejszem. Wstępujący miał obowiązek złożyć ślub ubóstwa, czystości, prawdomówności; ćwiczeń umysłowych nie przechodził: do zawodu wystarczała mu prawa wola, a na zewnętrzny jej symbol musiał tylko głowę zgolić i przywdziać żółtą szatę.

go głową brylantowym ogniem — czujemy w tern wszystkiem robotę ludzi, którzy cichą wiarę serca zastąpić chcieli niemądrem mędrkowaniem umysłu scholastycznego, materyalizującego ducha. Gorzej jest, gdy jakiś prorok i egzegeta daje Buddzie aż 60,000 żon, gdy inny każe mu powracać po 6-letniej nieobecności na narodziny jego dziecka: to już czysta niedorzeczność. Te kłębiące się bardzo żywo, z potęgą ilościową niesłychaną, pomysły twórcze i rabulistyczne dociekania B-u nie wiele mają w sobie owego szlachetnego a swoistego idealizmu, który kosmogoniom, metafizykom, zwłaszcza onto-logiom, głównie urok nadaje. Sam Buddha jest już brahmańskim: jeszcze Sakyamuni przebywał w swej Tuszycie, kiedy brahmini znali już doskonałego (Samyaksam B.) i samoistnego Buddhę (praty a ka B.). Nie są żadną nowością buddaistyczne nâina i rûpa (dźwięk i kształt) jako przeczące

Regulamin klasztorny przepisywał mu posiadanie ośmiu przedmiotów, wśród których skarbonki, oraz spowiedź co dwa tygodnie. Kapłaństwa z łaski nadprzyrodzonej nie było. O takiem kapłaństwie nie myślał nigdy sam B-a i bodaj czy samego siebie uważał za tak nieskończenie wyniesionego nad ludzkość w granicach Indyj zamkniętą, za jakiego go podają legendy. Cała ta nadziemskość B-y, w niesmacznych, nawet nieraz potwornych i wstrętnych występująca formach, jest dziełem jego uczniów i o wiele wieków późniejszych, a nawet krwią i rasą całkiem mu obcych czcicieli.

bo występują już w u pauiszadach, maksymach brahmanizmu. Nie jest nowem i „koło bytu“ (san-sara), przypominające ruchem swoim ustawicznie wkoło płynący potok wszechrzeczy Heraklita. Pojęcie wewnętrznego rozjaśnienia (bodhi) istniało już w brahmanizmie, którego pojęciami i wyobrażeniami pseudo-filozoficznemi operowali wogóle scholastycy buddhaistyczni. I siedm kręgów kosmo-gonicznych B-u ma początek brahmański. Własnością B-u, własnością piękną, są wszystkie marzenia o miłości, sprawiedliwości i miłosierdziu, z siewu przez samego Buddhę rzuconego wyrosłe. Jedno pojęcie maitrabala, oddające twórczą potęgę miłości, zestawione z dogmatem miłości człowieka dla człowieka, jako najwyższem prawem życia społecznego—samo przez się jest więcej warte, niż całe biblioteki legend, kanonów i traktatów odgrzebywanych ciągle przez naukę europejską. Szkoda, że w Indyach pozostało ono tylko ideą osobniczą, nie stało się nawet ideałem, a zaledwie otarło się o życie. Po Asoce trzymał się B. jeszcze długo na stopie re-ligii przemagającej, ale głównie nad środkowym Gangesem, w Madya-desa. Za najazdu i panowauia Indoscytów (Saków), w I w. przed Chr., i później, za Partów, w północnym Hindustanie już siła jego słabła, a w III w. po Chr. odwieczna religia Wed systematyczną już wypowiedziała mu wojnę, póki w IX w nie wyparła go ze stałego lądu, pozostawiając mu tylko swobodny a kwitnący rozwój na Cejlonie. Mógł on już wtedy bez Hindustanu się obyć: za Hi-inalają i na stokach jej znalazł dla siebie olbrzymią widownię; w IV w. po Chr. dostał się do Kaszmiru i Nepalu, w V do Birmanii, Arakanu, Kam-bai (w Pegu był już wcześniej), w VI do Chin, w VII do Syamu, przez VII i VIII zagnieżdżał się w Tybecie, aby z czasem tu właśnie wystąpić w postaci najbardziej, najdoskonalej skrystalizowanej w la-maizmie, z Dal aj Lamą, uchodzącym za zmar-twychstałego Buddhę (nirvana!), z klasztorami, z hierarchią zupełnie episkopalną i sćholasty-cyzmem, ciasnotą swoją wypowiadającym walkę naturze umysłowości ludzkiej. Z Chin i Tybetu

Potrzebowano go widzieć przedwiecznym: zjawiło istotności stworzeń, a symbolizujące marność bytu się tedy tysiąc aż Buddhów, potem 55, potem 25,

24, a wreszcie 6 i 5, i ci są najpoważniejsi; jeden z nich przyjdzie po Buddzie Sakyamunim, gdy się skończy okres jego panowania 5,000 lat; inny znowu, Majtreya, będzie bogiem miłosierdzia, a przyje-dzie na białym koniu (Kalenke-Kalki; Scholl „Messias-Sagen d. Morgenl.“). Wbrew nauce mistrza, który, jak w nieśmiertelność duszy nie wierzył, tak i początku świata w żadnem drgnieniu bosko-ści przedwiecznej nie wskazywał, wyobraźnie wcześnie już poczuły potrzebę Boga-Stwórcy, którym nie mógł być dla nich Brahma, i wymyśliły Adi-buddhę, a z niego emanacyę kolejną 5 budhów (Dy a ni); czwarty z rzędu, Amitabha, jako nieskończone światło, jest najpierwszym po Buddzie rzeczywistym. Cześć owego Boga-Stwórcy w B-e panowała w Indyach jeszcze w X w. Na północy bóstwo Awalokitesuara pełni w świecie funk-cyę ducha świętego. Kanon wcielenia Buddhy Sak. był już gotowy w III w. przed Chr. i stanął na trzeciem z rzędu koncylium około r. 250 za króla As(i)oki w nowej stolicy rozpostartego już wówczas na cały prawie Hindustan państwa Maghada, Pa-taliputrze (gr. Palimbotra, Palibothra). Ten Asoka, przyjąwszy B., zamienił go w religię państwową; pomniki i gruzy, sztuki piękne i piśmiennictwo dochowały do nas ślady jego niezmiernie gorliwej działalności. Na owem koncylium prezydował sam mocarz. Za niego i przez niego w kilka lat po soborze B. zdobył dla siebie Cejlon, skąd prawdopodobnie dostał się na Jawę i do Pegu. Ja taki (historye narodzin Buddhy) kanoniczne za Aso-ki wymyśliły już owe 112 znamion charakterystycznych, i słonia, i Maję, i Lumbini, i całą tę baśń, którą Lefman szczegółowo podaje. Małość szkolarska, pstrząc główne zarysy, zniżyła godność tej religijnej poezyi. Gdy maleńki B-a w mędrców, którzy go egzaminują, ciska aż wiedzą 64 umiejętności, gdy przed wyjściem na puszczę spostrzega cztery niedole ludzkie, nader pospolite a dla niego jakoby nadzwyczajne, gdy spaja sobie łańcuch przyczyn z 12 ogniw (nidâna), a ziemia aż drży od tego herkulesowego trudu, jaki spełnił; gdy przeniknął B. do mongołów północnej Azyi, a w cza-w Benares „koło prawa“ (d harm a) zapala się nadje- sie bliżej nieokreślonym dostał się przez m. Żółte

contenant l’histoire du B. Cakya

tenlehre, uebersetzt v

translated from the Sanscrit etc.“

F. J.

F. J.

do Japonii. Chińczycy nazywają Buddhę Po, Mongołowie— Burkan, Japończycy Bud („Bud-so“= relig. B.), Cejlończycy Budu. Stan kapłański w B-e północnym jest nadzwyczaj liczny: w Japonii np. na 33 miliony ludności w r. 1871, już po wielkim przewrocie, było 245,000 duchownych buddhajskich (Kolb. wyd. VII). W samych Indyach właściwych z liczb statystyki z r. 1891 można natężenie B-u oznaczyć na jakie kilkadziesiąt tysięcy wyznawców. W naj-nowszem, ósmem wydaniu Balbiego (red. Heiderich, Wiedeń, 1893, t. I str. 273) na podstawie obliczenia Fournier’a de Flaix, który ogólną summę wyznawców różnych religij na kuli ziemskiej ustanawia na 1,429,000,000, liczbę wyznawców samego B-u oznaczono na 147,900,000—daleko od tych „czterystu“ i „czterystu z górą“ milionów, które błąkają się po encyklopedyach. Uwzględniając zbyt nizkie ocenienie ludności kuli ziemskiej u Fournier’a, a przy-tem i stały przyrost, można przyjąć jako pewną liczbę 150 milionów wszystkich buddystów. Niema ich nigdzie poza Azyą. W Europie wskrzesił Bud-dhyzm, wraz z jego specyalnie urobioną nirwaną, Schopenhauer; słynny Hartman w swoim krzyku filozoficznym uznał Buddhyzm za religię przyszłości; chora wreszcie na przesyt cywilizacya europejska wznawia go za dni naszych, głównie we Francyi, w nieporządnych majaczeniach.

Literatura Buddhaizmu. Barthélémy St.Hilaire, Jules „Le Bouddha et sa religion“ (Par., 1860); Beal „The romantic legend of Sakya Buddha (przekład z chińskiego tekstu sanskryckiej Abhinish-k ram an a Sutra“; Bigandet „The life or Legend of Gaudama“ (Rangun, 1858 i 1866; Londyn 1880); Bunsen Chr. Kri. „Gott in der Geschichte oder d. Fortschritt d. Glaubens an eine Sittliche Weltordnung“ (Lipsk, 1857—8, 3 t.); Burnouf Eugène „Introduction à l’histoire du buddhisme indien“ (Paryż, 1844); Colebrooke H. Thom. (przekł. franc. Pauthier) „Essays sur la philosophie des Hindous traduits de l’anglais et augmentés de textes sanskrits et de notes nombreuses“ (Paryż, 1833); Csoma de Koeroes „Life of Shakya“ w „Asiat. Researches“ (XX, t. II); Eichhoff Fred. Gust. „La légende indienne sur la vie future, traduite du sanscrit et comparée aux légendes d’Homère et de Vergile“ (Paryż, 1853); Eitel „Buddhism, its historical, and popular aspects“ (Londyn, 1873); Fergusson James „Tree and Serpent worship“ (2 wyd., Londyn, 1873); Foucaux E4. „L alita Vi star a, développement

tnouni“ (z tybetańskiego przekładu oryginału sans-kryckiego, ogłoszonego w „Bibi, indica“; Paryż, 1848); Gough A. E. „The philosophy of the Upanishads* (Londyn, 1881); Hardy R. Spence „Eastern mona-chism“ (Londyn, 1850) i „A manual of Buddhism in its modern development, translated from Singhalese manuscripts“ (Londyn, 1853i 1860); Hodgson „Essays etc.“ (Londyn, 1875); Kern H. „Geschieduis van het Buddhism in Indien“ (Harlem, 1882—4— w przekł. niemiec. H. Jacobiego: „D. Buddhismus und seine Geschichte in Indien“, Berlin); Kistner „Buddha and his doctrines“ (Londyn, 1869); Koppen „Die Religion des Buddha“ (Berlin, 1857);

Lassen Ghr. „Indische Alterthumskunde“ (Bonn, 1847—1861, 4 t.); Lefman S. „Geschichte d. alten Indiens“ (Berlin, 1890); Müller Max „Lectures on Buddhist nihilism“ (Londyn, 1869—przekł. niem. Lipsk, 1870); Müller Max „Sacred books of the East“ do 1885 r. 25 t.); Oldenberg „Buddha, sein Leben, seine Lehre, seine Gemeinde“ (Berlin 1881); Rockhill W. W. „The life of the Buddha“ (Londyn, 1884); Rhys Davids „Buddhist Birth stories“; Schla-gintweit Emil „Buddhism in Tibet“ (Lipsk, 1863): Schmidt J. J. dwie rozprawy: o tysiącu Buddów i o trzecim świecie buddhystów w „Mémoires de l’acad. impériale de St. Petersbourg“ (1834); Scholl Carl „D. Messias-Sagen d. Morgenlandes“ (Hamburg, 1852); Schott „Zur Litteratur des chinesischen Buddhismus (Berlin, 1874); Senart E. „Essai sur la légende de Bouddha“ (Paryż, 1875); Spiess Edmund „Entwicklungsgeschichte d. Vorstellungen vom Zustande nach dem Tode“ (Jena, 1877); Weber Albrecht „Dhamma padam, die älteste buddhistische Sit-

w „Zeitschrift d. deutschen Morgenland. Gesellschaft” (1860); Wilson „Vishnu Purâna

(Londyn, 1840); rozprawy i wiadomości w „Journal asiatique“; „J. des savants“, w „Zeitschrift d. deutschen morgenländischen Gesell.“, w „Asiatic researches“ i t. d.; dzieła podróżnicze o Tybecie. Obfita bibliografia u Lefmana i Spiessa.    s-

Buddeus Jan Franciszek (* 1667—fl729), teolog i filozof niemiecki, pochodził z rodziny francuskiej Budé, osiadłej wskutek prześladowań religijnych na Pomorzu. B. był profesorem filozofii moralnej w Halli, później—teologii w Jenie. Napisał w jęz. łacińskim: „De erroribus stoicorum in phi-losophia morali“ (Halla, 1695 — 96); „Introductio ad philosophiam Ebraeorum“ (tż. 1702); „Elementu philosophiae instrumentalis“ (tż. 1703 r.); „Historia ecclesiastica Veteris Testamenti“ (tż. 1709); „Insti-tutiones theologiae moralis“ (Lipsk, 1711); „Iusti-tutiones theologiae dogmaticae“ (tż. 1728 i często później) i t. d. W pismach swych B. występował przeciw pietystom halskim i żywą z nimi prowadził polemikę.

Buddeus Karol Franciszek, syn poprzedniego (* 1695 w Halli — f 1753), jako wice-kan-clerz w Gotha. Napisał między innemi: „Untersuchungen des wahren Grundes der höchsten Gewalt des Fürsten ueber die Kircbe“ (ÿlalla, 1719).

Buddeus Karol Emanuel (* w Buffleben w 1780 — f w 1844). Był urzędnikiem w Gotha i Altenburgu. Celniejsze jego pisma są: „Die Ministerverantwortlichkeit“ (Lipsk, 1833); j„Repertorien zur Sächsischen Verfassungsurkunde und d. Städteordnung“ (Lipsk, 1834).

Budé Wilhelm (* 1467 w Paryżu — f 1540 tamże), wybitny humanista francuski, zwany z łacińska Bud a eus, nauki pobierał w Paryżu, później w Orleanie słuchał wykładów prawa, ale podczas studyów szkolnych nie okazywał wielkiego zamiłowania do nauk i przekładał nad nie rozrywki światowe. Dopiero w 24-m roku życia poczuł w sobie zamiłowanie do wiedzy klasycznej i rzucił się do study o wania jej z takim zapałem, iż zdobył

A. A Kr.

lek).

powagę pierwszorzędnego humanisty we Francyi. Cieszył się też wielkiemi względami Ludwika XII i Franciszka I, który mianował go bibliotekarzem królewskim. On-to (wspólnie z Du Bellayem) podsunął temu monarsze myśl założenia „Collège de France“, instytucyi naukowej, która, w przeciwstawieniu do scholastycznej Sorbony paryskiej, miała się stać przybytkiem studyów humanistycznych; on też (wspólnie z Laskarysem), skłonił Franciszka do założenia biblioteki królewskiej w Fontainebleau. Pisarska działalność B-go była wielostronna i pod niektóremi względami bardzo doniosłego znaczenia: on pierwszy zaczął filologicznie komentować prawo rzymskie, w dziele zaś „Commentarii linguae graecae“ (Paryż, 1529) rzucił podstawy leksykografii greckiej, a potrosze i łacińskiej, i w ten sposób przyłożył się niemało do ugruntowania studyów nad greczyzną. Inne jego prace są: „Adno-tationes in Pandectas priores“ (Paryż, 1508); „De contemptu rerum fortuitarum“ (tż. 1520); „De studio litterarum recte instituendo“ (tż. 1527); „De transito hellenismi in Christianismum“ (tż. 1535 r.); „De l’institution du prince“ (1547); „Forensia“ (1548) i t. d. „Opera omnia“ wydał C. S. Curio (4 t., Bazylea, 1857).

Budenz Józef, wybitny znawca języków ural-sko-ałtajskich, ur. 1836 r. w Rasdorfie w blizkości Fuldy; po ukończeniu gimnazyum studyował filologię klasyczną w uni wers. w Marburgu (1854—55) i w Getyndze (1855—58), gdzie wykłady Benfeya rozbudziły w nim zamiłowanie do porównawczych badań językowych; tutaj też przypadkowo nauczył się nieco po madziarsku, poczem znowu pod wpływem prac Voilera o języku madziarskim i pokrewnych mu językach fińskich i tureckich, postanowił poświęcić się badaniu tych języków, a przedewszyst-kiem dokładnie poznać jęz. madziarski. W tym celu udał się w r. 1858 do Budapesztu, przez lat parę (1858—60) był nauczycielem gimnazyalnym w Stuhlweissenburgu (Székes Fejérwâr) i studyował język madziarski, oraz inne ugro-fińskie i turecki. Wkrótce też prace swoje, dotyczące tych języków, zaczął ogłaszać w czasopiśmie Pawła Hunfalvyego „Magyar Nyelvészet“; zwróciły one uwagę uczonych, tak, że w r. 1862 B. został członkiem koresp. i podbibliotekarzem akademii umiejętności w Budapeszcie i od tego czasu rozprawy swoje umieszczał w wydawnictwach filolog, tejże akademii („Nyelvtudomanyi Közlemenyek“). Od r. zaś 1868 rozpoczął w uniwersytecie budapeszteńskim wykłady porównawcze o językach ałtajskich i ugro fińskich, które miały ten skutek, że w r. 1872 utworzono w tymże uniwersytecie katedrę zwyczajną języków ałtajskich i ofiarowano ją B owi. Do ważniejszych prac jego należą: „O przystawkach słownych (verbalpraefixe) -meg i -el w jęz. madziarskim“ (1863—64); „Otworzeniu słów w jęz. madziarskmi (1865); „Magyar és finn-ugor szóegyezesek“ (Budapeszt, 1867—68), próba słownika porównawczego madziarsko-ugryjskiego; — „Ugrische Sprachstudien“ (Peszt, 1870, dwa zeszyty);—Tatarisch aus Chiwa“ (1865);—„Słowa odimienne (verba denominativa) w językach ugryj-skich“ (1872);—„Pinn nyelvtan“, gramatyka fińska (Peszt, 1873, 2-gie wyd. 1880);— „Szarvas Szila-dy“, zabytki języka staro-ugryjskiego (Peszt, 1874— 78, 6 zesz.); — „Moksa- és rzamordwin nyelvton“, gramatyka moksza- i erza-mordwińskiego (Peszt,

1876); — „Ueber die Verzweigung der ugrischen Sprachen“ (Getynga, 1879). Największą wartość posiada Budenza słownik porównawczy jęz. madziarskiego i ugro-fińskiego p. t. „Magyar-ugor osszehasonlitó szótar“ (Budap., 1873—81), powstały z pierwszego wydania próby słownika z 1868 r., zupełnie przerobionego; nadto „Ugór Alaktan“, morfologia cz. nauka o formach języka ugryjskiego (Budap. 1886). W ostatnich latach B. pracuje nad gramatyką porównawczą języków ugro-fińskich. Pomiędzy badaczami i znawcami języków uralsko-ałtajskich należy do najbieglejszych.

Büderich, miasteczko pruskie, w powiecie Dlis-seldorfskim, nad Renem, naprzeciw uścia Lippe, przy drodze żelaznej Venloo-Wesel, ma kościół katolicki i ewangelicki, 1220 mieszk., zajmujących się uprawą jarzyn, hodowlą bydła i wyrabianiem sera. Prawo miejskie nadał mu w 1366 Jan hr. Kliwii; w r. 1598 było zdobyte przez admirała hiszpańskiego Mendozę, w roku 1630 przez holendrów, w 1672 Turenne zburzył jego obwarowanie, a w r. 1813 po bitwie pod Lipskiem francuzi obrócili je całkowicie w zgliszcza, z których później zaledwie w połowie się podniosło.    *

Budge Juliusz Ludwik, (* d. 6 września 1811), dr. med. i filoz., anatom i fizyolog niemiecki; do nauk lekarskich przykładał się w Marburgu, Berlinie i Wiirzburgu, w r. 1833 ukończył uniwersytet i osiadł, jako lekarz, w Altenkirchen, lecz prędko porzucił zawód praktyczny i przeniósł się do Bonn, gdzie, jako docent, zaczął wykładać w uniwersytecie tamtejszym anatomię; zczasem otrzymał profesurę tegoż przedmiotu. W r. 1856 powołano go do Greifswaldu na prof, zwycz. anatomii i fizyologii. Tam przez długie lata był czynnym, jako dzielny i łubiany przewodnik młodzieży akademickiej. Z licznych prac jego, drukiem ogłoszonych, na wyszczególnienie zasługują: 1. „Bewegung der Iris“ (Brunświk, 1855), za którą od akademii umiejętności w Paryżu otrzymał nagrodę Monthyona; 2. „Ueber den Verlauf der Gallengäuge in der Leber“; (Arch. Reicherta, 1859); 3. Mały podręcznik fizyologii, który doczekał się wielu wydań i bardzo był przez czas długi popularnym pomiędzy studentami niemieckiemi; oraz 4. „Anleitung zu Präparirübungen”, które przełożone zostało na język polski przez W. Mayzla p. n. „Anatomia praktyczna“ (Warszawa, 1871. — Biblioteka urn.

Dr J. P.

Budh-Gaya, CZ. B u dd h a - G a j a, miejscowość w Bengalii, o sześć mil angielskich od dzisiejszego m. G a j a, z ruiuami klasztoru buddyjskiego. Tu pod drzewem figowem, dotąd jakoby istniejącem, Buddha, według tradycyi jego wyznawców, miał otrzymać objawienie swojej nauki. Stąd też B. była słynnem miejscem pielgrzymek buddystów i pozostała niem dotychczas, pomimo upadku buddyzmu w Indyach. *

Bndiejowice (niem. Bud weis), miasto w Cze-

chacli południowych przy uściu Malezy do Mołda-wy, 328 metr. nad poziomem morza, składa się z właściwego środkowego miasta i trzech przedmieść: praskiego, wiedeńskiego i linckiego. Roku 1880 liczyło w 1532 domach, 27,635 mieszkańców (bez wojska), z których, 11,859 mówiących po niemiecku, 11,812 po czesku. Ważniejsze ginacby w B-ach są: klasztor niegdyś dominikański, później pijarski, dziś redomptorystów, z kościołem N.

rozszerzył, a Józef II r. 1783 wyniósł je na stolicę biskupią.—B. szczycą się urodzeniem w nich kilku ludzi znakomitych, jak np. Wacław Fabri Budweis, astronom i prof. uniw. lipskiego z końca w. XV; Andrzej Mordenstern, rzeźbiarz; Franciszek Proke8z, malarz (* 1791); Wojciech Girowec, słyu-ny kompozytor (* 1763 —f 1852); Wojciech Lanna, wielki przemysłowiec i kupiec, który ważne oddał miastu przysługi; dr Franciszek Suchelko, publicysta i polityk (* 1811— f 1886).    *

Budiejowice Morawskie (niem.Mährisch Bud-

P. Maryi, zbudowanym w stylu staro-gotyckim, założony przez króla Przemyśla Otokara II 1265

1890 liczyło 3,301 mieszkańców; sąd okręgowy, starożytny kościół św. Eliasza, fara, kaplica św. Anny z w. XIV, z przytułkiem dla ubogich mieszczan, szkoła miejska, 2 kasy oszczędności, jedna pożyczkowa, browar, tartak parowy, poczta, telegraf, zamek hrabiów z Wallisu. B. M. powstały w w. XIII i do r. 1522 były w posiadaniu panów Eichtenburga na Bytowie; w r. 1626 dostały się generałowi Hannibalowi z Schaumburga, a w r. 1736 kupił je Wacław hr. z Wallisu. W r. 1809 zmarł tu generał fr. Boudet. B. m. były niegdyś głównem siedliskiem Braci czeskich czyli moraw

skich.

Budiłowicz Antoni Siemionowicz, spół-czesny slawista russki (* 1846 w guber. Grodzieńskiej), kształcił się w uniwersytecie petersburskim, który ukończył w r. 1868; był profesorem języka i literatury w instytucie historyczno-filologicznym ks. Bezborodki w Nieżynie, po otrzymaniu zaś stopnia doktora filologii słowiańskiej został w r. 1881 profesorem zwyczajnym jęz. russkiego i cerkiewno-słowiańsk. w uniwers. warszawskim, którą-to katedrę zajmował do r. 1892, będąc w kilku latach ostatnich dziekanem wydziału hist.-filol. W 1892 mianowany rektorem uniwers. w Dorpacie (Jurje-wie), gdzie obecnie (1893) pozostaje. Ogłosił prace następujące: „06 yueHofi .niaTeJibHOCTii JIomoho-coBa no ecTecTB03HaHin n <£Hjiojioi'm“ (Petersb., 1869); „JIomohooob kuk nncaTejib. CôopHnit mh-TepiajioB .ujm pa3CM0TpfeHia aBTopciton ^buTeJib-HOCTH JIoMOHocoBa“ (Petersb., 1871); „He 6hiJi jih npaBOCJiaBHbiM nejiOB&KOM PepoHHM IIpaaccKifi?“ (Petersb., 1871); „ll3cabji;0BaHie a3HKa ^peBHe-cjmbshc. nepeBo.ua XIII cjiob Pparopia EorocjiOBa, no pyKonncn Hura. Ily6. Ehöji. XI Bkua“ (Ptbg., 1871): staranne opracowanie języka zabytku staro-słowiań., będącego przekładem tekstu greckiego Grzegorza Nazyauzeńskiego, biskupa z w. IV. Zabytek ten starosłow. wydał B. następnie p. n „XIII cjiob Fpnropm Borocji. b .upeBHecjiaBSHC. nepeBOÆ'fe i t. d.“ (Petersb., 1875); „Ananas cocTaB-Hbix nacTeft cjiaBaHCitaro caoBa c Mop^o.iornuec-Kon TOUKH 3pbHia“ (Kijów, 1877), zawierające wykład zasad morfologii słowiańskiej, przeważnie podług dzieł Miklośića; „IlepBOÖbiTHbie CjMBaHe b hx a.3bi-kIj, ôbiTli n nOHariax, no ^aHHhiM JieKCHKajibHbiM. Il3CJir6,ii,OBaHis b oÖJiacTM jmHrBncTHnecKoft na-jieoHTOJrorm cjiaßaH“ (2 części, Kijów 1878—82), studyum histor.-etnograficzne, w którem na podstawie materyału językowego, a. m. wyrazów, współ-

r.; kościół św. Mikołaja, farny, a zarazem od zało- weis), miasto okręgowe na Morawach, nad rz. Ro-żenia biskupstwa katedralny, istniał już w r. 1297, kitną, na drodze żelaznej ze Znojmu do Ihlawy; r. obok niego wznosi się wieża dzwonniczna, 68 metr. wysoka z 1549—77; kościół św. Anny, z klasztorem kapucyńskim, założony przez cesarzową Annę, żonę Macieja, z okazyi sejmu, odbytego w B ach r. 1615.—Klasztor zniesiono r. 1786, a później umieszczono w nim seminaryum; kościół św. Prokopa w stylu późnego gotyku; kościół św. Wacława, zbudowany przez biskupa Jirsika w r. 1868; ratusz z lat 1727—20, wznoszący się na rynku, siedziba sądu powiatowego; biura urzędowe mieszczą się w gmachu obocznym, gdzie także znajduje się miejskie muzeum. Główną ozdobą miasta jest plac kwadratowy, otoczony dokoła alejami altanowemi: po środku jego wznosi się wielki; wodotrysk kamienny z posągiem Samsona. Z dzieł sztuki godne jeszcze wspomnienia: wielka statua N.

P. Maryi na placu Maryańskim; posąg bronzowy Wojciecha Lanny, dłóta Pönningera, postawiony w parku miejskim r. 1789, i tamże popiersie bron-zowe cesarza Józefa II, dzieło Tilgnera r r. 1883.

Przemysł w B-ach jest bardzo rozwinięty; są tu fabryki fajansu, kafli, ołówków, gwoździ, igieł, zapałek, grzebieni, złoconych ram i lisztew, piwa, spirytusu, likierów, cygar; kwitnie także przemysł młynarski i drukarstwo. Handel ożywiony, tak wodny (na Mołdawie), jak i lądowy, głównie zbożem, drzewem opałowem i budowlanem, solą i grafitem.—Miasto jest siedzibą urzędu powiatowego, sądu okręgowego, dyrekcyi finansów, urzędu górniczego, izby handlowej, inspekcyi przemysłowej, urzędu pocztowego, telegraficznego i brygady wojskowej. Znaczna jest liczba zakładów wychowawczych: seminaryum duchowne, gimnazyum niemieckie, gimnazyum czeskie, wyższa szkoła realna, instytut pedagogiczny, niższa szkoła realna czeska, instytut głuchoniemych i ociemniałych, szkoła przemysłowa, szkoła handlowa niemiecka oraz dwie wyższe szkoły żeńskie. Zakłady dobroczynne i zdrowotne: szpital ogólny, szpital chorób zaraźliwych, cesarsko-królewski szpital wojskowy, lecznica miejska, przytułek i dom sierot, utrzymywany przez siostry miłosierdzia.—W pobliżu miasta znajdują się liczne, bardzo rybne stawy, dalej, pod Steinkirchen, kopalnie węgla; nieopodal też miejsce kąpielowe Gutwasser ze zdrojami żelezistemi. — B. założył Przemyśl Otokar II r. 1256, w r. 1538 otrzymały one prawo składowe, w 1547 własny zarząd górniczy, a Maksymilian II założył w nim mennicę: Ferdynand II zatwierdził wszystkie przywileje, dawniej temu mias‘u nadane, i znacznie je

A- A. Kr.

W. K. Z. »

Fig. 273.    , .

Budkowski (herb), osiadł w Paryżu, samodzielnie tworząc obrazki z życia potocznego, natchnione wpływem szkoły holenderskiej, a szczególnie Metsu i Therburga. Wiek XVII był ulubioną epoką pomysłów Budkowskiego, a sceny z życia domowego pięknych pań, młodych panów, miały niemało powodzenia na rynku paryskim i amerykańskim. W zbiorach Tow. z. s. p. są dwa obrazy B go: „Zaloty“ i „Wdowa przed portretem męża“. Wiatach 1863—5—8 i w 1875 zwiedzał B. Tatry i z tego czasu są jego typy góralskie; w r. 1874

nych wszystkim narodom słowiańskim, dotyczących świata zewnętrznego, stara się autor odtworzyć obraz starożytnej kultury słowian; „ETauepTaiiie jąepKOBHOCJiaiiflHCKOH rpaMMaTHKH npHMhHMTejiBHo K oöipeft Teopin pyccnaro h Æpyrux po^CTBeH. h3bikobu (Warsz., 1883), podręcznik dla pracujących nad filologią słowiańską; oraz wykład jęz. stsłowiań. dla gimnazyów p. n. „ VueÓHHK pep cjraB. H3tiKa Æjih cpe^Hax yueÖHHx 3aBe,a;eHiH“ (Warsz., 1883). Z innych pism treści historycznej i publicystycznej: „HhcKOJibKO ÆaHHbix h coofipaacenm H3 oÓJiacTH OÔipeCTBeHHOH H 3K0H0MHUeCK0H CT3THCTHKH Uh-xin, Mopauin h AßCTpificKOH CH.te3in“ (Petersb. 1875, w „Sborniku słowian.“); HhCKOJiBKO 3aM'h-uamn o iiojibckom: Bonpoch, c toukh 3phHiH Bce-cjiaBHHCKofi“ (Moskwa 1872); „OuepKH H3 cepôcKOÜ HCTopiii“, gdzie m. in. wykazane są stosunki historyczne russko-serbskie (Petersb., 1877, w „Sborniku słowian.“); „O jiHTepaTypHOM e^HHCTBh Ha-poßOBCJiaBHHCKaro iuieMeim“ (Petersb., 1877), mowa miana w „Słowiań. towarzystwie dobroczynności“, drukowana w „Sborniku słowiau.“ t. II; (to samo wyszło i w tłómaczeniu niemieckiem, Petersb., 1879). „OuepKH H3 pepKOBHOH HCTopin 3ana^Htix cJiaBSH. HtCKOJIBKO KpMTHUeCKHX 3aMÈUaHiÜ Ha JiaTHHCKyiO Jieren^y o npaaccKOM aiiHCKonh BoHThxh (st. Adal-bertus)“ (Warsz., 1880). W książce zbiorowej, wydanej przez uniwersytet warsz. w r. 1885, jako w tysiączną rocznicę śmierci św. Metodyusza, p. n. „Meeo^ieBCKin roÖHJiefiHHH cöopHHK“, B. zamieścił rzecz o działalności św. Cyryla i Metodyusza p. n. „HhCKOJiŁKo MŁicJiefi o rpeKo- cjia bhhckom xapan-Tep'fe ^haTejiLHOCTH CB. KnpHJiJia h Meeo,a,ia“ (st. 1—117); „O03op oojiacTeM 3ana,HHaro h iojk-naro CjiaBaHCTBa co BKJiioueHieM uepBOHHO-pyc-CKHX, b oporpa$HuecK. h rn^porpa®. OTHomeHiaxB“ (Petersb., 1886), i inne. W niejednej z prac swoich B. występuje jako gorący zwolennik „wzajemności“ i zjednoczenia słowian i wskazuje na język wielkorusski, jako na organ przyszłej ogólno-sło-wiańskiej łączności literackiej. Tej idei wspólności języka literackiego wśród słowian B. poświęcił osta-tniemi czasy dwutomowe dzieło p. n. „06ni;ecJia-

BHHCKM H3BIK B pH,2I,y JtpyrHX OĆHU,HX A3BIK0B ApeBHefi h HOBOH EßponH“ (Warszawa, 1892, I, 436, II, 374). Podług B-a sam tylko język wielko-russki zachował bezpośredni ścisły związek z językiem cerkiewno - słowiańskim i dlatego B. uważa język russki za spadkobiercę praw i posłannictwa języka cerkiewno-słowiańskiego. Tylko też dwa te języki z pomiędzy słowiańskich wyróżnia mianem „języków', do wszystkich zaś pozostałych stosuje nazwę „narzecza“ lub dyale-ktu („Haphuiu“). Z początkiem roku 1892 B. przedsięwziął w Petersburgu wydawnictwo miesięcznika p. n. „CjiaBaHCKoe 0Ö03phHie“. Przegląd ten, obok artykułów historycznych, życiorysów uczonych słowian i bibliografii, zamieszczał także kroniki pióra B-a, które, wraz z listami z różnych punktów Słowiańszczyzny, zazuajainiały czytelników ze spółczesnem położeniem politycznem ludów słowiańskich. W ciągu roku 1892 wyszło

12 zeszytów, cz. 3 tomy „Przeglądu“; z zeszytem grudniowym wydawnictwo to ustało.

Büdingen, miasto powiatowe w prowincyi górnej Hessyi, przy drodze żelaznej Giessen-Geluhau-sen, siedziba urzędu powiatowego i sądu, ma gim-nazyum, szkołę rolniczą i przemysłową, przędzalnie wełny, kopalnie lignitu, oraz łomy piaskowca, mieszkańców 2 711 (1885 r.). Było niegdyś rezy-deucyą ks. Isenburg—Büdingen.

Büdinger Maksymilian (* 1828 w Kassel), historyk niemiecki, poprzednio (1861 — 72) profesor dziejów powszechnych przy uniwersytecie w Zurychu, obecnie zaś w Wiedniu, gdzie jednocześnie jest dyrektorem seminaryum historycznego. Z różnorodnych prac jego ważniejsze są: „Oesterreichische Geschichte bis zum Ausgange des XIII Jahrhunderts“ (1.858, dzieło niedokończone), „Untersuchungen zur römischen Kaisergeschichte“ (3 t., 1868— 70) i „Vorträge über englische Verfassungsgeschichte“ (1880), oraz liczne rozprawy, drukowane w wydawnictwach akademii wiedeńskiej. W 1859 B. wystąpił w „Historische Zeitschrift“ z rozprawą „Die Königshofer Handschrift und ihre Geschwister“, w której dowodził, że „Rękopis królodworski“ nie jest autentykiem; zdanie to wywołało żywą polemikę i protesty ze strony Palackiego i innych Czechów, którzy wtedy nie powątpiewali jeszcze o autentyczności tego zabytku.

Budintoja, bogini snu u pogan litewskich, czuwająca nad wczesnem obudzeniem się śpiących. Słowianie nad Wisłą mieli podobneż bóstwo pod imieniem Budzisz, a godłem jego była gęś. * Budkowski, herbpolski. Na tarczy w błękitnem polu pas złoty.—W koronie nad hełmem dwa skrzydła:

prawe złote, lewe błękitne. Herbu B., przyniesionego do Polski z Czech 1293, używają Budkowscy z Budkowa, z których jedna linia, osiadła na Mazowszu (1408), używa herbu Jastrzębiec.—(„Ottüv Slov. nauć.“; Borkowski).

Budkowski Gustaw Daniel, malarz polski (*1813 d. 5 czerwca w Rydze — f 1884 w Rzymie), oddany przez matkę do korpusu kadetów, dosłużywszy się na Kaukazie stopnia oficera, udał się do Akademii petersburskiej, aby się w ukochanej od dzieciństwa sztuce malarskiej wykształcić. W 1856, po zwiedzeniu Drezna i Dusseldorfu,

ii

to

Jf.i

LLA

/t

il

ÏMÊ

W,

•v.„

przeniósł się naprzód do Florencyi, potem do Rzymu; z tej epoki pochodzą włoskie typy i obrazki potoczne: „Oczekująca spowiednika“, który podajemy, jako też „Historyczny zamek Ryszarda III“; fi-

jh.

'<Ę

//

Fig. 274. Budkowski Gustaw.

gury w obrazach B-go były małych wymiarów, wyjątkowo dwie kolosalne: „Chrystus Pan błogosławiący“ do kościoła protestanckiego na Kapitolu w Rzymie i „S-ty Jan Chrzciciel“ pół figury, do ambasady niemieckiej tamże; są też z tego czasu por-km

II

nip

//</'

mii

m/m:\

•V-

ren

D¹

làTlMà

il

cnym charakterem B-go.

Budmani Piotr, filolog chorwacki, ur. 1835 r w Dubrowniku (Raguzie), kształcił się w uniwers. wiedeńskim, na wydziale prawnym; jednocześnie studyował sanskryt i inne języki indoeuropejskie. Wskutek bliższej znajomości z Wukiem Karadżyćem, zawartej w r. 1860, oddał się badaniu wyłącznie języków słowiańskich, szczególnie zaś serbsko-chor-wackiego; z przedmiotem tym nie rozstawał się i przy zajęciach szkolnych, jako profesor gimnaz. w Dubrowniku, Zadarze (Zara) i Zagrzebiu. Tłó-maczył z sanskrytu na jęz. serbsko-chorw. bajki z Pańczatantry (drukowane w dubrownickim „Za-bavniku“) i dramat Kalidasy „Sakuntalę“ (w „Slo-vinacu“), zajmował się też przekładami z jęz. polskiego i russkiego. W r. 1868, po złożeniu egzam. państwowego ze slawistyki i filologii klasycznej, został profesorem gimnaz. w Dubrowniku, gdzie wydał swoje badania nad metryką serbskiej poezyi ludowej p. n. „Jos jedan pokuśaj o naśoj narod-noj metrici“ (Program gimnaz., Dubrownik, 1876 rokuj. Prócz tego napisał: bardzo dobrą gramatykę chorwacką p. t. „Grammatica della lingua serbo-croata“ (Wiedeń, 1866—67), „Praktićna gramatika ruskoga jezika za samouke' (Zagrzeb, 1888) i szereg prac drukowanych w wydawnictwie „Rad“ akademii połud.-słowiańskiej w Zagrzebiu, jak: „Dubro-vacki dijalekat kako se sada govori“ (Rad, 1882,

c. 65) „Pogled na ihtoriju naśe gramatike i leksi-kografije od 1835 godine“ (Rad, 1885, t. 80) i in. Nadto taż akademia poruczyła B-mu prowadzenie dalsze wielkiego słownika „Rjećnik hrvatskoga iii srpskoga jezika“ (od lit. D), którego wydawnictwo w r. 1878 rozpoczął był Jerzy Danićic. Wreszcie w wydawnictwie „Stari pisci hrvatski“ ogłosił dzieła wraz z biografiami: Ant. Gl-edzeviëa (w t. XV, Zagrz., 1886), dzieła Piotra Zoranića. Ant. Sasina i Sav. Gućetića Bendevisevica (w. t. XVI, Zagrz. 1888) i biografię poety Jerzego Barakoviéa w t. XVII,

A. A. Kr.

iii

ES

trety B-go. Poprawność rysunku, skończenie, bez przesady, koloryt naturalny i przyjemny, cechują obrazy B-go. W pomysłach słodycz i spokój, zgodne z za-

w o.

1889 r.).

Budny (Bud na eus) Szymon, tłómacz biblii ni i polemista socyniański XVI wieku, odznaczający się bystrością umysłu, wielką nauką, dobrą znajomością polszczyzny i stylem żywym, rodem prawdopodobnie z Białej Rusi, znał bowiem narzecze białoruskie i pisał w niem początkowo. Otrzymawszy wykształcenie w akademii krakowskiej i chwyciwszy się nowinek genewskich, wezwany został przez opiekuna ówczesnych kalwinów, Mikołaja Radziwiłła Czarnego, na pastora do Kiecka. Wtedy r. 1562 wydał w Nieświeżu dwie książki po rus-sku: „O onpaB^eHiH rphuiHaro uejiOBhua npe.n'i» BoroMb KiibiuiKa”, „KaTBixn3HCL t. e. nayaa CTa-po^aBuaa xpiicxiaHCKaa csaTaro IÎHCBMa ÆJin npocTMXB jno^efi B3HKa pyccKaro bb iitiTaHiaxB u 0TKU3axB coöpaHa“. Przeszedłszy następnie do socynianów, otrzymał pastorat w Łosku, majętności Jana Kiszki. Wtedy-to ogłosił swój przekład Pisma św., wszystkie dawniejsze skrytykowawszy. Fig. 275, Oczekująca spowiednika. Obraz Budkowskiego. Przekład ten wyszedł w Nieświeżu, r* 1572 p. t.

„Biblia to jest księgi starego i nowego przymierza, apophthegmata ksiąg czworo... z rozmaitych przed-znowu z języka ebrajskiego, greckiego i łacińskie- niejszych autorów zebrane“ (Kraków, b. r.). Ponie-go na polski przełożone. Drukowana w drukarni waż książka ta się czytelnikom podobała, przedruko-i nakładem pana Macieja Kawieczyńskiego, starosty wywano ją więc niejednokrotnie, ciągle pomnażając; nieświezkiego“. Powiada w przedmowie, że starał początkowo liczyła str. 68, a potem 154; są wydania się nic nie przydawać    i nic    nie ujmować, lecz sło-    z r. 1614, 1637, 1642 i t. d. W pierwszej księdze

wo słowem wyrażać;    gdzie    zaś dla własności    ję-    są przypowieści filozofów, w drugiej—cesarzów, kró-

zyka hebrajskiego od    tego    prawidła odstąpił,    nie j lów i t. d., w trzeciej — Lacedemonów, w czwar-

słowo słowem, lecz    rzecz    rzeczą oddał, tam    na    tej — „ powieści i sprawy białychgłów roztrop-

P. Chm.

Budny Stanisław (* 1797—f 1853 w Warszawie), ukończywszy nauki ze stopniem magistra w uniwersytecie wileńskim, r. 1816 wszedł do służby cywilnej, naprzód w Wilnie, a następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie był pełniącym obowiązki naczelnika kancelaryi ogólnej w komisyi rządowej przychodów i skarbu. Prace jego, ogłoszone drukiem, są następujące: „Buchalterya ułatwiona, czyli sposób utrzymywania ksiąg kupieckich“ (Wilno, 1826), „O towarach, jako przedmiocie handlu i o handlu towarami w powszechności“ (Dziennik Wileński, 1826); „O wpływie gospodarstwa narodowego na stan przemysłowy narodów“ (tamże 1829); „Listy Jana Chryzostoma Saya do P. Mal-thus pisane w rozmaitych materyach ekonomii politycznej, a mianowicie o przyczynach powszechnego zatamowania handlu“ (Wilno, 1829, 2 tomy); „Nauka handlu krótko zebrana“ (Wilno, 1829). Nadto jeszcze przełożył z russkiego dzieło P. Ku-kolnika p. t. „Prawo cywilne prywatne Państwa Rossyjskiego z przydatkiem terminologii łacińskiej“ (Wilno, 1818 — 19, 2 tomy, z których drugi nosi tytuł „Proces cywilny rossyjski“).    *

brzegu położył stosowne wyjaśnienie; wyrazy do- nych“. dane dla jasności zamykał w nawiasie; zachował nawet szyk wyrazów, tak, iż. jak powiada, „choćby inszego pożytku z tego naszego przykładu nie było, tedyby przedsię i tym jednym nie trzeba gardzić”.

Ponieważ tłómaczenie Nowego testamentu zostało mu przez wydawców przeinaczonem, ogłosił je osobno w r. 1574: „Nowy Testament znowu przełożony, a na wielu miejscach za pewnemi dowodami od przysad oczyściony i krótkiemi przypiskami po krajoch objaśniony. Przydane też są na końcu tegoż dostateczniejsze przypiski, które każdej rzeczy jakmiarz odmiany przyczyny ukazują“. Z socynianami nie zostawał atoli B. w zupełnie dobrych stosunkach. W przekonaniach jego deizm górował nad stanowiskiem religii objawionej, i to go narażało na kollizye ze współwyznawcami. Oryginalne jego prace są: „Refutatio argumentorum Martiai Czechovicii quae pro sententia sua, quod homini cliristiano non liceat magistrature politicum gerere, in dialogis suis proposuit“ (Łosk, 1574), „De dua-bus naturis in Christo“ (t. r.), „O przedniej szych wiary christiańskiej artykułach, to jest o Bogu jedynym a Synu jego i o Duchu św.“ (t-że, 1576),

BüdÖS, góra trachitowa w komitacie Siedmiogrodzkim Haromseck, 1054 m. wysokości, pod względem geologicznym jedna z najciekawszych w Europie środkowej. Stoki jej, wschodni i północny, porosłe są wysokopiennym lasem, zachodni i południowy—tylko krzakami. Na stoku południowym znajdują się osobliwsze jaskinie, a raczej rospadliny skalne. Jedna z nich, otoczona gruzami trachitowemi koloru morskiej piany, między które wdarła się siarka, częściowo się tylko w górę zagłębia. Grunt w niej popękany w niezliczone szpary, z których wydobywa się siarkowodór z kwasem węglanym i napełnia jej atmosferę do pewnej wysokości (wewnątrz jaskini do 2 metr.) a ściany jej okrywa osadem siarki; stąd też jedynie z zamkniętemi ustami i wstrzymanym oddechem do jaskini owej wejść można, gdyż gaz wchłonięty odurza i zabija. Mieszkańcy okoliczni leczą się tu od podagry, reumatyzmu i chorób ocznych. Druga jaskinia przedstawia podobneż zjawiska; w r. 1802 piorun ją roztrzaskał. Oprócz tych jaskiń, znajdują się jeszcze w tej górze liczne szpary i rozpadliny, ze ścianami okrytemi osadem siarki. Powyżej pierwszej z tych jaskiń wytryska obfite źródło gorzkie, przy którem w sezonie kuracyjnym zbiera się mnóstwo chorych, mieszczących się w nader pierwotnych chatach. Na temże płaskowzgórzu wypływa z bagna zasługujące na uwagę źródło siar-

„O fury ach albo o szaleństwach francuskich tj. o strasznym a niesłuszym Admirała Kastyllioń-skiego i innych zacnych mężów zamordowaniu“

(t-źe, t. r.), „O urzędzie miecza używającym wyznanie zboru Pana Christusowego, który w Litwie, z Pisma św. krótko spisane“ (1583). Występował B. między innemi przeciwko twierdzeniu wielu so-cyniauów, iż prawdziwemu chrześcianinowi nie godzi się żadnego sprawować urzędu. Na soborze w Lucławiu 1582 r. został B. za swoje nauki i postępki przez zbory polskich i litewskich socynianów jako niegodny swego stanowiska i imienia ich brata potępiony, a wyrok ten w dwa lata potem ponowiono. Pisywał też B. wiersze polskie i łacińskie, wydawał cudze pisma tyczące się kwestyj reli

gijnych.

P. Chm.

Budny Bieniasz, z drugiej połowy XVI w., żyjący jeszcze i piszący w początkach XVII wieku, filolog i tłómacz, brat Szymona B-go, służył na dworze księcia Krzysztofa Radziwiłła, hetmana polnego litewskiego, ogłosił drukiem następne prace:

M. T. Cicerona „O starości“ (Wilno, 1595); M. T.

Cicerona „Księgi o przyjaźni“, teraz nowo z łacińskiego na polski język z pilnością przełożone (tamże, 1603); przy trzeciem wydaniu przekładu dzieł Cycerona o „Powinnościach“ przez Koszutskiego, pomieszczone też są tłómaczenia B-go o „Starości“ i o „Przyjaźni” (Wilno, 1606; ponownie 1766 r., o przyjaźni zaś osobno w Połocku, 1805); „Krótkich a węzłowatych powieści, które po grecku zową ¹ czane, używane do leczniczych kąpieli. Z tych

właściwości powstała nazwa Büdös, która znaczy góra śmierdząca.    *

Budowec Z Budowa Wacław, baron, Czech,

(* 1574 w Pradze—f 1621 tamże). Będąc jeszcze ośmnastoletnim młodzieńcem, udał się w podróż po Europie i w przeciągu lat siedmiu zwiedził Niemcy, Danię, Włochy, Francyę, Anglię, a nawet Turcyę, przyczem posiadł języki tych narodów. Wróciwszy do ojczyzny, rozpoczął zawód swój publiczny przy poselstwie nieinieckiem w Konstantynopolu, gdzie zblizka zapoznał się z zasadami wiary mahome-tańskiej i przejął się do niej nienawiścią namiętną. Nienawiść tę wypowiedział w traktacie p. t. „Antial-coran“, w którym wyłożył naukę Mahometa i swoje zdanie o niej. Opuściwszy Konstantynopol, B. pełnił różne wyższe urzędy, a w końcu był prezesem sądu apelacyjnego w Pradze i najwyższym poborcą królestwa. Uważano go za najbieglejszego prawnika i największego mówcę politycznego w ca łym kraju. Był on gorliwym zwolennikiem i opiekunem Braci czeskich, sam miewał kazania w majątkach swoich i przez nie wielki wpływ na umysły ludu wywierał; w roku 1608 zdołał zjednać śród czechów najwięcej stronników dla Macieja, brata Rudolfa; on-to też głównie wymógł na tym ostatnim wolność wyznania i nabożeństwa dla Braci czeskich. Był jednym z 24 obrońców uniwersytetu praskiego, a z wybuchem wojny trzydziestoletniej,—jednym z ówczesnych „dyrektorów“ królestwa; ale że stał w oppozycyi przeciw cesarzowi Ferdynandowi II, który pałał nienawiścią przeciwko protestantom i poprzysiągł był ich wytępić w swojem państwie, z dwóch więc powodów musiał ściągnąć na się prześladowanie: raz ze względu na nieprzyjazne stanowisko swoje wobec monarchy, a powtóre ze względu na wyznanie. To też po bitwie białogór-skiej, oskarżony o zdradę stanu, był oddany pod sąd i skazany na ścięcie. Wyrok ten wykonano w Pradze r. 1621. Zostało po nim kilka dzieł łacińskich i czeskich, z których tu wymienimy następujące: „Historia rerum a Poloniae rege in Mosco-via superiori anno fortiter et féliciter gestarum. Item ex litteris Constantinopoli h. a. 1581 datis, descriptae narrationes de bello persico quod a Tur-cis in Media geritur, et de Armeniis et aliis rebus“; „Historica narratio de rebus in Bohemia inter proxima regni comitia in negotio religionis gestis“ (1609); „Circulus horologii lunaris et solaris“; „Sinopsis historica, typica et mystica praeci-puarum Ecclesiae et mundi mutationum“ (Hanower 1616); „Gnomon apologeticus circuli liorologii hi-storici“; wreszcie wspomniany wyżej „Antialcoran“ („to jest mocne a niezaprzeczone dowody, że alko-ran turecki z dyabła poszedł“), oraz kilka drobniejszych rozpraw i pism historycznych, religijnych i naukowych.    *

Budownictwo (gr. ap^iTexrovtx/j, łac. architectura), w ogólnem znaczeniu jest to umiejętność wznoszenia z pewnych materyałów budowli, odpowiadających potrzebom użyteczności i wygody człowieka lub zadosyć czyniących warunkom jego duchowego i umysłowego rozwoju. Z tak ogólnego określenia wypływa, iż B. obejmuje bardzo obszerny zakres

Incyklopady» Powiiachn» llottr. T. X.

wiedzy i umiejętności ludzkiej, ogarnia bowiem wszystkie nauki stosowane. W dziedzinę B-a wchodzi nietylko wznoszenie domów mieszkalnych, świątyń i pomników, ale budowa dróg, mostów, forty-fikacyj, regulacya rzek, budowa portów, okrętów, maszyn, wodociągów, kanałów i bardzo wiele innych jeszcze umiejętności technicznych. Ze stopniową jednakże zdobyczą wiedzy i rozwojem nauk stosowanych, tak ogólnie pojmowana umiejętność B-a w granicach swoich znacznie ścieśnioną została, Wyłoniły się z niej pewne działy specyalne, a tak w zakresie swoim obszerne, iż odrębnem mianem inżynieryi i technologii określone zostały, które znów, z biegiem czasu, rozpadły się na umiejętności, pokrewne wprawdzie, lecz odrębne działy wszech-umieję-tności ludzkiej stanowiące. W ścisłem więc znaczeniu B. jest umiejętnością wznoszenia gmachów i budowli, opartą na odpowiednem zużytkowaniu ma* teryałów do budowy się nadających, a to na podstawach matematyki i warunków miejscowych. Względnie zaś do celów, jakim dana budowla ma odpowiadać, B. rozpada się na dwa działy: B. praktyczne v. cywilne i B. piękne v. Architekturę (ob.). Pierwsze ma za zadanie: przy możliwem uwzględnieniu warunków dobrego gustu, przedewszystkiem uczynić daną budowę odpowie-dną celowi (budowle mieszkalne, fabryczne, gospodarskie, instytutowe itp.), drugie—musi być wyrazem pewnej myśli, nosić na sobie piętno geniuszu wykonawcy, odpowiadać najwybredniejszym wymaganiom dobrego smaku, a tern samem stanowić dzieła pomnikowe. B. piękne odpowiednio objaś-nionem zostało pod wyrazem Architektura (ob.) i pod tą nazwą pospolicie jest pojmowane, pod nazwą zaś „budownictwo“ rozumieć należy wszystko, co się odnosi do B-a praktycznego v. cywilnego, albo, jak chcą niektórzy, „prywatnego“. Ze względu na umiejętność, B. jest jedną z najpierwszych rozumowych czynności człowieka przedhistorycznego, może pierwiastkowo wywołaną przez instynkt zachowawczy w celu obrony od drapieżności zwierząt lub ochrony od wpływów atmosferycznych,—rozwiniętą następnie dla przechowywania ognia, tego potężnego czynnika kultury ludzkiej, w ślad za którym zjawia się potrzeba posiadania mieszkania i zaczątek życia rodzinnego. Nie posiadamy wprawdzie dostatecznych dowodów archeologicznych, aby śledzić stopniowy rozwój mieszkań człowieka znajdującego się w pierwotnym stanie kultury, lub wykazać, jakie materyały służyły mu do pierwszych jego prac budowlanych; ze śladów jednakże tu i owdzie wynalezionych, a głównie ze studyów nad życiem plemion, zostających i dzisiaj jeszcze w stanie dzikości, wnioskować można, iż były dwa główne pierwowzory typu budowlanego, który mieszkanie ludzkie wyobrażał, a mianowicie: jaskinie lub jamy ziemne i szałasy. Typy te występować mogły samodzielnie lub współrzędnie, stosownie do pór roku, jak to i dziś jeszcze widać u eskimosów, wreszcie stanowić pomieszczenia dla rodziny lub tylko skład żywności, zabezpieczony od słońca, napadu nieprzyjaciela lub żarłoczności zwierza. Łatwiej jest wytłómaczyć, jakim sposobem przez nagro-

83

madzenie odpowiednej ilości kamieni zabezpieczał człowiek wejście do jaskini lub nory podziemnej, jak również pojąć, że stosując się do wzorów w naturze spotykanych, które w jaskiniach podpatrywał i naśladować usiłował, mieszkaniom pod ziemią wygrzebanym nadawał w planie formę kolistą, ta bowiem odpowiadała kształtom jaskiń, najczęściej w naturze spotykauym. To podpatrywanie natury i jej form, służyć musiało za podstawę przy budowie i mniej trwałych mieszkań, jakie-mi są szałasy. Budowano je początkowo półokrągłe, o ścianach pionowych, dla zabezpieczenia się o zbyt silnych wiatrów lub dla ochrony ogniska; z kolei występuje forma szałasu zamkniętego, o po i-stawie kolistej i o ścianach pionowych, wreszcie rodzaj namiotu stożkowego. Te pierwowzory B-a i dziś jeszcze spotykać się dają u narodów w pierwotnym stanie żyjących. Podziwiać rzeczywiście należy, jak różne szczepy, w najróżnorodniejszych warunkach klimatycznych zostające, jedną i tą samą postępowały drogą, zanim przeszły do budynków odmiennej formy, jak i dziś jeszcze dziko żyjące ludy nie wykraczają pod względem budowy mieszkań swoich po - za tę granicę, właściwą ich kulturze, a określającą właściwy typ schroniska. Pod tym względem Celtowie, normauowie, gren-landczycy, indyanie, etruskowie i germanowie jedną przechodzili koleją, bez względu na materyał, jakiego do wznoszenia pierwszych swych budynków używać byli zmuszeni. Forma więc budowli o podstawie kolistej za jedną z najdawniejszych uważaną być może, bez względu na warunki atmosferyczne miejscowości, w której wznoszoną była, na materyał, z którego się składała, i przeznaczenie, jakiemu odpowiadać miała. Pomijając zabytki pomnikowe z Karnaku, Lock-Maria-Ker i Poitiers, pochodzenia celtyckiego, które nie dają dokładnego pojęcia o budowie i formie, zwrócić należy uwagę, jako na dawne budowle kamienne o kolistej podstawie, na pomniki około Salisbury, pochodzenia celtyckiego, i około Antiqueza (Pół. Amer.) w pro-wincyi Oaxaca, które za typowe w tym względzie służyć mogą. Co zaś do budowli letnich mieszkalnych, namiotowych, forma ich, w podstawie wyłącznie tylko kolistą była i taka tylko obecnie napotykać się daje u ludów koczujących. Namiot więc przykryty przedstawia się jako okaz znakomitego postępu w znajomości budownictwa; występuje on jako całość skończona, jako typ budynku mieszkalnego, zabezpieczonego o tyle od wpływów zewnętrznych, o ile indywidualne potrzeby mieszkańców zadowolnić może. Od tych dwóch pierwowzorów dawnych budowli znacznie się wyróżniają zabytki odnoszące się do mieszkań i pomników ludów osiadłych. Budować je należało trwalej, zabezpieczać dokładniej, wznosić z materyałów, któ-reby przedstawiały, nietylko odpowiedną wytrzymałość, lecz i łatwość wiązania pomiędzy sobą części pojedyńczych. Za najodpowiedniejszą formę podstawy tych budowli obrano czworokąt. To przejście od podstawy okrągłej do czworokątnej prawdopodobnie następowało stopniowo; gdy jednak z tej epoki przejściowej żadnych niema dowodów rzeczowych, przypuszczeniami tylko objaśnić można, jakie powody skłoniły ludy, przywykłe do stałego siedliska, do przyjęcia za najodpowiedniejszą czworokątnej budowli. Forma ta wydaje się najwłaściwszą do podziału, najłatwiejszą do wznoszenia ścian pionowych, a przy zastosowaniu onych—do budowania z materyałów drobniejszych, wreszcie sam budynek formy prostokątnej, o ścianach pionowych, okazuje się najwygodniejszym do ustawiania sprzętów domowych i zapasów żywności. Potrzeba najskromniejszej wygody, konieczność zwalczania trudności budowy przez użycie materyałów drobniejszych i przyjęcie form najprostszych, zamkniętych, przykrytych i obronnych, przez szereg licznych prób—doprowadziły ludzkość do tego rodzaju kształtów budowli, które i dziś stanowią przeważający, że nie powiemy: wyłączny prawie, charakter budowy ludów osiadłych. Że forma nie tylko podstawy budynku, lecz i ścian pionowych, przez długi przeciąg czasu nie mogła wyjść z pod wpływów formy stożkowatej namiotu, posiadamy liczne na to dowody w przechowanych jeszcze zabytkach, jak: w dawnej świątyni celtyckiej pod Saumur (dep. Maine-et Loire) podstawa kształtu wydłużonego prostokąta, ściauy z płyt nachylone, przykrycie również z płyt; w grobowcach zaś meksykańskich pod Mitta (prow. Oaxaca)—formy piramidalnej stopniowej. Piramidy egipskie pod Memfis, Meroë, Gizeh; amerykańskie świątynie (Teoealli) pod Xeochicalco (Cuernavaca), Papantla (Vera-Cruz) Tehuantepec; pagody indyjskie (Madura); pomnik Cyrusa pod Murghabem itp. —w formach swoich przypominają naśladownictwo namiotu. Przypominają je również i zabytki etruskie, jak Pomniki pod Voici, i staro-greckie pod Mycenami.—B. zatem nadziemne dwie tylko posiada formy typowe: O podstawie okrągłej i ścianach nachylonych, właściwą ludom koczującym, i o podstawie prostokątnej, przy ścianach pionowych, właściwą ludom osiadłym. O ile pierwszy z tych typów mało przedstawia rdzennych odmian i dążeń do udoskonalenia, o tyle drugi, nie tylko pod względem formy, użycia do budowy najróżnorodniejszych materyałów naturalnych i sztucznych, ale i pod względem urządzenia, udogodnienia i upięknienia, znakomite uczynił postępy, widzieć się zaś one dają, począwszy od pierwotnych budowli etrusków lub ludów Skandynawii, a skończywszy na wielkich pałacach naszych czasów. Jednak i w ostatecznie przyjętej dla ludów osiadłych formie budowy — materyał budowlany i sposób jego użycia wpływać musiał bezpośrednio na ich stopniowy rozwój i udoskonalenie. Ludy, zmuszone do budowania swych siedzib stałych z kamieniay'mniej miały do zwalczenia trudności och tych, którym w udziale dostało się drzewo. Obrobienie, a nawet samo ścięcie drzewa wymagało narzędzi pomysłowych, udoskonalonych; łączenie zaś części pojedyńczych przedstawiało więcej trudności, niż układanie i łączenie kamienia. Wreszcie stosunkowa wytrzymałość ma-teryału drzewnego i kamiennego, oraz możność nadawania pojedyńczym częściom kształtów estetycznych przeważają na stronę kamienia, a ztego powodu budowle tego rodzaju najprędzej rozwinąć się mogły

rodzaju materyał w odległej przeszłości był znany i że używano go do budowli wyjątkowych, ze szczególnym przepychem i zbytkiem wznoszonych, niż dowodem, że materyał drzewny wyprzedzał kamień i cegłę lub w jednakowej z niemi sile występował. Ani dostatek materyału drzewnego, nadającego się do budowy w miejscowościach przez ludy starożytne zamieszkanych, ani wytrzymałość, ani wreszcie podatność do wznoszenia ogromnych budowli, wła-wzno- śeiwyeh epoce, nie usprawiedliwiają tego mniemania. Świątynia Salomona, tak często za przykład stawiana, jako wzór starożytnych budowli drewnianych, uważaną być raczej może za objaw oryginalności, za rzecz wyjątkową, tern bardziej, iż zmysł architektoniczny u hebrajczyków bardzo słabo był rozwinięty. W ogóle przyjąć należy za zasadę, że budowle starożytne ludów historycznych, zamieszkujących Azyę i część południową Europy, przeważnie z kamienia i cegły wznoszone były. Wiadomości o tern, co z dawnych zabytków przechowało się jeszcze do naszych czasów i jakie są poglądy archeologów na rozwój kultury w ogólności a budowlanej w szczególności u ludów starożytnych, znajdują się w artykułach: „Architektura“ i „Archeo gia”; tu tylko, ze względu na szczegóły, do budo wnictwa się odnoszące, bliżej rozpatrzyć należy przechowane zabytki egipcyan i hellenów. W da wnych grobowcach egipcyan był zwyczaj rysunko wego przedstawiania wypadków, odnoszących się stępuje. Władzca Mezopotamii, Uruch v. Urcham, zarówno do historyi danego czasu, jak zajęcia i upo budując miasto Ur, wzniósł je z cegły, na której dobania nieboszczyka. Z rysunków tych przecho poodciskane są napisy klinowe, świadczące o epoce wały się do naszych czasów liczne zabytki, które jej użycia. Cegły tej w ruinach po dziś dzień je- widzieć można w celniejszych muzeach europejskich szcze znajduje się kilkadziesiąt milionów; w budo- Odpowiędnę zestawienie tych rysunków i malowi wlach łączono ją między sobą za pomocą smoły ziemnej (bitum) (ob). Również w budowlach assy-ryjczyków, medów i persów, obok misternie wykutych monolitów jednocześnie występuje i cegła.

co do wielkości i formy. Oprócz tych materyałów naturalnych, do budowli pierwotnych już na 2,000 lalrprzed erą Chrz. używanym był materyał sztuczny, będący rodzajem cegły, z postępem zaś czasu i udoskonaleniem się techniki budowlanej, namnożyło się tyle różnorodnych materyałów sztucznych, iż w zupełności zastąpić one mogą materyał naturalny, B. zaś od czasów epoki historycznej wybitnie wyróżnia budowle z kamienia, drzewa, mieszane i wyłącznie z materyałów sztucznych szone. Przechowane do naszych czasów pozostałości budowli ludów starożytnych, jak: egipcyan, babilończyków, assyryjczyków, medów, persów i hellenów, wznoszone były przeważnie z kamienia, z którym równocześnie występuje i cegła, jako materyał budowlany sztuczny. Początek wprowadzenia T'wyrabiania cegły tak odległej sięga przeszłości, iż już „Genesis“ (R. XI w. 3), mówiąc o potomkach Noego, budujących wieżę Babel, powiada: „nuże naczyńmy cegły i wypalmy ją ogniem, i mieli cegłę miasto kamienia, a glinę iłowatą mieli miasto wapna“. O rozpowszechnieniu użycia cegły u egypcyan mamy dowody w piramidach, z tego materyału wznoszonych i obkładanych kamieniami. Przy innych budowlach, jak świątyni w Karnaku (1,400 metr. długiej i 560 szerokiej) i w Luksor (2,000 metr. długiej) monolity kamienne ogromnych były rozmiarów, dochodzących do 10 metr. długości, i tu jednak cegła jednocześnie z kamieniem wy-

deł umożliwiło zaznajomienie się z całą kulturą egipską, w szczególności zaś i z budownictwem tego narodu. W artykule „Archeologia“ pierwsze rysunki tablicy „Archeologia egipska“ dają możność bliższego rozpatrzenia się w sposobach budowania u egipcyan na podstawie tego rodzaju malowideł, przechowanych w pomnikach. Wnioskować z nich można o sposobach obrabiania kamieni i poznać używane do tego narzędzia; kątownik, dłóto i młotek jasno są przedstawione. Widać tam: jak obrabiano kolumny kamienne, jak ociosywano na czysto i polerowano kamienie; jak używano sztandarów do robót, wznoszonych na pewnych wysokościach; jak obrabiano materyały drzewne i z metalu, a przede wszy stkiem, w jaki sposób transportowano ogromne monolity kamienne na miejsce budowy drogą wodną, co dowodzi słuszności przypuszczenia, że do miejsca, na którem piramidy wznoszono, poprowadzone były kanały. Jak wysoko posuniętą była w Egipcie umiejętność obrabiania kamienia, świadczą pozostałe z tego czasu budowle, w których łożyska kamieni tak dokładnie są dopasowane, iż obywano się bez materyału wiążącego je z sobą. Zaznaczając, iż egipcyanie w budownictwie owego czasu świadomi byli użycia sklepienia, zarówno prostego, jaki odwrotnego, niepowtarzalny wykazów zabytków egipskich przechowanych do naszych czasów, a objaśnionych dostatecznie pod wyrazem „Architektura“. Umiejętność budowania przy mo-

U narodów tych wyrabiano rodzaj cegły glazurowanej, która, jako różnokolorowa, dodawała jaskrawości i przepychu wznoszonym z tego materyału budowlom. Tylko pierwotne budowle etrusko w, a później przez długi przeciąg czasu i klasyczne budowle hellenów, tego narodu, najwięcej rozwiniętego /pod względem gustu artystycznego, wznoszone były wyłącznie tylko z kamienia. Wprawdzie już i w odległej epoce materyał drzewny, jako budowlany, również był rozpowszechniony. Archeologowie sarkofag Mykerinosa (Menkera) wskazują jako prototyp dawnych budowli drewnianych egipskich. Pozostały zabytki kolumn drewnianych assy ryj skich przeważnie metalem obijanych. Wielki pałac w Ekbatanie, jako zabytek architektnry perskiej, przeważnie miał być budowany z drzewa i wybijany blachą złotą i srebrną.

Pokrycie nawet dachu miało być z drogich metali wykute. Najszezegółowszy obraz dawnych budowli z drzewa dają „księgi królewskie“ przy opisie świątyni Salomona i domu królewskiego (Roz. VI i VII),

budowanych z cedru libańskiego i kamieni wielkich, „10 łokci długości mających. Wszystkie jednakże zabytki archeologiczne i wiadomości historyczne, jakie posiadamy o budowlach drewnianych ludów starożytnych, są raczej wskazówką tylko, że i tego

żności użycia odpowiednych sił, jaką niewolnicy , dymiącego się ogniska, występuje płonąca na cześć przedstawiali, skierowała dążność władzców egip- j bogów lampa, pojawiają się posągi bóstw opiekuń-skich do wznoszenia monumentów, które znacznie wyprzedziły rozwój budownictwa domów mieszkalnych, tak, iż z zabytków piramid, pałaców i świątyń egipskich niepodobna wnioskować o domach i siedzibach współczesnych mieszkańców, te zaś głównie tu uwzględnione być powinny. Pewniejsze mamy dane do wytworzenia sobie pojęcia o pierwotnych domach etrusków. Czworokątna przestrzeń, murem kamiennym ogrodzona i przykryta również kamiennemi płytami, stanowiła siedzibę rodziny.

czych i zmarłych członków rodziny, lub urny z ich popiołami. Miejsce przyrządzania pożywienia usuwa się na plan drugorzędny. Pomimo jednak tej zmiany w ustroju pierwszorzędnego miejsca domu mieszkalnego, otwór dachowy, który z samej natury rzeczy był już zbytecznym nad tą częścią budynku, zamiast zniknąć, rozszerzył się, odkrywając ją prawie zupełnie. Wytłómaczenie tego znajdujemy jedynie w potrzebie zasilenia światłem miejsca tak wybitnego. Ściany z trzech stron zabudowane były izbami sypialnemi, front zajęty przez obszerne wejście; tylko więc oświetlenie z góry, przez zniesienie pokrycia dachowego, możliwem się stało. Na wzorach greckich kształtowany, przybrany w formę estetyczną, zastosowany do potrzeb i wymagań, występuje dom mieszkalny rzymski jako typ skończony, którego całokształt widzimy w ruinach pompejańskich. Plan takiego domu w ogólnych zarysach tak się przedstawia: przez sień, względnie wązką, kolumnami otoczoną, wchodzi się do miejsca przestronnego, bez pokrycia dachowego, z trzech stron ozdobionego bogatą kolumnadą. Jest to tak zwane atrium, odpowiadające dawnej iźbie etruskiej, miejsce zastępujące dawne ognisko do mowę, przeznaczone na zebrania rodzinne i przy jęcia gości. Środek atrium zajmuje bassen z wo dą (piscina) i wodotryskiem; przy ścianach, po za kolumnadą, miejsca dla lamp na cześć bogów pło nących, posągi bóstw, przodków, urny z popiołami Drzwi prowadzące do wnętrza domu po-za atrium znajdują się zwykle w dwóch bocznych ścianach Pomieszczenia te wewnętrzne stanowią pokoje go ścinne, miejsce do pracy (tabulinum, tablinum), komo ry sypialne i jadalne (triclinia), połączone z sobą ku rytarzami, przeznaczonemi dla służby i niewolników Pokoje mieszkalne, oknami oświecone, mają ko-munikacyę z atrium, a drzwi z kurytarzy prowadzą na dziedziniec domowy i do ogrodu. Okazałym pomnikiem dawnej budowy mieszkalnej jest dom Pansy w Pompei (ob. „Arch.“ tab. V). Widzimy w nim już nizkie piąterko; kuchnie oddzielone są od pokojów mieszkalnych i znajdują się na uboczu; tablinum, znacznie rozszerzone, korytarzem otwar tym oddzielone od atrium, a liczue pokoje i orna-

Oprócz otworu do wejścia i niewielkiego otworu w przykryciu tej budowli, inne były zbyteczne; w środku umieszczone było ognisko, którego dym napełniał siedzibę, za nim przez otwór w pokryciu wydobyć się zdołał. Schronisko tego rodzaju było tylko miejscem wypoczynku nocnego, a ciepły popiół około ogniska zastępował łoże.

Obiór wygodniejszego miejsca dla wypoczynku przez wprowadzenie do domu mieszkalnego ławek, umieszczanych przy trzech ścianach budynku, urządzenie przedsionka (anty) i zabezpieczenie wejścia, stanowią dalszy rozwój mieszkalnych budowli pierwotnych, wznoszonych z kamienia. Ognisko w tego rodzaju budowlach, jako źródło światła i ciepła, jako miejsce, około którego zbierała się rodzina dla spożycia owoców swej pracy i dla wypoczynku, nabrać musiało pierwszorzędnego znaczenia: było ono miejscem uświęconem, tradycyj-nem, zostającem w poszanowaniu z pokolenia w pokolenie. To też z rozrostem rodziny i z koniecznością powiększenia siedziby dla niej, powstają dobudówki do pierwotnego domu, otworami w ścianach z nim połączone. Ognisko pozostaje wspólnem, przybudówki zaś, zaopatrzone w ławki do spania, również jak i poprzednio przy trzech ścianach ustawiane (triclinia), są sypialniami rodziny. Pomieszczenia te nie posiadały jednak światła. Otwór w dachu był nie potrzebny, ognisko bowiem w iu-nem znajdowało się miejscu; korzystano więc z otworów mniejszych, pozostawianych w ścianach tych dobudówek, dając początek późniejszym oknom.

Wykształtowany do tej formy doskonałości pierwotny dom mieszkalny niewiele odbiega w charakterystyce ogólnej od siedziby starożytnej greckiej.

Układ podobny widzimy i w pałacach; są one o wiele obszerniejsze od domów mieszkalnych, często piętrowe, a przepych zewnętrzny i wewnętrzny odpowiada przeznaczeniu. Wspaniałe takie budowle przedstawia nam: Złoty dom Nerona w Rzymie, pałac Cezarów, pałace Adryana, Flawiusza i Dyo-klecyana (w Spalato). Ogromem i przepychem odznaczają się budowle publiczne, jak: świątynie, bazyliki, teatra, termy, akwedukty, bramy tryumfalne i grobowce. Wiele z nich przechowało się do naszych czasów w ruinach; rozmiary tych budowli świadczą o wysoko rozwiniętej u rzymian technice budowlanej, formy zaś zewnętrzne i wewnętrzne — o architekturze tego narodu (ob. „Architektura Rzymu“). Opis jednak tych budowli przenosi nas w znacznie późniejsze czasy i przedstawia budownictwo

Zmysł artystyczny greków, poczucie piękna i po- mentacya domu świadczą o zamożności właściciela jęcie form architektonicznych, tak wybitnie występujące w świątyniach, pomnikach i budowlach publicznych tego narodu, zmieuić musiały zewnętrzny wygląd domu mieszkalnego, uadając mu w szczegółach odpowiędnę wykończenie, kształtując formy otworów drzwiowych i okiennych, przystrajając wejście kolumnami; rozkład jednak i przeznaczenie pojedyńczych części budowli pozostaje niezmiennern.

Z biegiem czasu, poczucie piękna, porządku i stopniowy rozwój umysłowy, uie zrywając z dawną tradycyą, zmienić jednak musiały to, co w zbyt grubych i niewygodnych przejawiało się formach.

Ognisko domowe, służące jednocześnie za kuchnię i rozszerzające dym po całem mieszkaniu, przekształcono. Miejsce nie traci swego przeznaczenia, jest, jak dawniej, tradycyą uświęcone; zamiast jednak

rzymskie w stanie jego rozkwitu, w którym pozostawało od 60 r. przed Chr. do końca II w. po Clir. Z dawniejszych czasów rzeczy pospolitej nie mamy żadnych pamiątek i zaledwie wnioskować można, iż ruch budowlany u rzymian rozpoczął się około 150 przed Chr., t. j. po zawojowaniu Hellady. Kształcąc się na wzorach greckich, rzymianie zaczęli je stosować do celów praktycznych, a w krótkim stosunkowo czasie w zakresie budownictwa utylitarnego tak znakomite uczynili postępy, iż stali się, nie tylko nauczycielami, ale i krzewicielami sztuki budowania wśród barbarzyńców. Od czasu też rzymian rozpoczyna się właściwie historya budownictwa praktycznego w całem znaczeniu tego wyrazu. Pierwszy Witruwiusz około 20 r. przed Chr. ogłosił dzieło architektoniczne, w którem zasady budowania i formy architektomcz ne naukowo są traktowane. Uczeni obywatele wielkiego miasta i rządzcy w prowincyach zawojowanych korzystali ze wszystkiego, czego u greków i ludów Wschodu nauczyć się mogli. Nie burzyli zabytków dawnych, lecz podpatrując to, co godnem było naśladowauia, z umiejętnością rozwijali i za-stosowywali konstrukcye, których praktyczność nadawać się mogła do wielkich budowli narodowych. Walczono o lepsze w przepychu i wielkości, a wybitniejsi obywatele uważali za swój obowiązek pozostawić narodowi pamiątkę w budynku przeznaczonym na cel publiczny. Potrzeba było pomysło wości technicznej do spełnienia wymagań, a rezultat tej pracy ujawnił się w pomnikach budo wnictwa rzymskiego, które możemy tylko podziwiać i z nich korzystać. Najlepszym dowodem tej technicznej pomysłowości są sklepienia. Znane one były już egipcyanom i etruskom, zastosowanie jednak sklepienia w budownictwie tych narodów mało jest znaczące. Pierwsi rzymianie wydoskonalili sposób przykrywania większych przestrzeni bez belkowania a sklepienia w najrozmaitszych formach i kombi-naeyach stanowią wybitną cechę każdej niemal budowli. Sklepienia kopulaste posłużyły im do po krycia gmachów o planie okrągłym, łukowe zaś dały możność wyzyskać sztukę budowania na ko rzyść wielkich przedsiębiorstw gospodarczych i wska zać szeroką drogę pokoleniom następnym do korzystania z tej umiejętności. Polityczne znaczenie Rzymu i kolonizacyjna działalność jego przyczyniły się do rozkrzewienia wiedzy i umiejętności na ogromnych przestrzeniach Europy, Azyi i Afryki. Kolouie, zakładane na najodleglejszych krańcach wielkiego państwa, wzorowały się na budowlach wiecznego miasta, wnosząc między ludy nieucywilizowane formy budowlane nowe, doskonałe, do których dojście drogą samopocy wymagałoby długich wieków pra cy i doświadczeń. Prawda, że warunki klimatyczne miejscowe i gust indywidualny różnych narodów zmieniały, urabiały lub kaziły kształty i formy doskonałe, przez rzymian rozpowszechniane; śmiało jednak powiedzieć można, iż to, cośmy w spuści-źnie po rzymianach wzięli, jest i po dziś dzień przedmiotem naśladownictwa tylko, które, jeżeli pod względem techniki budowlanej uczyniło pewne postępy, to pod względem doskonałości form i wykończenia bardzo wiele do' życzenia zostawia. Co się tycze użycia i łączenia materyałów budowlanych rzymianie korzystali już z umiejętności starożytnych i greków; od nich przejęli obrabianie i łączenie marmurów, wyrabianie i wypalanie cegły, i materyały te w szerokiem były zastosowaniu nawet przy budowlach mieszkalnych; widać jednak pewną oszczędność w korzystaniu z tych materyałów. Kolumny często są połowiczne, ściany z cegły lub z tufu, zewnątrz tylko i wewnątrz okryte płytami marmurowemi. Tuf w powszech-nem był użyciu i często zastępował cegłę; był to rodzaj martwicy, kamienia miękkiego, gąbczastego, nadającego się łatwo do obrobienia w formy prawidłowe, większych nawet rozmiarów. Było go podostatkiem w okolicach Rzymu, a katakumby pierwszych chrześcian, pod ziemią budowane, w pokładach tego materyału wykopywane były. Mate-ryałem wiążącym była p u z z o 1 a na, pochodzenia tra-chitowego, pumeksowego, lub cyuerytowego, odpowiadająca obecnym cementom, jednak przewyższająca je pod względem wytrzymałości. Budowle z tufu wznoszone należały do ekonomicznych: straciwszy powłokę zewnętrzną z materyału więcej trwałego, jakim był tynk lub marmur, prędko ulegały zniszczeniu i z tego względu z dawnych rzymskich budowli mieszkalnych przechowały się do naszych czasów te tylko z tufu wznoszone, które parę tysięcy lat pozostawały pod ziemią, a mianowicie: wykopaliska Pompei i Herkulanum. Natomiast budowle trwalsze, jak pałace, gmachy publiczne, mosty, akwedukty i inne, lubo w ruinach, przechowywały się jednakże do naszych czasów, pomimo żywiołów niszczących, których wpływowi ulegały przez wieki całe. i są przedmiotem podziwu, równie jak budowle egipskie, ze względu na wysoką technikę budowlaną. Zastosowanie przez rzymian drzewa i żelaza małego jest znaczenia w konstrukcyach budowlanych. Sklepienia, doprowadzone do doskonałości pod względnem różnorodnych form i wykończenia, zastępowały przedziały w kondygnacyach piętrowych, stanowiły podstawę dla schodów, a często były przykryciem i zakończeniem budynku, mającego terrasę zamiast dachu. W gmachach, posiadających dach ze spadkiem, pokrycie na krokwiach drewnianych stanowiła zwykle blacha miedziana. Doskonałość budownictwa rzymskiego i wysoko posunięta technika wyczerpują prawie w zupełności opis budowli z cegły i kamienia. Pod względem form i wykończenia artystycznego, zarówno przechowane do naszych czasów zabytki, jako i ślady świadczące o cywilizacyjnej działalności rzymian w zakreue budownictwa, dostatecznie uwzględnione zostały w artykule „Architektura“ (ob.); tam również pomieszczono opisy najdawniejszego budownictwa kamieunego, jak mury cyklopowe w Micenach i Psofidzie, stopmowe zaś przejście od przekryć belkowych do sklepieuiowych uwidocznione jest w bramach Figalii i Amfissy. Uzupełnie-niapodtym względem zawiera artykuł „Archeologia“ tak, iż do historyi stopniowego rozwoju budownictwa z kamienia i cegły tylko szczegółowe dorzucić-by można jeszcze wiadomości. W chronologicznym

porządku rzeczy następować powinien opis rozwoju budownictwa w wiekach średnich i nowych.—Jak jednak wyżej zaznaczono, umiejętność budowania gmachów publicznych i mieszkalnych, nawet w naszych czasach, opiera się jeszcze na pozostawionych przez rzymian wzorach. Potrzeby i wymagania, warunki klimatyczne, zwyczaje, obyczaje i przepisy miejskie zmieniły wprawdzie do niepoznania dawne domy rzymskie; inna ich forma, inne rozczłonkowanie wewnętrzne, inny zupełnie wygląd. Pozostaje wszakże niezmienna ogólna zasada, a jakkolwiek zamiast puzzoJany używamy dziś wapna, cementu lub cemianki, zamiast tufów i marmurów piaskowca lub cegły, pokrywamy nasze domy innym, nieznanym dawniej, materyałem, sam dom wreszcie jest miejscem pobytu nie jednej, lecz wielu rodzin: wszystko to jednak jest raczej przystosowaniem się do warunków klimatycznych i zwyczajowych, niż wytworzeniem nowych wzorów budowania z cegły i kamienia. Szczegółowy opis domu mieszkalnego z kamienia, t. j. tak zwanej „kamienicy“, historyę i warunki, na których zasadzie ono się kształtowa ło, pomieszczone zostaną pod właściwą nazwą „dom“ i „kamienica“. Również warunki i wymagania, odnoszące się do budowy gmachów publicznych, jak szkół, szpitali, teatrów, miejsc zabawy i t. p., znajdą odpowiedne wyjaśnienia pod właści wemi nazwami. Co się zaś materyałów budowlanych, dawniej nieznanych, dotyczy, jak równie i sposobu ich obrabiania lub przygotowywania, to, ze względu, iż technika budowlana w przeciągu 19 wieków znakomite uczyniła postępy pod względem nieznanych dawniej, a dziś w powszechnem użyciu będących machin i fabrykacyj, właściwem być się zdaje, aby historya wynalazku i stopniowego udoskonalania się tych materyałów budowlanych pod odpowiedną nazwą materyału zamieszczoną zo-

ły. W rozwoju postępowym przekrycia i ścian budowle murowane i drewniane wybitne przedstawiają różnice. W pierwszych, od czasu ustalenia się czworokątnej podstawy domu, przedewszystkiem kształtują się ściany i umiejętność układania w onych kamieni w ten sposób, aby dwie ściany pod kątem prostym połączone być mogły; w dalszym rozwoju ściana otrzymuje przewagę nad przykryciem, które, jak to wyżej opisano, często nie jest nawet koniecznem dla całości budynku. W budowlach dre wnianych przedewszystkiem kształtuje się dach, ściany zaś jakby stopniowo wyłaniać się zaczynają z ziemi, początkowo niewysokie, bez okien, następnie nieco wyższe, okapem dachowym jednak przykryte, aż w końcu dochodzą do rozmiarów właściwych kosztem wielkości dachu, który w budowlach drewnianych zawsze jest konieczny i okazały. Tłó-maczy się ta różnica przeważnie względami klimatycznemu Narody i szczepy, które na budowę swoich mieszkań za materyał obrały drzewo, zapewne niebyły pozbawione zupełnie materyału kamiennego, jak to wnioskować można po geologicznym astroju zajmowanych przez one siedlisk. Sposób układania kamieni w ścianę również dostępny już był ludom o bardzo nizkim rozwoju, długo jednak brakło umiejętności łączenia kamieni w teu sposób, aby wybudowane ściany zabezpieczały wnętrze pomieszczenia od zimna i wiatru. Dlatego też w pierwotnych budowlach, posiadających już dach drewniany, izba znajduje się jeszcze w ziemi, w ta-kiem bowiem pomieszczeniu względnie było ciepło. Nadto opady atmosferyczne latem i długo leżący śnieg w zimie wywoływały potrzebę budowy dachów spadzistych, a więc i wyniosłych, do czego przyczyniały się jeszcze i inne względy, o których poniżej będzie mowa. Z licznych opisów historycznych o ziemiankach dachem krytych nąjdawniej-szy spotykamy u Ksenofonta (Anab. IV. 5. 25). Wspomina on o budynkach mieszkalnych szczepu aryjskiego. W staroperskim języku budynki te nazywały się „katami“, (wyraz dość zbliżony do naszego chata) i przedstawiać miały siedziby w ziemi wykopane, a z zewnątrz przykryciem zabezpieczone. Pliniusz („Hist, nat.“ XIX, 2) pisze, iż widywał u germanów i w północnej Italii doły

stała.

E D.

Budowle z drzewa. Budowle mieszkalne drewniane w stopniowym swoim rozwoju przedstawiają daleko więcej form przejściowych, niż murowane, i zanim całkowicie wykształtowane zostały, przechodziły okresy budowli mieszanych z drzewa i ziemi. Obszerny dół, w ziemi wykopany, pokryciem z chróstu lub drzewa zabezpieczony, stanowił zaczątek budowli drewnianych, wyzwalających się podziemne, w których zajmowano się tkactwem z kształtów dawnych norowisk podziemnych lub Tacyt (Germania 16), mówiąc o mieszkaniach, wspo-schronisk w skałach wyszukiwanych. Nietrwałość mina o budowlach z drzewa nieciosanego i o zie-materyału, który służył do budowy siedzib miesza- miankach, przykrytych drzewem, a zewnątrz osy-nej jeszcze konstrukcyi, nie daje możności, aby panych nawozem. Z tych luźaych wzmianek i ba-z przechowanych zabytków wnioskować o budownic- dań autorów późniejszych, wreszcie z rozwoju bu-twie tego rodzaju. To, co w opisach autorów sta- downictwa z drzewa u ludów nieucywilizowanych, rożytnych o zwyczajach, obyczajach i życiu ludów obecnie żyjących, łatwo wyprowadzić wniosek, iż barbarzyńskich tu i owdzie spotykamy, a co prze- w pierwotnym stopniu kultury konstrukcya dachu ważnie odnosi się do pomieszkali scytów, sarma- zasadzała się na pokryciu wykopanego dołu, słu-tów i szczepu aryjskiego, naprowadza na domuie- żącego za izbę, pewną ilością sztuk drzewnych manie, iż pierwotna chata drewniana tych ludów większych rozmiarów, tak ułożonyęh, aby narzuco-składała Bię przeważnie tylko z dachu, lub przy- ny na nie chróst i ziemia lub nawóz zabezpieczały najmniej, że dach był zewnętrznym przedstawicie- wnętrze od zimna i deszczu. Wkrótce jednak stożko ■ lem chaty. Ściany albo zupełnie nie istniały, bo wa forma namiotu, bardzo się nadająca do zabezpie-właściwe pomieszczenie było w ziemi, albo też czenia schroniska od opadów atmosferycznych, wpły-niewysokie i bezdarnie wzniesione, obsypane były j aąć musiała na rekonstrukcyę pokrycia mieszkań, ziemią tak, iż charakter swój nazewnątrz utraci- ponieważ jednak figuracya czworokątna domu znie-

walała do przeobrażenia stożkowej formy dachu, budować go zaczęto o dwóch tylko nachylonych ku sobie ścianach, który-to typ zachował się już we wszystkich późniejszych budowlach, zarówno kamiennych, jak i drewnianych. Warunki klimatyczne, bardzo zmienne w przeciągu roku, i niewygody stałego przemieszkiwania w ziemiankach, znaglały do budowy mieszkań, zastosowanych do różnych pór roku. U lapończyków praktykuje się to i dzisiaj jeszcze, w rozkopach zaś, świadczących o miejscu zamieszkania danej okolicy przez ludy odległej przeszłości, często spotykają się kawały gliny wypalonej, na której znać odciski liści, gałązek a nawet i plecenia z drzewa. Mają to być resztki dawnych mieszkań letnich, budowanych z lekkiego materyału drzewnego, przeplatanego gałęziami i chrustem i oblepianego gliną. Mieszkania podobnego rodzaju, podług badań archeologicznych, miały służyć za siedziby letnie dla gallów, ślady zaś, jakie się w wykopaliskach znajdują, tłómaczą niektórzy paleniem tych schronisk w czasie napadów wojennych, albo też w razie, gdy silnie zagnieżdżone robactwo siedzibę niezdatną do zamieszkania czyniło, W opisach Helmolda o budowie domów słowiańskich z XII wieku znajdujemy, iż oprócz domów trwalszych, po grodach stawianych, miały istnieć i chaty lekkiej konstrukcyi, z chróstu budowane i oblepiane gliną. Podobne lepianki istnieją i dziś jeszcze w Małorossyi pod nazwą „Mazanek“. Oprócz powyższych typów pierwotnych budowli, z ziemi, gliny i drzewa wznoszonych, w ostatnich czasach rozpoczęto badania nad budowlami z drzewa „nadwodnemi“, wznoszonemi w okolicach wielkich jezior. Prace w tym zakresie Hilberga, Na-daillac’a, Lubbocka, Bayera, Moitelletta, Kellera, Libelta i Przyborowskiego wykazują istnienie tych siedzib we Włoszech północnych, Szwajcaryi, Szko-cyi, Irlandyi, Francyi, Niemczech północnych i u nas. Miały to być domy, budowane na palach po-nad wodą przez mieszkańców, zajmujących się rybołówstwem. Budowle takie istnieją i dziś pomiędzy dzikiemi szczepami Ameryki, zamieszkałemi po-nad brzegami wielkich rzek. Herodot wspomina o je-dnern z plemion peońskich w Tracyi, budujących podobne schroniska. W artykule „Archeologia“ (t. IV str. 303) znajduje się rycina domu nadwodnego, zrobiona podług wzoru, znajdującego się na wystawie paryskiej z r. 1889. Robiono też i chaty przenośne, których ślady w dzisiejszych kibitkach kir-gizów spotykamy. Właściwe one były ludom koczującym, istnieć jednak miały u plemion aryjskich, scytów i Sarmatów. Hipokrates opisuje podobne mieszkania jako budy na kołach, przez woły ciągnione, Prokop zaś w podaniach o sławiauach VI w. wspomina o istnieniu u nich mieszkań przenośnych. Z tych form ogólnych lub wyłącznych dla pewnych tylko plemion jest widocznem, że domy z drzewa budowane nabierać zaczynają wybitniejszego charakteru od czasu ukształtowania się prawidłowej formy dachu. Ukształtowanie to, jako forma budowlana, służąca dla pokrycia przestrzeni mieszkalnej a zarazem na skład zapasów żywnościowych, zasadzało się na umiejętności zestawiania w pewnych odstępach pod kątem wierzchołkowym odpowiednego szeregu kloców drzewnych, które końcami upierały się w ziemię. Był to pierwowzór naszych kr o kie w (ob.) dachowych. Dla utrzymania ciężaru właściwego nakrycia, tak ustawione kloce podpierano pod kątem prostym podpórkami (zastrzały ob.), poczem na tak urządzonym szkielecie dachowym przybijano żerdzie, narzucano chróst i przesypywano ziemią, mchem lub nawozem. Glinowanie pokrycia dachowego, pokrywanie szkieletu słomą lub deskami stanowi dalszy rozwój w budownictwie dachu. W pierwotnych budowlach z drzewa, zby-tecznemi jeszcze okazywały się drzwi, okna, komin i podłoga. Otwór włazowy znajdował się poniżej szczytowej ściany dachu i wykopany był w rodzaju kurytarza w ziemi, światło zaś dostawało się przez otwór w dachu, służący jednocześnie za wylot dla dymu. Wysoki dach był zbiornikiem dlu dymu, zanim ten przez otwór wydobyć się zdołał, a konieczność podobnego zbiornika z potrzebą zabezpieczenia mieszkania od opadów atmosferycznych wpływać musiała na zbyt wyniosłą konstrukcyę dachu po nad właściwem mieszkaniem, w ziemi się znaj-dującem. W budynkach mieszkalnych murowanych, wznoszonych przeważni w miejscowościach gorących, gdzie niema śniegów a deszcze rzadko padają, dym z chaty wyohcdził całym otworem, po nad izbą się znajdującym. W klimatach ostrzejszych zachodziła nietylko potrzeba urządzenia zbiornika dla gryzącego dymu, ale i urządzenia znacznie mniejszego otworu dla wyjścia jego, aby izb.y w czasie zimy zbytnio nie ochłodzić. Takie mniej więcej pojęcia dadzą się wyprowadzić o pierwotnych budowlach drewniauych, a wywody te tein więcej na usprawiedliwienie zasługują, że, jakkolwiek od owej epoki przegradzają nas wieki całe, i dziś jednak, nawet pomiędzy narodami ucywilizowanemi, podobne konstrukcyę budynków spotykać się dają. Nie są one już wprawdzie formą ogólną typową; do wznoszenia ich zmusza niedostatek materyału budowlanego, czasowe przeznaczenie budynku, a najczęściej nędza i potrzeba samopocy w urządzeniu sobie schroniska. Ziemianki np. dachem pokryte, o tyle może różne od poprzednio opisanych, że mają drzwi i okna, są typem bardzo często dziś spotykanem przy większych przedsiębiorstwach, jako mieszkania przeznaczone dla robotników. O lepiankach z chróstu wspomniano już poprzednio, jako o typie bardzo jeszcze pospolitym w miejscowościach stepowych. Izbę więcej już wykształtowaną, posiadającą drzwi, okna i ściany, pozostającą jednak bez komina, przedstawia nam typ dziś jeszcze egzystujących w górskich miejscowościach, i w gub. płn. z. tak zwanych „kurnych chat“, w których dach jest zbiornikiem dla dymu, przez otwór w nim wychodzącego nazewuątrz. Konstrukcyę więcej udoskonaloną, naukowo zbadaną, przedstawia nam typ chaty staro-saskiej, uważany przez Heima, Henninga, Mei-tzena i Lunda za pierwowzór dawnych pomieszkali germańskich. Dach staro - saskiego domu wznosi się już cokolwiek ponad ziemią. Krokwie dachowe wsparte są na czterech rzędach słupów pionowych, z których wyższe znajdują się wewnątrz izby i są połączone wiązaniem poprzecznem, niższe zaś stanowią zewnętrzne ograniczenie domu. Pomiędzy słupami zewnętrznemi pozakładane są kloce i szczapy, tworzące niby ściany, w których znajdują się otwory okienne i drzwiowe, albo zupełnie nie zakryte, lub też przysłonione rodzajem okiennic z plecionych wici. Komin we własciwem znaczeniu tego wyrazu jest jeszcze zbytecznym, jakkolwiek ognisko i coś ua-kształt przypiecka zajmuje już określone miejsce w jednej ze szczytowych ścian budynku, którą do pewnej wysokości układano z kamienia, łączonego gliną. Typ ten starodawny, ogarniający całe północne Niemcy i Danię, stanowił obszerny budynek, mieszczący rodzinę i cały dobytek właściciela Przestrzeń po-nad wiązaniami środkowych słupów wewnętrznych służyła na skład zboża i zapasów żywnościowych. Środek był kurytarzem wejściowym a zarazem i klepiskiem. Pomieszczenie pomiędzy słupami wewnętrznemi a ścianami zewnętrznemi przeznaczone było dla koni, bydła i drobiu. Lekka tylko przegroda oddzielała przestrzeń przeznaczoną na mieszkanie dla ludzi, przyczem przegroda ta była niepełną i istniała pewna wspólność pomieszczenia ludzi i bydła. Inaczej cokolwiek przedstawia się dawny typ chaty frankońskiej. Zasady konstrukcyjne pozostają wprawdzie niezmienne, ale inny jest układ pomieszczeń. Chata frankońska, będąca zabytkiem celtyckim, składała się z kilku budynków, z których oddzielne dla inwentarza i na skład żywności, a oddzielny i nieco okazalszy na pomieszkanie przeznaczony. Budowla w słupy, dach obszerny i brak komina są wspólne z chatą staro-sa-ską, pomieszkanie jednak składa się z dwóch izb, rozdzielonych sienią. Wejście do sieni nie znajduje się w ścianie szczytowej, lecz w bocznej, wskutek czego i wyniosłość ścian zewnętrznych po-nad ziemią jest znacniejszą, niż w chacie germańskiej. Typ tych budowli ogarniał dzisiejszą Swajcaryę, Francyę, część Bawaryi i Tyrolu. Dawne chaty skandynawskie stanowią również typ odmienny od dwóch poprzednio opisanych. Pomieszczenie dla ludzi oddzielone jest, jak w siedzibach frankońskich, okap jednak dachowy mniej po-nad poziom wyniesiony. Dach posiada dwa różne spadki; silniejszy pomiędzy słupami wewnętrznemi, i słabszy—od słupów wewnętrznych ku ścianom zewnętrznym. Wejście znajduje się w ścianie szczytowej. Izba jest tylko jedna, brak sieni, której miejsce zastępuje rodzaj krytego ganku, stanowiącego przedłużenie głównego dachu, opartego na słupach bez ścian zewnętrznych. Auto-rowie niemieccy twierdzą, iż słowianie nauczyli się sztuki budowania domów od germanów, z czego wnosićby należało, że typ staro-słowiański zbliżać się powinien do dawnych budowli staro-saskich. Mało mamy danych do zachwiania tego wywodu;— kronikarze nasi żadnych prawie nie dają opisów pierwotnych siedzib włościańskich; wnioski więc, jakie wyprowadzić-by się dały, opierać się muszą na porównaniach budowli słowiańskich tych okolic, gdzie się one najdłużej przechowały w stanie pier-wobytnym. Badania w tym zakresie podjęte, jakkolwiek nie doprowadzają do wniosków stanowczych, bardziej jednak przechylać się zdają do twierdzenia, że rozkład zabudowań, pomieszczenie wewnętrzne, a nawet charakterystyczne cechy zewnętrzne chaty słowiańskiej, więcej są zbliżone do siedzib mieszkalnych franków i Skandynawów, niż germanów. Ciekawe studya nad typami dawnych budowli drewnianych u różnych szczepów, uwzględnione zostaną pod wyrazami „chata“ „dom“ „dwór“ „dworek“; w zarysie ogólnym budownictwa z materyału drzewnego różnice pojedyńczych typów o tyle tylko wzięte pod uwagę być mogą, o ile dalszy postęp sztuki budowlanej uwydatnił się w wy kształtowanych formach budownictwa nowoczesnego. Postępując koleją czasu, zaznaczyć wypada, iż umiejętność łączenia pojedyńczych kloców pod kątem prostym, a tem samem znajomość tworzenia tak zwanego „wieńca“ (ob.), stanowiącego cząstkę składową ściany, jest jednym z wydatnych okresów rozwoju budownictwa drewnianego. „Węgieł“ (ob.) będący podstawą ,,wieńca“, stanowi ostatnią fazę rozwoju tego rodzaju budowli, poczem rozwija się tylko techniczna znajomość sztuki budowlanej, dopełnienie i naśladownictwo budowli murowanych w zastosowaniu do ściany tego wszystkiego, co stanowi zakończenie zupełnego budynku. Z tego powodu konstrukcyjna znajomość różnorodnych sposobów tworzenia „węgła“, sposób łączenia i układania „wieńców“, umocowywania w nich „futryn“ (ob.) okiennych i drzwiowych, sposób belkowania, budowania domów w słupy, pomiędzy któremi założone są bale, stanowiące ściany, umiejętność zakładania podwalin, legarów, ram (ob.) it. p. szczegółów konstrukcyjnych budowli drewnianych, jako właściwych budowlom nowoczesnym, uwzględnione zostaną przy odpowiednych nazwach poszczególnych części składowych budynku drewnianego; tu tylko zaznaczyć wypada, iż jednocześnie z umiejętnością układania wieńców w węgieł i budowania z nich ścian wysokich, wyrodzić się musiała potrzeba trwałego i dostatecznie zabezpieczonego paleniska. Od epoki jednak tak udoskonalonych budowli drewnianych do umiejętności, a właściwie konieczności, budowania kominów i pieców (ob.) znaczny istnieje przedział czasu. Komin, w tem pojęciu i zastosowaniu, w jakiem go dziś widzimy, jest ostatnim wyrazem całokształtu budowy, jest ostatnią konstrukcyjną częścią budynku. Wy-kształtowane i udoskonalone w swych formach, egzystujące obecnie budowle drewniane, przedstawiają jednak dość wyraźne osobliwości zewnętrzne, tak wybitne, iż na pierwszy rzut oka określić się dają. Trudno się dopatrywać w tych osobliwościach pewnych cech architektonicznych, pewnej stylowo-ści, jakkolwiek bardzo często tem mianem rozróżniane bywają. Są to raczej pewne gusta, okoliczności, wypływające z pierwowzorów budowli danej okolicy, właściwości, wypływające z ustroju życia i upodobania; w każdym jednak razie są to różnice tak wybitne w ogólnem pojęciu konstruk-cyjnem, iż zasługują na szczegółowe wyróżnienie. Pod tym względem przeważnie wyróżniają się budowle szwajcarskie, skandynawskie i słowiańskie. Charakterystyką budowli szwajcarskich jest wysokie podmurowanie, stanowiące parterową część po-

K. D.

mieszczenia i występujący ponad nie budynek drewniany, wkoło balkonem otoczony. Dość luźne przystawki, różnej wysokości, do budynku głównego nadają całości formę urozmaiconą i przyjemną na wejrzenie. Dach wysoki o silnym okapie. Ściany drewniane z kloców na węgieł lub w słupy, z za-szalowaniem balami. Podmurowanie przeważnie z kamienia łupanego, rzadziej z cegły. Schody na piętro prowadzące —zewnętrzne. Balkony z balustradami ozdobnemi. Pokrycie dachowe z desek lub gontów (ob.) Występujące poza ściany końce krokiew podparte kroksztynami. Szczyty dachowe i wogóle miejsca pomiędzy krzyżuj ącemi się belkami zewnętrznemi—zdobne w rznięcia z drzewa. Okna przeważnie szerokie względnie do wysokości. Belkowanie sufitowe widoczne. Budynki skandynawskie, również zwykle piętrowe, wyróżniają się dachami wyniosłemi o niejednakowych spadkach i licznemi niesymetrycznemi dobudówkami. Schody wewnętrzne, otwory okienne różnych form, a często nie na jednej wysokości się znajdujące, liczne małe balkoniki. Wejście główne w szczycie domu przez obszerny taras lub werendę. Podmurowanie niezbyt wysokie. Budowla wzniesiona z kloców ociosanych na 4 kanty, połączonych na gładki węgieł, lub ze słupów, pomiędzy któremi ściany z bali. Zewnętrzna część domu zwykle szalowana (ob.) deskami, wnętrzne częściej szalowane, niż tynkowane, w tym ostatnim wypadku parapety drewniane. Dach kryty gontami lub materyałem trwałym, jak dachówka, szyfer. Na powierzchni dachu liczne dymniki. Belkowanie sufitowe widoczne, dodatkowe ozdoby i wyrzynania mało stosowane. Budowle słowiańskie, zwykle parterowe na nizkiem podmurowaniu, a często tylko na słupach z kamienia, wznoszone są z okrąglaków na węgieł o końcach występujących. Okna małe, prawie kwadratowe, dach wysoki, słomą lub gontami kryty. Budynek nazewnątrz nie szalowany, wewnątrz zaś zwykle tynkowany. Belkowanie sufitowe widoczne, deski powałowe jedna na drugą zakładane. Charakterystyczną cechą budynków jest przedsień w bocznej ścianie domu na słupach pod dachem, pospolita zarówno w chatach włościańskich, jak i dworkach szlacheckich. W ostatnich czasach wypracowano bardzo wiele motywów dla budowli drewnianych, w guście wielko-russkim, i motywa te rozpowszechniać zaczęto nie tylko do budowy mieszkań prywatnych, ale i gmachów publicznych. Wiele danych zaczerpnięto z budowli szwajcarskich, przeważnie jednak występuje przeładowanie orna-mentacyą zewnętrzną. Oprócz powyższych cech charakterystycznych, każda niemal prowincya posiada pewne właściwości w budowie z materyału drzewnego, właściwości natury zewnętrznej, które, jakkolwiek rażące na pozór, łatwo jednak dają się podsegregować pod jeden z typów poprzednio opisanych. O sposobach budowania domów ekonomicznych i przenośnych z materyału drzewnego wyjaśniono pod wyrazem „barak“ (ob.)

Literatura, odnosząca sie do B-a, we wszystkich prawie językach, a szczególniej niemieckim, włoskim, francuskim i angielskim, jest bardzo bo-

Eacjklopedya Powizechna Uułtr. T. X.

gata; nasza z innemi porównać się nie może, i my jednakże mamy co wymienić z tego zakresu. Oto są ważniejsze dzieła oryginalne lub przyswojone: „Architekt polski“, ks. Stan. Solskiego, (Krak., 1690); „Elementa architektury domowej“, (Lwów, 1749); „O sztuce budowniczej na swoje porządki podzielo-lonej“, (Poznań, 1764); „Sztuka budownicza na swoje porządki podzielona“, wydana przez ks. Seb. Rogalińskiego (S. J. Warszawa, 1775); „Budowanie wiejskie, dziedzicom dóbr i posessorom do uwagi

1    praktyki podane“, przez ks. Piotra SWitkowskiego (Warszawa, 1782 i 1793); „Pięć porządków budowniczych według prawideł Jakóba Baroccego z Wi-nioli (Warszawa, 1791); „Szkoła budowli wiejskiej czyli sposób jak stawić mocne i trwałe, od wielu piąter domy, z ubitej szczerej ziemi, lub innych tannych materyałów, wynaleziony od p. Frań. Coin-traux (Poznań, 1800); „Budowla dachu poprawiona“ przez Józefa Szadkowskiego (Berlin, 1806); „Myśli o poprawie budowli wiejskiej w kraju między Bugiem a Dnieprem“, przez ks. G. (1810); „O .budowli włościańskiej trwałej, ciepłej, tannej, od ognia bezpiecznej i do kraju naszego przystosowanej“, przez ks. Mich. Bohusza, prał. Wileń., (Warszawa, 1811); „Architektura, obejmująca wszelki gatunek murowania i budowania“, przez ks. Seb. lir. Sierakowskiego (Kraków, 1812, 2 t. Jan Śniadecki podał obszerny rozbiór tego ważnego dzieła w „Dzienniku wileńskim“ z r. 1815); „Nauka budownictwa praktycznego“, przez M. Rouget (Warsz.,

1827); „O przyozdobieniu siedlisk wiejskich“, (Warsz , 1827, 2 tomy); „Początki architektury“, dla użytku młodzi akademickiej napisane przez Karola Podcza-szyńskiego (Wilno, 1828, 2 części, cz. 3-cia 1856); „Budownictwo zastosowane do potrzeb ziemianina polskiego, ze stu rycinami przedstawiającemi wzory różnych budynków i t. d.“, (Warsz., 1829); „Wzory budowli wiejskich, na 24 tablicach litograficznych, z wskazaniem zasad do oznaczenia ich obszer-ności i obrachowania kosztów i t. d.“, przez A. Czaki“ (Warszawa, 1830); „Kroje architektury, obejmujące rozmaite jej kształty uważane jako przedmiot piękności“, przez A. Idźkowskiego (Warszawa, 1832); „O potrzebie ścisłego stosowania się w budowaniu domów do klimatu i natury używanych materyałów“, przez Jana Koncewicza (Kielce, 1836); „O porządkach architektonicznych“, przez Henryka Marconiego (Warszawa, 1837); „Uwagi o dachach z gliny, podług Dorna“ przez Gust. Linke (Leszno, 1838); „Sposób stawiania budowli gospodarskich, z wrzosu i gliny“, przez Kaj. Krassowskiego (Wilno, 1839); „Zbiór projektów architektonicznych“, Henryka Marconiego, 296 tabl. (Warszawa 1838 — 43); „O budownictwie Marka Witruwiusza Polliona, ksiąg dziewięć“, przekład Edw. hr. Raczyńskiego,

2    t. (Wrocław, 1840); „Nomenklatura architektoniczna“, p. K. Podczaszyńskiego (Warszawa, 1843, wydanie 2-gie tamże, 1855); „Komplet wzorów na budowle włościańskie“, (Warszawa, 1845): „O kosztorysach w budownictwie“, przez St. Gołębiowskiego (Kraków, 1845); „Zasady budownictwa cywilnego przez Hermana Mitterera“, przetłómaczył i dodatkami pomnożył T. J. Wagner (Warszawa,

84

1846) ; „O piękności w sztuce ze szczegółowym do działu przemysłu i kunsztów w kraju; z członków; praktyki zwrotem“, przez J. Ankiewicza (Warszawa, starszego radzcy budowniczego, młodszych radzców

budowniczych i członków honorowych. Dawniej, przed oddzieleniem w r. 1844 od komisyi rządowej spraw wewnętrznych służby dróg i mostów i utworzeniem osobnego zarządu komunikacyi, do składu rady budowniczej należeli: naczelnik inżynierów do dróg i spławów i inspektorowie generalni; do owej też epoki rada budownicza rozpoznawała i udzielała opinii względem robót około dróg, rzek, ubezpieczenia brzegów, osuszenia części ziemi zalanych, bagnisk w dobrach rządowych, instytutowych lub gminnych, egzaminowała również na stopień inżyniera klassy I, II, III; po ustanowieniu zarządu ko-munikacyi powyższe czynności przeszły do tegoż zarządu. Po r. 1866, radę budowniczą zniesiono, a natomiast ustanowiono przy rządzie gubernialnym wydział budowlany. Urzędy budownicze po miastach większych i przy władzach administracyjnych istnieją dotąd niemal w całej Europie.

Budrajcis, według niepewnych zresztą podań, mieli to być w mitologii litewskiej olbrzymi kowale, czy rudnicy, wyrabiający żelazo z rudy krajowej, pod przewodnictwem swego bożka, Krugi-s a (ob.).    *

Budrnm (Bodrum), m. tureckie, na brzegu zachód. Azyi Mniejszej, o 150 km. na południe od Smyrny, w sandżaku Mentesze, wdajecie aidyńskim, siedziba mudyra, malowniczo rozłożona nad częścią północną odnogi Dżowa, o dwóch portach, z których mniejszy jest portem wojennym. Mieszk. 6,000— 11,000. Twierdza na wschodnim brzegu portu, zbudowana w r. 1402 ze starożytnych zwalisk przez johannitów rodyjskich. W okolicy najbliższej rozległe ruiny Halikarnasu, w których na szczególną uwagę zasługują szczątki Mauzoleum i amfiteatru. * Budna v. B u d w a, miasteczko w Dalmacyi południowej, nad morzem Adryatyckiem; 2524 mieszk. (1880), narodowości chorwacko-serbskiej; ma przystań, zamek obronny, sąd okręgowy; prowadzi handel z Czarnogórzem. Powstało w czasach rzymskich pod nazwą B u t u a; w wiekach średnich było siedzibą biskupa, a walczyli o nie turcy z wenecya-nami; w r. 1686 szczęśliwie odparło napad turecki. * Budulec, drzewo przydatne do budowy nadziemnej, wodnej i podziemnej. Powinno być zdrowe i mniejszych wymiarów, niż drzewo „towarne“. Należy pod tern mianem rozumieć drzewa krajowe i tylko niektóre gatunki, które dla swej trwałości do budowli użyte być mogą. Drzewo jako budulec winno mieć kształt równoległo-ścienny, regularny, otrzymany przez obciosanie lub przez rznięcie piłą.—B. stosownie do potrzeb rozróżniamy na:

1847) ; „Początkowe praktyczne budownictwo“, przez St. Kowalskiego (Lwów, 1849); Idźkowski A. ogłosił w Paryżu zbiór projektów architektonicznych z tekstem francuskim i polskim; „Praktyczne budownictwo wiejskie, zbiór planów na budowle wiejskie w rozmaitych rozmiarach“, przez Alex. Zabierowskiego (Warsz., 1858—60); tegoż „Przewodnik praktyczny dla budujących“ (Warsz. 1857), „Przewodnik praktyczny dla inżynierów, mechaników, budowniczych i altelerzystów“ Artura Morin, tłóma-czenie Bronisława Marczewskiego (Warszawa, 1859);

„Przewodniik dla mularzy“ przez budowniczego Hir-szla (Warszawa); „Przewodnik dla cieśli“ i „Przewodnik dla stolarzy“ ułożył Jan Heurich, budowniczy;

O budownictwie wiejskiem obszerny artykuł zawiera „Encyklopedya Rolnicza“ (Pierwsze wydanie tom I. str. 189—258). Wiele szczegółów tyczących się tego przedmiotu znaleźć można w „Wiśle“; z prac najświeższych cenną jest rzecz Matlakowskiego o Budownictwie tatrzańskiem; w końcu wspomnieć należy, że od r. 1865 wychodzi „Przegląd techniczny“ pismo miesięczne, poświęcone przemysłowi krajowemu, a od r. 1879—1886 mieliśmy czasopismo specyalne p. t. „Inżynierya i budownictwo“.—„Encyklopedya S. Orgelbranda“.

Budowniczy. B. dziś znaczy osobę wykwalifikowaną naukowo, zdolną zarazem podawać plany budowli i kierować ich wystawieniem, tak, ażeby odpowiadały przepisom obowiązującym i jednocześnie czyniły zadość warunkom estetyki i celowi swojemu.

W królestwie była rada budownicza przy komisyi rząd. spr. wew., założona postanowieniem namiestnika królewskiego w radzie stanu, z d. 15 lutego 1817 r. pod nazwiskiem rady ogólnej budowniczej.

Nazwa budulca

Długość

Grubość Grubość w odrę-bie cm.

cm.

cm

Kłoda tracka    5—7.5 30—60

48

„ zwyczajny 11—14 „ średni „ mniejszy Bale

32—36

Główniejsze czynności pomienionej rady były: rozpoznawanie i udzielanie opinii o komunikowanych jej planach architektonicznych na wzniesienie nowych gmachów rządowych lub prywatnych i na ważniejsze pod względem konstrukcyjnym restaura-cye; dopełnianie rewizyi różnych operatów budowniczych, jako to: anszlagów, protokółów rewizyjuo-odbiorczych; rozpoznawanie na gruncie, przez wydelegowanych członków swoich, trudniejszych kwestyj techniczych, tak pod względem mocy i trwałości samej budowy, jako też zasadności i właściwości użytych w budowie konstrukcyj; ocenianie materya-łów budowlanych i ustanawianie ceny na nie. Pod powyższe rozpoznawanie podchodziły: a) z budowli rządowych: kościoły, ratusze, gmachy na biura władz naczelnych, na rządy gubernialne i dla naczelników powiatowych, budowle instytutowe, więzienne i gminne, bożnice, cmentarze, szpitale, domy dla służby kościelnej, probostwa i wiele innych.; b) z prywatnych: domy mieszkalne frontowe w miastach prowincyonalnych i w Warszawie, magazyny, spichrze i t. p. Oprócz powyższych prac i zatrudnień, rada ogólna budownicza rozpoznawała kwalifikacye i po wyegzaminowaniu przyznawała stopnie następne: budowniczego klassy I, II lub III, i geometry klasy I, II lub III. Rada budownicza składała się z prezydującego, którym był z urzędu dyrektor wy- Podług sposobu obrobienia nazywamy: Kr ąglak, cz.

Edi W.

Okrąglak, drzewo ścięte i obnażone z gałęzi. — B. okorowany t. j. do kory obrobiony, a kłoda okrągła. B. z grubego wiór u, z czterech boków siekierą obrobiony. Kantak, bal ociosany, jak go spławiają flisacy, t. j. z czterech boków siekierą ociosany, a potem otoporowany. Sztukę taką, jeżeli ma wszystkie boki równej szerokości, zowią kostką lub drzewem kostkowem; jeżeli boki przeciwległe ma szersze, a dwa węższe pła-szczakiem. B. rznięty, jeżeli ze wszystkich boków piłą oberzniemy, wtedy z odpadków kłody otrzymamy okrajki, obrzyny, opołki.

Budutino v. Budj a tin o, wieś, w której, według russkiej kroniki Nikonowskiej, miał się urodzić ks. Włodzimierz Swiętosławowicz (święty), którego matkę, a swoją służebnicę, Olga, rozgniewana za jej stosunki z Świętosławem, tam ze swego dworu wygnała. Nie wiadomo wszakże na pewno, gdzie się ta wioska znajdowała; latopis Nikonowski, oraz późniejsze, wskazywały ją w Kijowszczyźnie, dodając, że ją Olga przy skonie podarowała świętej Bogarodzicy, t. j. cerkwi kijowskiej pod tern wezwaniem, co być nie mogło, gdyż cerkiew tę dopiero sam Włodzimierz fundował. Prawdopodobniejszem się zdaje inne podanie, mieszczące tę wieś i w ogóle strony rodzinne Olgi i Włodzimierza w dawniej-szem księstwie Pskowskiem, gdzie o 12 wiorst od Pskowa jest dzisiaj wioska Wybutino czyli Wybut-ski pogost (t. j. wieś parafialna), zwany przez lud Libut, Libutino albo Libutskie sioło, od którego o półtory wiorsty pokazują nad rzeką skały, zwane „wrotami Olgi“, niżej zaś nieco od tego uroczyska, na prawym brzegu uścia rzeki Kiebi do Czerechy, jest uroczysko Budienik czyli Budnik, przekształcone przez kronikarzy na Budutino. Są to wszakże tylko domysły, za których trafność niepodobna zaręczyć.—„OHUHKJioneAHU. CjiOBapn“. *

Budweis, Ob. B u d i e j o w i c e.

Budwitz Mähr., ob. B u d i e j o w i c e Morawskie.

Budyni, albo W u d y n i (po grecku BooSivot), naród starożytny, osiadły na wschodzie Europy, w Scytyi. W podróży swej pontyjskiej Herodot słyszał w Olbii opowiadanie o narodzie B-ów, wielkim i licznym, błękitnookim i rudowłosym. W kraju ich miało się znajdować miasto Gelonos; byli oni aborigenami, zostawali pod rządem króli, a żywot wiedli koczowniczy; co wszakże nie bardzo się zgadza z dalszą relacyą, według której kraina ich była lesista, z wielkiem jeziorem w środku i moczarami, porosłemi rokitą. Z ks. IV. 22 widzieć się daje, że Herodot mieścił B-ów na północy od Olbii, powiadając, że za nimi ciągnęła się pustynia, długa na siedm dni drogi; lecz w takiej odległości od Olbii nie mogła być ziemia B-ów, jeśli Daryusz przez 60 dni ścigał scytów aż do ich kraju (IV. 123). Zachodnimi sąsiadami ich mieli być słowiańscy Neurowie, których ojczyznę (zwaną po grecku Nsopię) można upatrywać na pewno w Galicyi wschodniej i na Wołyniu. W tejże miejscowości znali B-ów i późniejsi geografowie: Pliuiusz („Hist. natur.“ IV. 12. 26), który mieś-ci ich również obok Nęurów, i Ptojęipepsz, W nowszych czasąch probę-

wano uważać B-ów za germanów, osiadłych między górnym Dniestrem a Bałtykiem; polscy wszakże uczeni, Ossoliński i Bandtke, pierwsi zaczęli domyślać się w nich słowian.—Szafarzyk (I, 219 i nast.) i Vogt („Jahresbericht d. kön. Realsschule zu Berlin” 1854, 11. 12), dowiedli niewątpliwego pochodzenia słowiańskiego B-ów, których siedziby stykały się na północy z moczarami Rokitna.— „Ottüv Slovnik naućny“.    *

Budyszyn v. Budiszyn (po niem. Bautzen), główne miasto margrabstwa Górnych Łuźyc (obecnie w ich części saskiej), nad Szprewą, w ziemi żyznej, ma 21,636 mieszk. (1890), z których V₅ część ser-bów, nadto zaś w przylegającym do miasta Żido-wie 2,906 mieszk., a w tej liczbie 1,672 serbów. B. jest siedzibą: władz powiatowych, konsystorza ewangielickiego, kapituły i konsystorza katolickiego, sądu ziemskiego z sądem przysięgłych, sądu okręgowego, łużyckiego komitetu prowincyonalnego i banku stanowego; tu też co rok dwa razy odbywa się zgromadzenie stanów łużyckich. Oprócz szkoły gminnej i miejskiej, ma B. gimnazyum, szkołę realną, handlową, rolniczą i ogrodniczą, dwa semi-narya nauczycielskie — katolickie i ewangielickie — i niektóre zakłady dobroczynne. Biblioteki publiczne znajdują się, jedna w ratuszu, gdzie jest także muzeum miejskie, 2-a w domu Gersdorfa, 3-a w domu Maticy serbskiej. Stowarzyszenia serbskie w mieście są następujące: Matica serbska, Towarz. Święt. Cyrylla i Metodego, Towarzystwo pomocy naukowej, Biesiada serbska i inne. Między budowlami pomni-kowemi odznaczają się: zamek Ortenburg, na prawym brzegu Szprewy, na miejscu grodu starosłowiańskiego, dawna siedziba wójtów górno-łużyckich, obecnie mieszczą się tam urzędy królewskie; dalej: dziekania, ratusz, kramy, teatr, gmachy szkolne, szpital oraz koszary dla całego pułku piechoty. Z kościołów jest najstarszy gotycki tum św. Piotra, (z lat 1212—21 i 1464), w którym się odprawia nabożeństwo katolickie i protestanckie. Kościoły parafialne dla serbów są: N. P. Maryi, katolicki, gdzie proboszczem jest literat łużycki ks. Hornik, i św. Michała, protestancki, gdzie w r. 1848 pastorem był zasłużony w piśmiennie, łużyckiem Ernest, Buhmejer Jakub; na ruinach kościoła św. Mikołaja — nader malowniczy cmentarz katolicki. Pomniki; pu-sąg Jana Jerzego, kurfirsta saskiego, który otrzymał Łużyce r, 1635; nad bramą zamkową posążek króla Macieja Korwina, który odbudował zamek po pożarze, i pomnik Rudolfa II na bramie południowo-wschodniej. B. jest miejscem rodzinnem serbskiego pisarza religijnego E. B. Jakuba, belletrysty niemieckiego A. P. Meissnera i poety też niemieckiego K. T. G. Wetzla.—Przemysł stanowi sukien-nictwo, pończosznictwo i garbarstwo. Znaczniejsze fabryki w mieście i w okolicy: trzy papiernie, jedna fabryka sukna, młyn parowy, trzy prochownie, fabryka maszyn i wyrobów miedzianych. Handel zbożem i owocami. B. jest główną stacyą drogi żel. sasko-szląskiej (Drezno-Zhorjelec). Na miejscu zburzonych obwarowań założono park i aleje, stanowiące wielką ozdobę miasta, które posiada wodociągi oraz wodotrysk z piękną wieżą. B. "jest

171).

4 è

è ii it 4 4 4 ê

Fig. 276. Budyszyn (herb).

złp. 38.

głównem ogniskiem życia umysłowego serbów łużyckich; oprócz Maticy serbskiej, założonej r. 1847 celem wydawania książek w języku swojskim i posiadającej dom własny, jest tu rodzaj resursy literackiej, Lurair, drukarnia serbska, założona przez znanego w historyi odrodzenia górno-łużyckiego, Smolera, i redakcye czasopism: „Serbske Nowiny“, „Łużiczan“, „Serbska Lipa“, „Katholski Posoł“, i „Czasopis Maticy Serbskiej“. W okolicy godne widzenia góry: Łubin (niem. Thronberg) i Mniszonc z wieżą, służącą za belweder; Czornoboh, także z wieżą, niegdyś miejsce ofiar pogańskich, o 8 km. od miasta. B. był za czasów pogańskich grodem słowiańskim; w średnich wiekach przechodził wraz z Łużycami rozmaite koleje: należał do Niemiec, a chwilowo do Polski; w r. 1018 stanął tu pokój między Bolesławem Chrobrym a Henrykiem II. Dłuższy czas posiadany przez Czechy na prawie lennem, od połowy w. XIII do 1319 ulegał mar grabiom brandenburskim, wrócił potem do Czech; za Karola IV wliczony do krajów korony czeskiej, od r. 1346 razem ze Zhorjelcem, Żitawą, Lubijem, Kamieńcem i Lubaniem, tworzył tak zwany związek sześciu miast. W r. 1429 bezskutecznie oblegany był przez husytów, w 1469 otrzymał prawo bicia monety; podczas wojny trzydziestoletniej kilkakroó oblegany, zdobywany, łącznie z Łużycami odpadł do Saksonii. Pamiętny bitwą francuzów ze sprzymierzonymi 1813 r. 20 i 21 maja. Obwód budy-szyński (Reichshauptmanschaft, krajskie hejtmaństwo) stanowi część wschodnią królestwa saskiego, liczy 10 miast i miasteczek i 490 wiosek; dzieli się na 4 powiaty: żitawski, lubijski, kamieniecki i budy-szyński. Ma 2.469 km. rozległości i 356,560 mieszk. (1885) a w tej liczbie 50,000 serbów.—Bliższe wiadomości o B-ie: „Bautzen und seine Umgebung, Führer für Techniker, Industrielle etc.“ przez J. A.

v. Wagnera; Andrea (tendencyjnie niechętny) „Wendische Wanderstudien“ (Stuttgart, 1874); pod względem informacyjnym: „Adressbuch für die Stadt Bautzen. Ende April 1879. Nach amtlichen Quellen zusammengestellt“; pod względem historycznym: Köhler „Urkundliche Grundlagen zu einer Rechtsgeschichte der Oberlausitz“; pod względem kościelnym i szkolnym Jakub i Kunczak „Serbske borne Łużicy“ 1848.--Hornik w Słowniku naukowym Otta; A. J. P. w „Słowniku geograficznym“. * Budyszyn, herb polski—w jednej z „Zapisek Sąd.“ wspomnianem jest, iż przedstawia: płonienie (A. Małecki „Stud. Herald.“ I, w. K. z.

BndzanÓW, miasto w Galicyi, w powiecie Czortkowskim, o 2 mile na północ od Czortkowa, nad Seretem. Pomimo, iż leży na Podolu, okolica jest leśną, gdyż brzegi Seretu, stanowiące tu dość znaczne wyniosłości, są lasem porosłe. B. ma sąd powiatowy, należący do sądu obwodowego w Tarnopolu, notaryat, urząd powiatowy nieeraryalny i parafie obu-dwu obrządków; ludności 5,124.

W B-ie jest klasztor sióstr miłosierdzia, fundowany przez ks. Michała Kulczyckiego w 1846; siostry utrzymują szpital oraz szkółkę dla sierot; szkoła etatowa dwuklasowa i kasa pożyczkowa. W tej miejscowości znajduje się zamek, niegdyś obronny. W okolicy, w czasie najazdów tatarskich, stoczono kilka utarczek z nieprzyjacielem.—„Słów. geogr.“ *

Budziak v. Bud żak, z tureckiego, „kąt“, tak się nazywa część południowa gubernii Bessarabskiej. Jest to równina nizka, naga, pusta, obfitująca w jeziora i limany, lecz pozbawiona wody słodkiej, otoczona wałem Trajana; zawiera w sobie powiat Akermański i część Benderskiego. B. było gniazdem tatarów budziackich, osiadłych między tatarami do-hruckiemi na południu i oczakowskiemi nad morzem, podległych hanowi swemu, a hołdujących turkom; w w. XVIII zajęli go przybysze osadnicy.

Budziańskie starostwo, w województwie mści-sławskiem. Za Stanisława Augusta płaciło kwarty

w. s.

Budziński Stanisław był sekretarzem Jana Łaskiego i Franciszka Lizmanina, potem u Hieronima Filipowskiego, wojewody krakowskiego. Gorliwy aryanin, potępiony był przez władze duchowne katolickie za zdania przeciwko bóstwu Jezusa Chrystusa, lecz po dwunastoletniej klątwie pojednał się z kościołem. Pozostawił rękopis, p. t.: „Historya kościelna, w rzeczach religii w Polsce i w sąsiednich krainach od początku reformacyi do roku 1590 zaszła“. Jest drukowany list, pisany do niego przez znanego w dziejach aryanizmu w Polsce, Grzegorza Pauli z Brzezin, p. t.: „Epistoła ad Stanislaum Budzinium super questione de Magistratu et usu armorum“. — „Encykl. S. Orgelb.“,    *

Budziński Stanisław, rzecz. r. st. dr. pr. krym. (* w Warszawie d. 25 listopada 1824 r.). Po ukończeniu gimnazyum gubernialnego w Warszawie udał się do uniwersytetu w Moskwie, w którym ukończył fakultet prawny w r. 1845. Po odbytej aplikacyi rozpoczął służbę sądową, którą przechodził drogą awansów w Warszawie. W r. 1859 wykładał prawo w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Marymoncie, a po przeniesieniu z Moskwy do Petersburga dwóch katedr prawa polskiego dla młodzieży przybywającej z królestwa w końcu r. 1859 powołany został do uniwersytetu Petersburskiego, do wykładu Kodeksu Napoleona w języku polskim, obok Antoniego Czajkowskiego. W r. 1861 bronił rozprawy na stopień magistra p. t. „O powadze rzeczy osądzonej“, poczem mianowany został profesorem zwyczajnym. Po utworzeniu Rady Stanu w r. 1862 otrzymał referendarstwo w wydziale prawodawczym, gdzie przygotował obszerną redakcyę kontr-projektu ustawy o subhastacyach, oraz szkic do projektu kodeksu kar, który zawarł w 118 artykułach. Znacznie później dopiero dążenie do streszczenia kodeksu kar urzeczywistniło się w kodeksach kantonów Schwytz i Unterwalden, które liczą tylko po 113 artykułów. Po zwinięciu Rady Stanu został referentem X Departamentu Rządzącego Senatu, następnie pomocnikiem prokuratora naczel-

wr

[iii®

MBai

-o £ Inngjjp;

Fig 278. Budzisław (herb).

Borkowski.

nego, a po wprowadzeniu reformy sądowej w r. 1876 członkiem Izby Sądowej Warszawskiej. Niezależnie od działalności na wysokich stanowiskach w hierarchii sądowej, w r. 1864 objął katedrę prawa karnego w szkole głównej Warszawskiej, a z chwilą reformy jej w r. 1869 w uniwersytecie Warszawskim wykładał teoryę i prawo obowiązujące karne do 1892 r. Jasny i zwięzły wykład jego odznaczał się przedewszystkiem ob-szernem zastosowaniem metody porównawczej, przy której uwzględniał wszystkie nowsze kodeksa europejskie i amerykańskie. B. jest przytem bardzo płodnym i wielostronnym pisarzem. Pierwotnie pisał i tłómaczył pod pseudonimem Bolesława Wiktora i zamieścił cały szereg prac beletrystycznych w pismach czasowych, z których najobszerniejszą był „Corregio“, dramat Oehlenschlaegera, w 1855 wydany oddzielnie. Najwięcej prac w tym zakresie pomieścił w Bibliotece Warszawskiej; najważniejsze z nich: „Rzecz o dramacie hiszpańskim“ 1858 r. „O dramacie niemieckim w XIX wieku“, „Gladya-tor Raweński“ przekład wierszem z Halma, „Czarnoksiężnik“ dramat Kalderona, „Hadży Abrek“ i „Zbieg“ poemata Lermontowa 1859 r. Pisywał także re-cenzye literackie, a przedewszystkiem „Przegląd dramatyczny“, w którym rozebrał tłómaczenie „Makbeta“ przez Korzeniowskiego i niektóre jego sztuki. Ocenił gruntownie tłómaczenie „Childe-Harolda“ przez Michała Budzyńskiego dokonane, niemniej podał sprawozdanie o niektórych dziełach Kraszewskiego i Kondratowicza (Syrokomli). Nadto pisywał do „Gazety Codziennej“, „Kroniki“ Bartoszewicza, „Dziennika Powszechnego“ i t. d.

W ostatnich czasach wydał zbiór p. t. „Z obcego Parnasu“, życzliwie przez krytykę przyjęty. Najdawniejsze pra- i ce B-go dotyczą źró- | deł dziejowych. Wy- 1 dał on w r. 1852 „Jana Krasińskiego Polska i materyały do panowania Henryka Wale-ryusza“; dalej „Roczni- m ki domu Or zelskich“ Uff (przekład w tomie IV „Zbioru pamiętników Bröel-Platera), obok któ- JPjg. 277. Budziński Stanisław, rych postawić można przekład Ellisa: „Zarysy ekonomii społecznej“ 1856 r. Główne wszakże prace B-go odnoszą się do dziedziny prawa, a przedewszystkiem prawa karnego, które drukował w języku polskim, a częścią w języku russkim, już-to w czasopismach, już też jako osobne dzieła. Z czasopism najwięcej prac pomieścił w „Gazecie Sądowej“ (1874—1885 r.): „Wstawienie się sądu o złagodzenie kary“, „Zasady postępowania w sprawach o opuszczenie kraju bez pozwolenia“, „O oszustwie“, „O krzywoprzysięstwie“, „O cudzołóstwie“, „O wejściu do służby zagranicznej, oraz przyjęciu obcego poddaństwa“, „O stosowaniu ustawy celnej z r. 1859“, „O za-

grożeniach“, „O fałszu“. W „Dzienniku powszechnym“ drukował: „O odwoływaniu się do łaski“, „O przekładzie prawa cywilnego“ (Krytyka wydania Zawadzkiego), „Porównanie kodeksów karnych“ (1818—1847 i prawo pruskie). W „Pamiętniku Naukowym“ z r. 1867 wydrukował: „Rozbiór wykładu Małkowskiego“, w którym wytknął autorowi ważne usterki naukowe. Wreszcie główniejsze dzieła, wydane samoistnie, są następujące: „O dowodach praw familijnych i wypieraniu się dzieci nieprawnych“ (1858), „O powadze rzeczy osądzonej w procesie cywilnym i kryminalnym“. (Petersburg, 1861, także w jęz. russkim), „O zbiegu przestępstw i przestępstwach ciągłych“ (1865), „Myśli do ułożenia nowego prawa karnego“ (1865), „O pojedynkach“ (1866, lekcya publiczna), „Wykład porównawczy prawa karnego“ (1868, także w jęz. russkim), „O powtarzaniu przestępstw“ (1875), „O kradzieży i pokrewnych jej przestępstwach“ (1876),„O przestępstwach w szczególności“ (1883, także w jęz. russkim), „Prawo z r. 1882 o kradzieży“ (1884). W Podręczniku dla sądów gminnych W. Miklaszewskiego w tom. II opracował „Ustawę o karach, wymierzanych przez sędziów pokoju” (1876 r., w dwóch językach). Kry tyka umiejętna oddała sprawiedliwość pracom B-go, uznając ich wartość i użyteczność, wykłady zaś jego tak charakteryzuje jeden z jego słuchaczów: „odznaczały się one bogactwem szczegółów, budziły szersze zamiłowanie do nauki prawa karnego, rozwijając przed słuchaczami rozległy widnokrąg usiłowań filozofów nad uszlachetnieniem pojęć o naturze i celu kary w społeczeństwie“ (Siedmiolecie Szkoły Głównej Warszawskiej, str. 183).

Budzisław, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błęki-tnem brama o trzech wieżach, pod środkową wieżą: miecz i pióro na krzyż, położone na otwartej księdze. Nad boeznemi wieżami po jednej sześciopromiennej złotej gwieździe. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herb ten, wraz z no-bilitacyą, w moc prawa z 1836, d.

31 sierp. 1847 przez cesar. Mikołaja I nadany za zasługi Franciszkowi Budziszewskiemu, synowi Franciszka, sędziemu Tryb. cywil. gub. Lubelsk. w Siedlcach.

— („Herb rodzin, szl. kr. Pols.“ —

W. K. Z.

Budzisławskie jezioro, w powiecie Słupskim, w gminie Wilcza góra, na zachód od wsi Wilczyn, niedaleko od granicy pruskiej, rozciąga się równolegle z pasem granicznym, na obszarze 2 wiorst □, długie 4 i półwiorsty, szerokie 3 08 sążni; wody jego odprowadza rzeka Meszna do Warty.—„Słownik geogr.“

Budzisz vel P ap ar o n a vel Gąska. Na tarczy w polu błękitnem gęś siedząca na murawie i zwrócona w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć białych strusich piór.—Herbem tym pieczętują się: Chodowscy, Komionomojscy, Paparowie, Pstrą-

końscy z Pstrokoni, Parzniewscy, Szydłowscy i Wojuccy. (Paprocki, Nie-siecki, Warszycki, Borkowski, „Herb. rod. szl. kr. Pol.“—A. Małecki „Stud. Heraldycz.“ 1.56).

tylko z opracowań historycznych, ale i z kodeksu dyplomatycznego (dla nazwisk) i z rękopiśmiennych notât Lelewela o mitologii polskiej. Styl jego jest splątany, nastrzępiony wyrazami niby archaicznemi (np. chadźba, dadzi Bóg, młodziec, ob-Budziszewskie starostwo, w zie- w i e c i e l=oby watel), w malowaniu uczuć groźnych mi rawskiej. Za Stan. Aug. było w po- lepszy, niż w opisowości i czułości. Prócz powyż-siadaniu Stef. Dunina Wąsowicza, pła- szych głównych powieści napisał jeszcze: „Jan ciło kwarty złp. 862 gr. 15. w-s- Jakimowicz“, „Rewucha“. Obok powieści pisywał Budzyński Michał (* 1811— także artykuły krytyczne i biograficzne, a miano-f 7 sierpnia 1864), tłómacz utworów wicie „Kilka słów o poezyi“ z powodu utworów poetyckich i publicysta, syn Ignac., Olizarowskiego (1846). W języku francuskim za-podkomorzego źytomirskiego i Kunę- znajamiał cudzoziemców z naszą literaturą roman-gundy z Ilińskich, nauki szkolne po- tyczną, pisując głównie do „Revue contemporaine“ bierał w liceum Krzemienieckiem, a od 1859 do 1862. wyższe w uniwersytecie Wileńskim. Budzyński Włodzimierz, (data ur. i zgonu Brał czynny udział w publicystyce, niewiadoma), poeta i podróżopisarz, drukował swe Wtedy też dokonał przekł. dramatów utwory od r. 1848, kiedy ogłosił swój pierwszy

poemat. W r. 1850 wydał szkicową podróż po Niemczech; ukazała się ona powtórnie w r. 1856 wraz z drugą podróżą po Szwajcaryi: „Niemcy, Szwajcarya“ (Wilno). W r. 1857 wyszła powieść prozą p. t. „Litti z Helgoland“ (tamże), gdzie po króciutkim opisie wyspy następuje opis burzy, rozbicia się okrętu, nieczułości wyśpiarzy na losy rozbitków, targowania się o wybawienie z niebezpieczeństwa. Na tern tle snuje się miłość Litti dla Krystyana, zazdrość Daniela, katastrofa wreszcie. Wszystko trzymane w tajemniczem półcieniu; motywy, zajmujące, nie są wyzyskane; język nie ma barwności, a bywa niepoprawny. W roku 1862 wyszedł w Warszawie obszerny poemat B-go p. t. „Koń biały“ (str. 110).

Budzyńskie starostwo w województwie poznań-skiem, powiecie poznańskim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Jana Chłapowskiego, pod-sędka ziemskiego poznańskiego. Płaciło kwarty złp. 1,000. W r. 1772 odpadły do Prus wsie wszystkie w skład starostwa wchodzące; pozostało przy Rzeczypospolitej samo miasto, z lewej strony Noteci

w. s.

?IP

W. K. Z.

iHH

P. Chm.

Fig. 279 Budzisz herb).

Schillera, które wyszły w 4-ch tomach p. t. „Dzieła dramatyczne“ od r. 1843 do 1850. W pierwszym tomie znajduje się: Żywot Schillera, Oblubienica z Messyny, Intryga i Miłość; w 2-im: Don Kariös; w 3-im: Marya Stuart, Rozbójnicy; w 4-ym:

Wilhelm Tell, Fiesko. W r. 1854 poślubił Otylię z Konopackich, wdowę po Piotrze Lasocie, ogłosił tłómaczenie „Wędrówek Czajld-Harolda“ Byrona (Petersburg, 1859 r.); pomieszczał wiele utworów prozą i wierszem w „Bibliotece Warszawskiej“, między innemi powieść: „Orbi et Urbi“ (1859 r.).

Zmarł we wsi Butowcach w gub. Wołyńskiej, powiecie Zasławskim. Ciekawe jego pamiętniki wyszły w 2 tomach r. 1880, p. t. „Wspomnienia z mojego

P. Chm.

życia“.

P. Chm.

Budżet (z ang. budget) skarbowy w życiu pu-blicznem państw konstytucyjnych gra pierwszorzędną rolę. Prawo uchwalania i zatwierdzania budżetu państwa czyli przewidywanych dochodów i rozchodów skarbu, jest zasadniczą i najpotężniejszą bronią, za pomocą której przedstawicielstwo każdego narodu kierować może rządami państwa. Już w wieku XVII-ym pojmowano celowość zestawiania takich przewidywań skarbowych, ale jedna tylko Anglia, ze swoim wcześnie już rozwiniętym parlamentaryzmem, korzystać mogła w całej pełni z prawa uchwalania i zatwierdzania B-u. W innych państwach B. skarbowy nabrał znaczenia dopiero w bie-żącem stuleciu, wraz z zaprowadzeniem w nich kon-stytucyj. Gneist, jeden z profesorów niemieckich, których prace teoretyczne o B-ie należą do najpoważniejszych, o prawie stanowienia B-u słusznie się wyraża: „leży w niem poddanie wszelkiego prawne-

Budzyński Wincenty, (* 1815 — f 5 maja

1866), pseud. Paul de Saint Vincent, publicysta i powieściopisarz, rodem z gub. Wołyńskiej, pisał po polsku i po francusku; będąc w Anglii, gdzie zamierzano wydawać „Romances of history of Poland“, przygotował do tego wydawnictwa powiastkę fantastyczo-historyczną p. t. „Półtora krzyża“ malującą czasy zamieszek po ucieczce Ryksy, leżące, a chociaż zamiar pierwotny się rozchwiał, B. poszedł już dalej obraną drogą i kreślił obrazki już-to z najbliższej, już-to z zamierzchłej przeszłości.

W r. 1841 wyszła jego powiastka p. t. „Partye“' a w 1843 dwutomowa powieść historyczna p. t.

„Lechia w IX wieku“, następnie w 1844 również dwutomowa „Biała Kniehini“ z czasów Bolesława Chrobrego, w 1845: „Wyprawa pruska“ również z tychże czasów, oraz wspomniane już wyżej :

„Półtora krzyża“. Autor z umysłu nie chciał być przedmiotowym malarzem. „Zbliżając daleką epokę historyi—powiada on—dla rozpowszechnienia jej, za pomocą władzy najbogatszej, za pomocą wyobraźni, powinien pisarz powieści pamiętać w każdej chwili, iż jest tylko pośrednikiem między przeszłością i obecnym wiekiem i dlatego ścierać zupełnie ich względnego położenia i swojej indywidualności nie może,r („Wyprawa“ II, str. 81). Psychologia B-go w przedstawianiu uczuć miłosnych jest tylko igra- go porządku w państwie pod postanowienie izby, sską frazeologiczną, ale trafną jest w rozumieniu mas etat przyzwalającej; każdy bowiem organ konstytu-ludowych, ambicyi, dumy, apostolstwa religijnego, cyjuy państwa wymaga dla swej działalności coro-Do pisania przystępował poważnie; korzystał nie cznego przyzwolenia większości przez naród wybra-

1888).

nego zgromadzenia ustawodawczego“. W przeważnej części państw konstytucyjnych prawo szczegółowego rozbioru pojedynczych pozycyj projektowanego przez rząd corocznie izbom prawodawczym B-u przysługuje tylko izbie niższej czyli poselskiej; ona jedynie mocną jest dopełniać w nim wykreśleń i zmian szczegółowych, podczas gdy wyższa (v. senat) zazwyczaj głosuje tylko nad ogólnym B-em. Wszędzie prawie przyzwolenie budżetowe następuje tylko na rok jeden, w niektórych mniejszych państewkach uchwalany bywa B. na lat kilka odrazu, czyli na tak zwany „peryod finansowy“. Peryod ten zwykle nie przekracza dwóch lub trzech lat, choć w Bawa-ryi niegdyś rozciągał się do lat sześciu. Rząd rzeszy niemieckiej (t. j. Bismarck) w roku 1881 robił próbę uzyskania od sejmu dwuletnich peryodów finansowych, ale próba ta nie udała się i termin jednoroczny pozostał tu miarodawczym, jak we wszystkich większych państwach konstytucyjnych. Pobieranie wszelkich dochodów skarbowych zależne jest od każdorocznego uchwalenia B-u na rok następny; w Anglii tylko, raz uchwalony przez prawo rodzaj dochodu, i nadal, bez osobnej uchwały parlamentu, ściągany przez skarb być może. Podobnież co do rozchodów skarbowych, prawo budżetowe Anglii różni się od praw państw kontynentalnych. Tam bowiem znaczna część tych rozchodów (więcej niż 30 milionów funtów obejmująca), raz na zawsze przez parlament uchwaloną jest na oprocentowanie i amortyzacyę długów państwa, na listę cywilną królowej, na apanaże rodziny króle w skiej, sądy i t. p. i nie podlega już corocznemu rozbiorowi parlamentu, lecz stanowi t. z w. „budżet stały“ corocznie B-em ogólnym objęty. Zalecano wprowadzenie czegoś podobnego i do B-ów państw kontynentalnych, ale dotąd w tym kierunku czynione próby, jak np. septennat armii w Niemczech, praktycznych rezultatów nie wydały. We Prancyi pod Napoleonem III-cim od r. 1852—62 zgromadzenie prawodawcze miało prawo głosować tylko nad ogólną sumą rozchodów dla pojedynczych ministeryów, rozdział zaś jej na wydziały następował przez dekrety cesarskie, przyczem rządowi służyło prawo tak zwanych przenoszeń ( virements ) przewyżek z jednego wydziału do drugiego. Od r. 1862 B. poczęto przyzwalać wedle 55 sekcyj, od r. 1869 wedle pojedyńczych rozdziałów, a prawo z r. 1871 zakazało nawet wszelkich virements z jednego wydziału do drugiego. Podobnież szczegółowemi tytułami B. uchwalony być musi w przeważnej liczbie państw konstytucyjnych. Jeżeli granice zakreślone dla pojedynczych tytułów nie są utrzymane, to takie specyalne przekroczenie etatu musi następnie przez izby zostać zatwierdzonem. Wrazie zaś dokonania przez rząd wydatków, które w B ie zupełnie przewidziane nie były, takie jakościowe przekroczenie etatu musi koniecznie podledz rozbiorowi i osądzeniu parlamentu. We Francyi przy niewystar-czaniu przewidzianych etatów otwierane bywają ministrom etaty t. zw. dodatkowe (supplémentaires) przy wydatkach zaś zupełnie nieprzewidzianych— „nadzwyczajne kredyty“. Dawniej było to atrybucyą dekretów cesarskich; obecnie potrzebne jest uchwalenie

odpowiednego prawa przez izby. Spory Bismarcka ze sejmem pruskim od r. 1862—66, tak zwany peryod konfliktu, podczas którego Bismarck gospodarował bez zatwierdzonego przez sejm B-u, wywołały teoretyczną kwestyę: jak zapatrywać się na stan rzeczy powstały przez odmówienie przyzwolenia jednego z czynników prawodawczych na cały B. albo część tegoż?—ale kwestya ta, pod względem jurystycznym okazała się absolutuie nierozwiązaluą. Każdy dobrze ułożony B. obejmować powinien oddzielnie dochody i rozchody, stałe i zwyczajne, a oddzielnie jednorazowe i nadzwyczajne, ale ze względu, że gospodarstwo państwowe stano wi jednostkę gospodarczą, osobne budżety zwyczajne, a osobne nadzwyczajne, nie powinny-by być układane, jak to miało miejsce w czasie drugiego cesarstwa we Francyi. Deficyt budżetowy stanowi przewyżka zwyczajnych i nadzwyczajnych rozchodów państwa po-nad dochody wpływające z jego własnych środków (t. j. bez uciekania się do kredytu). Za właściwy deficyt poczytać nie można tych tylko nadzwyczajnych rozchodów, które służą za podstawę dla produkcyjnej lokacyi kapitału, w ści-ślejszem lub szerszem znaczeniu.—Dla gmin powiatów, miast i t, p. również układany jest B., podlegający uprzedniemu zatwierdzeniu przez miejscowe ciała przedstawiennicze. W centralistycznej Francyi tylko budżety gmin i departamentów, oparte na tak zwanych „centimes additioneis“, pozostają w łączności z B-em państwa, jako B. „sur ressources spéciales“. — Por. v. Czörnig „Das österreichische B. für 1862 in Vergleichung mit jenen der vorzüglicheren andern europäischen Staaten“ (3-cie wydanie, 2 tomy, Wiedeń, 1862; tom l-y obejmuje systematyczne przedstawienie B-ów Wielkiej Brytanii, Francyi i Prus). Pod względem teoretycznym dzieła: Gneist: „ B. und Gesetz“ (Berlin,

1867) i „Gesetz u. B.“ (1879); Seidler „B. und Budgetrecht“ (Wiedeń, 1885), jako też Hänel „Das Gesetz im formellen und materiellen Sinne“ (Lipsk,

Dr. J. B-r.

Budżia, ob. B o u g i e.

Buenos-Ayres, największa i najważniejsza pro-wincya w rzeczypospolitej Argentyńskiej, leży między 33°30' a 41 szer. płd. i 54° 20' a 62° 20' długości (Green.), graniczy na północy z prowincyami Santa-Fó i Cordova, na wsch. z uściem La-Platy i Oc. Atlantyckim, na południu z Rio-Negro, która ją od dzieła od Patagonii, na zachodzie granicę jej stanowi linia konwencyonalna, pociągnięta między pampami indyjskiemi i prowincyą Cordova. W tych granicach prow. B-A. ma 311,400 km. □ rozległości; linia brzegu morskiego wynosi 1,190 km., linia brzegu La Platy 299 km. (ob. mapę T. IV str. 784). Na tej przestrzeni w r. 1890 podawano 880,000 ludnośći (oprócz miasta B.-A., liczącego około 530,000), w ostatnich wszakże czasach musiała się znacznie powiększyć, nie tylko już przez przyrost zwyczajny, lecz i przez wielki napływ emigrantów. Ogólny widok kraju od strony morza jest bardzo niekorzystny: od uścia Platy aż do Bahia Blanca linia brzegowa przedstawia się jako nieprzerwany szereg odsepisk piaszczystych, urozmai-

cony tylko tu owdzie nizkiemi zrębami skał.—Lubo B.-A. jest jedyną prowincyą Argentyny, styka-, jącą się z morzem, i choć przez nią przechodzi cały eksport i import tego kraju, mało wszelakoż jest w niej dobrych przystani. Jedne z nich (jak np. w mieście Buenos-Ayres) są bardzo niedogodne z samej natury, w innych znowu, (jak np. w Babia Blanca, na krańcu południowym prowincyi), nie skorzystano wcale w sposób odpowiedny z przymiotów przyrodzonych. Grunt na południu i płd.-zachodzie jest nieurodzajny, bagnisty, zalany mnóstwem jezior słonych, na zachodzie pokryty pampami; na północy wszakże i wschodzie przeobraża się w równinę pagórkowatą (z Sierrą del Tan-dil 454 m., del Volcan z przylądkiem Corrientes, i z Sierrą Ventana 1,030 m.), zroszoną licznemi dopływami Parany i Rio del Salado; jednak, jakkolwiek wybornie się nadaje do uprawy wszelkiego zboża europejskiego, w większej części pozostawiony jest pod łąkami i obrócony na tak zwane es tan-cios, to jest fermy, prowadzące hodowlę bydła.

, „Każdy mężczyzna, kobieta, dziecko (pisze Parish) C--jeździ tu komHJ7=^^    żeś się znalazł

WkThjirdieritaiiró w ; każdy żebrak nawet dosiada konia“. Niektóre z fermnbÿÏÏTçcÿch zajmują nad-v—zwyczajnie wielkie obszary; największa z nich, według relacyi podróżników, rozścieła się na przestrzeni przeszło 800 km. □ i przynosi ogromny dochód swemu właścicielowi. Niektóre ze znaczniejszych należą do kolonistów angielskich i obsługiwane są przez anglików. Bydło na tych wypasach żyje prawie w stanie natury, a rozmnaża się nadzwyczajnie, tak, iż dawniej polowano na nie po prostu, jak na dzikie zwierzęta, i zabijano dla zyskania jedynie '-'''“^skór-i" ozorów, pozostawiając resztę dlà drapieżnych: zwierząt i ptaków. Obecnie wszakże są by-dłobójnie, w których z każdej części bydlęcia robi się użytek właściwy. Solą mięso na wywóz i wytapiają łój, który jest obfitem źródłem dochodu dla hodowców, a handel skórami surowemi stale się '"Wzmaga. Wołowiua też i pewny rodzaj herbaty krajowej stanowią główne pożywienie mieszkańców. W roku 1884 w prowincyi liczono 6,531,248 sztuk bydła, 69,774,836 owiec, 2,322,947 koni, '—484,707 świń, a po-zä tern 51,280 strusi, których hodowla znaczne także zyski przynosi. Dodać wszakże należy, że f rolnictwo, jakkolwiek nie tak prowadzone, jak na to pozwalają gleba i klimat, nie jest jednakże zaniedbane zupełnie, a z czasem może stanąć bardzo wysoko, dzięki coraz się wzmagającej immigracyi i powstawaniu coraz nowych ko-lonij rolniczych, zakładanych przez przybyszy z Ros-syi, Francyi, Włoch i Szwajearyi. — Obecnie najodważniejszym produktem jest tu kukurydza, płód przyrodzony tej krainy; pszenica udaje się dobrze w części południowej prowincyi, lecz mieszkańcy kleją jej tylko tyle, aby na własne starczyło im potrzeby, a jeżeli ćo ód nich zbywa, to zazwyczaj ^wywożą do Brazylii. Winne grona, figi, pomarańcze ^‘ oliwki dostały się tu ze starego świata i znalazły zarówno grunt, jak klimat, najodpowiedniejszy dla siebie; najcenniejszym wszelakoż z owoców europejskich okazała się tu brzoskwinia. Oprócz tego uprawiają jeszcze melony, trzcinę cukrową, _.tytuń, maniok, bawełnę i jarzyny europejskie. Handel owocami dość znaczny prowadzą kupcy, zawijający do brzegów B.-A. przeważnie z Włoch i Francyi. Ważniejszemi wszakże produktami wyWozowe-mi są: bydło, mięso suszone i solone, skóry i strusie pióra, a handel niemi stale wzrasta. W roku 1885 liczono tu 11^227 domów handlowych. Co do przemysłu ma prowinćya 19 wielkich zakładów do solenia i suszenia mięsa, do wytapiania łoju, garbowania skór i t. p.; ma Jhrowary, fabryki oliwy, konserwów, dystylarnie, fabryki kwasu siarczaue-go, gazu, mydła, sera, krochmalu, czekolady, cygar, łomy kamienia i marmuru, cegielnie, warsztaty okrętowe i t. p., ogółem (w 1885 r.) 5,418 zakładów przemysłowych. Środki transportowe i komunikacyjne w roku 1885 tak się przedstawiały: 3,474 km. dróg żelaznych, 6,051 km. dróg kołowych, znaczna ilość tramwayów miejskich i wiejskich, 5,907 km. linij telegraficznych, linia telefo niczna pomiędzy La Platą a B.-A i wielu innemi miastami prowincyonalnemi. Położenie geograficzne B.-A. wybornie się nadaje do konttolowania stosunków handlowych zagranicznych całej rzeczy pospolitej argentyńskiej, a polityka wyłączności, której się ta prowincyą pod tym względem zawsze trzymała, nieraz narażała ją na poważne zajścia, nie tylko z innemi prowincyami kraju i nie tylko z wielu stanami południowemi Unii północno-amerykańskiej, ale także z Anglią i Francyą. Po wygnaniu generała Rosasa, żegluga Parany i Uraguayu stała się wolną i przedsięwzięto środki, aby tak prowincyę, jak i miasto B.-A., postawić na jednakim poziomie z iu-nemi prowincyami rzeczypospolitej. Prowincyą B.-A. dzieli się pod względem politycznym na 87 departamentów, a zarządza nią gubernator z trzema ministrami: spraw wewnętrznych, finansów i budowli publicznych. Budżet na rok 1887 wykazywał 7,489.666 pezów (ob.) dochodu i 7,400,076 rozchodu. Stolicą prowincyi B.-A. jest obecnie La Plata, założona d. 19 listopada 1882 r.; kiedy bowiem rząd prowincyonalny odstąpił miasto B.-A. rządowi narodowemu, musiał dla siebie znaleźć inną siedzibę. Skutkiem tego ówczesny gubernator, Dardo Rocha, postanowił stworzyć dla prowincyi stolicę całkiem nową, zbudowaną według planu najdoskonalszego dotychczas pod względem hygieny, wygody, ozdo-bności, odpowiednych potrzebom narodu cywilizowanego. W tym celu upatrzono miejsce na Campos Iracola, pod Ensenadą de Barragan, o 56 km. od B.-A. i tam w dniu wyżej wymienionym założono kamień węgielny tego miasta, któremu dano nazwę La Plata. A podczas gdy się wznosiło to nowe miasto, o planie nakreślonym w kształcie szachownicy, z niesłychanym przepychem budowlanym, szczególniej co do gmachów rządowych i banku prowincyonalnego, urządzono kloaki, tramwaje, potężne ognisko oświetlenia elektrycznego i wykopano na gruncie, oddzielającym je od Ensenady, wielki port, współzawodniczący w B.-A. Od lat kilku rezydują już tam władze administracyjne. W końcu roku 1888 ludność La Platy wynosiła 41,000. Inne miasta znaczniejsze są następujące:

San Nicolas nad Paraną (12,000 m.), San Pedro j także nad Paraną, Bahia Blanca, Azul, Chascomus nad jeziorem tegoż nazwiska, Dolores, Villa de Mercedes, Tandil, Salto, Bragado, Chivilcoy, Las Flores, Belgrano, Barracos, Lujan, Magdalena, Moron,

jest 26). B. A. jest siedzibą rządu, prezydenta rzeczypospolitej, kongresu, poselstw prawie wszystkich państw zagranicznych i arcybiskupa katolickiego; ma liczne zakłady dobroczynne, z których najważniejsze: dom sierot, dom podrzutków, dom obłąkanych, oraz 19 szpitali; posiada bardzo wiele zakładów naukowych: uniwersytet z cenną biblioteką, seminaryum, szkołę lekarską, akademię prawniczą, specyalną akademię nauk matematycznych i fizycznych, szkołę normalną, 132 szkoły publiczne, wiele stowarzyszeń, (między innemi towarzystwo popierania rolnictwa), obserwatoryum astronomiczne, muzeum przyrodnicze. Jakkolwiek wszakże wycho-

San Pedro i t. d. (ob. Argentyna).    *

/ Buenos - Ayres (Ciudad de Nuestra Seil or a de Buenos - Ayres), stolica rzeczypospoli-tej Argentyńskiej, leży na prawym brzegu Rio de La Plata pod 34u 36' szerokości południowej i 58° 18' długości zachód. (Green.) Rzeka w tern miejscu jest tak szeroka, że gołem okiem nie podobna dojrzeć brzegu jej przeciwnego, lecz niekiedy znowu bywa tak płytką, iż okręty, biorące od 15 wanie publiczne w B. A. jest bardzo ułatwione do 16 stóp wody, muszą w niej zarzucać kotwicę i i mieszkańcy szeroko z niego korzystają, nie po-w odległości 7 do 11 mil aug. od lądu; małe je- I przestając jednak na tern, synowie rodzin zamoż-dynie statki zawijają do tak zwanych przystani we- j niejszych udają się dla uzupełnienia swych studyów wnętrznych obok miasta. B.-A. leży na równinie; do wyższych zakładów naukowych w Europie, a szcze-

!?.

IQ

»»»

I'fzi

ftjTT

U-

iü

afeję    wL__

«i

SP

■i

Fig 280. Plac Victoria i Katedra w Buenos Ayres.

chownica.

zabudowane jest bardzo pięknie, ulice ma szerokie —i-proste, brukowane granitem; jest ich" przeszło 80,| a z tej liczby 31 ciągnie się od brzegu rzeki wprost na zachód, 52 z północy na południe; równoległe i poprowadzone w równych odstępach jedna od drugiej (140 metr.), przecinając się pod kątem prostym, przedstawiają się na planie miasta, jak istna sza-Śród miasta jest wiele pięknych placów, jak np. Plaza da Victoria, najpiękniejszy ze wszystkich, z pomnikiem wzniesionym na pamiątkę wojny o niepodległość. Plaza Retiro z pomnikiem generała S. Martino, Plaza 11 setiembre i Plaza Constitution. Z gmachów publicznych godne są tu wspomnienia: pałac prezydenta,'Jeżący na nadbrzeżu, kościół katedralny z piękną kopułą i portykiem /o 12 kolumnach korynekich, c a b i 1 d o, czyli ratusz, w którym się odbywają sądy, kościoły La Merced, San Francisco i San Domingo (wszystkich kościołów

Encyklopedy* Powtz»chna tl)u*tr, T X.

gólniej w Anglii i we Francyi. Jako nieodrodni potomkowie hiszpanów, buenosayryjczycy namiętnie lubią muzykę, oraz z zamiłowaniem uprawiają poezyę, (to też i nie dziw że aż 11 mają teatrów). Łącząc się bezpośrednio ze wszystkiemi prowincyami, B. A. jest naturalnem ogniskiem handlu i przemysłu, którym w pomoc przychodzi 7 banków, 5 dróg żelaznych i żegluga. W r. 1885 wywieziono stąd skór, mięsa, rogów, kości, łoju, wełny i t. p. za 51,966,000 pezów; haudel przywozowy stanowi zboże, tkaniny bawełniane i lniane, produkta europejskie.

Dzieje prowincyi Buenos-Ayres łączą się ściśle z dziejami Argentyny, do nich więc czytelnika odsyłamy, poprzestając tu jedynie na zaznaczeniu dat najważniejszych, dotyczących samego miasta. Założone r. 1534 przez Don Pedra de Mendosa, zburzone przez indy an, odbudowane w 1542 przez Cabesę de Vaca i znów wkrótce przez indyan zni-

85

a wprowadził na dwogę zdrowego postępu, opierającego się na bacznem spostrzeganiu i umiejętnem doświadczaniu.—Por. „Union médicale“ 1875 roku.

D-r J. p.

szczone, dopiero w r. 1580, dzięki Don Juanowi de Garay a, ze zgliszcz powstało i ufundowało się bezpiecznie; w r. 1620 stało się siedzibą biskupa, w 1776 stolicą wice-królestwa La Plata, w r. 1816 zjednoczonych stanów La Plata, w 1853 stolicą samodzielnego stanu, w 1862 rzeczypospolitej Argentyńskiej, w 1880 wyłączone z prowincyi B. A., jako municypium neutralne, a zarazem stolica Argentyny.

Buenretiro, ob. Madryt.

Buet Karol (* 1846 w Chambéry), powieścio-pisarż, dram. i historyk fran. w duchu katolickim i rojalistowskim. Napisał między innemi romanse: „Le crime de Maltaverne” (1876), „Philippe Monsieur“ ( 1882 ); „Madame la Connétable“ ( 1885 ); dramaty: „Le prêtre“, „Le juge“, „Tatiana“, oraz prace historyczne: „La papesse Jeanne“ (1878), „Louis XI et l’unité française“ (1883), „L’amiral de Coligny et les guerres de religion au XVI siècle“ (1884), i t. d.

Bufalini Maurycy, (* w Ceseno d. 4 czerwca

1787—f we Florencyi d. 31 marca 1875), najsławniejszy i najgenialniejszy patolog włoski pierwszej połowy wieku naszego, założyciel i twórca t. zw. nowej szkoły toskańskiej. Zostawszy doktorem med. w Bolonii, udał się jeszcze do Pawii, gdzie Borda, i do Medyolanu, gdzie Rasori byli jego profesorami, pierwszy z nich był stronnikiem b r o wn a (ob.), drugi podług własnego uczył systemu (ob.). Młody B. z poglądami ani jednego, ani drugiego zgodzić się nie mógł i wystąpił przeciwko nim z rozprawą: „Saggio sulla dottrina della vità“, która narobiła między lekarzami włoskimi wielkiej wrzawy i zjednała autorowi swemu rozgłos ogromny. W r. 1813, gdy miał zaledwo lat 26, powołano go na profesora kliniki lekarskiej do Bolonii, gdzie przeciw niemu z zaciętością wystąpili stronnicy Browna i Rasorego, zwyciężyli nawet chwilowo, gdyż już po roku musiał ustąpić z zajmowanej katedry. Osiadł potem w mieście rodzinnem i zajął się praktyką lekarską, nie zaniedbując przytem pracy naukowej: właśnie wtenczas napisał kilkakrotnie wydawaną książkę „Fondamenti di patologia anali-ticau, która swego czasu wywołała przewrót w poglądach lekarzy włoskich. W roku 1831 powołano go na profesora do Urbino, a w roku następnym do Osimo, gdzie mnóstwo uczniów około niego się skupiało. W r. 1835 powierzono mu dy-rekcyę kliniki we Florencyi; na stanowisku tern pozostawał do r. 1861, kształcąc liczne generacye lekarzy i wpajając w nich zamiłowanie do metody leczenia racyoualnej i doświadczalnej. Jako emeryt nie ustawał w pracy, lecz owszem rozwinął płodną działalność literacką; wydał wtedy między innemi: „Patologia generale“; „Trattato particola-re delle politrofie ed oligotrofie“; „Delie febbri ti-foidee“; „Delie piń essenziali ragioni del metodo 8Cientifico“, Ostatnie to dzieło, wydane krótko przed śmiercią, może uchodzić za testament naukowy, B-ego zawiera bowiem zasady i poglądy, którym przez życie całe był wiernym. Zasługi jego dla medycyny włoskiej są niezmierne, wyrwał ją bowiem z zastoju i rutynizmu sztucznych systematów

str. 558.

Bufarik, ob. B o u f a r i c.

Euff Henryk, fizyk i chemik niemiecki (* 1805 w Roedelheim—f 1878 w Giessen). Był pierwotnie nauczycielem fizyki i techniki mechanicznej w Kassel, następnie w uniwer. Gies. W„ Annałach“ Liebiga oraz Poggendorffa ogłosił liczne rozprawy z różnych działów fizyki,—z hydrodynamiki i aerodynamiki, o pochłanianiu promieni ciepła przez gazy i pary, o stanie sferoidalnym cieczy, o analogii elektryczności wzbudzanej przez tarcie i przez zetknięcie, o związku między teoryą powstawania prądu elektrycznego przez działania chemiczne i przez zetknięcie, o polaryzacyi galwanicznej i o elektrolizie. Więcej jednak znany był z dzieł oddzielnie wydanych: „Versuch eines Lehrbuches der Stöchiometrie“ (1829, 2 wyd. 1841); „Grundzüge des chemischen Tbeiles der Naturlehre“ (1832), „Gruudzüge der Experimentalphysik“ (1853), „Lehrbuch der physischen und theoretischen Chemie“ (wraz z Koppem i Zamminerem, 1857, 2 wyd. 1863), „Lehrbuch der physikalischen Mechanik“ (2 t. 1871 —1874). Wraz z Liebigiem założył dotąd wychodzący, a dla chemików bardzo użyteczny, rocznik „Jahresberichte über die Fortschritte der Chemie“.    s- K

Buffalo, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie New-York, nad jeziorem Erie, w miejscu gdzie zeń wypływa rzeka Niagara. Położone na pograniczu z Kanadą, w punkcie zbieżnym 7 linij dróg żelaznych, oraz przy wyjściu z jeziora Erie wielkiego centralnego kanału, łączącego je z rzeką Hudson. Posiadając dogodny port na jeziorze, B. przedstawia wszelkie warunki dla rozwoju handlu i przemysłu. Dowodzi tego nadzwyczajny wzrost ludności: gdy bowiem w roku 1880 liczyło 155,134 mieszk., w r. 1890 miało ich 256,000. Pod względem zewnętrznym „Queen city of the lakes” (królowa miast nadjeziornych) odbiega od zwykłego szablonu miast amerykańskich: posiada ulice okazałe, ładnie zabudowane i w wyższej części miasta obsadzone drzewami, tudzież gmachy wspaniałe, z których na wyróżnienie zasługuje ratusz wraz z trybunałem i dwie katedry—protestancka i katolicka; trzy parki, razem zajmujące 215 ha, połączone z sobą bulwarami, dodają ozdoby miastu. Most rzucony przez Niagarę łączy B. z przeciwległem miastem Fort-Erie w Kanadzie Wyrazem przemysłu są odlewnie i walcownie żelaza, fabryki machin, młyny, browary, rzeźnie, garbarnie, tartaki, fabryki mydła i świec, zatrudniające ogółem przeszło 18021 robotników (1886). — Do ożywienia handlu, głównie zbożowego, przyczyniają się doskonałe urządzenia portowe, magazyny i spichrze. W 1883—84 sprowadzono tu z Kanady towarów za 4,430,117 doll., a wywieziono tylko za 371,478 doli.—Z zakładów wychowawczych i kształcących istnieją tu: uniwersytet ze szkołą medyczną, seminaryum nauczycielskie, biblioteka publiczna, szkoła sztuk pięknych z galeryą obrazów, 3 kolegia katolickie i wiele protestanckich. Oprócz tego B. posiada sto-

warzyszenie przyrodników, a przy niem muzeum, stowarzyszenie historyczne i dwa stowarzyszenia młodzieży, zawiązane w celach samokształcenia się.

pitulacyi Paryża stanął przed wyborcami, 8 lutego 1871. Wybrany ze swego depart, do zgromadzenia narodowego w Bordeaux, był już wtedy głębokim monarchistą i wkrótce też wypowiedział wojnę Thiers’owi, podówczas naczelnikowi władzy wykonawczej, skoro tylko spostrzegł, że starzec nie da się na stronę monarchizmu przeciągnąć. Zdolnościom swoim, a więcej umiejętności imponowania niemi, zawdzięczał tak szybko rosnącą wziętość, że go już w kwietniu 1872 zgromadź, naród, wybrało na swego prezesa (po J. Grévym). Za prezesowstwa B-a Thiers 24 maja 1873 podał się do dymisyi, opróżniając miejsce dla Mac-Mahona, kandydata monarchistów, ich Mońka in petto. D. 10 marca 1875, po ukonstytuowaniu rzeczypospolitej, przeszedł B. z Izby do gabinetu, gdzie mógł więcej już teraz zrobić w wydzialz spr. wewn., niż na krześle prezesowskiem w Zgrom, prawodawczem. Rzeczywiście, republikanom dał się srodze we znaki: prześladował wszelkie ich poważniejsze dążności i zbiorowe objawy przekonań i obsadzał urzędy nie

Pomiędzy zakładami dobroczynnemi wymienić można: ogromny dom dla obłąkanych, zajmujący 82 ha, więzienie poprawcze, 3 przytułki dla sierot, instytut głuchoniemych i ociemniałych, domy poprawy dla dziewcząt i chłopców oraz wiele szpitali.

B. było założone w r. 1801 przez kompanię Holenderską, pod nazwą N. Amsterdamu, nazwa ta jednak już w 1810 została zmieniona na dzisiejszą.

W 1813 anglicy spalili B. doszczętu prawie, a w r.

1815 z funduszów zwiąskowych zostało odbudowane.

st. st.

Od 1825 datuje się niezwykły rozkwit tego miasta, skutkiem otwarcia kanału Erie.

BufFalora, ob. B offal or a.

Euffenoir Franciszek Filip Hipolit (*

1847 w Yougeot), poeta i pisarz francuski w kierunku socyalistycznym, od r. 1875 redaktor „Revue littéraire et artistique“. Ogłosił drukiem poezye:

„Premiers baisers“ (1876), „Les allures viriles“ j

(1877), „Cris d’amour et d’orgueil“ (1887) i inne, ¹ przyjaciółmi rzeczypospolitej. Ale prądy umysłowe romans socyalistyczny „Les drames de la place de i we Francyi były już wtedy silniejsze od poglądów Grève“ (1887), oraz pisma publicystyczne, w których j i woli indywidualnej: rządami swemi zapracował ostro napastuje oportunizm: „La roche tarpéïenne“ sobie B. na taką niepopularność, że w rok niespeł-(1878 r.), „Gambetta devant la justice du peuple“ na po objęciu teki ministeryalnej przepadł na wy-(1881) i „Sensations politiques“ (1889).    borach senatoryalny ch w czterech aż okręgach,

Buffet Ludwik Józef, współczesny polityk i w których wystąpić się odważył, i otrzymawszy czynny we Francyi (*1818 r. w Mirecourt dep. I tym sposobem Votum nieufności od wyborców, mu-Wogezów). Z zawodu adwokat, 1848 wysłany za- siał 23 lutego 1876 podać się do dymisyi. Teraz raz po rewolueyi do Zgr. ustawod., zasiadł po pra- dopiero, w czerwcu t. r., wybrano go senatorem do-wicy i sprzeciwiał się reformom socyalistycznym; żywotnim, jednym z 75 wprowadzonych do Izby po dniach czerwcowych uczestniczył w zbiorowem wyższej przez konstytucyę „Wallona“ (24 i 25 lu-oświadczeniu, że gen. Cavaignac dobrze się zasłużył tego 1875). Na senatorskim urzędzie swoim w r. ojczyźnie. Po wdarciu się Ludwika Napoi. Bona- 1877 poparł B. moralnie i politycznie Mac-Mahona partego (20 grudnia 1848) na prezydenturę rzeczy- podczas siedmiomiesięcznego osaczenia, od 16 maja pospolitej, stał się gorącym jego poplecznikiem i, do- do 14 grudnia, w jakiem monarchiści, z ostatnim stawszy za to w gabinecie księcia-prezydenta wy- już wysiłkiem, trzymali rzeczpospolitą (t. z. „zamach dział rolnictwa i handlu, zarządzał nim do 31 gru- Stanu M.-M.“). Od upadku Mac-Mahona (styczeń dnia 1849 r. W r. 1850, jako członek Zgromadzę- 1879) B. w senacie występuje zawsze jako monar-nia prawodawczego, wszedł do słynnej „komisyi sie- chista i w polityczno-społecznym charakterze kato-demnastu“, której zadaniem było uszycie wędzidła lik. Podczas zawieruchy bulanżerowskiej wichrzył na wolność; prawa z 30 maja 1850, ograniczające przeciwko rzeczypospolitej. Znaczenie jego już te-głosowanie powszechne, swobodę myśli i stowarzy- raz zmalało. Jest B. dobrym mówcą, umiejącym szeń zawdzięczają dużo uczestnictwu B-a w pracach nadawać mowie wypukłość i koloryt tej namiętno-tej komisyi. W sierpniu 1851 L. Nap. powołał ści politycznej, która nim włada. Zna się dobrze go nanowo do ministeryum, ale w październiku już na sprawach skarbowych.—Vapereau „Diction, des dał mu dymisyę. Gdy „idee napoleońskie“ obja- contemp.“ (Paryż, 1892—3); Schulthess „Geschichts-wiły się zamachem 2 grudnia (1851), B. usunął się kalender“ od początku; Lucipia L. w „Grande en-z życia publicznego i do Izby poraź trzeci wszedł cycl. franç.“ Lamiraulfa.

A. Pol.

Buffon George Louis Leclerc (* 1707 w Montbard w Burgundyi—f 1788 w Paryżu). Poświęciwszy się studyom przyrodniczym, B. rozpoczął swą działalność szeregiem podróży, objeżdżając całą Francyę, Włochy i Anglię. Objąwszy w r. 1739 zarząd instytucyi: „Jardin royal des plantes“, skierował wszystkie usiłowania w tym celu, aby stworzyć z niego muzeum historyi naturalnej w naj-szerszem znaczeniu, z uwzględnieniem wszelkich

dopiero w 1863, równie jak i poprzednio, z Woge- Buffo (włos.) wyr. muz., znaczy to samo, co ko-zów. Przywiązany do Drugiego Cesarstwa, łudził miczny; opera buffa=opera komiczna w lżejszym się możliwością pogodzenia parlamentaryzmu z ce- stylu, farsa, operetka; bas buffo = bas śpiewający zaryzmem i dopomniał się większych uprawnień role komiczne, dla Ciała prawodawczego. Wybrany znowu w r.

1869, wystąpił już jawnie jako zwolennik cesarstwa liberalnego, które było także i ideałem Ollivier’a, ostatniego ministra Ludw. Napoi. „L’homme au coeur léger“ wziął go w styczniu 1870 na ministra skarbu. B. nie zgadzał się na plebiscyt, odbyty w maju i kwietniu t. r., i zażądał dymisyi. Po przewrocie sedańsko-paryskim (2—4 września 1870) osiadł w zaciszu życia prywatnego i dopiero po ka-

ip «

im

iC.

Fig 281. Buffon George.

J. E.

możliwych wówczas urządzeń. Jednocześnie powziął myśl ujęcia w systemat ówczesnej wiedzy przyrodniczej. W tym celu, przy współudziale anatoma Daubenton'a (ob.) i innych, ogłosiłwielotomo-we dzieło p. t. „Histoire naturelle générale et particulière“ (1749—83, 24 tomy), poczem nastąpiło wydanie pięciotomowego dzieła, poświęconego tworom mineralnym (1783—1788), a wnet potem wyszło 7 tomów dodatkowych. Była to jednak zaledwie część tego, co B. zamierzył był wykonać, a co następnie uskutecznionem zostało przez Lacépède’a, Latreille’a i Brisseau - Mirbela. Ze względu na zasługi, położone przez B-a na polu naukowem, został on obdarzony przez Ludwika XV tytułem hrabiego, a po śmierci, ku uczczeniu pamięci, postawiono mu dwa pomniki: jeden w mieście rodzinnem, drugi zaś na polach elizejskich w Paryżu (1856). Pierwsze wydanie dzieła: „Histoire naturelle générale et particulière“ (Paryż 1749—88, 36 tomów), szczególniej jest cenionem dla pięknych sztychów. Opracowane przez Lacépède’a: „Histoire des quadrupèdes ovipares et des serpents“ (1787—89,

2 t.), „Histoire des poissons“ (1799 — 1803, 5 t.) oraz „Histoire des cétacées“ stanowią u-z u p e ł n i e nie dzieła Buffona. — Oprócz powyższego nastąpiło jeszcze kilka wydań kompletnych, jako to: „Oeuvres complètes de B.“ (Paryż 1810, 34 tomy; nakładem Bassieu) oraz; v „Oeuvres complètes de 1||B., mises en ordre et précédées d’une notice historique par A. Richard“ (Paryż 1825—

1828). To ostatnie wydanie jest zarazem nąj-kompletniejszem i naj-poprawniejszem. Prace B-a nie mają obecnie znaczenia jw nauce; główną ich wadę stanowi brak ściśle naukowej metody, którą posługiwał się Linneusz, ztąd też liczne uogólnienia, nie oparte na faktycznych danych, nie mają dla nauki żadnej wartości. Pomimo to, ze względu na jasność wykładu i wielce zajmujące poszczególne opisy, dzieło B-a jeszcze w początkach bieżącego stulecia było jedynem w swoim rodzaju i zostało przełożone i na obce języki. Pod względem ściśle naukowym stosunkowo największą przedstawiają wartość traktaty Daubenton’a, odnoszące się do systematyki i anatomii zwierząt. ri Buftalmia, ob. B u p h t a 1 m i a.

* Bug, w połączeniu z Narwią najważniejszy systemat rzeczny w dorzeczu Wisły,—przewyższający wszystkie jej dopływy długością, a zapasem i stałością wód ustępujący jednej tylko Narwi.—Źródła ma w Galicyi północno-wschodniej, powiecie Zło-czowskim, gdzie w okolicy Koltowa powstaje z połączenia trzech strumieni: jeden pod nazwą Bu Opackiego przychodzi z północy od wsi Maj dana pod Opakami, drugi od wschodu z pod Werchobuża, trzeci z południo-wschodu od Krahowa; połączenie następuje na wysokości 290 m. nad p. m.—Od Kołtowa aż do Kamionki Strumiłowej kierunek biegu jest północno-zachodni: rzeka płynie obszerną doliną między pagórkami, które stanowią ostatnie stopnie wyżyny podkarpackiej na Podolu galicyj-skiem. Pod Rudą Kołtowską B. rozlewa się w obszerny staw (280 m. nad p. m.) i dąży pod miasteczko Sassów (274 m.), które oblewa z północnej strony.—W dalszym biegu, rzeka pośród obszernych i podmokłych łąk przepływa miasto Biały-kamień (251 m.) i połączony z nim Bużek, gdzie kończą się wzgórza, a rozpoczyna rozległa nizina." Przez wsie Sobolówkę i Podlipce płynie B. do młyna Brykoń pod wsią Uciszkowem: tu przecina go droga żelazna Lwów-Brody (226 m.). Od Uci-szkowa przez Stanibaby i Lipieboki dąży B. do miasta Buska (218 m.), gdzie z lewej strony przyjmuje Pełtew, a następnie omija wioski Ostapowce, Lanerówkę, Rakobuty, Pobużany, Derewlany, Spas (212 m.), Turki i Tadanie i dochodzi do Kamionki Strumiłowej (210 m.).—Dotychczasowy bieg północno-zachodni zmienia B. chwilowo na północno-wschodni—przez Łany do Rudy—poczem odzyskuje napowrót kierunek pierwotny: na Sielec, Dobrotwór i Strychankę v. Stryhawkę, gdzie rozdziela się na mnóstwo ramion i tworzy plątaninę bagnistych, trzciną porosłych i niedostępnych ostrowów, na długości kilkunastu, a szerokości kilku kilometrów, aż do wsi Parchacz (198 m.), gdzie wpada z lewej strony rz. Rata.—Stąd przez Krystynopol, Do-braczyn, Zawisznię, Sokal (192 m.), Konotopy, Sko-romochy i Ulwo wek aż do granicy gubernii Wołyńskiej bieg B-u jest północny.—Poniżej Ulwówka aż do Wołyńskiej Litowiczy B. stanowi granicę między Galieyą a Wołyniem,—od Litowiczy zaś (Litowieże) aż do uścia Nurca z prawej strony, tworzy granicę między królestwem Polskiem z lewej, a guberniami Wołyńską i Grodzieńską z prawej strony.—Poczynając od Dobraczyna w Galicyi aż do Horodła w królestwie B. przerzyna się przez pasmo wyniosłości Lubelsko-Wołyńskich, które wo-góle trzymają się zdała od głównego koryta i tyl-^ ko poniżej miasteczka Kryłowa przysuwają się z obu stron bliżej. Między Husynnem a Horodłem B. zatacza łuk dla obejścia wyniosłości pod Uści-ługiem i występuje na obszerną równinę, która mu aż do końca towarzyszy. Bieg jego do Włodawy jest północno-zachodni, od Włodawy do Brześcia Litewskiego północny. Poczynając od Horodła, B. mija Korytnicę, Matcze, Skryhiczyn, Dubienkę i Kulemczyce; poniżej Dorohuska przecina go linia drogi żel. Nadwiślańskiej; płynie dalej na Świerże, Opalin, Siedliszcze, Uhrusk, Stulno, Sobibór do Włodawy, gdzie znowu przecina go droga żel. Brzesko-Chełmska. Dalszy bieg idzie na Różankę, Sławatycze, Kodeń, Kostomłoty do Brześcia, gdzie wpada z prawej Muchawiec i rozpoczyna się systemat kanału Dnie przańsko-Bużańskiego. Od Brześcia Litewskiego aż do rzeki Nura ogólny kierunek biegu jest półn.-zachodni. Rzeka płynie na Neple, Kryczew, Nie-mirów, Zagórze, Mielnik, Drohiczyn, Gródek, Obry-

te i Kiełpieniec; od Nuru do Broku, na Zuzel, Rytele, Prostyń, kierunek zmienia się na zachodni, przyczem w pobliżu Małkini przecina rzekę kolej Petersbursko-Warszawska. Od Broku aż do połączenia się z Narwią pod Serockiem B. ma kierunek połud.-zachodni, płynąc na Udrzyn, Brańszczyk,

sei 300 mtr., a uście pod Nowogeorgiewskiem 82 mtr. przeto spadek wynosi 218 mtr. czyli 0.283 m. na jeden kilometr długości. Szerokość rzeki w środkowym jej biegu wzrasta w miarę zbliżania się do uścia; wynosi ona w stanie normalnym od 20 do 50 sążni. Przybory wody następują zazwyczaj podczas roztopów wiosennych, w marcu lub kwietniu, i wówczas poziom wznosi się na 10 do 12 stóp ponad stan normalny a szerokość dochodzi na niższych miejscach do 300 sążni i więcej. W miesiącach zimowych B. przecięciowo pokrywa się lo

Kamieńczyk, Wyszków, Rybno i Popowo. Połączone rzeki płyną zrazu ku południowi, mając po prawej stronie krawędź wyniosłości, lecz od Zegrza zwracają się ku zachodowi, na Dębie, Czarnowo,

w połowie marca. W latach suchych rzeka znacznie wysycha i powoduje wielką mitręgę w spławie i żegludze. Spław rozpoczyna się już od Sokala, lecz dopiero w Uściługu, gdy B. wzmacnia się za-sobnemi wodami Ługu, komunikacya wodna staje się bardziej prawidłową. Uregulowanie koryta w granicach Galicyi było przedmiotem badań jeszcze w r. 1846, gdy inżynier rządowy Mayer sporządził mapę w sześciu sekcyach i podał projekt regulacyi; ta jednak do skutku nie przyszła. Poza granicami Galicyi projektów regulacyi nie było prawie żadnych, za wyjątkiem kanalizacyi rz. Muchawca, wchodzącej w systemat kan. Dnieprzań-sko-Bużańskiego. Wprawdzie w 1829 r. powstała myśl otworzenia komunikucyi między Włodawą i Łęczną, czyli między B-em a Wieprzem dla skrócenia drogi statkom dążącym ku Warszawie; projektowano mianowicie zużytkować bagna i jeziora rozsypane hojnie na drodze połączenia,—lecz projekt ten również nie doszedł do skutku. A jednak ze względu na znaczną długość rzeki i dość stały w ciągu roku zapas wody, B., należycie uregulowany, mógłby oddawać znaczne usługi handlowi, łączy on bowiem: wschodnią, rolniczą, część Galicyi, oraz wschodnią, żyzną, część gub. Lubelskiej i Wołyń ze środkiem królestwa i okolicą Warszawy. Odgrywa zatem B. względem Wisły taką samą rolę, jak Warta względem Odry, lub systemat Prypeci względem Dniepru. Znaczenie B-u wzrasta tembar-dziej, że wskutek połączenia kanałowego z Dnieprem przez kan. Dnieprzańsko-Bużański, a z Niemnem przez kan. Augustowski rz. wchodzi w zetknięcie z okolicami litewskiemi i małoruskiemi i stanowi ogniwo między niemi a Wisłą. Główneini artykułami przewozu jest dziś zboże i drzewo, a obok tego kamienie wapienne, kreda, cegła, łój i t. p. Prócz tratew chodzą głównie galary i berlinki. Mostów kolejowych na B-u jest sześć, a mianowicie: pod Uciszkowem w Galicyi, pod Dorohuskiem, pod Włodawą, pod Brześciem

Pomiechów; aż wreszcie między Nowym Dworem a Nowogeorgiewskiem wpadają z prawej strony do dem przez trzy miesiące; lody puszczają średnio Wisły. Od uścia Nurca B. wchodzi całkowicie w granice królestwa i oddziela gubernie Siedlecką i Warszawską od Łomżyńskiej. Dopływy obustronne B-u są bardzo liczne a nieznaczne, rzeka bowiem, wciśnięta między sąsiednie systematy Wieprza i Pry-peci, odwadnia niewielką przestrzeń w stosunku do swej długości. Wszystkie te dopływy, równie jak i rzeka główna, mają charakter rzek łąkowo-leś-nych z biegiem jednostajnym, leniwym, z brzegami Dizkiemi, zalewanemi podczas przyboru wody, często błotnistemi i trudno dostępnemi. Ważniejsze dopływy są z prawej strony: Bużek, poniżej Sasso-wa; Słotwina pod Buskiem, Jazieniecki Potok poniżej Kamionki Strumiłowej, Bobrawka pod Sielcem,

Chołojówka poniżej Zabuża, Kijowski potok poniżej Strychawki, Usławica pod Skomorochami, Studzian-ka i Ług pod Uściługiem, Józefina poniżej Dubienki, Neretwa pod Husynnem, Kopajówka poniżej Sławatycz, Zbuninka pod Zbuninem, Spanowka pod Kostomłotami, Muchawiec pod Brześciem, Leśna albo Lśna poniżej Kryczewa, Pulwa pod Ogorod-nikami, Melna i Moszana poniżej Mielnika, Kamionka, Silna pod Graną, Nurzec powyżej Obrytego,

Brok powyżej miasta tegoż imienia, Tuchelna poniżej Udrzyna, wreszcie Wkra do połączonego B-u z Narwią wprost Okunina. Z lewej strony:

Bełżec pod Podlipcami, Mały Potok pod Uciszko-wem, Pełtew pod Buskiem, Hryczkowa powyżej Spasa, Nartynka pod Tadaniaini, Kamionka pod Kamionką Strumiłową, Rata pod Parchaczem, So-łokija pod Krystynopolem, Bród pod Sokalem, Żłób pod Konotopami, Warężanka albo Nuświczka pod Litowiczą, Huczwa pod Gródkiem, Wieniawa powyżej Horodła, Wełnianka pod Dubienką, Udał pod Dorohuskiem, Włodawka pod Włodawą, Krzna pod Neplami, Konik, Krzywula pod Buczycami, Sarnaki pod Buszką, Tuczna pod Draźniewem, Jeziorna pod Starcze wicami, Turna poniżej Gródka, Cetynia, Ster-dynka pod Rytelami, Kosówka, Treblinka pod Treblinką, Liwiec pod Kamieńczykiem, Pisior pod Mły- Litewskim, pod Małkinią i na Bugo-Narwi pod No-narzami, Rządza powyżej Zegrza. Wogóle prawy wym Dworem. Należy wreszcie zwrócić uwagę brzeg B-u wynioślejszym jest od lewego, co i na na osobliwą równoległość, jaką B. zachowuje wzglę-nizinie, tak w obrębie Wołynia, jak i w królestwie, dem Wisły, zwłaszcza biorąc za punkta porównania zauważyć się daje. Długość całkowita biegu roz- Sandomierz, Iwangród, Nowogeorgiewsk nad Wisłą licznie jest podawaną. Pol daje rzece tylko 574 a Uściług, Brześć i Nur nad Bugiem. Parallelizm wiorsty, Wolski 700, lecz i ta liczba jest za małą. ten uwydatni się jeszcze bardziej, gdybyśmy San W granicach Galicyi długość B-u wynosi 158 kim., przyjęli za główny i miarodajny kierunek Wisły, czyli ok. 150 wiorst; od granicy Galicyi aż do Se- ! O B-u znajduje się obszerna rozprawa w „Roczni-rocka, t. j. do połączenia się z Narwią, 583 wiorsty; j kach gospodarstwa krajowego“ w zeszycie listopa-od Serocka do Nowogergiewska w. 35 ogółem 768 dowym 1863 r.—Por. także: Z. Gloger: „Dziennik w. (819 kil.). Ponieważ źródła rzeki leżą na wysoko- ¹ podróży po B-u“ w „Kronice Rodzinnej“ z 1875 r.;

Mitsch: „Statische Berichtigung“, w „Lemberger Zeitung“ 1817    r.; Wutzke: „Beschreibung des

będąc najmłodszym z czteruaściorga rodzeństwa, nie mógł się spodziewać wielkiego spadku, a nadto był nadzwycz aj suiowo traktowany przez ojca; uciekł też z do mu, mając trzynaście lat, i udał się do sióstr, do La Dnrantie; tu przepędził całą młodość, wśród ubóstwa, żyjąc jak chłop na kawałku roli, ale polubił rolnictwo, do którego później zawsze tęsknił; wykształcenia nie otrzymał żadnego i zdobytą później wiedzę zawdzięczał własnej pracy.

Bugflusses“ 1820 r.

And. S.

Bugajew Mikołaj, profesor matematyki w uniwersytecie moskiewskim (* 1837 r. w Duszecie, w gub. Tyfliskiej, gdzie ojciec jego był lekarzem wojsk kaukaskich), wyższe studya odbywał na wydziale fizyko-matematycznym w uniwersytecie mo-skiew., później w szkole inżynierów i w Mikołajewskiej Akademii inżynierskiej; w r. 1863 otrzy- i R. 1804 B. wstąpił do wojska jako prosty żołnierz, mał stopień magistra i wysłany był kosztem mi- przebył pierwszę ciężką szkołę praktyki wojennej nisteryum na 2¹/i lat za granicę. Powróciwszy I pod Wimereux i Austerlitz; r. 1806, za otrzyma-1866,    doktoryzował się i został profesorem, a od    ,    ną ranę    pod Pułtuskiem, awansował na    poruczni-

1887    do 1891 był dziekanem fakultetu. Pracę    \    ka; od    roku 18 08 do 1813 przebywał    w Hisz-

swa piśmienniczo-naukową rozpoczął w r. 1861 j panii i za dzielność, okazaną w bitwach pod Ma-w czasopiśmie „BhCTHHKB MaTeMaTnuecKMX'L Ha- drytem, Saragossą, Pampeluną, Leridą, Tortozą, yKŁ“, najwięcej wszakże pracował dla wydawnic- Tarragoną i Ordalem, dostał stopień majora, martwa „MaTeMaTHnecKin cöopHMKB“, w którem szałek zaś Suchet oddał mu dowództwo 14 pułku umieścił długi szereg bardzo cennych swych roz- piechoty. Rząd Burbonów zamianował go pułko-praw    z zakresu nauk matematycznych. Osobno    j    wnikiem    (1814) i oficerem legii honorowej. Po po-

wydał    następne podręczniki naukowe: „PyKOBOÄ-    j    wrocie z    Elby, Napoleon I, do którego B.    powrócił,

CTBO kb apneMeTHKh“; „Sa^auHHinb kb apnöMeTM- przywiódłszy mu cały swój pułk do Auxerre, obda-Kh“; „HanajibHaa ajireöpa“; „BonpocBi kb aji- rzył go krzyżem komandora, 8 maja 1815. Wy-reóph”; i „HanajiBHaa reoMerpia“. Oprócz tego słany do armii alpejskiej, B. pobił piemontczyków

ogłosił wiele artykułów krytyczno-bibliograficznych w „Bulletin des sciences mathématiques et astronomiques“, wydawanych przez Darboux, jako też w „Comptes rendus“ Akademii paryskiej. Po-za działalnością na katedrze i w piśmiennictwie, B. dużo pracy poświęcał moskiewskiemu Towarzystwu matematycznemu, którego był zrazu sekretarzem, a potem wiceprezydentem; obok tego jest członkiem honorowym Towarzystwa przyrodoznaw-ców i członkiem rzeczywistym Towarzystwa psychologicznego i przyrodniczego.—„ÖHu,HKJione^HU. CjiOBapn.“    *

nansów (od r. 1879—81).

N.

pod Confłans, a w dziesięć dni po bitwie pod Waterloo, mając w Sabaudyi oddział z 1,700 ludzi, rozbił pod Hôpital całą dywizyę austryacką. Ludwik XVIII kazał go wykreślić z armii. Zmuszony do bezczynności, B, udał się w rodzinne swoje strony i, ożeniwszy się z panną de Lafaye (1818), osiadł w La Durantie, gdzie wkrótce zasłynął jako niepośledni agronom, a założywszy r. 1819 pierwsze towarzystwo rolnicze w Dordonii, zyskał wielką popularność. zwłaszcza między wieśniakami, którym nie szczędził rad i dobrego przykładu. Rewolucya lipcowa roztworzyła mu szranki wojskowe; zamia-Bugallal Saturnin Alwarez, minister hisz- nowany pułkownikiem 56-go pułku piechoty, został pański (* 1824), szybko zyskał rozgłos, jako dobry wkrótce generałem. Ludwik Filip obdarzył Bugeaud prawnik i znakomity mówca; pracował najpierw całem swojem zaufaniem, gdy tenże, obrany depu-w redakcyi czasopism „Diario Espagnol“ i „Epoca“. towanym w departamencie Dordonii (sierpień 1831), Obrany do kortezów w r. 1859, stanął po stronie poparł w Izbie gabinet Kazimierza Périer’a i, ogłosi-konserwatystówi popierał politykę Canovasa del Cas- wszy się bezwarunkwym stronnikiem monarchii or-» tillo; później został w jego gabinecie ministrem fi- Î leańskiej, rozpoczął żarliwą kampanię przeciwko stronnictwu demokratycznemu. W walce tej B., będąc Bugarowie (z fran. bougre = łotr), parodya z natury gwałtownego charakteru, lżył nieraz prze-słowa bulgarowie, która powstała we Francy! po- ciwników po żołniersku, przez co podburzył przeciw-łudniowej dla oznaczenia w tonie obelżywym sek- ko sobie całą prasę postępową, która, nie szczędząc

ciarzy bogomilów (ob).

Bugas, niewielki liman, położony na północo-zachód od limanu Kubańskiego, z którym łączy go cieśnina t. n.; długość limanu, liczona od zachodu ku wschodowi, wynosi 15 wiorst, szerokość, od północy ku południowi, 3 w.; wejście i żegluga jest bardzo niedogodna z powodu niebezpiecznego falowania w pewnej odległości od brzegu.

Bugas, rz. wpadająca do jez. Sajsang (syst. Irtyszu i biorąca początek w górach Tarbagatai w pow. ust-kamennogorskim, należącym do obwodu Semi-pałatyńskiego.

N.

St. St.

st. st.

mu złośliwych docinków, doprowadzała go nieraz do wielu nieparlamentarnych wystąpień na mównicy. R. 1833 w m. lutym rząd polecił generałowi pilnować księżny de Berry w forcie Blaye; aby ją obezwładnić i uczynić nieszkodliwą dla świeżej dynastyi, postanowiono ją zhańbić w więzieniu; B., oddany całkowicie Ludwikowi Filipowi, nadał publiczny rozgłos ohydnemu zamachowi i gdy księżna porodziła, wywiózł ją do Palermo. Za ten czyn deputowany Dulong napiętnował generała, w pełnej Izbie, mianem dozorcy więzienia; generał wyzwał deputowanego na pojedynek i zabił go (luty Bugeaud delaPiconnerie, Tomasz Ro- 1834). Jeszcze umysły nie były uspokojone po tym bert, książę dTsly (* w Limoges 15 października wypadku, gdy wybuchło w Paryżu przeciwko rzą-

1784—f w Paryżu 10 czerwca 1849), marszałek dowi groźne powstanie; B. przyczynił się głównie francuski, pochodził z szlacheckiej rodziny z Périgord; do uśmierzenia buntu (14 kwietnia 1834); jemu-to

opinia publiczna przypisała „mordy na ulicy Trans-nonain“. Obrany ponownie deputowanym (1834 — 1837—1839), B. zabierał często głos w Izbie i przez oryginalną a dziką swoją wymowę wyrobił sobie wybitne stanowisko parlamentarne; wystąpienia jego przeciwko swobodzie prasy wywoływały nieraz w Izbie gwałtowne zamieszania; najwięcej stawiał na stole obrad sprawę zdobycia Algieryi, którą traktował z wielką kompetencyą. Podług niego, trzeba było albo wycofać się zupełnie z tego kraju, albo wysłać tam 60,000 ludzi, zorganizowanych na wzór lotnych oddziałów arabskich i przyjąć od tych ostatnich ich własny system wojowania. R. 1836 B. udał się do Algieru; francuzi cofali się już na całej linii przed głośnym Abd-el-Kaderem (ob.), który trzymał w osaczeniu całą brygadę generała Arlanges’a, nad rzeką Tafuą. B., zreorganizowawszy swój korpus podług swojego systemu, a mimo protestacyi starych oficerów, przepędził arabów po za rzekę Tafnę, pobił ich na głowę nad rzeką Sickhak i oczyścił cały kraj od Oranu do Tlemcenu. Zamianowany generałem porucznikiem, B. powrócił roku następnego do Oranu i, wyruszywszy na czele 12,000 ludzi przeciwko Abd-el-Kaderowi, zawarł z tym ostatnim zawieszenie broni w Tafnie; był to manewr polityczuy, który, zmuszając emira do bezczynności, pozwolił generałowi Damrómont zdobyć Konstantyuę. Wróciwszy do Francyi, B. stał się celem pocisków; nie chciano mu darować ustępstw terytoryalnych, jakie poczynił emirowi; szkalowano go, obrzucano obelgami. Generał oddawał wet za wet, z większą jeszcze gwałtownością. R. 1839 Abd-el-Kader chwycił ponownie za broń; w lutym 1841 B., zamianowany generalnym gubernatorem Algieryi, wylądował w porcie algiers., prowadząc z sobą 60,000 wojska. Kampania wzięła natychmiast inny obrót.

. Powiększywszy swój korpus do 100,000 ludzi i podzieliwszy go na kolumny ruchome, których dowództwo oddał takim dzielnym podkomendnym jak: Changarnier, Bedeau, Lamoricière, Baraguay-d’Hil-liers i de Bar, B. zawojował cały kraj aż do Mas-kara, Takdempt, Boghar, Thaza i Saida, po czem wyparował Abd-el-Kadera z Szeliffu, stanowiącego podstawę operacyjną emira. Dokonawszy tych czynów, B. zabrał się energicznie do przeprowadzenia w Algieryi całej sieci dróg bitych, bez czego, mimo odniesionych zwycięstw, francuzi nie byliby się mogli utrzymać na zdobytych stanowiskach; żołnierze przekształcili się na rolników, później mieli zostać kolonistami, co było marzeniem ich wodza. Abd-el-Kader, osaczony ze wszech stron, musiał uchodzić i rozpoczął układy. B. T. otrzymał rangę marszałka. Z wiosną r. 1844 rozpoczęły się kroki nieprzyjacielskie z kabylami, których wódz, Ben-Salem, teść Abd-el-Kadera, zyskawszy pomoc cesarza marokańskiego, pojawił się ze swojemi drużynami na zachodzie. B. pośpieszył na jego spotkanie, i mimo ogromnej przewagi liczebnej kabylów, zadał im krwawą klęskę nad rzeką Isly. Cesarz marokański prosił o pokój. B., zamianowany księciem dTsly, odbył jeszcze jedną wycieczkę do Kabylii, i udał się do Francyi, (1845) żeby złożyć w Izbie deputowanych swój plan kolonii wojskowych dla Algieryi; potem powrócił na swoje stanowisko. Niebawem przyszło do nowej wojny: Mohammed-ben-Abdallah, znany pod głośnem imieniem Bu-Ma-za, ogłosił powstanie plemion zachodu i środkowej Kabylii. Abd-el-Kader zaś, napadłszy na kolumnę francuską pod Sidż-Brahim, wyciął ją w pień; cały kraj stanął w ogniu. B. rozesłał do wszystkich kolonij uspakajające proklamacye i zabrał się do tępienia z całą surowością powstania, które też rzeczywiście stłumił po krwawych półrocznych zapasach. W kwietniu r. 1847 generał Saint-Arnaud wziął do niewoli Bu-Mazę, a w grudniu t. r. Abd-el-Kader poddał się generałowi Lamoricière. Nie da-nem było jednak marszałkowi dokończyć podboju Algieryi: gdy w czerwcu 1847 r. Izba deputowanych odrzuciła jego plan kolonizacyi wojskowej, na co żądał 60 milionów, marszałek porzucił gubernatorstwo Algieru, ustępując miejsca księciu d’Aumale. B. przywrócił „dyrekcyę spraw arabskich“, stworzył tak zwane „biura arabskie“, pobudował miasta, osady i wsie, przeprowadził liczne drogi i otoczył rolnictwo miejscowe szczególną pieczołowitością, widząc w Algieryi na przyszłość najbogatszy kraj w święcie. Koloniści, których było przy objęciu przez niego rządów zaledwie 17,000, liczyli, gdy opuszczał Algier, 100,000 głów. Wróciwszy do Paryża (1848), B. otrzymał od Ludwika Filipa naczelne dowództwo armii i gwardyi narodowej paryskiej; dnia 24 lutego wydał już rozkazy uderzenia na powstańców, gdy w ostatniej chwili król kazał mu broń złożyć. Monarchia lipcowa upadła. Usunięty przez rząd tymczasowy, B. pojechał do siebie na wieś i zabierał się do postawienia swojej kandydatury na prezydenta rzeczypospolitej, ale. przekonawszy się, iż nie wytrzyma konkurencyi z księciem Ludwikiem Bonaparte, cofnął się. Przypuszczalnie nastąpiło w tej sprawie porozumienie, gdyż książę prezydent nadał marszałkowi naczelne dowództwo armii alpejskiej (w grudniu), która była już gotową do wymarszu do Włoch. Wojna została zażegnaną. W maju r. 1849, B. wybrany do Zgromadzenia prawodawczego przez departament Charente-Inférieure, przybył do Paryża i tam umarł na cholerę, licząc 65 lat. Zostawił syna, Karola, zmarłego bezpotomnie, i dwie córki, z których jedna poszła za mąż za generalnego poborcę, Gassona, a druga za generała Feray, którego potomkom cesarz Napoleon III dozwolił przybrać nazwisko B. dTsly. B. pisał dużo dzieł, z których następujące zasługują na wyróżnienie: „Aperçus sur quelques détails de la guerre“ (Paryż, 1832); „De l’Organisation unitaire daus l’armée, avec l’infanterie partie détachée, partie cantonnée“ (Paryż, 1835); „De la guerre des rues“ (1836); „Etablissement des legions de colons militaires dans les possessions françaises du nord de l’Afrique“ (Paryż, 1838); „la Guerre d’Afrique“ (Paryż, 1839); „Exposé de l’état atuel de la société arabe“ (Algier, 1844); „De la stratégie, de la tactique, des retraites et du passage des défilés dans les montagnes“ (Algier); „Instructions pratiques du maréchal Bugeaud pour les troupes en campagne“ (Paryż); „Relations de la bataille d’Isly“ (Algier,

1845); „De la Colonisation de l’Algérie“ (Algier,

S. K.

1847); „Les Socialistes et le travail en commun“ (Paryż, 1848); „Veillées d’une chaumière de la Vendée“ (Paryż—Lyon, 1849). Wsz^slkie dzieła wojskowe marszałka wydał w osobnej edycyi Weil(Paryż, 1883). Porówn. „Victoires et Conquêtes des Français“ t. XXI, XXII; Maréchal Suchet „Mémoires“ (1808—1814). De Montrond „Histoire de la conquête de l’Algérie“ (1830—1848). Léon Plée: „Abd-el-Kader, nos généraux, les généraux d’Afrique“. Dr. Ménière „Captivité de Madame la duchesse de Berry“ (Paryż, 1881). Comte d’Ideville „Le Maréchal Bugeaud d’après sa correspondance intime et des documents inédits“ (Paryż, 1881 — 1882). Kamil Rousset „L’Algérie de 1830 à 1840“ (Paryż, 1887). — Debidour w „Gr. Encyclop. Fran.“ Lamirault’a.    r-

Bugenhageń Jan, przez współczesnych zwany zazwyczaj Doctor Pomeranus lub Dr. Pommer, jeden z najwybitniejszych współdziałaczy Lutra w reformie religijnej (* 24 czerwca 1485 w Wolinie na Pomorzu — f 20 kwietnia 1588). Od r. 1502 oddawał się studyom teologicznym i humanistycznym w Greifswaldzie, a w 1503 już był zamianowany rektorem wielkiej szkoły w Treptowie, w której obok tego wykładał teologię dla braci zakonnych, a na żądanie księcia pomorskiego Bogusława X napisał pierwszą historyę Pomorza („Pomerania“; wyszła w Greifswaldzie, 1728, wydarta po raz wtóry przez Vogta, 1857).—Przejąwszy się pismem Lutra o niewoli babilońskiej kościoła, udał się B. 1521 r. do Wittenbergi i wystąpił tam z wykładem o psalmach, który wyszedł r. 1524 p. t.: „Interpretatio in librum psalmorum“ (w Bazylei). W r. 1523 naznaczony na kaznodzieję, w r. 1524 został profesorem egzegezy biblijnej w uniwersytecie. Brał przy tern żywy udział w religijnych sporach ówczesnych, szczególniej zaś występował gwałtownie (1525) przeciw Zwingliuszowi; był jednym z najgorliwszych współpracowników Lutra przy tłómaczeniu Biblii i przełożył ją na język dolno-niemiecki (Lubeta, 1533 r.). Główną wszakże zasługą B-a w sprawie reformacyi to było, że bardzo umiejętnie przeprowadził cały szereg urządzeń w stosunkach kościelnych, mianowicie 1528 w Brunświku, 1529 w Hamburgu, 1530 w Lubece, skąd je zastosowano do organizacyi kościelnej w Bremie, Getyndze, Osnabrücku i w wielu innych miastach. W r. 1534 B. pracował nad zaprowadzeniem reformacyi w Pomeranii, 1537 udał się w tymże celu do Danii, gdzie przyczynił się do zreorganizowania uniwersytetu w Kopenhadze, ułożył dlań ustawę i był pierwszym jego rektorem, jako też profesorem teologii. R. 1542 też same urządzenia kościelne, co i w wyżej wspomnianych miastach, zaprowadził w Szlezwig-Holsztynie, a w r. 1543 odbył wizytacyę kościołów w Brunświku i Hildesheimie. Resztę życia przepędził w Wittenberdze.—Oprócz wielu innych dzieł wydał: „Confessio publica de Sacramento“ (1528); „Ordinatio ecclesiastica regno-rum Daniae et Norvegiae“ (1537). Listy jego znajdują się w zbiorze „Briefe gelehrter Männer it. d.“ (1758). — Melanchton „Oratio de vita reverendissi-mi viri it. d.“; „Corpus feformatorum“; Vogt „Bu-genhagens Leben und Schriften“ (1887).

Bugey, kraina we Francyi, niegdyś stanowiła prowincyę; leży w depart. Ain, między rzekami Ain i Rodanem; na północy graniczy z depart. Jury, na połud. z dep. Rodanu. -Zowie się też Pays de Belley, od głównego miasta Belley.    *

Bugge Tomasz, astronom, geograf i matematyk duński (* 1740 w Kopenhadze—f 1815). Dla matematyki porzucił study a teologiczne, w r. 1762 został geometrą do pomiarów ziemi przy towarzystwie król. nauk w Kopenhadze, a w r. 1768 naczelnikiem biura pomiarów w Danii, i na tern stanowisku opracował wyborne karty geograficzne. Od r. 1777 był prof, matematyki i astronomii w uniwersytecie kopenhageńskim. W r. 1798 i 1799 był przedstawicielem Danii wkomisyi miar i wag wParyżu, a następnie dyrektorem obserwatoryum w Kopenhadze. Zajmował się obserwacyą zmienności gwiazdy Algol i satelitów Saturna, ulepszył busolę nachyleń i przyrząd niwelacyjny. Oprócz wielu rozpraw, zamieszczonych w pamiętnikach akademii duńskiej, towarzystwa literackiego skandynawskiego, akademii nauk w Paryżu, oraz w „Philosophical Transactions“, ogłosił jeszcze dzieła: „Beschreibung der Ausmessungsmethode zum Behuf der dänischen geographischen Karten“ (po duńsku 1779, poniem. 1787) i „Erste Gründe der sphärischen und theoretischen Astronomie“ (duń. 1776, niem. 1798 i 1816); „Erste Gründe der reinen und abstrakten Mathematik” (3 tomy, po duń. 1795—1798, po niemiecku 1797 i 1814).

Bńgge Sophus (* 1833 w Laurvig), lingwista norweski; po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Chrystyanii uzupełnił je na koszt rządu w Kopenhadze i Berlinie, a w 1864 otrzymał w Chrystyanii nowo-utworzoną katedrę lingwistyki porównawczej. Prace swoje z dziedziny lingwistyki germańskiej, romańskiej, a nawet staro-italskiej, drukował B. w specyalnych czasopismach krajowych i zagranicznych, niektóre zaś wydał osobno, jak np, „Altitalische Studien“ (Chrystyania, 1878), „Der Ursprung der Etrusker“ (1885 r.) oraz kilka gruntownych rozpraw o piśmie runicznem: „Bidrag til Ty-dning af de aeldste Runeindskrifter“ (1867), „Ofi Rune8kriftens Oprindelse“ (1873) i „Norges Indskrif-ter med aeldre Runer“ (1892 — rzecz nieukończo-na). Wydał oprócz tego zbiór starodawnych podań i pieśni ludowych: „Gamie norske Folkeviser“ (1858) i „Eddę Starszą“ (1867). Studya nad mitologią skandynawską doprowadziły go do wniosku, że mity o bogach i bohaterach północnych powstały pod wpływem chrześciaństwa i mitów grecko-rzymskich. Swoje poglądy w tej sprawie wyłożył B. w „Studier over de nordiske Gude-og Heltesagns Oprindelse" (1882—89); dzieło to, które wywołało liczne protestaeye ze strony innych uczonych, ukazało się jednocześnie w tłómaczeniu niemieckiem p. t. „Studien über die Entstehung der nordischen Götter-und Heldensagen“ (Monach., 1882—89).

Bugiowie (Bugi albo Wugi, po holendersku Boegisv. Boeginesen), plemię malajskie, w części wschodniej południowo-zachodniego Celebesu (Boni),

(Breda, 1861—64, 2 t.)    *

Bugla (franc.), trąbka sygnałowa, wojskowa. B. w 1820 r. została opatrzona klapkami.

Buglas, ob. Negros.

Buguldejcha, rzeczka w gub. Irkuckiej, bierze początek w górach Bajkalskich, płynie na w.-płu.-w. i wpada do jeziora Bajkalskiego dwoma ramionami, po przebieżeniu 50 wiorst. Bieg nader bystry, przy głębokości niewielkiej, czyni ją niezdatną do żeglugi. Przy uściu znajduje się wioska Buguldej-skaja, oraz ułus t. u., zaludniony przez 300 buryatów; tamże w jeziorze Bajkalskiem poławiają się obficie ryby, zwane omul, albo buguldejka (Leucichtys

st. st.

dokąd, jak się zdaje, dostało się z Sumatry; są do* czasów buutu Pugaczewa B. była nadaremnie oble-brego wzrostu, pięknych rysów twarzy, cery jaś- ganą. W roku 1781 uznana została za miasto niejszej niźli inni malajczykowie, od których wyżej powiatowe gub. Ufimskiej, w r. 1806 zaliczono ją stoją i pod względem moralnym. Pracowici, przedsiębiorczy, silni, miłujący swobodę, gościnni, a względem tych, którzy z nimi postępują uczciwie, uczciwi też i wierni. Jako zręczni żeglarze, poosiadali ledwie nie we wszystkich znaczniejszych portach archipelagu wschodnio-indyjskiego, gdzie się odznaczają jako kupcy bardzo obrotni. W niektórych miejscowościach pozakładali samodzielne państewka, jak np. na wschodzie wyspy Borneo nad rzeką Kutevy. Część ich służy w holenderskiej marynarce i wojsku. B. wyznają islam, wprowadzony do nich około 1600 r. Mają własuy język, należący do rodziny języków malajskich, i bogatą literaturę, dawną i nową, poetyczną, religijną, historyczną, oraz prawniczą (mają też własny kodeks morski). Jest ich 200,000 (niektórzy liczą 700,000), podzielonych na drobne królestwa, mające własnych rządzców, lecz podległe holendrom, przeciw którym niejednokrotnie powstawali, raz ostatńM858 —

59.—Hollander „Hand leiding bij de beoefening der land en volkenkunde von Nederlandsch Indie “

st. st

Buguntowie Booyoôvtou, Buguntes), plemię wspominane przez Ptolemeusza. Według najprzedniejszych badaczy, zajmowali oni porzecza Warty i Noteci; co zaś do ich narodowości, zdania są sprzeczne: niektórzy upatrują w nich szczep germański, utożsamiając ich z pliniuszowymi Burgundionami (przez opuszczenie r) i uważając kraj ich za kolebkę burgundów dackich, nadmeńskich i gallijskich; prawdopodobniej wszakże, iż, jak i inne, sąsiadujące z nimi, plemiona, byli słowianami. Wilhelm Bogusławski („Dzieje Słowiańszczyzny“ t. I, str. 120), obszernie wykazuje, że nazwa B. ukrywa w sobie nazwę Bukowanie.

Bugur-Kale, ob. Anapa.

Bujtlkdere (wielka dolina), wieś na północy Konstantynopola nad Bosforem, znana ze swego pięknego położenia; tutaj w lecie przebywają poselstwa rozmaitych państw europejskich. st- st-

Bugurusłan, miasto powiatowe w gub. Samarskiej, przy zbiegu rzek: Moczagai i Kinelczyk, płynących dalej pod nazwą Kineli do Samary, poi 53° 39' szer. płn. i 47° 25' dł. ws. wzgl. Green.

omul Pall.).

Sugulma, miasto powiatowe gub. Samarskiej, pod 54° 34' szer. płn. i 52° 47' dł. ws. Greenwich o 110 km. od najbliższej stacyi kolei Samaro-Ufimskiej, nad rzeczką Bugulminką, uchodzącą z lewej strony do r. Lesnoj Zaj (dopływ Kamy). Ludność, w liczbie 12,845 (1889), oddana jest w części rolnictwu i pasiecznictwu, jako też drobnemu przemysłowi i handlowi. Brak kolei daje się czuć miastu i całemu powiatowi; wobec tego dla B-y wielkie znaczenie ma okoliczność, że tu zbiegają się 2 główne trakty, z Ufy i Orenburga do Kazania. Dni targowe przypadają co piątek; jarmarków co rok bywa trzy, główny z nich odbywa się między 26 września a 3 października z obrotem ogólnym przeszło 300,000 rs. Przedmiotem handlu są; konie i bydło, skóry surowe, wyroby bawełniane i skórzane, herbata, wojłoki i t. zw. towary bu-charskie. Miasto posiada kilka szkół: 3-klasową miejską, 2-klasową żeńską, 1 parafialną i 1 początkową, oraz bibliotekę, należącą do gminy. Z zakładów dobroczynnych są 2 szpitale, 1 przytułek. Z zakładów przemysłowych istnieją tylko 3 fabryki wódki. — B. powstała około r. 1741—45 na miejscu wsi tatarskiej, jako osada, licząca 4,720 miesz., przeważnie osiedleńców, b. żołnierzy i tatarów. Za do gub. Orenburskiej, a w 1851 do Samarskiej. Powiat B. położony jest najdalej na północ wg. Samarskiej; obszernośćjego wynosi 11,401 wiorst kw. Powierzchnia przedstawia dosyć znaczne wyniosłości, poprzedzielane dolinami. W południowej stronie powiatu leży wyżyna wododziałowa między systema-tami Wołgi i Kamy: z jednej strony płyną stąd do Kamy—lewe dopływy: Iku, Lesnoj Zaj, Kuczuj i Szemsza, z drugiej płyną do Wołgi; Czeremszan z Sok Kondurczą—wszystko rzeki niewielkiego znaczenia. Najwyższy punkt powiatu przypada pod Bugulmą, 231 m.; dosyć długo trwają tu śniegi na wiosnę, a już od września zaczynają się mrozy 7° do 8° R. Permska formacya charakteryzuje ten powiat; na dawniejszych skałach rospościerają się najnowsze glinki, powstałe pod wpływem atmosfery lub wody. W wielu miejscach znajduje się gips, kryształ górski, agat, rozmaite siarczany, łupki i rudy miedziane; tu i owdzie widać ślady na* fty, piaskowce a również gipsy. Grunt naprze-mian gliniasty i humusowy. Lasy znajdują się głównie na zachodzie powiatu na obszarze 3 000,000 desiatyn,—najwięcej brzóz, osik i lip; napotyka się i dąb, modrzew, rzadziej sosna. Ludność składa się z 267,210 mieszkańców, z których na wielkorossyan przypada 104,500, na małorossyan 850, na tatarów 40,650, baszkirów 80,500, mordwinów 20,100 i czu-wasów 19,600. Ludność ta trudni się głównie uprawą żyta, owsa i gryki, oraz rybołówstwem i przewozem towarów. Z fabryk jedynie sukna w Eliza-wietince, gorzelnie w Pawłówce i Pietrowskiem zasługują na wzmiankę; dwie też są stadniny koni baszkirskich w powiecie. Brak dogodnych dróg tamuje rozwój powiatu i wpływa bardzo źle na ceny zboża, które spadają do bezwartości. Cały handel grupuje się podczas 5 wielkich jarmarków dorocznych w Bugulmie i kilku innych drobniejszych miastach.

St. st.

Bühl,

(1880 r.).

o 5 km. od kolei Samaro-Ufimskiej. Wysokie wzgórza otaczają miasto z trzech stron. Ludność, w liczbie 13,476, oddaje się rolnictwu, ogrodnictwu, hodowli pszczół, oraz handlowi; dwa razy do roku, w trzecim miesiącu po Wielkiej Nocy i po 1 września odbywają się tu ożywione jarmarki. Z przemysłu istnieje: 1 mydlarnia i fabryka wosku. Cerkwi jest 2, szpitali 2, 1 szkoła duchowna, 1 dwu-klasowa miejska, 1 progimnazyum żeńskie i 2 szkółki parafialne. W r. 1847 założono tu klasztor żeński Pokrowski. B. powstał jako osada w r. 1748; następnie w 1781 zamieniono go w miasto powiatowe namiestnictwa Ufimskiego; w 1797 znowu przywrócono do stopnia osady; w 1802 staje się B. napowrót m. powiat, gub. Orenburskiej, w 1851 zaliczony wreszcie do g. Samarskiej. (Powiat B. (15,905 w. k.—)leży na wschodzie gub. Samarskiej. Powierzchnia przerżnięta jest kilkoma pasmami wzgórz przeważnie wapiennych, okrytych lasami i dających początek wielu strumieniom (ok. 230). Najwyższe punkta pow. przypadają na wsch. i w okolicy Sergijewska; tutaj, u stóp gór Surguckich, biją słynne źródła siarczane lecznicze, których działanie zbliża się do wód pod Akwisgranem i w Kreuznach. Nad rzekami Sokiem i Kinelą widać ślady węgla kamiennego, a pokłady siarki nad pierwszą z nich; wogóle w powiecie panuje formacya Permska. Grunt jest piaszczysty, pokryty po większej części cienką warstwą czarnoziemu; do tego ostatniego tu i owdzie przyłącza się glinka. Najwięk-szemi rzekami powiatu są: Kinela, poczynająca się we wschodniej stronie powiatu i przepływająca przez cały powiat na zachód do Samary, i Sok, w pobliżu której leży Sergijewsk. Jezior niewiele; niektóre z nich zawierają siarkę, jako to: Iształkino, Ser-gijewskoje i Szumburg. Mieszkańcy trudnią się uprawą zboża: żyta, owsa, jęczmienia, prosa i pszenicy,—hodowlą bydła i pszczół. Zbiory zboża nie tylko wystarczają na potrzeby miejscowe, ale i pozwalają na wywóz głównie koleją, która niedawno przecięła wschodnią i środkową część powiatu. Forma rolnictwa nie uległa dotąd zmianie; po dawnemu znaczna część pól ugoruje, a wiele majątków zalegają jeszcze stepy; hodowla owiec ma ogromne znaczenie. O ile można sądzić ze spostrzeżeń jedynej stacyi meteorologicznej drugorzędnej, działającej tu od r. 1883 we wsi Palibin, klimat jest tu surowszy, niż w Samarze. W porównaniu z północnemi powiatami gubernii, lasów jest niewiele, a budulcu jeszcze mniej. Farbowanie sukna i wełniarstwo są głównemi gałęziami przemysłu tutejszego. Dla handlu wewnętrznego istnieje 8 jarmarków, zbierających się w kilku oznaczonych punktach powiatu. W powiecie są 4 gorzelnie, 1 cukrownia i 10 stadnin, wychowujących głównie konie pełnej krwi, t. zw. rysaki, i baszkir-skie. Ludności obojej płci powiat liczy 371,754, głównie wielko-russkiego pochodzenia, ale oprócz tego znajdują się małorusini, tatarzy, baszkirowie, mordwini i czuwasze.

Büheler Hans, poeta niemiecki z początków w. XV; żył na dworze Fryderyka von Saerwerden, arcybiskupa kolońskiego. Opracował z dawniejszych źródeł: „Die Königstochter von Frankreich“ (druk. w Strasburgu, 1500 i 1508) i „Diocletians Leben“ (wyd. Keller; Quedlinburg, 1841); jest-to przeróbka „Historyi o siedmiu mędrcach“.

miasto w wielkiem ks. Badeńskiem, w nadzwyczaj urodzajnej „złotodajnej dolinie“, nąd rzeczką Sandbachem, prawym dopływem Renu; przy kolei wiodącej z Karlsruhe do Bazylei. Posiada sąd okręgowy, kościół ewangielicki i katolicki parafialny, w stylu gotyckim, piękny ratusz i kilkanaście zakładów przemysłowych, jako to: przędzalnię bawełny, farbiarnię i blicharnię, fabrykę pończoch i trykotów, garbarnie, browar, fabrykę cykoryi, dwa tartaki parowe, cegielnię. W okolicach kwitną winnice. Dla handlu winem, owocami, bydłem i materyałami spożywczemi odbywają się jarmarki. Ludność liczy 3,070 m-ców (1880 r.), przeważnie katolików.—O 3 kilometry na wschód, również nad Sandbachem, leży podupadłe miastecz. Bühle rthal, posiadające kościół parafialny katolicki i prowadzące handel drzewem. Mieszkańców liczy 3,452

st. st.

Buhle Jan Gottlieb, filolog i filozof niemiecki (* 1763 w Brunświku — f 1821 tamże). R. 1787 zamianowany nadzwyczajnym, a 1794 zwyczajnym prof, uni w. w Getyndze, 1804 powołany do uniw. moskiewskiego, od r. 1814 nauczał filozofii i prawa w „Col. Carol.“ w Brunświku. B. był zwolennikiem Kanta, przechylał się wszakże w niektórych względach ku doktrynie Jacobiego. Odznaczył się zwłaszcza dwoma dziełami: „Lehrbuch der Geschichte der Philosophie und einer kritischen Litteratur derselben“ (1796—1804, 8 t.) i „Gesch. der neueren Philosophie seit der Epoche der Wiederherstellung der Wissenschaften“ (1800—1805, 6 t.). Z prac jego filologicznych na szczególną zasługuje uwagę wydanie poezyi Aratusa z Soli (r. 1793 i 1801, 2 t.) i niedokończone wydanie Arystotelesa „Aristotelis opera omnia, graece recensuit, annotationem criti-cam et novam versionem latinam adjecit...“ (1791 —1804, t. I—V).

Bühler Jan Jerzy (* 1837 w Börstel), oryen-talista niemiecki. Po ukończeniu^ studyów w Getyndze studyował rękopisy sanskryckie w Londynie; w r. 1863 został powołany na profesora lingwistyki porównawczej i języków wschodnich do Elphin-stone College w Bombaju. W r. 1868 objął obowiązki inspektora szkolnego w okręgu północnym (w Gudzerat) i pełniąc je do r. 1880, powiększył liczbę szkół z 730 do 1763. Jednocześnie z polecenia rządu angielskiego czynił skrzętne poszukiwania rękopisów sanskryckich, a dla wydania ich zorganizował „Bombay Sanskrit series“. Powróciwszy do Europy z powodu nadwątlonego zdrowia, otrzymał (1881) katedrę sanskrytu i archeologii indyjskiej w uniwersytecie wiedeńskim i dotychczas na niej pozostaje. Z ogłoszonych przez niege zabytków literatury sanskryckiej ważniejsze są: „Panczatantra“ (1867—1868; 3 wyd. 1886), „Apa-stambîy Dharmasûtra“ (2 t., 1868—71), „Dasaku-mâracarita“ (1873, 2 wyd., 1887) i t. d.,—wszystkie z komentarzami w jęz. angielskim, oraz „A Digest

s. K.

S. K.

St. St.

bydła.

st. st.

st st.

223).

of Hindu law“ (1867; 3 wyd. 2 tomy, 1883), opracowane przy współudziale Westa.

Buijs-Ballot Henryk, znakomity meteorolog holenderski (* 1817 r. w Klotingen w Zelandyi — f 1890). Większą część życia przepędził w Utrechcie, gdzie kształcił się w naukach przyrodniczych, a od r. 1847 był profesorem fizyki i matematyki; najwięcej zaś zajmował się meteorologią i w roku 1854 został dyrektorem instytutu meteorologicznego. Jemu-to głównie zawdzięcza meteorologia wprowadzenie metody synoptycznej, t. j. zestawiania na kartach geograficznych współczesnego stanu w różnych punktach ziemi danych meteorologicznych, jak ciśnienia atmosferycznego, temperatury, wilgotności, natężenia i kierunku wiatrów, zachmurzenia. Karty takie dają możność wnioskowania o stanie pogody w najbliższej przyszłości, i rzeczywiście B. B. przepowiednie takie ogłaszał już od r. 1860, a do sygnalizowania burz zbudował odpowiedny przyrząd, aer o kii no skop (ob.). Szczególny zaś rozgłos zyskał wykryciem i sformułowaniem prawa, uzasadniającego łatwo zależność kierunku wiatru od rozkładu ciśnienia atmosferycznego. Na podstawie dostrzeżeń meteorologicznych starał się wykazać, że różne południki słońca promieniują czyli wysyłają niejednakie ilości ciepła; zasada ta jednak wydaje się mało prawdopodobną, jakkolwiek B. B. zdołał stąd wyprowadzić czas obrotu słońca dokoła osi (25.7 dni), zgodnie z rezultatem otrzymanym z obserwacyi plam słonecznych.—Staraniem B. B-a ustanowiony został w Holandyi urząd meteorologii morskiej, gdzie zbierają się i opracowują rezultaty dostrzeżeń, notowanych na okrętach. Rozprawy jego o różnych powyższych przedmiotach mieszczą się w rocznikach meteorologicznych holenderskich, w aktach towarzystwa król. nauk w Amsterdamie, oraz w rocznikach Poggendorffa. Oddzielnie ogłosił „Schetz ener Physiologie“ (1849); .Changements périodiques de la temperature“ (1847).

Buijs-Ballota prawo, wykazujące zależność kierunku wiatrów od rozkładu ciśnienia atmosferycznego, daje się najprościej sformułować w sposób następny: Jeżeli ku wiatrowi zwrócimy się plecami, to na półkuli północnej najwyższe ciśnienie atmosferyczne mamy po stronie prawej i nieco ku tyłowi, a najniższe po lewej i nieco ku przodowi; na półkuli południowej zaś w podobnych warunkach najwyższe ciśnienie atmosferyczne mamy po stronie lewej i nieco ku tyłowi, a najniższe po prawej i nieco ku przodowi. — Co do bliższego wyjaśnienia tego prawa ob. Wiatr i Cyklon. Buidowie, Ob. Bujak.

Buila, góra, mająca 1,816 m. wysokości, w Alpach Siedmiogrodzkich, od strony Rumunii.

Buińsk, miasto powiatowe gubernii Symbirskiej, pod 54°58' szer. płn. i 48°18' dł. ws. Greenwich na lewym brzegu rz. Karły, wpadającej do Swiagi. Ludności miało w 1889 r. 5,789, w tem ¹/₃ mahometan. Miasto posiada 1 cerkiew i kapliczkę, 1 meczet i kilka szkół: powiatową, żeńską dwuklasową, początkową i szkółkę dla tatarów. Przemysł ogranicza się do 2 garbarni, 5 cegielni, drobnych warsztatów farbiarskich, 6 młynów. Wieś B. powstała w r. 1691, a przemianowaną zastała na miasto należące do namiestnictwa Symbirskiego już w 1780. — Powiat Buiński leży na północo-wschodzie gub. Symbirskiej; obszerność i 3,505lf2 wiorst kwadr. Powierzchnia zlekka falista, po-przerzynana wąwozami i rzeczkami niespławnemi, należącemi do systematu Swiagi, jak Karła i Buła, i do Sury, jak Kira, Bezdna i Jakła. Grunta w części wschodniej i południowej są czarno-ziemne, w północnej i zachodniej piaszczyste lub gliniaste. Mieszkańców w powiecie jest 186,471, w małej tylko części wielkorossyan, a przeważnie tatarów, .jczuwaszów oraz mordwinów; ci ostatni bardzo łatwo ruszczeją, do czego dopomagają związki małżeńskie. Powiat jest przeważnie rolniczy. Zwierząt domow. w 1887 było 205,722, w tem koni 42,822, rogacizny 38,371, owiec 100,426, świń 10,847 i kóz 4,196. Fabryk nieznaczna

ilość, głównie związanych z rolnictwem i hodowlą

st. st.

Bilińskie wyspy, leżą u północo - wschodniej stronie morza Kaspijskiego, przy wejściu do zatoki Martwy Kułtuk. Wybrzeża zarosłe sitowiem, brak wody do picia.

Buis, fort miasta Besançon.

Buis les Baronnies, miasteczko nad rzeczką Ouvèze, wpadającą z lewej strony do Rodanu, w dep. Drôme.

Buisson Jan Chrzciciel, Gayot du B. Francuz, malarz, uczył się u znakomitego malarza kwiatów, Jana Chrzciciela Monnoyer, w Paryżu, następnie wsławił się sam w malowaniu kwiatów i owoców. Długi czas pracował we Włoszech, szczególniej w Neapolu, gdzie się też i ożenił. W Rzymie zabrał znajomość ze sławnym malarzem Antonim Pesne, który tamże córkę jego najstarszą, Urszulę Annę, poślubił; gdy zaś Pesne powołany został do Berlina, wyjechał tam za nim B. W Berlinie wiele prac wykonał, między innemi cztery pory roku, wielkiego rozmiaru obrazy, na których Pesne dorabiał figury. Z temi obrazami udał się Gayot du Buisson do Drezna, celem przedstawienia ich Augustowi II, królowi Polskiemu, który podług nich wykonać kazał kobierce i do Warszawy je posłał. Podążył tamże i sam malarz i w Warszawie pozostał do śmierci; zmarł w siedmdziesiątym piątym roku życia. Dwie młodsze córki wydał za mąż w Warszawie, pozostawił też trzech synów, którzy wszyscy malarzami byli, ale w obcych krajach pracowali. Zdaje się, iż w Polsce powinny się znajdować prace du Buissona. Portret tego malarza był w zbiorze obrazów Ign. Krasickiego arcybisk. gnieźnieńskiego (Spisu drukowanego nr.

T. M.

Buitenzorg, miasteczko w posiadłościach holenderskich, na Jawie, o 55 km. od Batawii, z którą łączy je kolej; jest to zwykła rezydencya holenderskiego wielkorządzcy Indyj Wschodnich. Położenie malownicze i zdrowe, u stóp wulkanu Sulak, na 270 m. n. p. m. Godue uwagi są: pałac wielkorządzcy, wille urzędników holenderskich, tu zazwyczaj spę dzających porę gorącą, dalej ogród botaniczny, podobno najpiękniejszy w świeeie, wraz ze szkołą

Bujakowsky (Bojakowsky) z Knurowa, ary-

ogrodniczą, i kościół, wybudowany w r. 1845. Na drodze z B-u do Batawii znajduje się miejscowość stokratyczuy ród morawski; do ważniejszych człon-Meester Cornelis, gdzie 26 sierpnia 1811 nastąpiło ków jego należą: 1) Krzysztof B., który od kar* starcie okupacyjnych wojsk angielskich z francuskie- dynała Dietrichsteina otrzymał lenną posiadłość

biskupią Malhotice; zabity był w r. 1626 przez rozjątrzony tłum ewangielików. 2) Prawnuk jego, Franciszek Karol B. (*1682—f1753)otrzymał za zasługi od cesarza Karola VI, w r. 1728 tytuł barona. 3) Ferdynand B.(* 1832),obecny właściciel Malhotic, od r. 1849 służył wojskowo, od r. 1859 poświęcał się studyom agronomicznym na uniwersytecie krakowskim, w r. 1863 wstąpił na służbę do arcybiskupa ołomunieckiego, u którego jest pełnomocnikiem generalnym z tytułem książęcego radzcy dworu. Kilka razy posłował na sejm morawski, w r. 1884 obrany był burmistrzem miasta Kromierzyża, a następnie posłem na sejm krajowy od tegoż miasta. Należy do narodowego stronge

st. st.

mi i holenderskiemu

Buj, miasto powiatowe w gub. Kostromskiej, pod 58° 15' szer. płn. i 42° 18' dł. ws. Greenwich na lewym brzegu rz. Kostromy, w miejscu gdzie do niej wpada Weksa. Ludność, w liczbie 2,240 m. (1888), zajmuje się rolnictwem, ogrodnictwem i spławem drzewa do m. Kostromy. Cerkwi jest 3, 1 szkoła dwuklasowa miejska, 1 parafialna i 1 początkowa.

Bujalance, miasteczko powiatowe w hiszpańskiej prow. Cordova, w okolicy urodzajnej; w r. 1878 m-ców liczyło 9,974, trudniących się głównie wyrobami sukiennemi i skórzanemi. Zasługuje na

uwagę stary zamek, pochodzenia maurytańskiego,

st. st.

Bujalskij Eliasz (* w gub. Czernihowskiej d.

nielada. Pomimo zajęć profesorskich i innych, gdyż był konsultantem-chirurgiem szpitala Maryjskiego i wielu innych t. p. zakładów, a nadto cieszył się praktyką bardzo rozległą, znajdował jednak dość czasu do pisania, o czem świadczy około sto prac treści przeważnie chirurgicznej; tu wymienimy tylko: „Tabulae anatomico-chirurgicae, operationes ligandarum arteriarum majorum exponentes“ (Petersburg, 1828 — 1830, in fol.), oraz takiż atlas, przedstawiający operacye wycinania i kruszenia kamieni pęcherzowych (tamże, 1852); oba te dzieła zdobne w bardzo piękne i starannie wykonane tablice, wydane zostały kosztem cesarza Mikołaja I. — Pierwszy też w Rossyi B. wprowadził użycie opatrunków stałych podług metody Seutina.

Bujnicki Kazimierz (* 1788 — f 15 lipca 1878), publicysta i powieściopisarz, urodzony w Inflantach, otrzymał staranne wychowanie, naprzód w domu pod okiem wysoce wykształconego ojca, a potem w Krasławiu, gdzie kolegował z Adamem hr. Platerem. Czas dojrzewania umysłu jego przypadł na chwilę budzącej się reakcyi przeciwko pojęciom i dążnościom wieku XVIII. Powstawanie przeciwko „pysze“ rozumu ludzkiego, uwielbianie nie tylko duchownej, ale i świeckiej władzy papieża, pewna skłonność nawet do mistycyzmu byle-

Z zakładów przemysłowych tylko gorzelnia, dająca 670,000 stopni spirytusu.—Miasto założone zostało w 1536, a w niem wystawiono warownię, do której ludność okoliczna uciekała podczas najazdów tatarów kazańskich. Tutaj w 1587 więzieni byli obadwaj Szujscy, Bazyli i Aleksander. W r. 1719 zaliczono B. do prowincyi Kostromskiej; w 1778 twa czeskiego, zrobiono go powiatowem miastem namiestnictwa Kostromskiego, w 1796 odebrano mu prawa miasta, w 1802 przyznano je nanowo. — Powiat B. leży na północo-zachodzie gub. Kostromskiej i obejmuje 2,771 wiorst kwadr. Rz. Kostroma dzieli go na 2 części: północno-zachodnią, na prawym brzegu rzeki, z 7 wieżami, wogóle nizką, obfitującą w wody bieżące i stojące, i południowo-wschodnią, na lewym brzegu K-y, 7 sierpnia 1789 — f w Petersburgu d. 18 grudnia pagórkowatą i dobrze zalesioną w przeciwieństwie 1864), chirurg i anatom. Odbywszy w akad. med.-do poprzedniej.—Grunta po większej części gli- chirurgicznej petersburskiej kurs nauk lekarskich, niaste; błotna ruda znajduje się w obfitości nad został w niej pomocnikiem prosektora (1814), na-rzekami Weksą i Tebzą, spławnemi tylko na wio- stępnie prosektorem (1821), w r. 1823, po obronie-snę; rz. Kostroma zaczyna być spławną od miasta niu rozprawy „Dissert, sistens momenta quaedam B-a. Mieszkańców powiat miał 78,327 w r. 1888; aneurysmatum etc.“, otrzymał stopień d-ra med., szkółek było 17 z ogólną liczbą uczących się 986. poczem w r. 1827 został prof. zw. anatomii i po-Zboże nie wystarcza na potrzeby mieszkańców, któ- zostawał na tern stanowisku do r. 1844. Chociaż rzy mvuszą je sprowadzać z Kostromy; sieją dużo był dobrym anatomem, sławę swą jednak najwię-lnu, aczkolwiek nieszczególnej dobroci; łąki są nie- j cej zawdzięcza chirurgii, w której był mistrzem złe; lasów stosunkowo niewiele, mimo to jednak obrabianie, przewózka i spław drzewa, pędzenie dziegciu i wyrób statków, są najważniejszemi zajęciami mieszkańców, którzy poza tem zmuszeni są szukać zarobków za granicami powiatu w charakterze drobnych przemysłowców; szczególniej wyróżniają się pośród nich ceglarze, którzy zachodzą do gub. wiackiej, wołogodzkiej, jarosławskiej i włodzimierskiej, oraz czapnicy. Z zakładów przemysłowych w powiecie są następujące: 1 fabryka świec,

1 cegielnia, 2 gorzelnie, młyn wodny, olejarnia i fabryka serów. Handel zależny jest głównie od 13 jarmarków, z których największy bywa we wsi

Mołwitin.

st. a*.

D-r J. P.

St» St.

Buj, spora rzeka w Rossyi europ. pow. Osińskim, należącym do gub. Permskiej; płynie z lewej strony do Kamy. Dopływami tej rzeki z prawej są: Zirmiźybuj, Sawa, Osza, Piż i Kambarka; z lewej strony: Bik-Barda i Ary. B. jest spławną od przystani Kambarskiej przy uściu Kambarki.

Buj, rzeczka, z prawej strony wpadająca do rz. Wiatki.

Bujah Imad-Eddaulah, naprzód rybak, potem żołnierz. Około 920 r. dobił się tronu perskiego i był założycielem dyuastyi, zwanej Buidami, albo Dilemitami, która panowała aż do 1058. *

tylko religijnego, zagnieżdżały się powoli w urny- miotów, nie odczuwał głęboko piękności natury, słach rodzin, które tradycyjną wyższość swoją Skłonnym był do ironii i satyry: to też obrazki w społeczeństwie chciały wówczas wyróżnieniem I z życia powszedniego, gdzie ani silnych namiętno-się przynajmniej od „gminu“ uwydatnić. B., za- i ści, ani wzniosłych natchnień, ani wielkich myśli przyjaźniony od młodu z temi rodzinami, należąc ! niema, najlepiej mu się udawały. Z tego powodu sam do rzędu zamożnych obywateli, łatwo się poddał gawęda jowialna: „Moje przygody“ (1841, Wilno) wy-prądowi, który zalewał coraz większą liczbę głów ższą jest od „Siostry Gertrudy“ (1842 t-że), a tern nawet niepospolitych. Pod względem upodobań li- bardziej od „Stanowiska poety“ (1848 t-że). Podo-terackich podzielał, naturalnie, panujący jeszcze wtedy, zarówno we francuskiej, jak i w naszej literaturze, gust klasyczny, i według własnego zeznania w „Moich przygodach“ pisywał szumne ody, które jednakże krytyka bardzo źle przyjmowała. Od r. 1811 po stracie rodziców aż do 1838 spełniał obowiązki, związane z życiem obywatela wiejskiego; był w tym przeciągu czasu podkomorzym i dwukrotnie marszałkiem szlachty powiatu Rze-czyckiego i Dynaburskiego, prezesem sądu i kuratorem szkół w pow. Rzeczyckim. Jak spełniał swoje funkcye, ile się przyczynił do moralnego czy materyalnego dobrobytu, o tern szczegóły żadne nas nie doszły; pewną jednak jest rzeczą, że wszyscy spółczesni wielkie oddawali pochwały szlachetnemu jego charakterowi. A tymczasem w literaturze pojęcia estetyczne uległy gwałtownej zmianie; klasycyzm ustąpił miejsca romantyzmowi, uczucie i fantazya o-trzymały z w y c i ęstwo nad chłodnym analitycznym rozumem, dawne wzory poszły w kąt, a nowe stały się przedmiotem zachwytów i naśladowania. W poezyi popowstawały t. zw.

bnież i powieściowe jego utwory: „Wędrówki po małych drogach“ (wydane w 2 tom. w Wilnie, 1841), „Pamiętniki księdza Jordana“ (21.1849—1852, t-że), „Nowa wędrówka po małych drogach” (2 t. 1852, t-że) „Stara panna“ (1854), „Biurko“ (1862, 2 t., t-że) są jako całość artystyczna bardzo słabe, w ustępach wznioślejszego polotu — dalekie od doskonałości, ale w szczegółach życia potocznego nieraz wyborne; łagodną satyrą i dowcipem salonowym umiał B. władać naprawdę; psychologia jego nie jest głęboka, ale zazwyczaj trafna. B. był w gruncie rzeczy, nie artystą, lecz publicystą: forma piękna i skończona nie tyle go obchodziła, ile rozpowszechnianie umiłowanych przez siebie przekonań, przeszczepianie ich w umysły innych. Założenie czasopisma „Rubon“ (jest to dawna nazwa Dźwiny), uczyniło zadość temu pragnieniu. Wydawał je B. od roku 1842 do 1849, drukując w Wilnie, pobudził lub zachęcił do wytrwałości w zawodzie literackim kilku obywateli ze swojej prowincyi i rozszerzył w niej chęć do czytania. B. nie darmo się urodził, wykształcił i żył na granicy tej prowincyi, w której się jezuici najdłużej, bo do roku 1820, utrzymali. Nie lubił on współczesnego sobie ruchu demokratycznego i filozoficznego, poczytując go za symptom zepsucia i upadku moralności, a wstręt do t. z w. „postępu materyalnego“ tak daleko posuwał, że nawet komfortu nie znosił. Ludzkość poczytywał B. za wiecznie niedojrzale pacholę, któremu zawsze potrzebny będzie pasek duchowny, ażeby nie upadło i nie zbłąkało się. Pisywał B. artykuły do „Tygodnika Petersburskiego“, do „Pielgrzyma“ Eleonory Ziemięckiej i do „Athenaeum“ Kraszewskiego i tylko od czasu do czasu puszczał w świat jakąś powieść lub komedyę („Ko-medye prozą i wierszem“ 1851, Wilno). Pojęcia jego trochę się modyfikowały: nie tak już fanatycznie, jak dawniej, wojował, chłódł w swem uwielbieniu dla ary-8tokracyi, a obraz Maznowieckiego i jego żony wraz z l’abbé Gémicourti M-lle Regard, nakreślony w „Biurku“ 1862, wykazuje bardzo dosadnie ujemne jej strony. Wraz z założeniem „Kroniki Rodzinnej“ i przyjęciem przez nią barwy silnie religijnej, B. przerwał długie swoje milczenie i umieścił w tern piśmie parę artykułów. Ostatnią jego pracą było ogłoszenie w roku zgonu (1878) dawniej już dokonanego własnego przekładu „Psałterza“ Dawidowego. Przekład ten wogólności bardzo jest słaby i dowodzi jedynie prawdy słów, wypowiedzianych niegdyś przez samego B-go w „Moich przygodach“: „Ach! kto się raz zachłyśnie wodą Hipokreny, Wiek rymy krztusić będzie; nic go nie uleczy!“

Bujwid Odo (* w Wilnie d. 30 listopada r. 1857), nauki gimnazyalne pobierał w Warszawie i, ukończywszy je w r. 1879, wstąpił na wydział

r JW'M,

lit

k.

rnrny,

Wi

S-.,:

WÊÊ&

wm

„szkoły“, odtwarzające prowincyoualne piękno- a ści, a nieraz także pro-wiucyonalne pretensye i śmiesznostki. Zamiłowanie literatury rozszerzało się, zwolna wpra- Fig. 282. Bujnicki Kazimierz, wdzie, ale nieustannie.

Dążenie do wytworzenia nowej szkoły, podjęte przez Borcha, Platera, braci Grzymałowskich, Jana Barszczewskiego, Romualda Podberoskiego i innych, nie wydało wprawdzie żadnego znakomitego dzieła, ale wielce się przyczyniło w owym czasie do wywołania ruchu umysłowego w prowincyi bardzo mało skłonnej do zajęć literackich, a powtóre zainteresowało piśmiennictwem polskiem ludzi, którzy przedtem tylko po francusku mówili i czytali.

P. Chm.

B., złożył, oczywiście, hołd nowemu romantycznemu kierunkowi, chociaż dawnych klasycznych przyzwyczajeń, a mianowicie stylu, trochę sztywnego i niezbyt obrazowego, a nadto wspomnień mitologicznych w poezyi, pozbywać się nie myślał. Miał już lat 32, kiedy romantyzm odniósł stanowcze zwycięstwo; trudno mu więc było zreformować pojęcia swoje do gruntu. Jako poeta, nie posiadał ani obfitej, ani ruchliwej wyobraźni; chwytał najłatwiej powierzchowne rysy osób i przed-

lekarski uniw. warszawskiego. Na pierwszym jesz- żeńskieh, zamkniętych w okrywie od 1 do 3, osaczę kursie będąc, został asystentem przy katedrze dnik wklęsły, flaszeczkowaty, 3-kańciasty, z takąż botaniki, a w r. 1883 zajął takież stanowisko przy zalążnią zrosły; zalążnia dolna 3-komorowa; korno-prof. hygieny Skworcowie. W r. 1882 za pracę j ry grubemi przegrodami rozdzielone, 2-zalążkowe; p. n.: „Chemia śliny ludzkiej; Przemiany zachodzące szyjki 3, krótkie, lub dość długie, gładkie, lub na w mączce pod wpływem śliny w porównaniu z in- grzbiecie włosiste, w podstawie 6 łatkami kielicha nemi działaczami“ (Warszawa, 1882) otrzymał na niezalążniowego otoczone. Zalążki w komorach 2, konkursie medal srebrny; w dwa lata później pra- obokległe, zwieszone, z otworkiem zwróconym w gó-ca jego, p. n.: „Mikroskopowe badanie plwociny“, rę i nazewnątrz. Owoce objęte wspólną okrywą nagrodzoną została medalem złotym. W r. 1884 rozrosłą i zdrewniałą, 4-dzielną, w podstawie skończył uniwersytet i z wielką wytrwałością za- opatrzoną w przykwiatki, a nazewnątrz okrytą czął pracować w dziedzinie bakteryologii i hygie- łuszczkami lub kolcami, suche, nieotwierające się ny, w której się już jako student obracał, jak te- (niełupki), skrzydlato-trójkanciaste, w mowie pos-go dowodzą prace umieszczane od r. 1881 w Ga- politej „Bukwią“ zwane. Nasienie wykształcone 1, zecie lek., Wiadomościach farmaceutycznych i Ar- zwieszone, dzierżące na szczycie 3—5 nasion dro-chiwum Virchowa, oraz „Spostrzeżenia kliniczne bnych, spłoniałych; zarodka bezbielmowego liście-nad gruźlicą“ (Rocznik zbiorowy, 1884). Przez czas nie mięsiste, grube, płaskie lub nieco sfałdowane, pewien był lekarzem drogi żel. nadwiślańskiej, po- po wzejściu wznoszą się nad ziemię i rozkładają tern zarządzał stacyą    liściasto; rostek krótki, górny. B-i są to drzewa

hygieniczną m. Warsza-    lub krzewy, o liściach naprzemianległych, w przed-

wy, a w roku 1893 po-    listnieniu wypukłych, wzdłuż nerwów sfałdowanych,

wołanym został na prof.    trwałych lub opadających, z przylistkami bocznemi

nadzw. hygieny do Kra-    opadająceini; o kwiatach męskich, wyrastających

kowa. W r. 1887 ogło- jmf' li    z kątów liści dolnych, a żeńskich—z górnych, bezsił „Pięć odczytów o    szypułkowych lub z szypułkami. Żyją w klimacie

bakteryach” (Warsza-    umiarkowanym, a nawet dość zimnym, na obu pół -

wa, 1887); następnie    VjL    H    kulach. Opisanych jest 15 gatunków, z których

„Rys zasad bakteryolo-    w naszym kraju znajduje się jeden, a mianowicie

gii“ (tamże, 1890). Gdy    Buk pospolity (Fagus sylvatica L.). Jednoznaj-

się rozniosła wieść o no-    wspanialszych drzew europejskich 100'dorastające,

wej metodzie leczenia    a grult)e niekiedy przeszło 4', z korą gładką biała-

wścieklizny,będącej wy-    wo szarą. Liście eliptyczne do 4' długie, a do 3'

nalazkiem Pasteura, po-    szerokie, w brzegu lekko-falistym rzęsowate, z długie-

dążył do Paryża, by się    mi jedwabistemi włosami, nieco kończyste, z wierz-

z nią zapoznać pod oso-    "    chu ciemno-zielone i lśniące, a spodem bledsze

bistym kierunkiem sa- Fio, og3 B.id odo i do tego za młodu na swych równoległych ner-mego mistrza. Powró-    ’    ' wach jedwabisto-włosiste; ogonki kosmate, a przy-

ciwszy do Warszawy, zaczął ją stosować praktycz- listki równo-wązko-rynienko wate, błoniaste i odpa-nie, oraz badać doświadczalnie; owocem tej kilkole- dające. Kwiaty męskie zebrane w bazie niewiel-tniej pracy była rozprawa nagrodzona przez To- kie, okrągławe, zielono-żółte, na długich szypułkach; warzystwo lekarskie warszawskie, pod tytułem: każdy z nich ma króciutką szczegółową szypułecz-„Wścieklizna u ludzi i leczenie zapobiegawcze we- kę; kielich 5—6-wrębny, o łatkach lancetowatych, dług metody Pasteura“ (Warszawa, 1892). W roku spiczastych, jedwabisto-włosistych. Pręcików 8 1890 R. Koch, jak wiadomo, wystąpił z nową me- lub 12. Szypułka ogólna czasem 2 cale długa todą leczenia gruźlicy; B. gorąco zajął się zbada- i ma poniżej bazi szczupłe, równo-wązkie przy-niem tej sprawy i udało mu się wtedy wynaleźć kwiatki. Kwiaty żeńskie przy wierzchołku młodo-samodzielnie płyn, z własności swych i sposobu cianych gałązek, wyrastające na szypułce zgrubia-działania bardzo zbliżony do kochowego. Gdy w r. łej, spłaszczonej, około cala długiej, do góry wznie-1892 zagrażała Warszawie cholera, wyszła z pod sionej. Okrywa niewyraźnie 4-ząbkowa, zewnątrz pióra B-a broszura: „O zarazku cholery”, będąca licznemi miękkiemi, walcowatemi, omszonemi, u gó-zestawieniem wyników badań własnych z badania- ry nieco zakrzywionemi kolcami najeżona, dwa za-ini innych uczonych.    Dr J-p-    myka kwiaty; każdy składa się z zalążni uwień-

Buk (Fagus T).    Rodzaj roślin, należący czonej maleńkim 6-listkowym kielichem i 3 wysu-

pnie rzeczona okrywa znacznie się rozrasta, a po zupełnem dojrzeniu na cztery pęka klapki. Dwa w niej zwykle mieszczą się owoce niełupki, trój-kańczaste 1-ziarnowe, około pół cala długie, gładkie, nieco lśniące, w wierzchołku kończate, kasztanowato - brunatnawe, dosyć twarde, pod nazwiskiem orzeszków bukowych, czyli bukwi (nuces

do rodziny Miseczkowych (Gupuliferae), plemienia niętych, na zewnątrz odgiętych szyjek. W nasa-Dębowych Quercineae). Kwiaty osobnopłciowe, je- dzie okrywy znajdują się przykwiatki równo-wązkie, dno-domowe, męzkie samotne, lub w baziach głów- | szczupłe, brunatnawe, omszone, opadające. Nastę-kowatych. Kielich prawie dzwonkowaty, 4 — 8-wrębny. Pręciki w liczbie odpowiadającej łatkom kielicha, albo w liczbie dwa razy większej; nitki ich na dnie kielicha osadzone, cienkie, z kielicha wystające; pylniki podługowate, o dwu woreczkach przeciwległych, otwierających się podłużną szparą, z worka wystająca, tępa, lub zaostrzona. Kwiatów

Fagi) zwane. Kwitnie w maju, wnet po rozwinięciu się liści. Tworzy wielkie lasy po równinach Europy północnej, po niższych górach środkowej, a po wysokich południowej; również częsty w Ameryce północnej. W naszym kraju piękne hukowe lasy istnieją na górach Świętokrzyskich, koło Złotego Potoku, w okolicach Zamościa, w powiecie Lipnowskim i w innych miejscach.—01 ej b u k w i o w y, wyciśnięty z nasion, posiada smak przyjemny, słodkawy, bywa miejscami używany do potraw; ma on tę szczególną zaletę, że zamiast jełczeć, jeszcze po roku bywa niemal lepszy, niż świeży; łupina za to ma być tak jadowitą, iż makuchy bukowe tylko jedna trzoda opaśna znieść może, a inne zwierzęta, zwłaszcza konie, po ich użyciu większem zdychają. Nawet bukiew spożyta jako owoc sprawia ból, zawrót głowy i odurzenie — a nieraz

PM,

mm

fit.

tur

SPp

I«

:#|&E

ty.

-,

9E

mimm

MW

jfcfclv

W*

i/m

V7)'

ii

wzbudza wymioty. Drzewo ?"------

\\-

-........-3

<83—t

ft

V'

'■i

E,

li

J. A.

daje wiele potażu, wyborne węgle i mocne ciepło, a jako materyał najwięcej bywa cenione przez koło- |||| dziejów i tokarzy. Meble c gięte prawie wyłącznie wyrabiają z drzewa bukowe- M go. Znana jest odmiana m hodowana po ogrodach, li strojna liśćmi ciemnoczer-mÄI|| wonemi, pod nawą B. ff® krwisty (F. s. purpurea), ymma który w Ameryce północ-nej rośnie dziko.

ia

Buk Michał, (* 1804 —f 1865), pisarz łużycki, po ukończeniu nauk wPra-

dze otrzymał święcenia    Fig. 284 Buk po8poWy rFagu8 sylvatl,,a L)

kapłańskie w Budyszy- Gałązka młoda z kwiatami naturalnej wielkości. 2-11. Budowa kwiatu, owocu, nasienia nie, gdzie całkowicie po-    i pędu z 2-ma pączkami,

Buk Jakób, (* 1825), pisarz górno-łużycki; kształcąc się w uniwersytecie praskim, należał da grona tych kilku młodych patryotów łużyckich, którzy założyli w Pradze stowarzyszenie p. n. Serbowka, mające na celu rozbudzanie wśród ziomków ducha narodowego. Powróciwszy do kraju w r. 1850, otrzymał święcenie kapłańskie i osiadł

święcił się idei narodowej, rozbudzając słowem

N.

żywem i drukowanem poczucie narodowości wśród ludu łużyckiego. W wydawnictwach „Macierzy serbskiej,“ której był członkiem, ogłosił dwie większe prace literackie, a mianowicie: opowiadanie dla ludu „Mądry książę“ i przeznaczony również dla prostaczków zbiór powiastek oryginalnych i tłóma-czonych p. t. „Podarek dla wieśniaków.“

N.

st. st.

w. s.

585).

w. s.

stale w Budyszyuie, gdzie został członkiem „Macierzy serbskiej,“ później jej bibliotekarzem, a na-koniec redaktorem „Czasopisma Macierzy serbskiej.“ Obecnie mieszka w Dreźnie w charakterze kapelana królewskiego. B. przedewszystkiem położył niemałe zasługi około ustalenia pisowni łużyckiej, przyjąwszy zasady pisowni czeskiej. Obok tego znany jest także jako autor licznych powiastek albo artykułów literackich, pisywanych w celu rozbudzenia oświaty wśród ziomków swoich, wśród mas ludu wiejskiego. Do większych prac jego należy „Zbiór przysłów serbo-łużyckich“ (wydany w r. 1858, a w drugiem wydaniu znacznie powiększony w r. 1862).

Buk, miasto pow. w części zachodniej obwodu regencyjnego poznańskiego, położone pod 52° 21' szer. płn. i 16° 21' dł. ws. wzgl. Gr., przy kolei prowadzącej z Poznania do Frankfurtu; m-ców liczyło 2,885 w r. 1880, w tem 358 ewangelików i 299 żydów, reszta katolicy. Ma dwa kościoły: katolicki parafialny, zawierający wiele nagrobków historycznych, i protestancki. Szkoła początkowa kil-koklasowa. Miasteczko to znane jest z bardzo rozwiniętego przemysłu szewckiego, przytem prowadzi ożywiony handel zbożem, bydłem i okowitą; w mieście kilka gorzelni i fabryka serów; stacya telegraficzna. B. do r. 1257 był wsią książęcą; wtedy Bolesław Wielkopolski nadał je biskupom poznańskim, dopiero jednak w XVIII w. ci ostatni wynieśli B. do rzędu miast na prawie magdeburskiem.—B. powiat zajmuje 17,284 mil □, na równinie jednostajnej, wogóle urodzajny i zalesiony tylko w części południowo-zachodniej. Rzek większych niema, tylko Prut bierze tu początek i płynie na południe do Obry; z jeziór dwa większe pod Niepruszewem i Bobrownikiem. Ludność w liczbie 58,109 (1875) jest przeważnie polska (76,7°/₀), żydów jest l,9°/₀, reszta przypada na niemców. Głównem zatrudnieniem jest rolnictwo, w którem uprawa chmielu zajmuje wybitne stanowisko na całe Prusy, oraz chów bydła. Landrat powiatu przebywa w Nowym Tomyślu, tamże poborca podatkowy; siedzibą fizyka (lekarza powiatowego, chirurga i weterynarza) jest Grodzisk; sądów okręgowych jest dwa, od r. 1879 —w Grodzisku i w N. Tomyślu. Parafij katolickich jest 14; żydzi mają synagogę w Grodzisku i Lwówku. Wyższych szkół w powiecie niema, szkoły miejskie i początkowe wiejskie znajdują się pod nadzorem inspektora powiatowego, mieszkającego w N. Tomyślu Księgarnia i drukarnia istnieją od dość dawnego czasu w Grodzisku. Z zakładów przemysłowych powiat posiada: 23 gorzelnie, 9 browarów, 4 farbiernie, 2 przędzalnie wełny, 5 młynów, 5 cegielni. Traktów kilka i jedna linia kolei ze sta-cyami w Kainach, Buku, Opalenicy i w N. Tomyślu, przerzynają powiat. Miasta powiatu są następujące: Buk, Grodzisk (Graetz), Lwówek (Neustadt), Nowy Tomyśl (Neutomischl), Opalenica. — W dawniejszych wiekach powiat, jako część pograniczna województwa poznańskiego, spustoszony został przez najazdy niemców i zarazę morową, co spowodowało sprowadzenie „oleudrów“ czyli kolonistów niemieckich, którzy też jeszcze i teraz napotykają się po wsiach.

Bukańskie starostwo, w województwie Wileń-8kiem, powiecie Wiłkomierskim (Obecnie powiat Wił-komierski, gub. Wileńska).

Bukar Adam (* 1739 — f w grudniu 1793), obywatel z czasów Stanisława Augusta. Rozpoczął zawód we Lwowie, jako mecenas przy trybunale koronnym; dorobiwszy się znacznego majątku, ożenił się z panną respektową wojewodziny kijowskiej, Lubomirskiej, Konstancyą Katarzyną Pacanowską, i osiadł na Ukrainie, w Januszpolu, który nabył w r. 1781 od księcia Adama Ponińskiego na kontraktach dubieńskich. Piastował urząd sędziego ziemskiego żytomierskiego, na sejmie w r. 1776 posłował z województwa kijowskiego. Prowadził dom wystawny, doświadczał niemałej w stronach swoich popularności. W r. 1793 wyjechał na kuracyę do Bardyowa, po powrocie rychło umarł w 54 roku życia. — („Pamiętniki Seweryna Bukara“, Drezno, 1871; Bartoszewicz w „Encyklop. Orgel.“, IV,

w s.

Bukar Seweryn (* 1773 — f w kwietniu r. 1853), pamiętnikarz. Syn Adama, sędziego ziemskiego żytomierskiego, skończył warszawską szkołę kadetów. Z żony, Julii z Budzyńskich, miał synów: Wincentego i Teofila, którym na lat kilka przed śmiercią oddał cały majątek. Umarł w Ła-wrynowcach w 80-ym roku życia. Na prośby dzieci skreślił pamiętniki, w których obfity znajduje się materyał do historyi korpusu kadetów, oraz charakterystyka wielu wybitnych osobistości z końca panowania Stanisława Augusta. Częściowo drukowane w „Dzienniku Warszawskim“ i przy czwartym tomie „Pamiętników Ochockiego“, w r. 1871 staraniem J. I. Kraszewskiego wyszły w Dreźnie w całości.—(„Pamiętniki Seweryna Bukara’⁴).

Bukar Teofil (* 1814 — t 1847), literat, syn Seweryna, uczeń liceum krzemienieckiego, obywatel gub. podolskiej, od r. 1833 do 1837 pisywał recenzye nowo-wychodzących książek w „Tygodniku Petersburskim“ (między innemi złośliwie oceniał utwory Kraszewskiego) i artykuły satyryczne w „Bałamucie Petersburskim“ (1880—33). Osobno wydał: „Refutation de la Physiologie du mariage de Balzac“ (Wilno, 1838), oraz swoje: „Pieśnie“ (t-że, 1848).    P-Chm-

Bukareszt (rum. Bucu r esc i), dzisiejsza stolica królestwa Rumunii, dawniej tylko Wołoszczyzny, leży na 88 m. n. p m., pod 44° 25' szer. płn. i 26° 6' dł. ws. wzgl. Gr., po obu stronach rzeczki Dimbowitzy, lewego dopływu Aigesu, należącego do systematu Dunaju, na nizinie wołoskiej urodzajnej, ale prawie bezleśnej. Widziany od strony południowej na tle licznych ogrodów i rozległej równiny z dachami błyszczącemi zdaleka i wieżycami 125 kościołów, B. przedstawia się malowniczo. Wnętrze, mające przeszło 7 kilom, długości i 5 kilom, szerokości: nie ograniczone jest niczem oprócz 14 rogatek; ulice wązkie i kręte, pozostały jako spuścizna po minionych wiekach. Jeszcze przed dwudziestu laty B. miał wygląd wschodni, dzisiaj przyodział się w szatę nowożytną: ulice otrzy-

mały bruk, oświetlenie gazowe, okazałe gmachy publiczne i piękne dwu-i trzypiętrowe kamienice, zamiast dawnych przysadzistych i długich budynków i karawanserajów o niskich sklepieniach. Z ulic główną jest Lipczani, nazwana tak, ponieważ w sklepach tutejszych kupczono głównie towarami naby-wanemi w Lipsku, potem Calea Victoriei, przecinająca miasto od północy ku południowi. Oba brzegi Dimbowicy połączone są 15 mostami, z których 1 kamienny, 4 żelazne, reszta zaś z drzewa. Tylko błoto w zimie a kurz w lecie i nieczystości na ulicach i placach, tudzież zupełny brak wody do picia uderzają nieprzyjemnie. Większość kościołów ma w planie kształt krzyża i nie odznacza się ani wielkością, ani artyzmem budowy. Podobnie jak domy, są one niewysokie, z obawy trzęsienia ziemi, które kilkakrotnie, szczeg. w 1793 | miasta; tutaj się też znajduje przytułek dla sierot, i 1802, nawiedzało tę okolicę. Z kościołów tych j Helena, tak nazwany na cześć fundatorki, księżniczki

i piękną synagogę. Z innych gmachów wspomnieć należy: nowy pałac królewski, akademię, wybudowaną na miejscu klasztoru św. Sawy, z pięknym ogrodem, w którym znajdują się posągi: bronzowy księcia wołoskiego Michała (f 1601) i marmurowy uczonego J. Heliade; dalej szpital dawny Coltza z czwórokanciastą wieżą, wybudowaną w XVIII w. przez żołnierzy króla szwedzkiego Karola XII, mocno jednak obecnie uszkodzoną przez trzęsienie ziemi; szpital Brankovano z kościołem w stylu bizantyjskim z r. 1886, pośrodku pięknego ogrodu publicznego; teatr narodowy na 1,000 osób, w którym grywają komedye w języku rumuńskim, oraz operę włoską; łazienki parowe na bulwarze Elżbiety, halle centralne, szkołę wojskową i szpital wojskowy, pałac sprawiedliwości i koszary w zachodniej stronie

fi—i

'V

\ «MS

roi

Bi

WÊ^iMkSêflO

Æ pKVHËiy SfU |g l^jr

febls

’’V i

|«J

Eg

JIm!

in

ggj

<y t/’.

i- i

g,

mm

lÉSâSP

Fig. 285. Bukareszt.

zaslugują na uwagę: metropolitalny, wystawiony w 1656 r. na wzgórzu; ma z jednej strony pałac arcybiskupa, z drugiej gmach parlamentu; kościół Radu-Boda z r. 1570, a w pobliżu niego kaplica Bucur, uchodząca za najstarszą budowlę w mieście; Michail-Boda (1592), a obok niego archiwum państwa w dawnym klasztorze; Curte-Veche, założony w 1387, po pożarze jednak 1847, który w perzynę obrócił czwartą część miasta, nanowo odbudowany. Osta-tniemi czasy odnowiono i wiele innych kościołów: św. Jerzego w dzielnicy handlowej, św. Spirydyona z oryginalnemi dzwonnicami, bazylikę Sarindar z 1592 i t. p. Harmonijną budową i ozdobnemi rzeźbami odznaczają się: kościół Antim i kaplica Stavropo-leos z 1724 r. Główną ozdobą miasta jest nowa katedra katolicka, rozpoczęta przez biskupa Paolego w 1875, a ukończona w 1884; dawna katedra, zwana Baratzie, znajduje się w dzielnicy handlowej. Oprócz tego miasto posiada 2 kościoły protestanckie

Encyklopedya Powuachna lluttr. I. X.

Heleny Kuza; dalej letnia rezydencya króla i więzienie Vakareszti. Pomiędzy gmachami prywatnemi wyróżniają się: pałace Brankovano, Soutzo, Ghika i wielkie hotele Brofft i Impérial. W środku miasta znajduje się obszerny i piękny ogród publiczny Czismedji; główna aleja, Corso B., zwana od założyciela „chaussée Kisselef“ leży w północnej stronie miasta, w przedłużeniu ulicy Victoriei.—B. posiada źródła mineralne żeleziste z kąpielami, bardzo uczęsz-czanemi w lecie. Ludność obecna B-u wynosi 221 tys. (r. 1890); w r. 1879 na 177,646 mieszk. 132,987 należało do wyznania grecko-katolickiego, 16,991 do rzymsko - katolickiego, 5,854 do protestanckiego i wreszcie znajdowało się 20,749 żydów; katolicy i protestanci są przeważnie niemcami. Przemysł mało jest rozwinięty i ogranicza się głównie wytwarzaniem na potrzeby miejscowe, jako to: młyny, piekarnie, browary, gazownie, cegielnie, fabryki świec i mydła, odlewnie, zakłady powroźnicze, dru-

87

st. st

A. J.

karnie etc. Rzemieślnicy po największej części są niemcy, lub węgrzy. Handel niezbyt jest ożywiony i zasadza się głównie na przywozie obcych towarów zbytkowych; pomimo to B. jest ogniskiem rozległych dróg handlowych, wiodących do wnętrza królestwa i za granicę. Dworców kolejowych jest dwa, połączone ze sobą koleją obwodową: jeden na południowym końcu miasta, przy kolei łączącej B. z Giurgewem (Giurgiu) i kolejami bulgarsko-tu-reckiemi na przeciwległym brzegu Dunaju; drugi znajduje się na północy miasta przy kolei rumuńskiej, która zaraz za miastem dzieli się na trzy odnogi: jedna idzie na wschód, do Dobrudży, druga na zachód, do krańowych okolic kraju i do Serbii, trzecia prosto na północ, gdzie pod Ploesci rozdziela się na dwie gałęzie—jedną prowadzącą do Rossyi a drugą na Węgry i do Austryi. W B. znajduje się 5 wielkich iustytucyj finansowych, pomiędzy niemi bank narodowy z kapitałem 20 mil. fr. i bank rumuński z 25 mil. fr.—Z zakładów wychowawczych od r. 1864 istnieje uniwersytet z 4 fakultetami: filozoficznym, matematyczno-fizycznym, prawnym i medycznym, dalej 2 licea, 2 gimnazya, seminaryum arcybiskupie, wyższa szkoła wojskowa, szkoła normalna dla nauczycieli początkowych, szkoły gospodarstwa wiejskiego, dróg i mostów, handlowa, sztuk pięknych i rzemiosł, konserwatoryum muzyczne, 30 szkół początkowych i tyleż prywatnych; ludzie zamożni wolą jednakże wysyłać swoich synów na wyższe studya do Francyi i Niemiec. Przy uniwersytecie znajduje się biblioteka publiczna, muzeum starożytności i gabinet przyrodniczy. W B-ie przebywa stale prymas Rumunii, obie izby, senat i izba deputowanych, trybunał kasacyjny i apelacyjny, władze centralne, ministerya, poselstwa, rezydenci i konsulowie rozmaitych krajów; tu również znajduje się mennica.—B. jest poważnie ufortyfikowany 17 fortami według planów gen. belg. Brialmonta. W okolic, miasta leży lasek Baniassa i ogrody He-restreu, na końcu głównej alei spacerowej; następnie w malowniczem położeniu Panteleimon z wielkim i pięknym szpitalem fuudacyi książąt Ghika, i trochę dalej klasztory Czernika i Passerea, któro dawniej leżały w wielkim lesie. Podobnież, ze względu na piękność, zasługują na wzmiankę zamki Magou-relly, Mogoschoia, Colentina, Paszkany i Bufta. Założenie miasta przypisują bajecznemu owczarzowi Bucurowi; w kronikach słyszymy o B-ie jako o warowni, poczynając od w. IV. Potem B. na-przemian z Tirgovisztem było stołecznem miastem kraju. Gdy hospodar Michał oderwał się od W. Porty, B. r. 1595 został zdobyty przez wielkiego

v. ezyra Mahometa III, Sinana-Paszę, ale już w roku następnym wpadło w moc hospodara. W XVII

w. , za księcia Macieja Bassaraba, B.. liczył 6,000 domów i 100,000 mieszkańców i otrzymał wiele upięknień. Książę Konstanty Brankovan przeniósł tutaj ostatecznie rezydencyę swoją z Tirgovisztu, jednakże skutkiem rozruchów, spowodowanych nienaturalną śmiercią tego księcia, B. upadł tak dalece, że liczył tylko 50,000 mieszk. Roku 1716 miasto zostało zdobyte przez serbów pod wodzą Dettina i złupione; w roku 1738 nawiedziła je wielka zaraza, dnia 30 października 1771 wojska rossyjskie pobiły pod B-em turków, którzy skutkiem tego opuścić musieli Multany i Wołoszczyznę i dopiero przez pokój 16 lipca 1774 otrzymali te kraje napowrót. Za Aleksandra Ypsilantego (1774—82) B. pięknie się zabudowuje ale już 1789 r. dostaje się w ręce austryaków pod wodzą ks. Fr. Sasko-Ko-burskiego; 4 sierpnia 1791 austryacy oddali go Turcyi. Nastąpiły trzęsienia ziemi 1793 i 1802, epidemia 1794 i 1812, pożary 1804, wylewy 1805 i 1806. D. 28 maja 1812 tutaj zawarty został pokój między Turcyą a Rossyą, na mocy którego cała Bessarabia i trzecia część Multan z fortecami Chocimem, Akkermanem, Benderami, Izmaiłem i Kilią zostały przyłączone do Rossyi. Po złączeniu Wołoszczyzny i Multan w jedno ks. Rumunii w 1859 B. nie przestaje być stolicą kraju i wznosi się nieustannie.

Bukaty Antoni, najstarszy z siedmiu synów Benedykta i Zofii Wolbekówny, sędzianki ziemskiej smoleńskiej; brat rodzony ostatniego posła rzeczpospolitej do Anglii, Franciszka. Kształcił się w alumnacie papieskim wileńskim, został kanclerzem biskupstwa wileńskiego, posiadał probostwo w Radosz-kowieżach (w województwie mińskiem), kilkakrotnie wybierany był na deputata trybunału litewskiego, pod koniec istnienia rzplitej piastował godność komisarza cywilno-wojskowego województwa mińskiego. — Ogłosił drukiem: 1) „Kazania o tajemnicach męki Pańskiej“ Wilno, r. 1761, stronic 119 w ósemce; 2) „Uwagi o Najświętszym Sakramencie ołtarza“, tłómaczone z francuskiego; 3) „Kazanie na pogrzebie ś. p. Swiętorzeckiego, kapitana regimentu konnego, wojsk w. ks. Lit.“, Wiluo, 1786;

4) „Kazanie na pogrzebie Katarzyny z Ogińskich Przezdzieckiej, miane w Zasławiu“ 1764, in folio. Spoczywa prawdopodobnie w Radoszkowiczach, obok brata, biskupa.

Bukaty Franciszek (* w sierpniu r. 1747 f 15 czerwca 1797), herbu Pomian, ostatni poseł Rzeczypospolitej do Anglii. Syn Benedykta i Zofii z Wolbeków, sędzianki ziemskiej Smoleńskiej przeznaczony został do Londynu na miejsce Tadeu sza Burzyńskiego, wojewody mińskiego. Na sta nowisku tern przez długie lata zachowywał się ci cho i skromnie, jak przystało posłowi państwa sła bego. Zabiegał około otwarcia przy poselstwie poi skiem w Londynie kaplicy katolickiej, korespondo wał w tej sprawie z papieżem Piusem VI i osta tecznie cel osiągnął. Bytność swoją w Warszawie za znaczył B. złożeniem do Komisyi Skarbu projektu, do tyczącego plantowania w Polsce tytuniu na wywóz skutkiem czego otrzymał polecenie sprowadzenia z Ameryki nasienia i ludzi fachowych. Jakoż po powro cie do Londynu w charakterze posła ekstraordynaryj nego Rzeczypospolitej, sprowadził nasiona z Wirgini i zgodził amerykanina, niejakiego Claiborna, na posa dę dyrektora plantacyi tytuniu w Polsce. Dla przy czyn nieprzewidzianych zabiegi spełzły na niczem dogorywający rząd polski musiał za pośrednictwem B-go wynagrodzić zawiedzionego Claiborna tysiącem funtów sterlingów. W maju 1789 podał B. Pitto-wi gruntownie opracowany projekt w sprawio

związku handlowego Anglii z Polską, przez zbudo- i i Józefa świętego, w kościele katedralnym dyecezyi wanie na Bałtyku portu przy uściu rzeki Świętej, żmudzkiej, roku 1630 założonej i t. d.“ (Wilno 1772, Po roku 1791 niewypłacano B-u pensyi, w roku w 8-ce str. 251). Instytucyę Szydłowską wziął po 1793 zalegało mu jej 4,283 dukatów; żył tedy, jak nim Szymon Giedrojć, późniejszy biskup sufragan się wyraża w listach do szwagra, oboźnego Pro- żmudzki. zora, „z łaski przyjaciół“. Syiuacya jego w Londynie stała się w końcu zupełnie niemożliwą.

A.J.

Bukaty Tadeusz, syn Michała, horodniczego parnawskiego, i Barbary z Deszertów, brat stryjeczny Franciszka B-ego, ostatniego posła rzeczypospoli-tej do Anglii. Był przez lat kilkanaście sekretarzem poselstwa przy bracie:po odwołaniu Franciszka, Tadeusz miał zlecone sobie sprawowanie interesów w Londynie, gdzie przebył aż do upadku rzeczy-pospolitej. Potomkowie jego mieszkają w gubernii

Odwołany, Bukaty w marcu roku 1794 przybył do Warszawy, zostawiwszy w Londynie do spraw polskich brata swego stryjecznego, Tadeusza B-go.

A. J

Od początku roku 1796 mieszkał stale w Sierhie-jewiczach, gdzie zgromadził doborową książnicę, dużo malowideł, sztychów i wiele pamiątek. W marcu r. 1797 jeździł do Petersburga jako delegat wileńskiej.

Bukiejewska albo wewnętrzna horda Kirgizów, leży w gub. Astrachańskiej, między lewym brzegiem Wołgi a prawym Uralu. Obszar przez nią objęty, graniczy na północy z gub. Sa-marską, na wschodzie z obwodem Uralskim, na zachodzie z powiatami Carewskim, Jenotajewskim i Krasnojarskim, na południu dotyka morza Kaspijskiego. Według Strelbickiego przestrzeń ta zajmuje 92,144 km. □ (1,673 mil kw.), według innych urzędowych źródeł 68,205 wiorst kwadr., czyli 7,106,967 desiat.; w tern ziemi przydatnej do uprawy i na łąki jest 1,019,473 desiat., pastwiska zajmują des. 5,544,486 i nieużytki zupełne 543,008 desiat.— Okolica ta przedstawia step nizinny piaszczysto-gliniasty, zlewający się na wschodzie z nieprzej-zanemi stepami Azyi środk., od brzeg. Wołgi zlekka pochylony ku wschód, i półn,, a przechodzący w równinę piaszczystą, już w odległości 300 km. od brzegu leżącą na równi z poziomem morza, w dołach zaś, błotach i jeziorach opadającą nawet niżej poziomu. Gór niema na tych stepach; tylko na zachodzie napotyka się najwyższe punkta: wzgórza Bogdo-ola (176 m.), Aisagar (108 m.) Czapczacza 107, Bisztau i kilka innych.—Grunta piaszczysto-gliniaste w miejscach uiższych obfitują w dobre łąki i przydatne są do uprawy, ale tak są sypkie, że bardzo łatwo przechodzą w ruchome wydmy, których ilość z roku na rok się wzmaga i które zasypują przestrzenie urodzajne; wydmy te w miarę zbliżania się ku morzu Kaspijskiemu przechodzą w równe, żółte i zupełnie bezpłodne niziny. W najbardziej północnych częściach, około osad Turguńskiej, Tałowskiej i Kamysz-samarskiej napotyka się czarnoziem, zresztą nawet i pośród wspomnianych wydm ( barchan ) znajdują się przestrzenie, okryte bujną roślinnością stepową, między innemi triticum cristatum. Na północy napotyka "się często kurhany, pojedyńcze lub grupami, w tym ostatnim razie zawsze jeden kurhan pośrodku góruje nad innemi; największe z nich mają po 33° w obwodzie; są to mogiły, kryjące nie tylko kości, ale, jak świadczą poszukiwania badaczy, rozmaite ozdoby, szczególniej z gliny polewanej. — Brak wody w stepach jest uderzający; tylko w północnej stronie z Obszczego Syrtu w Samarskiej gub. spływają dwie rzeczki: Mały i Wielki Uzeń, i trzecia, mniejsza, Gorkaja albo Asz-czy-Uzeń, płynie środkiem hordy; ale woda w tych rzekach jest tylko gdzieniegdzie słodka, na wiosnę

♦ 's dm.

's*.:,»    . i m

■c

od obywatelstwa z gu-bernii mińskiej. W powrocie, nie dojechawszy do domu, umarł w drodze. Ciało jego przywieziono do Dudzicz i pochowano w grobach familijnych. Wdowa po Bukatym w lat kilka po śmierci męża wyszła za Ksawerego Lipskiego, kasztelanica łęczyckiego, który w r. 1812 był merem miasta Mińska.

Lipski majątek cały strwonił, zbiory Buka-tego poszły na marne.

Fig. 286. Bukaty Franciszek. Sierhiej e w i c z e nabył

A. J

Tadeusz Zawisza; obecnie są w posiadaniu Bungego. Ocalała po B-m tylko cząstka archiwum, nieco pamiątek i portret jego.— Listy króla do B-go z lat 1789—93 wydał Kalinka w dziele: „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta“.

Bukaty Józef Tadeusz (f 16 grudnia 1795) herbu Pomian, biskup tesmieński, sufragan i kanonik żmudzki, proboszcz i infułat szydłowski. Był czwartym synem Benedykta i Z o f i i W o 1 b e k ó w n y,-sędzianki ziemskiej smoleńskiej; bratem rodzonym Franciszka, ostatniego posła Rzeczypospolitej do Anglii. Rozpoczął i skończył zawód duchowny w dycezyi żmudzkiej. Pełen gorliwości o probostwo swoje, dźwignął w Śzydłowie wielkim kosztem świątynię, rozpoczętą przez Jana Łopacińskiego. Kościół ten, ze słynnym cudami obrazem N. P., został ozdobiony rzeźbami eks-jezuity Podhajskiego, opatrzony i uposażony. Oprócz kościoła zbudował B. w Szydłowie obszerny szpital, w którym żywił własnym kosztem ubogich i żebraków. Zmarł u pp. Chma-rów w Siemkowie, dokąd był wstąpił po drodze, jadąc na spotkanie brata, Franciszka, wracającego z Anglii. Pochowany w Radoszkowiezach. Erek-cye dobroczynne były powodem, że iuteresa biskup zostawił w złym stanie; był w nie uwikłany nawet kapitał brata Franciszka w sumie 36,000 złotych.

Z polecenia biskupa Łobańskiego napisał B. książkę p. t. „Objaśnienie o bractwie albo kongregacyi, nazwanej Doctrinae Christ i a na e, czyli nauki chrześciańskiej p. t. familii Ś-tej Jezusa, Maryi

po obfitych śniegach zalewają one znaczne przestrzenie, w Jecie zaś wysychają prawie całkowicie. Jezior i błot słonych jest znaczna ilość. W górach Bisztau biją źródła gorzkie, siarczane, Asse-tiube, z których ulatnia się siarko-wodór; używają one sławy leczniczej. Z jezior słodkich zasługuje na uwagę Kamysz-Samarskie, złożone właściwie z mnóstwa drobnych jezior, przeważnie zarybionych, w odległości 6 wiorst od Chańskiej Stawki. Brak wody bieżącej zmusza kirgizów do kopania licznych studzien (chuduk), niekiedy bardzo głębokich. Roślinność jest wogóle skąpa, a lasów niema prawie; czasami tylko zpośród piasków pokazuje się kępka topoli srebrzystych lub osiki, mająca wielką wartość w oczach kirgizów. Jedna i zarazem największa z takich kęp zajmuje pod Chińską Stawką około 100 wiorst kwadr, i dozorowana jest przez specyalne leśnictwo. Klimat w stepach panuje lądowy—w zimie suchy i surowy (do 36° C.), w lecie skwarny (do 45° C.). Ilość dni z opadami w roku wynosi 92, najczęstsze opady zdarzają się w styczniu, a największa ilość wilgoci przypada na lato; grubość opadu rocznego w Chańskiej Stawce wynosi 262 mm. Pod względem administracyjnym horda składa się z 7 oddziałów: Kał-myckiego, Torguńskiego, Tałowskiego, Kamysz-Sa-marskiego, Naryńskiego, oddziału pierwszego i drugiego; które z kolei rzeczy dzielą się na 85 star-szeństw, te zaś na kibitki; kibitek ogółem jest 46,214, liczących 122,868 mężczyzn i 93,982 kobiet. Gęstość wynosi 3.2 na wiorstę kwadr. Ludność ta wędruje podczas lata, zimę przepędza w jednem miejscu w lepiankach z gliny lub w domach z cegieł. Stałą ludność posiadają tylko następujące miejscowości: Chańska Stawka albo Ryń-Pieski, Nowa Kazauka, Tałówka i niewielka wioszczyna w pobliżu Dżambaju nad morzem Kaspij-skiem.—Najważniejszą z nich jest Ch. Stawka. Kirgizi bukiejewscy wszyscy są mahometanami i podobnie jak ich współplemieńcy zauralscy — narodem turec-ko-tatarskim; jednakże okoliczność ta nie przeszkadza temu, że kirgizi mają wiele cech kałmyków, skutkiem częstych ślubów z nimi; typ ich daje się określić przez: twarz z wystającemi szczękami, cerę ciemno-żółtawą, oczy niewielkie ciemne i dosyć prawidłowo umieszczone; nos szeroki, kształt głowy wybitnie brachycefaliczny, włosy czarne, szorstkie, siwiejące bardzo późno, rzadką i również późno rosnącą brodę; wzrost średni, piersi rozrosłe, skórę na ciele żółtawo-białą, nogi krzywe i krótkie, sto py i dłonie niewielkie, silną wogóle budowę ciała i skłonność do tycia na starość. Głownem bogać twem kirgiza jest jego bydło, które zaspakaja wszystkie jego potrzeby, przeto hodowla bydła stanowi główne zajęcie kirgiza. Podatki ściągane są stosownie do ilości głów bydła, w stosunku: 28 k. od wielbłąda i konia, 14 kop. od sztuki rogacizny, 4 kop. od kozyibarana. Najbogatsi są kirgizi w oddziale Naryńskim i w Kałmyckim (48 głów), w najbiedniejszych oddziałach przypada na kibitkę 35.5 głów.—Wielbłądy hoduje się głównie w stronie południowej hordy, przeważnie dwugarbowe (Came-lus bactrianus)-, oprócz mleka dostarczają sierści, pu-chu i skór na wywóz. Konie kirgizkie, pomimo, że są niewielkie, odznaczają się siłą i wytrzymałością; szczególnie dobrą jest rasa t. zw. argamaków środkowo-azyatyckich, utrzymywanych przez bogatszych kirgizów; konie dostarczają mleka, mięsa, tłuszczu i skór. Bydło odznacza się małym wzrostem i mało-mlecznością; owce z gat. kurdiuków są bardzo tłuste, ale wełnę dają nieszczególną, zdatną tylko do wyrobu grubych samodziałów; kozy dają mleko i puch, z którego wyrabiają chusty. O rolnictwo i ogrodnictwo kirgizi wcale się nie troszczą; za to chętnie zajmują się rybołówstwem w morzu i jeziorach, do czego najczęściej zbierają się w gromady, zależne od jednego gospodarza. Warzenie soli jeziornej zajmuje również pewną część ludności, naprzykład jedno tylko jezioro Baskunczackie w r. 1889 dawało zajęcie 1,700 ludziom. Nareszcie od lat kilku coraz więcej kirgizów oddaje się przewozowi towarów na przestrzeni między Astra-chaniem, Carycynem, Bałakowem, Kazanką, Saratowem i t. d., pozbawionej kolei żelaznych. Zakładów przemysłowych niema zupełnie; tylko w Ch. Stawce znajduje się jedyna garbarnia. Handel głównie ześrodkowuje się podczas 3 jarmarków. Starania około oświaty w hordzie znajdują wyraz w 2-klasowej szkole męskiej w Ch. Stawce, 1 klasowej żeńskiej tamże i w 6 szkółkach oddziałowych, rozrzuconych na całej przestrzeni. Od r. 1874 szkoły te zależne są od ministeryum oświaty, które w r. 1879 wyznaczyło oddzielnego inspektora do szkół Kirgizkich. Horda posiada oprócz tego szkółki ma-hometańskie, prowadzone przez mułłów; takich szkółek w roku 1883 było 52, a w nich chłopców 1,262 i 102 dziewcząt. Co się tyczy epoki powstania hordy B-ej, to wiadomo, że w końcu w. z. w stepach kirgizkich nastąpiły między chanami nieporozumienia, skutkiem których młodszy syn chana Nurali, Bu kej za poradą dowódzcy astrachańskiego pułku kozackiego zwrócił się r. 1799 do rządu z prośbą o pozwolenie przekoczowania jego kirgizom na stepy między Uralem a Wołgą, które wtedy były niezajęte z powodu ucieczki kał-myków r. 1771 do Cbin. Otrzymawszy w roku 1801 pozwolenie od cesarza Pawła I, Bukej przywędrował na stepy z 5,000 kibitek, liczących około 22,775 dusz płci obojej; wkrótce potem przybyło jeszcze 1,265 kibitek wraz z 8,333 kirgizów. Oprócz kirgizów horda zawiera jeszcze niewielką liczbę karakałpaków, głównie na północy i przybyszów rozmaitego pochodzenia tatarów, bucharczy-ków, chiwińców, rossyan i ormian. W r. 1828, z powodu wzmagającego się ciągle przybywania kirgizów z poza Urala i z obawy, że ziemi zabraknie do ich wyżywienia, rząd tej immigracyi zakazał. W roku 1812 Bukej otrzymał godność chana mniejszej hordy Kirgiz-Kajsackiej; po jego śmierci w 1815 syn jego, Dżanger, panował do r. 1845; w r. 1828 ustanowiono przyboczną radę, złożoną z 12 bijów. Po nim nastąpił syn jego, Sahib-Girej, który zmarł po 2-let. panowaniu; wtedy godność chana została przez rząd zniesiona, a natomiast do zarządzania hordą ustanowiono radę tymczasową, złożoną z przewodniczącego, potomka

czenia.

Bukiennickie starostwo Z wsiami Bukienniki, Głośniki, z gajem Mergielówką (Dziewicze Pole), z dzierżawą Barcie, Bobrowniki i Pryga, w województwie trockiem, powiecie trockim (Obecnie pow.

w. s.

chana i 3 radzców (1 od ministeryum dóbr państwa i 2 od hordy), zależnej zresztą od wojennego gubernatora Orenburskiego i ko misy i granicznej Orenburskiej. Od r. 1876 hordę B-ą przeniesiono w obręb gub. Astrachańskiej i poddano w ten sam sposób wpływowi generalnego gubernatora astrachańskiego. Obecnie horda pod względem administracyjnym podzielona jest na 7 oddziałów, któremi zarządzają sułtani według uznania gubernatora. Liczbę starszych zmniejszono do 85, zresztą ten ostat

ni podział nie ma prawie żadnego faktycznego zna-

st st.

Trocki, gub. Wileńska).

Buklandyt, Ob. Bucklandyt.

Bukoliczna poezya ma za cel poetyczne przedstawienie, obrazowanie życia naturalnego, prostego, zajść, przygód i czynności mianowicie pasterzy, dalej myśliwych i rybaków, jako klas ludu, które, nie ulegając pod ciężarem znojnej pracy w roli, uży wają zupełnego szczęścia i swobody; jest więc w tem ściślejszem pojęciu osobnym rodzajem poezyi sielskiej, której pojedyńcze obrazy, Sielanki, zowią się Bukolikami. Im więcej ludzie oddalili się od prostoty, niewinności i spokoju czasów patryai-chalnych, im żywszym był kontrast między życiem cywilizowanej społeczności, niespokojnem, uciążli-wem, pełnem trosk i trudów, a światem pierwotnej czystości, swobody i szczęśliwości, tem gorętsze było uczucie tęsknoty za minionemi czasami ideal nemi, za wiekiem złotym, kiedy człowiek karmił się u piersi matki przyrody, która wszystkie jego potrzeby zaspokajała. I rzeczywiście poezya sielska, a w szczególności poezya bukoliczna, pojawia się w każdej literaturze, jako osobny rodzaj poetyczny dopiero w czasach politycznego upadku, rozprzężenia moralnego, umysłowego omdlenia, w tych czasach, w których proste życie na łonie natury, w porównaniu z rozpaczliwą rzeczywistością, porażoną róźnemi słabościami, przesyconą rozkoszami, wydaje się prawdziwym rajem i ideałem istotnym.— Poezya bukoliczna u Greków. Już sam wyraz „bukoliczny* dowodzi, że ten rodzaj poezyi powstał na helleńskiej niwie, albowiem przymiotnik ten wywodzi się od ßooxopog, co znaczy dosłownie „sko-tarz, pasterz bydła“, stąd słusznie już w Zyginun-towskich czasach Bukoliki „Skotopaskami“ nazwano. Jednakże poezya bukoliczna tylko a po-tiore parte nosi to miano, gdyż wchodzą do niej jako główne osoby także pasterze owiec, kóz, a z poza obrębu pasterskiego życia i żniwiarze. Szczególnie urocze dąbrowy Arkadyi, zachwycające doliny i pagóry Sycylii i południowych Włoch z prze-pysznemi widokami na nieprzejrzane fale morza modrego, zamieszkałe przez ludność swobodną, bystrą i dowcipną, nadzwyczaj nadawały się do śpiewów Muzy bukolicznej. Według podania, pierwsze pieśni pasterskie utworzył Stesichoros, sławniejszy rzeczywiście, jako prawodawca liryki do-ryckiej. Rodem albo z Palantion w Arkadyi, albo z italskiego miasta Metaurus, albo z Himery sycylijskiej, śpiewał on pierwszy na podstawie legend lokalnych o głównym bohaterze pasterzy, Dafnisie, że pokochany przez nimfę Nais, gdy wierności jej nie dochował, ponieważ wdzięki pięknej córy królewskiej go oczarowały, ślepotą został dotknięty; w innej sielance śpiewał o nadobnej dziewczynie Kalyke, która sama sobie śmierć zadała, kiedy piękny Enathlos zapałami jej wzgardził. Osobny charakter, właściwą formę artystyczną nadał poezyi bukolicznej dopiero T e o k r y t, rodem Syrakuzań-czyk. na początku III wieku przed Chr., poeta z epoki poklasycznej, aleksandryjskiej. Pojawienie się Teokryta w tych właśnie czasach i z tym rodzajem pieśni wcale nie jest przypadkowem, tylko wynika z ogólnego charakteru i usposobienia ówczesnych ludzi i dziejów. W bukolicznycb pieśniach przejawia się bowiem reakcya przeciwko wynaturzonemu, zbyt wykwintnemu i wymu3kauemu życiu miejskiemu i dworskiemu. Sprzykrzyły się wszelką swobodę krępujące formy życia towarzyskiego, zbrzydły zbyt sute uczty, spowszedniała wyuzdana rozpusta, znudzony i przesycony świat wykształcony zatęsknił za czystem źródłem przyrody, za obyczajem prostym, gdzie kochają się miłością bez namiętności, a szczęście istotne stanowi zdrowy dobytek na smugach, wesołe pienia po polach, lasach lub przestronnych jeziorach, swobodna zabawa i skoczne pląsy przy tonach zwyczajnej piszczałki. Szczęścia zaś takiego zażywali ciągle prości pasterze, łowcy, rybacy, lud wiejski. Odczuł, zrozumiał to niestłumione pragnienie Te o kr y t i odkrył znowu prawdziwe źródło poezyi, a przez oddanie się z całym zapałem, z całą duszą naturze, przez znakomity talent plastycznego obrazowania, został największym poetą epoki aleksandryjskiej, stał się najznakomitszym wzorem poety, bukolicznego którego ani bezpośredni następcy i naśladowcy, jak Bion ze Smyrny, długie lata na wyśpię Sycylii żyjący, Moschos Syrakuzańczyk, ani późniejsze czasy już nie dosięgły. Forma greckich pieśni bukolicznych składała się z opowieści i dramatycznego dyalogu. Zwyczajnym metrem był he-ksametr daktyliczny, który, powtarzając się bez żadnej odmiany, odbijał prostotę pieśni ludowej, lecz znowu wiążąc według treści po kilka wierszy w jedną zgodną całość lub wrotkę przypominał artystyczną budowę pieśni lirycznej. Osobny rys charakterystyczny w budowie bukolicznego heksa-metru, wyróżniający go szczególnie od wiersza epi-cznego, stanowi t. z. bukoliczna cezura, t. j. stały przestanek po czwartej stopie; niewątpliwie właściwość ta oznaczała stałą pauzę w pierwotnej melodyi owych pieśni.—Poezya bukoliczna u Rzymian wydać nie mogła oryginalnego płodu, ponieważ z praktycznym zmysłem, surowym statkiem, z męską powagą rzymskiego narodu rażącej zawsze sprzeczności zostawało miękkie, rozmarzone, zuie-wieściałe tęsknienie za zaginionym ideałem. Wer-gili u sz, jako że sam wzrósł na wsi wśród skromnego otoczenia, pierwszy jął w Bukolikach albo Eklogach tłómaczyć i naśladować Teokryta; nietylko jednak oryginału swego nie doścignął, lecz

przez sztuczne wplatanie osób i faktów współcze- | w San-Prancisco. W r. 1877, przy pomocy biskupa snych charakter bu kol. pieśni skoszlawił. Niezna- Strossmayera, pojechał do Paryża i został uczniem jomy autor sielskiej pieśni „Moretum“ z czasów Cabanela. Obraz „Czarnogórka“ zjednał mu wstęp Wergiliusza najwięcej się zbliżył do pierwowzoru do Salonu paryskiego. Malował portrety króla Mi-greckiego przez trafną charakterystykę i doskonałe lana i królowej Natalii. Wystawia corocznie w Salonie paryskim. Z wielkiej liczby obrazów B-a wymienimy: „Dafnis i Chloe“; „Zwierzenie“; „Szczęśliwszy od króla“; „Krajobrazy dalmackie“; a zwłaszcza najpiękniejszy: „Zorza poranna, umierająca w objęciach dnia“ (1889), pełen prostoty i doskonałości wykonania.

obrazowanie. Dla zupełności tylko wymieniamy z czasów cesarstwa rzymskiego Kalpurniusza Sykulezyka, Nomezyana, Auzoniusza, En-delechiusza i Klaudyana, którzy wprawdzie co do nazwy i formy pisali także bukoliczne poezye, lecz w treści nie okazali wiele zmysłu do tworzenia tego rodzaju poezyj.—Por. G. Hermann „De arte poësis Graecorum bucolicae“ (1849); Wel-cker „Ueber den Ursprung des Hirtenliedes, kleine Schriften I str. 402 i nast.; A. Fritsche „De poëtis Graecorum bucolicis“ (Giessen, 1844); Brunn „Die griechischen Bukoliker und die bildende Kunst“ (w „Sprawozdaniach bawarskiej Akad. umiej.“ z r. 1878); Hunger „De poesi Rom. bucolica“ (Halla, 1841).

W. G.

St. Drzaż.

Bukoloi (BoôîcoXoc). Członkowie stowarzyszenia religijnego, utworzonego w Pergamie ku święceniu tajemnic Dyonizosa Kategemona. Roczny zwierzchnik tego kollegium posiadał tytuł archibukolos; jedni członkowie zwali się seilenioi (od Sylena, towarzysza Bacha:—tańczący); drudzy hymnodi-d a skal o i, (śpiewający), stosownie do rodzaju udziału, jaki przyjmowali w obrzędzie, którego koszta ponosił chorego s. Kollegia tej nazwy, złożone z najdostojniejszych obywateli istnieć musiały po całej Azyi Mn. za czasów Lucyana, o ile wnosić można z jego pisma o skoczkach, 79. Przedstawiają one znaczną analogię z nader ważnemi i w wielkiem zachowaniu będącemi stowarzyszeniami mistów Dyonizosa Bryzeusa. W IV-m wieku po Chr. napisy łacińskie dają poznać augura ludu rzymskiego, senatora i męża konsularnego, który spełniał funk-cyę jako archibucolus Dei Liberi, coby świadczyło, że B. przyjęte zostały i w Rzymie na cześć Bacha, do którego tam przystosowanym został miejscowy Liber (Foucart: „Des associât, rei. chez les Grecs“, str. 114—116).

Bukołowie, lud pasterski, przebywał w starożytności w niedostępnych okolic, środkowej części delty Nilu i odznaczał się łupieżczemi instynktami. Za panowania rzymian wielkorządzcy niejednokrotnie zmuszeni byli przedsiębrać wyprawy formalne w celu ukrócenia ich buty. Avidius Cassius (f 175 po Chr.), namiestnik Syryi za M. Aureliusza, podbił ich chwilowo, ale za późniejszych wielko-rządzców, mniej energicznych, B. rozpoczęli na nowo napady na sąsiadów. Za panowania Dyoklecyana zostali zupełnie prawie wycięci przez wojska rzymskie — i odtąd ustają wszelkie wzmianki o nich.

Bukowa, czyli B u k o w n a, strumień, wpadający do Sanu; wypływa pod wsią Korytkowem, w gub. Lubelskiej; poniżej wsi Bąk wchodzi w Galicyę i na przestrzeni 1 km. stanowi granicę między nią a król. Polskiem.    *

1SÉP

Pols.“).

Bukowczyk, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnera pół szachownicy srebrno-czarnej, nad nią zbrojne ramię zgięte w łokciu z pałaszem podniesionym do cięcia w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem, z ukosa w prawo, chorągiew biała o 2-ch językach i na niej czerwona litera L.—Herb ten wraz z no-bilitacyą nadany został 29-go marca r. 1794 Józefowi Lemańskiemu, kapitanowi 9-go regimentu wojsk koron. — (Borkowski, „Herb. rodź. szlach. król, w. K. z.

Fig. 287.

Bukowczyk (herb).

P. Chm.

Bukowiecki Julian, publicysta spółczesny w w. ks. Poznań-skiem, napisał: „Obmyślanie środków, któremi najlepiej i naj -skuteczniej działać można na podniesienie gospodarstw włościańskich i umiejętność gospodarowania pomiędzy włościanami” (r. 1868); „Mowa żałobna na pogrzebie ś. p. radzcy Chlebowskiego“ (1887).

K. K.

St St.

Bukowina, kraj koronny monarchii Austryacko-węgierskiej w Przedlitawii, z tytułem księstwa. Leży na północno-wschodniej stronie łuku Karpackiego, między Galicyą, Węgrami, Rumunią, (Mołdawią) i Bessarabską gubernią i zajmuje przestrzeń 10,451.61 km. □ Pod względem układu pionowego B. składa się z dwóch części: południowo-zachodniej, górzystej, i północno-wschodniej, pagórkowatej. Pierwsza należy do systematu Karpat Lesistych, których grzbiet główny przesuwa się po granicy Węgier, Galicyi i Mołdawii, nigdzie atoli nie dosięga 2000 m. wzniesienia. Krótkie, równoległe łańcuchy stanowią przedgórze głównego grzbietu, którego najwyższe szczyty są: Giumaleu (1859 m.), Zapul (1663 m.), Lukacz (1771 m.), Tatarka (1552 m.), Jarowec (1580 m.). Liczne rzeki pożłobiły w calem tern paśmie głębokie koryta i pocięły je na mnóstwo pojedyńczych gniazd górskich, znanych u miejscowej ludności pod rozmaitemi nazwami: jak: Obcina Mare, między Suczawą a Mołdawicą, Obcina Far a de u, między Mołdawicą a Mołdawą, Lungul, między Suczawą a Seretem i w. i.—Część północno-wschodnia przedstawia kraj pagórkowaty, który jednak tu i owdzie jeży się dość znacznemi Bukować VI a ho, malarz południowo-słowiań wyniosłościami, jak np. Ber do, między Dniestrem ski (* 1855 roku pod Dubrownikiem). W 11-ym i Prutem (515 m.), Czerniowieckie góry, mię-roku życia popłynął do Ameryki, dokąd powtórnie dzy Prutem i Seretem (Cecina 546 m. ). Karpaty udawszy się w 1873, wstąpił do szkoły malarskiej Lesiste, składają się przeważnie z łupka błyszczą-

Powierzchnia w km. kw.

Ludność z 1883 r.

Liczba

słowian

na 1 km.

kw. głów

15.1    44,606    14,939 \

80,688    53,977 (

1,502.1    56,472    45,495 38

88

cego, — przedgórze zaś z piaskowca czerwonego, pośród którego rozciągają się obszerne doliny z alu-wium; część północno-wschodnią pokrywa żyzny loss, będący przedłużeniem wyżyny podolskiej.— Hydrograficznie należy kraj cały do zlewiska m. Czarnego, w nieznacznej części przez pograniczny Dniestr, a głównie przez Dunaj, który za pomocą swych lewych dopływów, Seretu i Prutu, uprowadza wody całego niemal kraju. Między dopływami Prutu ważniejsze są: z lewej: Sowica, fciza-lecz i Rokitna, z prawej Czeremosz z Putillą, Brzuśnica i Korowja; z dopływów Seretu: z lewej: Mihodra i Bilka, a z prawej: Suczawa z Sucza-wicą, Mołdawa z Mołdawicą i Złota Bystrzyca z Dorną. Wszystkie te rzeki tracą zazwyczaj latem wiele wody przez parowanie i brak deszczów, wiosną natomiast wzbierają nagle i powodują dotkliwe powodzie, zwłaszcza Czeremosz górny i Bystrzyca. Prut, Seret, Mołdawa, Suczawa i Bystrzyca używają się do spławu drzewa podczas wysokiego stanu wody. Klimat wogóle zdrowy i dość surowy, lecz przecięciowo cieplejszy nieco, niż w sąsiedniej Galicyi. Wystawiona na suche, zazwyczaj silne, wiatry wschodnie, a zasłonięta murem Karpackim od wiatrów południowych i zachodnich, posiada B. zimy ostre i długotrwałe, lata gorące. Czerniowce, wzniesione 254 m. nad p. m., mają średnią roczną temperaturę -j- 8.2° C., miejscowości wyżej położone—znacznie niższą. Ilość opadów rocznych wynosi zaledwie 58 cm. Grunt urodzajny jest tylko w miejscach niższych, w aluwialnych dolinach rzecznych i na wyżynie podolskiej, gdzie uprawa roli dostarcza w wielkiej obfitości kukurydzy, będącej głównem pożywieniem ludności, a nadto owsa, jęczmienia, kartofli, żyta i pszenicy. Staranuą kulturą ziemi odznaczają się osadnicy niemieccy, a poniekąd lipowanie i rusini. Uprawa owoców i warzywa nie jest prowadzoną racyonalnie, choć nie brak odpowiednich warunków po temu w glebie i klimacie; tylko w okolicy Czerniowców i na północy spotkać można większe sady owocowe i warzywne, dość starannie prowadzone. Lasy, nieco już przetrzebione, zajmają znaczne przestrzenie na górzystem południu i składają się przeważnie z dębu, świerku i buku; stanowią one w znaczuej części własność grecko-wschodniego kościoła i przynoszą znaczne dochody. Z ogólnej przestrzeni kraju przypada na ziemię orną zaledwie 29.31°/₀. oa łąki i pastwiska 23%, na lasy 44.59%, na nieużytki, wody etc. 3.10°/o.— Hodowla zwierząt domowych nie wyróżnia się niczem osobliwem, z wyjątkiem chyba koni (stadnina rządowa w Radautz) i drobiu; wszakże część bydła rogatego, owiec i nierogacizny wywozi się poza granicę kraju; szczególnie godne są uwagi woły opasowe. W borach karpackich przebywa dotąd wilk, niedźwiedź, ryś i lis, obok innej zwierzyny i ptactwa dzikiego; pszczel-nictwo dość rozwinięte; rybołówstwo w rzekach i stawach znaczne. — Górnictwo bez znaczenia: wydobywa się głównie sól w pięknej kotlinie Kaczyka, tak w postaci bałwanów, jak i przez warzenie; kopalnie miedzi i żelaza należą do funduszu religijnego grecko-wschodniego i nie są należycie wyzy

skiwane; braunstein znajduje się w Jakobeni. Prócz tego na stokach górskich wiele jest leczniczych źródeł mineralnych słonych, siarczanych i żelaznych, jako to: w Jakobeni, Watra-Dorna, Gura-Negri, Pajana-Negri, Dorna-Katreni i t. p. — Przemysł w stanie pierwotnym: brak tu niemal zupełnie większych fabryk i jedynie gorzelnie, oraz tartaki zasługują na wzmiankę. Przemysł domowy w zaniedbaniu, skutkiem czego B. sprowadza z zagranicy i z innych krajów koronnych wszystkie prawie przedmioty służące do odzieży, zbytku i życia domowego. — Handel dość ożywiony; spoczywa on głównie w ręku ormian i żydów; przywóz składa się z tkanin wszelkiego rodzaju, wina, towarów kolonialnych, modnych i zbytkowych; na wywóz natomiast idzie głównie drzewo budowlane i opałowe, bydło opasowe, kukurydza, skóry i wyroby skórzane, nabiał, wełna, pierze, szczecina, kora dębowa i potaż. Godnym jest uwagi handel zamienny, jaki górale karpaccy prowadzą z mieszkańcami nizin; ci zbywają kukurydzę i zboże, tamci produkty gospodarstwa nabiałowego. — Komunikacye: w górzystej części kraju odbywa się dolinami rzecznemi, wzdłuż których drogi są wogóle dość znośne. Do Węgier prowadzą wyłomy rzek Bystrzycy i Dorny przez przełęcze Rodna i Borgo, a do Mołdawii przełęcz Dorna — Vatra, na południowym stoku góry Giumaleu. Niższa część B-y posiada niezłe drogi bite, będące najczęściej przedłużeniem galicyjskich i wiodące do Mołdawii. Z dróg żelaznych przecina B-ę kolej Lwowsko-Czerniowiecka na lewym brzegu Prutu, kończąca się w bessarabskiej Nowosielicy, oraz droga z Czerniowców na Suczawę do Jas, z odnogami: Itzkany - Kimpolung (Dołhopole), Hlu-boka - Berkomet i Karapcziu - Czadin. Ogółem w B-ie jest 352 km. dróg wodnych do spławu, 3,885 km. dróg bitych i zwyczajnych, i przeszło 300 km. dróg żelaznych. — Ludność tak pod względem narodowości, jak i wyznania jest różnolita, co objaśnia się przejściowym charakterem kraju, leżącego na drodze od dolnego Dunaju do środkowej Wisły, między Prutem i Dniestrem z jednej, a Karpatami z drugiej strony. W d. 31grud. 1887 liczyła B. 627,871 m-ców, w tej liczbie: 313,076 mężczyzn i 314,795 kobiet; stosunek liczebny obu płci jest zatem prawidłowy. Największe zaludnienie stosunkowe wykazują żyzne okręgi północno-wschodnie, najmniejsze—górzyste, zachodnie. Główną część ludności stanowią rusini (42.17°/₀); zajmują oni północno-zachodnią B-ę, a wyspowo mieszkają także na wschodniej. Po rusinach drugie miejsce przypada rumunom na południu i wschodzie (33.43°/₀); między rumunami osiedli w gęstych enklawach ko • loniści niemieccy (19.14%), którzy i po większy cli miastach zamieszkują; polacy stanowią 3.21°/o» grzy 1.74%» czesi 0,31% ogółu ludności. Poniższa tablica daje szczegółowy obraz rozmieszczenia mieszkańców w pojedynczych okręgach:

Okrąg

Czerniowce m.

Czerniowce okr. 917.6 Wyżnice

Dołhopole (Kim-polung) Kotzman

2,336.8    38,108    6,219 17

837.2    81,002    74,393 97

Radowce (Ra-dautz)

Seret

Storoźyńce

Suczawa

2,136.1    81,272

518.2    49,573

1,150.5    61,251

1,037.4    75,487

to to

00“ o“ Ttf os'

O CD CO

00 co co co

Ogółem 10,451    572,833    257,934    55

Pod względem religijnym większość należy do kościoła grecko-wschodniego, a mianowicie wszyscy rusini i rumunowie (70,87%); tu także zaliczyć należy sektę lipowanów, którzy w 1783 r. za Józefa II przybyli z południowej Rossyi, zajmują się pracowicie rolnictwem i sadownictwem i zamieszkują wsie: Klimoutz, Lippoweni i Fontinalba; religią rzymsko katolicką wyznają polacy, część niemców, węgrów i rusinów (unici) w ogólnej liczbie 14,35% ewangielicy augsb. i reform, stanowią 2.51%, głównie pośród węgrów i niemców, żydzi wreszcie, rozsypani po miastach wynoszą 12.27%. Kościół grecko-wschodni zostaje pod zwierzchnictwem arcybiskupa czerniowieckiego, będącego zarazem metropolitą Dalmacyi, unici podlegają biskupowi w Stanisławowie, katolicy arcybiskupowi lwowskiemu; ewangielicy zaś należą do superiutendenta we Lwowie. — Oświata stoi na nizkim stopniu i pod tym względem B. zajmuje jedno z ostatnich miejsc w monarchii austro-węgierskiej. Liczba analfabetów wynosiła przy spisie ludności w 1880 r. 87% mężczyzn i 92.5% kobiet; w ostatnich jednak latach stosunki polepszyły się znacznie. Od r. 1875 istnieje uniwersytet niemiecki w Czerniowcach, z trzema wydziałami: prawnym, filozoficznym i teologicznym prawosławnym; jest tu nadto seminaryum dyecezyalne prawosławne, seminaryum dla nauczycieli i nauczycielek, trzy gimnazya i dwie szkoły realne; we wszystkich tych zakładach wykładowym językiem jest niemiecki. Szkół ludowych i wiejskich liczono w 1888 r. 255, z tych 87 rusińskich, 67 rumuńskich, 19 niemieckich, 3 madjarskie i 79 mieszanych. Z ogólnej liczby dzieci w wieku szkolnym uczęszczało w 1885 r. zaledwie 39.4% nauka jest obowiązkową, lecz tylko w wieku od 6 — 12 roku życia. Między zakładami specyalnemi posiada B. jedną szkołę rolniczo-leśną, cztery przemysłowo-rze-mieślnicze, jedną handlową, dwie muzyczne, jedną dla kształcenia akuszerek i jedną gimnastyczną. Sprawy wojskowe B-y podlegają głównej komendzie lwowskiej, sprawiedliwość wykonywa się przez sąd krajowy w Czerniowcach i 16 sądów gminnych, wszystkie zaś podlegają jurysdykcyi sądu apelacyjnego we Lwowie. W Czerniowcach mieści się również dyrekcya finansów, dyrekcya dóbr kościoła grecko-wschodniego, izba przemysłowo-handlowa i dyrekcya poczt i telegrafów; tej ostatniej podlegało w 1888 r. urzędów pocztowych 77, a telegraficznych 54; długość linii telegraficznej wynosiła 638 km., długość drutów 1,274 km. Administracyjnie dzieli się kraj na dziewięć okręgów (patrz wyżej), z których miasto Czeiniowce, stolica kraju, posiada oddzielny zarząd i stanowi okrąg sam w sobie. Sejm

krajowy składa się z 31 członków, a mianowicie: arcybiskupa grecko-wschodniego, rektora uniwersytetu (obaj z głosami wirylnemi), dziesięciu posłów z własności większej, 5 posłów z miast, dwóch z izby handlowej i dwunastu posłów wiejskich. Do Rady państwa wybiera B. dziewięciu posłów, t. j. trzech z większej własności, dwóch z miast, jednego z izby handlowej i trzech z obszarów wiejskich; do delegacyi wspólnych posłowie wybierają jednego członka. Herbem B-y jest głowa żubra w złotem polu.—Porównaj: „Heimatskunde der B.“ (Czer-niowce, 1872); Siiniginowicz Staufe „Die Bodenplastik der B.“ (Kronstadt, 1873); Bidermann „Die B. unter der österreichischen Verwaltung 1775 — 1875u (Lwów, 1876); Jandaurek „Das Königreich Galizien, Lodomerien und das Herzogthum B.“ (Wiedeń, 1884); Jan Albertrandy „Multany w dziejach Królestwa Polskiego“ (Lwów, 1846); także artykuł: B., w „Słowniku Geograficznym“.

Bukowina 1) B. niem. Annathal, osada na Szląsku pruskim, w regencyi Wrocławskiej, powiecie Sycowskim, śród wzgórz Trzebnickich, posiada zakład zdrojowo-kąpielowy, z 2 słabemi źródłami, alkaliczno-ziemno-żelezistemi. Słynie nadto z wzorowego gospodarstwa przemysłowego; ma szkołę początkową katolicką. 2) B. Wieś w Galicyi, powiecie Nowotarskim, na podhalu Nowotarskiem, na granicy ze Spiżem, jest stacyą dia turystów robiących wycieczki z Zakopanego do Pięciu Stawów i do Morskiego Oka.

Bukowski Julian (* 1837), rodem z Krakowa, wyświęcony na kapłana r. 1862; od 1864 do 1869 był katechetą szkoły żeńskiej u św. Jana w Krakowie i połączonej z nią t. zw. „preparandy* nauczycielskiej, od 1869 — 81 był profesorem religii w gimnazyum św. Jacka, w 1878 został, na przedstawienie uniwersytetu jagiellońskiego, proboszczem kollegiaty i kościoła św. Anny; w 1880, złożywszy egzamin i rozprawę „De immortalité animae apud Hebraeos“ otrzymał stopień doktora teologii we Lwowie. Prócz tego sprawował różne urzędy w kapitule krakowskiej, w banku pobożnym i jest członkiem komisyi historycznej akademii umiejętności. Ogłosił następujące broszury i dzieła: „Słowo o ankiecie gimnazyalnej, zwołanej do Wiednia“ (Kraków, 1870); „Kazania pasyjne tudzież nauki w czasie ćwiczeń duchownych dla młodzieży gimnazyalnej z dodaniem kilku kazań przygodnych“ (t-że, .1879); „Porównanie języka łacińskiego i polskiego pod względem składni, budowy zdań i zwrotów, z uwzględnieniem pisarzów polskich złotego wieku“ (t-że, 1880). Najważniejszą jego pracą, obfitującą w nowe materyały, ale niezbyt krytycznie i jasno napisaną, są: „Dzieje reformacyi w Polsce“ (t. I r. 1883 str. 712, z mapą dyecezyi krakowskiej w. XVI; t. II r. 1886, str. 599). Wywołała ta praca dużo krytyk, na które B. odpowiedział w broszurach: „Przyczyny i początek reformacyi w Polsce, odpowiedź na rzecz ks. dra. Chotkowskiego“ (r. 1883); „Odpowiedź na krytykę W. Z. z powodu dziejów reformacyi w Polsce“ (Kraków, 1886); „O dacie narodzenia św. Jana Kantego“ (t-że, 1889).

Bukowsky Wilhelm, prof, budowy mostów

And. S.

And. S. i Dr. A. P.

P Chm.

i dróg żelaznych przy c. k. akademii technicznej czeskiej. Ur. 24 września 1831 r. w Sedlecu pod Taborem. Uczęszczał do szkoły realnej i politechnicznej w Pradze, w r. 1851 wstąpił do służby państwowej. Był wysłany do Hradca Styryjskiego, gdzie do r. 1855 pozostawał. Potem wezwany przez dyrekcyę budowy dróg żel. specyalnie zajmował się mostami, jako też budową wierzchnią. W r. 1857 — 59 stawiał wielki most w Uhrach przez Ypol do Hron blizko Ostryhomu. W r. 1865 powołany na profesora do politechniki w Pradze, gdzie zaczął wykład po czesku. Opierając swoje prelekcye na przykładach z praktyki wziętych, wykształcił cały zastęp inżynierów, cenionych w kraju i za granicą. Wiele prac literackich umieszczał w pismach towarzystwa inżynierów czeskich. Ważniejsze utwory następujące: „O pevnosti czeskiego kamena“ (1870); „Vypocal z krużi pro mostu Kleneta“ (1870); „Ome-reni na Labi u Podebrad“ (1873); „O vzperadlech a vesedlech“ (1879); „Graficki urceni deformace pri konstrukcich prihradovych “ (1880). W piśmie Zeitschrift der oest. Ing& Archit.-vereines podał „Gewölbestärken steinerner Eisenbahnbrücken“ (1857); „Lan-gers Brückenconstruktionen“ (1859); „Schifkornsche Brücken“ (1865); „Lehrgerüste für gewölbte Brüc-

Ed. w.

w okolicach morza Śródziemnego. Opisanych jest około 20 gatunków, z których najlepiej znany: B. zawsze zielony (B. sempervirens L.—B. arbores-cens Lamk.), krzew 18' dorastający a do 6" w pniu gruby, z pniem skręconym; z gałązkami prawie 4-kątnemi. Liście ma liczne, gęste, jajowato-podłuż-

\i

Ir,

\!Vv

PÄS,

ken“ (1870).

Bukranion, ozdoba architektoniczna, zwłaszcza w rzymskiej architekturze, jako ornament, przedstawiający głowy byków, ozdobione wstążkami. Najczęściej na nagrobkach, kościołach i ołtarzach rzymskich.

Buksicki Henryk (* 1829—f 1858), służył jako lekarz w marynarce francuskiej dwa lata od 1854; doktoryzował się w Montpellier. Wrócił do Warszawy 1857 i czynił na sobie doświadczenia z belladoną, zażywając od małej dozy aż do zatrucia, co mu śmierć przyśpieszyło. Napisał „O Bel-ladonie w ogóle i o jej wpływie na ciała organiczne a szczególniej na człowieka“ („Encykloped. S.

Orgelbranda synów“).    *

Bukszpan (Buxus T.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Ostromleczowatych (Ephorbiaceae), plemienia Bukszpanowych (Buxeae). Ma kwiaty osobnopłciowe, jednodomowe, bezpłatkowe: męskie z okwiatem 4-działkowym (czasami o 3 lub 5 działkach); pręcików 4 przeciwległych działkom okwiatu, o pylnikach 2-woreezkowych, dośrodkowych, otwierających się w dwie podłużne szpary; w środku kwiatu w miejscu zalążni 4-kańciaste ciało gruczołowate; żeńskie kwiaty z okwiatem 4 —

10 działkowym (najczęściej 6-działkowym), z zalą-żnią dolną, 3-komorową; komory 2-zalążkowe; szyjek 3, grubych, od wewnątrz wyżłobionych, okrytych gruczołami znamieniowemu Zalążki wiszące, wywrócone, z otworkiem zwróconym w górę i do środka. Owoc—torebka kulistawa, od zewnątrz koro- ne, skórzaste, tępe i lekko wykrojone, nagie, z wierz-wata, pękająca w 3 łupiny w ścianach komór; łu- chu ciemno-zielone i lśniące, a spodem' bledsze, piny 2-rogie przez rozszczepane trwałe szyjki. Na- w brzegu lekko podwinięte, na krótkich ogonkach* siona z osnówką zawierają zarodek prosty lub nie- Kwiaty w krótkich kłosach naprzeciwległych, żółte*, co zakrzywiony, otoczony bielmem oleistem. Buk- Torebki owocowe przewrotnie-jajowate, ¹/₂" długie* szpany są to drzewa lub krzewy, a czasem podkrzewy, z wowocnią w końcu oddzielającą się i pękającą o liściach przeciwległych, całych i całobrzegich. j za sprężyście. Nasiona podługowate, nieco ściśnio-żyją

Ed. W.

feT2)

one

le

Ił

4)

Fig. 288. Bukszpan (Buxus virens).

1. Gałązka natural, wielkości. 2. Kwiat. 3. Zarys kwiatu. 4. Owoc roztwarty.

na całej kuli ziemskiej, ale najwięcej ne, czarne. Dziki, dość zwykły po górach i pagór-

Encyklopcdy» Fows2>«cłuM Iluitr. T. X.

88

J. A.

K. J.

E. S.

J. A.

księga.

kach w południowej Europie i na Wschodzie, a w ogrodach utrzymywany w odmianie karłowatej i używany głównie na obsadki. Kwitnie na wiosnę — w kwietniu i maju. Jest on rośliną gorzką, poczę-ści trującą. Posiada własności wymiotowe i przeczyszczające, zależące po większej części od alkaloidu, zwanego buk syn ą, wykrytego w jej korze przez Faurégo. Dawniej B. cieszył się wielką w medycynie wziętością, dziś prawie całkiem zaniechany; utrzymują jednak niektórzy, iż siarczan buksyny z korzyścią mógłby zastępować siarczan chininy. Liści Bukszpanu używają we Francyi zamiast chmielu przy fabrykacyi piwa, co jest zabronione, gdyż Surrogat ten, zwłaszcza w większej ilości użyty, czyni piwo dla zdrowia bardzo szkodli-wem. Prócz tego liście te często służą do fałszowania senesu, w którym łatwo je można rozpoznać po tern, że ich blaszki dają się bez trudu rozdzielić na dwie połówki. Kora korzeni bukszpanowych nadaje się do fałszowania lekarskiej kory z korzenia granatu, od której można ją odróżnić głównie po smaku. Drewno bukszpanu, tak z pnia, jak i w korzeniu, barwy żółtej, jest nader ścisłe i twarde; służy ono do wyrabiania pewnych narzędzi chirurgicznych, dętych instrumentów muzycznych, drobnych sprzętów domowych; wreszcie, z powodu nadzwyczajnej ścisłości,jest najprzydatniejszem w drze-worytnictwie.

Bukszpan (paleont.). Roślina ta istniała już w okresie trzeciorzędowym, jak tego dowodzą odciski jej liści z pokładów pliocenowych z Meximieux we Francyi, opisane przez Saportę i Mariona pod nazwą Buxus pliocenica Sap. et Mar., nieco tylko szersze od dzisiejszego B. sempervirens L.

Buksztele. Rusztowanie niezbędne przy sklepieniu dla podtrzymywania cegły lub kamienia do chwili założenia klucza; składa się z pojedyńczych szablonów, ustawionych równolegle w odległości 1 do 1.5 metra i powiązanych ze sobą szeregiem poziomych łat. Każdy pojedyńczy szablon zakończony jest krzywizną, odpowiadającą kształtom projektowanego sklepienia. B. odpowiadać powinny następującym warunkom: 1) wytrzymywać obciążenia, nie wyginając się w sposób szkodliwy; 2) wszelki ruch B-i, tak w kierunku podłużnym, jak też poprzecznym, ma być wykluczony; 3) użycie drzewa ma być minimalne, czyniące jednak zadość warunkom w 1 i 2; 4) materyał na B. powinien jeszcze i później być przydatnym; 5) B. nie powinny przy budowie mostów wstrzymywać żeglugi, ani też spowodowywać spiętrzenia wody bieżącej;

6) zdjęcie B-i po skończonej robocie ma być dokonane z wszelką ostrożnością. W budownictwie rozróżniamy B. stałe i wiszące. Różnica zachodzi w podparciu: pierwsze opierają się przynajmniej na 3, a ostatnie na 2 podpórkach.

Buksztele W dawnej sztuce wojennej były to wieże drewniane na walcach albo kołach, które podtaczano pod mury lub wały twierdzy, dla rzucania z nich pocisków lub robienia w murze wyłomu taranami.    *

Bukureszt, ob. Bukareszt.

Bnkwica (Betonica Lin.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Wargowych (Lebiatae), plemienia Czyściowych (Stachydae), przez Benthama (Labiatae 526) uważany za sekcyę rodzaju Stachys—Czyściec; charakteryzuje się okrążkami wiązkowemi wielo-kwiatowemi, tworzącemi kłos przerwany, przykwiat-kami długości kielicha, kielichem 5-ząbkowym, o zębach ościsto-zaostrzonych, wszystkich równych; koroną o rurce walcowatej, wystającej i nieco odgiętej, o wardze górnej przypłaszczonej i wzniesionej, a dolnej 3-klapowej, odgiętej; pylnikami prawie ró-wnoległemi; dwoma dolnemi pręcikami po okwitnie-niu nie wyginającemi się.—Gat. B-a lekarska (Betonica officinalis L., Stachys Betonica Benth.), ziele trwałe, nieco aromatyczne, z korzeniem grubym, ukośnym, włóknami mocnemi opatrzonym. Łodyga jego, 2' wysoka, wzniesiona, najczęściej pojedyncza, wysmukła i wiotka. Liście nieliczne, podłużnie - sercowate, nieregularnie grubo-karbowaue, z obu stron włoskami porosłe, niższe na 3 calowych rynienkowatych ogonkach; wyższe, szczuplejsze, krótko-ogonkowe; najwyższe (w przykwiatkaeh) prawie równowązkie bezogonkowe. Okrążki 6—10-kwiatowe, tworzące kłos przerywany, 2" długi. Korona purpurowa, zewnątrz lekko omszona. W naszym kraju ziele to, dość pospolite, rośnie w lasach i zaroślach; kwitnie w lipeu i sierpniu. Dawniej pospolitem było użycie korzeni, ziela i kwiatów B-y—radix, herha et flores Betonicae. Korzeń świeży przeczyszcza a nawet i wymioty wznieca, suszone zaś ziele i kwiaty wzmacniają nerwy, oraz dzielnie działają na błony śluzowe; zastępowano nawet niemi jakiś czas herbatę chińską. Obecnie wyszły zupełnie z użycia terapeutycznego. Liście starte na proszek wzbudzają kichanie.

Bnkwica, starożytna nazwa głagolicy, czyli pisma słowiańskiego głagolickiego, używanego od początku wieku XIII w księgach kościelnych przez Chorwatów i dalmatyńców wyznania rzymsko-katolickiego (ob. Cyrylica i Głagolica). Sam wyraz B. pochodzi od buky, które w staro-słowiańskim znaczy naprzód drzewo buk, następnie literę, wyrażającą brzmienie spółgłoskowe b, wreszcie każdą literę, czyli każdy znak piśmienny (buky, buktve), a w liczbie mnog. pismo, księgę. Znajduje się on i w innych językach słowiań. i tworzy wyrazy pochodne, jak np. w słowieńskim bukev, bukva, bu-kovski jezik (język łaciński); w bulgar. bukva, buk-var, podobnie w russkim; także i w rumuńs. buke, bukvar. Wyrazy buky i buk (drzewo) są pochodzenia niemieckiego: w staro-niem. buohha (buk), w średnio-niem. buoche^=buche (buk), w gock. buka (r. ż.) i bök (r. n.) litera, w licz. mn. pismo,

A. A. Kr.

Billach, miasteczko powiatowe, w kantonie Zu-rychskim. Liczy tylko 1,870 m-ców (1880). Tutaj znajduje się wodospad, którego siłę na drodze elektrycznej przesyłają aż do Zurychu. Pod miastem znajduje się piękny lasek dębowy, zwany BUlacher Hard. B. leży przy drodze żel. Winterthur-Koblenz, na południe wychodzi z B. linia rozgałęziająca się w dwu kierunkach: do Baden i do Zurychu. B. oddało się w opiekę kantonu Zurychskiego w r. 1407

st- st.

And. S.

N.

i przez rząd jego wyniesione zostało do stopnia nadwójtowstwa (Obervogtei).

Bulair, wieś warowna w Turcyi Europejskiej, wdajecie Adryanopolskim, na półwyśpie Gallipoli, na przesmyku między m. Marmara a odnogą Saros i przy drodze z Konstantynopola do Gallipoli; pierwszy wał ziemny usypany i obwarowany był w 1854 przez angielskich i francuskich inżynierów wojskowych na długości 6 km., następnie zaś w roku 1877—8 wzmocniony licznemi fortami („Gwiazda“, „Sułtan“, „Półksiężyc“), które bronią wstępu do Dardanel-lów.    And- S-

Bulak, wielkie przedmieście Kairu, stolicy Egiptu, oddzielone od niej kanałem Ismaillijeh i położone na prawym brzegu Nilu w stronie północno-zachodniej; okrąża je odnoga kolei żelaznej, której dworzec leży nad samym kanałem.—B. liczy przeszło 50,000 m-ców, posiada słynne muzeum starożytności egipskich, arsenał, drukarnię państwową, dom poprawczy dla kobiet, zakład dla obłąkanych, odlewnie żelaza, fabrykę papieru; jest nadto portem rzecznym i punktem zbornym towarów przychodzących z nad górnego Nilu. Na Nilu rozciąga się podługowata wyspa B.-Gesiret, połączona z Kairem za pomocą mostu kratowego, 400 m. długości. Na lewym, przeciwległym brzegu Nilu, wprost B-u leży miejscowość, w której Napoleon I odniósł świetne zwycięstwo nad mamelukami d. 21 lipca 1798 (Bitwa pod Piramidami), ob. także Kair.

Mu ze urn w Bulaku albo Giseh założył 1858 Mariette, aby ochronić od rozproszenia liczne wykopaliska egipskie i ułatwić studya uczonym; wreszcie założyciel miał na myśli i rywalizacyę z centrami wielkich zbiorów europejskich; stało się też ono jednem z najpierwszych muzeów egiptologicz-nych. Jeżeli nie posiada tak cennych papyrusów, jak Londyn i Turyn, ani tak dobranej całości, jaką się szczyci fundacya Champolliona po Luwrze, zato przewyższa tamte zbiory ilością okazów (od r. 1881 inwentarz zwiększył się o przeszło 3,000 numerów). Obok pomników z czasów pierwszego państwa mem-fiskiegO, mieszczą się tu zabytki w Hykszusach, klejnoty królowej Ah-hotpu, sarkofagi z Fayum, i t. d. Najcenniejszemi okazami muzeum B. są: l-o z czasów pierwszego państwa memfiskiego odrzwia drewniane z Hosi (3 dynastya), wielki i mały posąg króla Chefrena, sarkofag Kufu-Ancha, i mnóstwo płaskorzeźb; 2-o z czasów pierwszego państwa te bańskiego (wieki średnie), grupa zwana Meidum (Rahotpu i jego żona Nurit), gęsi odmalowane gwaszem, sfinksy i grupy z Tanis (San) z czarnego granitu, z epoki Hykszusów; 3-o z czasów drugiego państwa tebańskiego, mumie królów i kapłanów z Deïr el Bahari, w liczbie przeszło 30 (ośmiu faraonów, między którymi mieszczą się: Ahmes I Oswobodzi-ciel, Tutmes III, Seti I i Ramzes II — piętnaście królowych i księżniczek z XVII i XX dynastyi, dwóch wielkich kapłanów Ammona i t. d.); skarb królowej Ah-hotpu, piękna, kolosalnych wymiarów, głowa królowej Tii, tablica z Saqqarah, będąca dla chronologii faraonów pierwszego znaczenia dokumentem; 4-o z początków epoki klasycznej: posąg z alabastru Amnerydy, żony jednego z królów etyopskich z XXV dynastyi; a z epoki cesarskiej, odkryte niedawno w Fayum dwanaście sarkofagów bizantyjskich, odznaczających się niezwykłym przepychem.—Mariette był dyrektorem muzeum aż do śmierci; po nim nastąpił w r. 1881 Maspero, a w r. 1886 objął dyrektorstwo E. Grébaut.— Ob. Thude Leo „Fuehrer durch das Museum von Giseh“ (Kairo, b. r. (1892), praca staranna, str. XV i 164); G. Bénédite „Gr. Enc. fr.“ Lamirault’a. r-Bnlani (BooXavsç), według Ptolemeusza plemię Sarmackie; najprawdopodobniej pod tą nazwą ukryci są polanie, szczep lechicki, który mieszkał nad Wisłą, w części wschodniej dzisiejszego w. ks. Poznańskiego, na pograniczu pruskiem (Szafarzik „Starożytności“ 1.1 str. 237). Wykład taki, opierający się na tern, że istotnie w tej miej scow, w czasach późniejszych spotykamy się z polanami, potwierdza jeszcze i ta okoliczność, że polanie owi u współczesnych z nimi pisarzy niemieckich nazywają się pulani, pulanes, bolanen i t. p., a więc imieniem zupełnie do nadanego im przez Ptolemeusza podobnem.—Wilh. Bogusławski „Dzieje Słowiańszcz.“ t. II str. 120. * Bułat Gajo, polityczny działacz dalmacki (* r. 1836), kształcił się w Zadrze (Zara), a potem w Padwie, gdzie otrzymał stopień doktora praw. W r. 1865 osiadł, jako adwokat, w Spijecie (Spa-latto), gdzie zawiązał stosunki z przedniejszymi członkami partyi narodowej, walczącej, z dr. Woj-nowiczem na czele, przeciw wszechwładnej w Dal-macyi włoszczyźnie. Gdy Wojnowicza powołano na profesora uniwersytetu w Zagrzebiu, B. zajął jego miejsce naczelne, dążąc od tej chwili wytrwale do jednego celu wszystkich patryotów, a mianowicie do połączenia Dalmacyi z Chorwacyą, i zdobywając nieustannie dla tej idei zjednoczenia się jaknajwiększą liczbę zwolenników. W 1875 obrany był posłem do sejmu od gmin wiejskich okręgu spljeckiego, a w r. 1879—posłem do rady państwa. Na sejmach zawsze walczył z taką przekonywającą siłą słowa z przeciwnikami, że gromił ich bezwzględnie, co nawet w r. 1881 po jego energicznej mowie sejmowej stało się przyczyną powstania między rozdrażnionymi Włochami i spisku na jego życie, który atoli spełzł na niczem. W 1885 B. obrany był burmistrzem w Spijecie, gdy dzięki jemu narodowa walka Chorwatów pomyślnie zakończoną została. Oprócz wielu honorowych urzędów B. jest prezesem pierwszego narodowego banku dalmackiego i rady zarządzającej kolei państwowej.

Bülau Fryderyk (* 8 października 1805 r. w Freiburgu w Saksonii—f 26 października 1859 w Lipsku) w 1829 r. został docentem na uniwersytecie lipskim, w 1833 r. nadzwyczajnym, w 1836 zwyczajnym profesorem filozofii, wreszcie w 1840 profesorem nauk państwowych na tymże uniwersytecie. Od 1838—1849 r. redagował wydawane przez Pölitza „Neue Jahrbücher der Geschichte und Politik“, od 1843—1848 r. „Deutsche Allgemeine Zeitung”, a od 1851—1854 r. „Leipziger Zeitung“. Do ważniejszych dzieł B-a należą: „Encyklopädie der Staats Wissenschaft“ (1832 i 1856); „Der Staat und die Industrie“ (1834); „Der Staat und der Land-bau”^ (1834); „Handbuch der Staatswirtschafts-

lehre“ (1835); „Geschichte des europäischen Staatensystems“ (3 tom. 1837 — 1839); „Darstellung der Verfassung und Verwaltung des Königreichs Sachsen“ (1857); „Die Behörden in Staat und Gemeinde“ (2 cz., 183b); „Zeitfragen aus dem Gebiete der Politik und Volkswirtschaft“ (1846); „Erörterungen über Grundsteuerfreiheit und deren Aufhebung im Herzogthum Sachsen-Altenburg“ (1855); „Die Rittergüter und ihre Stellung zu Staat und Gemeinde“ (1857). Największą pracą B-a jest zbiór znany p. t. „Geheime Geschichten u. rätselhafte Menschen“ (12 t. Lipsk, 1850—60, 2-e wy-

A. o.

jest zmienionemi liśćmi mięsistemi, pozbawionemi zieleni, lecz zato obfitująeemi w materye odżywcze, w nieb jakby, w magazynach, zgromadzone. Liście te albo są wązką nasadą przyrosłe i mają postać łusk, ułożonych dachówkowato, przez co ce-

'à

danie 1863—4).

Bulawadin, Buliwadin, starożytne Polybo tos, miasto w Azyi Mniejszej, wdajecie Chodawen-dikijar (dawna Phrygia minor), jest dziś, jak i za czasów starożytnych węzłem dróg handlowych, słynie z uprawy melonów i ma do 3,000 m-ców. — W 1605 r. odnieśli tu powstańcy zwycięstwo nad turkami.

And. S.

Bulbilli cebulki albo cebuleczki. Nazwy te w botanice daje się pąkom roślin, które w pe-wnem stadyum rozwoju odłączają się od rośliny, spadają na ziemię, wypuszczają korzonki przybyszowe i mogą zatem służyć do rozmnażania danego gatunku. Cebulki te są bardzo rozmaite. Jedne, jak np. u roślin wodnych Hydrocharis mor-sus ranae, Aldrovanda vesicolosa i t. p., w niczem nie różnią się od zwykłych pąków. Odrywają się one na jesieni, opadają na dno wody, tu przepędzają zimę, a na wiosnę wypuszczają korzonki. Drugie, jak naprzykład tworzące się w kątach liści niektórych gatunków lilii (Lilium bulbiferum, tigri-num), mają budowę zupełnie taką samą, jak cebule. Czasami kwiaty, które są niczem innem, jak pękami zmienionemi, zastosowanemi do rozrodzenia się drogą płciową, przechodzą niejako w stan niższy i przeobrażają się w pąk łuszczasty—w cebulkę, która do rozmnażania rośliny służy tak dobrze, jak i jej nasienie. Takie właśnie cebulki bardzo często dają się widzieć w niektórych gatunkach Allium, Czosnku, nade wszystko u A. oleraceum i A. vineale. Nakoniec niektóre cebulki zbliżają się bardziej do bulw niż do cebul, gdyż przedstawiają ciała jednolite, mięsiste, obfitujące w mączkę, a nie posiadające nazewnątrz żadnych łuszczek. Takie właśnie cebulki, czy bulwki, rozwijają się w kątach liści Ziarnopłonu jaskrowatego (Ficaria ranun-ruluides) o bardzo pospolitej u nas rośliny, po gajach i lasach, rozmnażającej się wyłącznie za po mocą tych ciałek, gdyż nasiona jej nigdy się nie

A.

iii

s.

■łA

Ik

■■Ml

~-y

mm

Fig 289

Cebula pełna Szafranu. A. cała. li. w przekroju podłużnym.

buła ma wygląd szyszki; taka cebula zwie się łuszcz astą (Bulbus synammosus); up. u lilii; albo przyrastają do łodygi, obejmując ją dokoła i otaczają jeden drugi, jak powłoką; takie cebule mianują się powłóczy storn i (Bulbus tunicatus). W tych ostatnich, zewnętrzny liść zwykle bywa suchy, bło-

•!

Myÿ

ii

r§!

wykształcają.

Bulbus (Cebula). W botanice pod nazwą b u 1-bi—cebule rozumie się specyalnej natury utwory, tkwiące w ziemi, analogiczne ze zwyczajnemi nad-ziemnemi pąkami, właściwe niektórym roślinom trwałym—szczególnie z działu jedno-listniowych, nazywanym przez to roślinami cebulo w emi albo cebulkowemi. We wnętrzu cebuli znajduje się słabo rozwinięta łodyga, mająca postać stożka, o podstawie płaskiej, jakby uciętej, zwanej piętką (leeus), ze spodu wypuszczającej liczne włókniste korzenie przybyszowe. Łodyga ta zewnątrz okryta

'Z.

Fig. 290.

Cebula łuazczasta Lilii. A. cała. B. w przekroju podłużnym.

niasty i rozmaicie zabarwiony, stanowiąc ochronę cebuli, np. u hyacyntu, tulipanu, cebuli pospolitej i t. p. Oprócz tych dwóch form cebul, niektórzy botanicy wyróżniają jeszcze i trzecią, u której bardzo silnie rozwinięta część środkowa, łodygowa

-I

Fig. 291.

Cebula pochwiasta (Allium Cepa) w przekroju podłużnym.

J. A.

i mieszcząca w sobie zapasy materyi odżywczej, a bardzo słabo pokrywające ją liście, zowiąc ją cebulą pełną albo litą (Bulbus solidus), jak np. z szafranu. Lecz taka cebula jest właściwie b u 1-wą (Tuberculum) (ob. ten wyraz) i za taką też dziś jest przyjmowana.—Cebula wydaje co rok li-

ki

II

...

Mb

■m

Fig. 292.

Cebula pełna Ziemowita (Colchicum) w przekroju podłużnym: a. cebula zeszłoroczna, c. szczątki jej kwiatów, b cebula młoda, d. wyrastający z niej pęd.

ście zielone, a często i pędy kwiatowe, które rozwijają się przedewszystkiem kosztem materyi zapasowej, w jej liściach bezchlorofilowych zgromadzonej; same zaś liście te po wyczerpaniu się więdną i nikną; wprzód jednak w kącie najmłodszego liścia tworzy się nowa cebula dla zastąpienia macierzystej.

Bul©. Jedna z najdawniejszych instytucyi starożytnej Grecyi, niezmiernie ważna i nadzwyczaj skomplikowana, której znaczenie i doniosłość ciągle Się modyfikowały z postępem wieków i ze zmianami form rządu. Ale, czy-to za despotyzmu mo-narchicznego, czy wśród oligarchii lub najwyuzdań-szej demokracyi, przetrwała ona w swej sile do ostatniego tchu politycznego Grecyi. Czasy jej mityczne przekazały ją czasom historycznym, stamtąd pod nazwą senatu przeniosła się do Rzymu, skąd znowu ustaliła się według nowych modyfika-cyj w świecie nowoczesnym. Wyraz B., etymologicznie (od ßooXeoco = stanowię) oznaczałby wolę, i znaczenie to faktycznie nawet da się usprawiedliwić, ponieważ B., jako ciało zbiorowe, objawia pewne zdanie, przekonanie, a w danym razie i postanowienie. Jako ciało zbiorowe, instytucya ta przeciwstawia się innej, znanej pod nazwą Agora (ob.), która jest zgromadzeniem wszystkich ludzi wolnych w gminie, kiedy B. składa się tylko z wybranych. Członkowie takiej B. od najdawniejszych czasów zwą się Ge ront es, co się zwykło tłómaczyó wy razem „starzy“; stąd też i w Rzymie cecha ta wystąpiła na czoło (senatus, — od senex = starzec). Lecz jest to tylko jedno z pojęć przywiązanych do greckiego gerón, który oznacza i starca, i dostojnika, nakształt romańskich signore, seigneur, sire, arabskiego shaik.—B. i Agora, cechując najdawniejsze obyczaje pierwotnych gmin greckich, przedstawiają się w pomnikach epoki legendowej jako okazye do poradzenia czegoś panującemu, oraz jako środki służące do zawiadomienia ludu o jego zamiarach, bynajmniej zaś nie jako czynniki ograniczające jego władzę. W praktyce B. mogła nie-zaprzeczenie osiągać i ten drugi rezultat, ale nie w takiem ją świetle przedstawiają poemata home-rowe w zasadzie. Wodzowie, królowie, władycy, czyli gerontowie składają radę, w której jednak, jak się pokazuje z Iliady, ze strony greckiej przewagę ma Agamemnon, ze strony trojańskiej Hektor, naczelni wodzowie, a więc znaczeniem najwyżsi. Ostrość, a nawet wzgarda, z jaką Hektor przyjmuje korną oppozycyę dawnego towarzysza, Polida-ma; zgnębiony ton i świadomość niższości swej u tego ostatniego, a przeciwnie, ogólna zgoda na zdanie Hektora, wówczas nawet, gdy on nie ma racyi i bredzi, — wszystko to wyłożone jest jasno w poemacie (II. 18); kiedy znowu w obozie greckim sędziwy Nestor zdanie swe przedstawia Aga-memnonowi w sposób najuleglejszy i najdelikatniejszy, ażeby było przyjęte lub odrzucone, według tego, jak się podoba „królowi ludzi“ (11.9), B. jest tam ciałem czysto doradczem, zwoła nem bez żadnej mocy powstrzymania króla, choćby w pomysłach najzgubniej szych, ale jedynie dla objaśnienia go i zoryentowania. On jest członkiem tej rady (buleforos kai agoretes), ale i zwierzchnikiem; inni, pojedyńczo i zbiorowo, są mu podwładni.

W okresie historycznym, we wszystkich bez mała gminach greckich, monarchicznych lub innych, znajdujemy taką radę, czy senat, pochodzący w prostej linii od homerycznej B. W Spareie nosi on nazwę Geruzyi (od ger ai o s^sędziwy, starzec); w Tebach (ob. Beocya), jako ognisko związku Beockiego, dzieli się na cztery zgromadzenia (téssares bulai); wszędzie nareszcie: w Megarze, Argos, Delfach, i t. p., starożytne napisy pouczają nas o istnieniu rady, zwanej B., tylko z jakiemi atrybucyami, to rzecz prawie niedocieczona. Mniejsza wreszcie o te drobne gminy, bezwpływowe, których prawodawstwa, zlokalizowane na szczupłych przestrzeniach, przechodziły bez śladów historycznych. Ale najważniejszą jest B. ateńska, w grodzie, który nadawał ton i skupiał w sobie najżywotniejsze czynniki życia greckiego, sięgające wdał. W Atenach tedy senat był podwójny: jedoD górny 0] àvoo ßoo\-q), czyli Areopag, drugi do 1 ny xoctm ßooX^) i to jest właściwa ateńska B. Z artykułu o Areopagu (ob.) wiemy, że istniał on jeszcze przed Solonem. Ale odkąd istniał ten senat dolny, z czego się składał, jakie posiadał atrybucye,—sprawa to ciemna, w której coś raczej przypuszczać można, niż twierdzić, a tymczasem poprzestać trzeba na przytoczeniu wiadomości i zdań kompetentnych. Pod tym względem dużo objaśnia nas rozprawa Caillemera, zamieszczona w „Diction, des Antiquités“, wydania Darem-berga w Paryżu, którą tu obok innych źródeł spożytkujemy. I tak, co do samego początku tego drugiego senatu: W dziele „Die Epheten und der Areopag vor Solon“ z r. 1874, wykazuje Lange, że przed Solonem i obok Areopagu istniał inny senat, zwany „Radą trzydziestu“ (Bule ton tria-k o s ij o n), złożony z 300-u Eupatrydów (starej szlachty), wybranych wśród 4 ateńskich szczepów, zwanych file, a po 25 z każdej fratryi. (Oznaczeniu tych podziałów ob. art. At tyk a, str. 387 szpalta 2). Senat ten zbierał się tylko w razach wyjątkowych, mianowicie dla mianowania Areopa-gitów; on też to sądził Alkmeonidów, zabójców wspólników rewolucyonisty Kylona. (Plutarch w żyw. Solona). Solon, ażeby i obywatelom nie należącym do Eupatrydów zapewnić udział czynniejszy w sprawach rzeczy pospolitej, dodał z pomiędzy nich do dawnego senatu stu członków, po 25 z każdej fyli: było ich zatem odtąd 400, po 100 przez każdą filę dostarczanych, a w liczbie ich 75 eupatrydów i 25 nie eupatrydów. Na poparcie swego wywodu Lange przytacza ten fakt, że znacznie później Kleomenes ilsagoras, usiłując przyprowadzić do dawnej czystości starą konstytucyę arystokratyczną, wywróconą przez Klistenesa, postanowili znieść „radę pięciuset“, ustanowioną przez tego demokratę, a na jej miejsce postawić, nie solonowy senat z czterystu, nieco podejrzany arystokracyi, ponieważ doń wchodzili i nie-eupatrydzi,—ale „radę trzystu“ (Herod. V, 72), zupełnie taką samą, jaka istniała przed reformami Solona. W każdym razie, skoroć ustawa Solona ukazuje nam dwa senaty współrzędne, toż tę podwójność (Areopag i Radę trzystu) przypuścić można i w okresie wiek szósty poprzedzającym,—tem bardziej, że i w innych gminach, jak w Filadelfii, Tralles, Teos, Smyrnie, Enos, i t. d., podwójność taką dostrzedz możemy. — Lange zatem obstaje za istnieniem ateńskiej B. przed Solonem i zdaje się mieć słuszność. Tymczasem najwyższa powaga w hi-storyi Grecyi, Grote, założenie tej B. przypisuje wprost Solonowi z wykazaniem przyczyny założenia. W ustawie tego prawodawcy ważną odgrywa rolę ogólne zgromadzenie ludu: ono-to wybiera ar-chontów i sądzi ich czynności po upływie roku. — Owoż, gdyby zgromadzenie to, — powiada Grote („Hist. Gr.“ t. IV, rozd. 4),—powołanem było do działania samo przez się bez przewodnika i kierunku, to odpowiedzialność jego, stosująca się do całej masy bezimiennej, byłaby czystą fikcyą. — Chcąc ją urzeczywistnić, Solon ustanowił nową in-stytucyę, „senat probuleutyczny, czyli rozbierający sprawy uprzednio, pozostający w ścisłym i specyal-nym stosunku ze zgromadzeniem ludowem, a obowiązany przygotowywać dlań przedmioty dyskusyi, zwoływać zebrania, czuwać nad ich działalnością, oraz wykonania ich uchwał dopilnowywać“. — Byłby to tym sposobem, według Grote’a, rodzaj komitetu wykonawczego biura zebrań ogólnych ludu; dlatego też Solon powołał doń wybrańców ze wszystkich czterech fil ateńskich, po stu z każdej fili, czyli razem czterystu. Niema tu więc mowy o reformie z 300 na 400, jak u Langego, ale o bezpośredniem założeniu; tylko, co prawda, Grote żadną cytatą twierdzenia swego nie popiera, tak, iż wygląda to na jego domysł, a pisze tak, jakby o poprzedniem istnieniu „rady trzystu“ nie wiedział, bo jej zgoła w tem miejscu nie wspomina.

Z zestawienia tych zdań to przynajmniej wynika, że za Solona istniały dwa senaty równoległe: Rada czterystu, oraz Areopag, którego jednak powaga na ustanowieniu tamtej instytucyi nic nie straciła. Odtąd też pozostaje tylko wykazać jej koleje historyczne. Pizystratydzi uszanowali, pozornie przynajmniej, formy ustawy Solona i nic też nie zmienili w ustroju i atrybucyach senatu (tak odtąd nazywać będziemy B. dla odróżnienia jej od Areopagu). Prawda, że buleuci nietylko nie przeciwili się ich rozporządzeniom, ale je nawet popierali. To też uległość ta dla tyranii nie usposobiła opinii publicznej do obrony senatu przeciw tym, co próbowali go reformować, i przyczyniła się niewątpliwie do powodzenia Klistenesa. Reformator ten, ze czterech podnosząc do 10 podział miasta na fyle, podniósł i liczbę senatorów do 500, po 50 z fyli. A nie była to tylko kwestya liczby, lecz środek silnie demokratyczny: bo kiedy przy dawnym podziale na 4 fyle do wyborów i rządu wchodziły przeważnie klassy uprzywilejowane (eupatrydzi), teraz weszły klasy wszystkie i głosowanie ze ścieśnionego stało się powszechnem, a stąd i senat stał się prawdziwszym przedstawicielem ogółu mieszkańców. Dla tego też właśnie oparł się arystokratycznym zachciankom Isagorosa, popieranym przez spartan, powrotu do dawnej „rady trzystu“ nie przyjął, rozwiązać się nie chciał, ale przeciwnie, stał się punktem oparcia stronnictwu domokratyczne-mu, które skupiło się koło niego i tyra sposobem ułatwiło powrót Klistenesowi wraz z utrwaleniem jego ustawy. — Ale odtąd też widzimy wciąż ten senat, przy zamachach stanu i zmianach rządu, ulegający temu, kto przychodzi do władzy,—silniejszemu. W r. 411, kiedy zapanowała oligarchia i rząd przeszedł w ręce Czterystu, ci postanowili wyprzeć senatorów i umieścić się w Buleuteryonie. Uzbrojeni ukrytemi sztyletami, mając w pogotowiu straż przyboczną 120 młodzieńców, złożoną z owych skrytobójców, ściąganych przez Anty fon a (ob.),— wtargnęli do gmachu podczas zebrania senatorów i wezwali ich do rozejścia się, oświadczając wszakże, iż mają przy sobie fundusz, z którego zapłacą każdemu pensyę przypadającą do terminu urzędowania, czyli za cztery brakujące miesiące. Senatorowie usłuchali i ruszyli się z miejsc, a każdy z osohna, przechodząc przez drzwi, otrzymywał do ręki przyrzeczoną zapłatę.—„Że ustąpili,—powiada Grote (1. c. t. XI, roz. 2), powołując się na Tucy-dydesa,—nic w tem tak dalece dziwnego, ani nagannego; ale, że przyjęli z rąk spiskowców z góry zapłatę, której nie zarobili, była to podłość piętnująca ich jakby wspólników, a zniesławiająca ostatnią godzinę konającej powagi demokratycznej. Ci Czterystu zainstalowali się wtedy tryumfalnie w gmachu; nie było najmniejszego oporu, czy-to w jego obrębie, czy zewnątrz, ze strony jakiej bądź części obywatelstwa.“

Po zwaleniu jednak Czterystu senat z pięciuset powrócił do poprzedniego trybu, a kiedy w 7 lat potem (r. 404) zagarnęło znowu władzę owych osławionych w dziejach „Trzydziestu Tyranów“, nie znieśli oni senatu, tylko go wybrakowali i wprowadzili doń obywateli, poprzednio zasłużonych oligarchii i na których polegać mogli. Ten-to senat obowiązany był sądzić obywateli znanych z przywiązania do demokracyi, a według Lizyasza, nie ułaskawił ani jednego. Rząd „Trzydziestu“ nie chciał senatorom zostawić ani cienia wolności i żądał głosowania jawnego (Lysias: „C. Agorat.“ XIII,

obejmuje pieczęcie, klucze od głównych budynków i przewodniczy zebraniom. Prawo zabraniało jednemu senatorowi spełniać po kilka razy w ciągu jednej prytanii godność epistata.—Dopóki ustawa Solona trwała w swej mocy, senat gromadził się w Prytanejonie i tam też nawet stołowali się razem prytanowie. Lecz od reformy Klistenesa, dla lepszego zaznaczenia charakteru nowej konstytu-cyi, B. przeniosła swe posiedzenia do Buleuteryo-nu, zbudowanego dla niej na południu od portyku Agory, gdzie też umieszczono odpisy niektórych praw Solona; prytanowie zaś zasiadali w budynku sąsiednim, przez niektórych autorów zwanym pry tart ei on, ale był to właściwie Tolos. Oprócz Buleu-teryonu, który był siedzibą stałą, w niektórych razach obradowano w Eleuzynionie, w Pireju, na Akropolu i t. p. W Buleuteryonie miejsca były numerowane, a każdy członek przysięgą zobowiązywał się nie zajmować cudzego miejsca. Przez długi czas urząd bu le ty czyli senatora był bezpłatnym; lecz gdy Perykles wprowadził płace dla sędziów, tak, ażeby z zasady demokratycznej i niezamożni obywatele mogli się poświęcać urzędom z wyborów, wtedy i senatorowie otrzymali płacę, wynoszącą po drachmie dziennie, reprezentowaną przez znak obecności przy wejściu, a następnie zamieniany w kasie na gotówkę. Dotąd zachowały się po muzeach oryginały takich znaków: są to, opisane przez Dumonta: („De plumbeis apud Grae-cos tesseris“, 1874),—medaliki ołowiane (symbolo n) z rozmaitemi odciskami, mianowicie głów kobiecych z napisem BodXt} lub głoskami Bd> (skro cenie: „bulè tön pentakosion“ rada pięciuset). Przypuszczalnie, spóźniający się znaczków nie otrzymywali, a Boeckh wydatek roczny rzeczy-pospolitej na utrzymanie senatorów oblicza w przybliżeniu na 25 talentów. Płace, zniesione przez Oligarchię, wróciły po jej obaleniu. Senatorowie wolni byli od służby wojskowej; w teatrze zajmowali miejsca honorowe, podczas urzędowania nosili wieniec mirtowy. W dzień zebrania senatu zasadzano na Buleuteryonie banderę (semeion), o godzinie oznaczonej na otwarcie posiedzenia keryks wzywał senatorów do zajęcia miejsc i banderę spuszczał, a obrady rozpoczynały się dopiero po odprawieniu modłów do bóstw senatu (teoi bulaioi). Przedmioty mające iść pod obrady wpisywane były uprzednio w porządek dzienny (programma), przez prytanów redagowany, od którego niewoluo było odstąpić, chyba dla spraw bardzo pilnych. Prywatni, mający interes do senatu, obowiązani byli na piśmie zgłaszać się o posłuchanie. Rozprawy odbywały się publicznie, przy otwartych drzwiach; ale gdy jawność uważano za szkodliwą, senat odwoływał prywatnych na ustęp: stąd miejsca senatorskie odgrodzone były od reszty komnaty. Po zamknięciu rozpraw głosowanie odbywało się przez podniesienie ręki; jeżeli wszakże senat rozstrzygał sprawę są-

§ 36—38, squ.), a pomimo służebicznej uległości senatu, niekiedy nawet się doń nie odwoływał, lecz sam bez sądu śmiercią mścił się na przeciwnikach.

Po wypędzeniu Tyranów senat odbudowany został według dawnych zasad, na jakich istniał przed zajęciem Aten przez Lizandra, i przez cały wiek następny nie uległ, zdaje się, ważniejszym zmianom.

Z tego - to okresu mamy najwięcej wiadomości o jego składzie, organizacyi i atrybucyach.

Owoż, wszyscy obywatele po skończeniu lat30. praw stanu w pełni używający, a choćby tylko na-turalizowani, mogli wchodzić do senatu losem, po 50 z każdej fyli, których podział na 10 utrzymał się nadal. Losem także wybierani byli w równej liczbie następcy, t. j. 500, na wypadek śmierci lub z innej przyczyny wydalającej członka z koła senatorskiego. Urzędowanie trwało rok, ale senator mógł być przez los powołany i na rok następny. Przed wejściem w urzędowanie wybrani odbywali pewien rodzaj próby (dokimazya), dla wykazania: czy będą zdolni sprawować obowiązki senatorskie według prawa, i po odbytej z powodzeniem próbie wykonywali przysięgę. Senat sam był godności swej stróżem. Członek uchybiający ulegał usunięciu na pe-wieu czas, powoływano zastępcę i przeprowadzano śledztwo, po którego ukończeniu, w miarę stopnia winy, obwiniony powracał lub ustępował stanowczo. Po skończonym roku senat mógł być powołanym przed ogólne zgromadzenie ludu dla zdania sprawy z czynności: odznaczającemu się lud przyznawał w nagrodę wieniec złoty, umieszczany zwykle w której ze świątyń; w razie niezadowolenia, a zwłaszcza jeśli w ciągu całej kadencyi senat nie postarał się o zbudowanie nowych okrętów, lud nagrody odmawiał. Posiedzenia odbywały się codziennie, z wyjątkiem dni uroczystych, a w przerwach między zebraniami ogólnemi senat zawsze był reprezentowany przez znaczną część członków. Ku temu dziesięć fil czyniło między sobą układ: każda z nich losem obowiązywała się zasiadać stale przez dziesiątą część roku, w okresie wskazanym przez los, i przybierała wtedy nazwę fyle prytaneusa;

* czas trwania jej obowiązków (od 35 do 39 dni) nazywał się pry tan ej ą, a 50 członków tej fili— prytanami (Trporàvsiç). I tu znowu następują rozdrobnienia organizacyjne. Ci 50 funkcyonujących prytanów dzielą się na 5 grup, po 10 członków, dową, głosowano tajemnie przez rzucanie kamy-którzy kolejno po jakim tygodniu kierują innymi ków do urny. Oddział łuczników, oddany do roz-i nazywają się próedroi; a codziennie znowu lo- porządzenia senatu, pilnował porządku policyjnego sem wybiera się z pomiędzy tych 10 jeden prze- i w Buleuteryonie i okolicach. Źródłem do poznania wodniczący kolegom z tytułem epistatës, który ' tego regulaminu są głównie dzieła krasomówców

327).

ateńskich; chociaż z drugiej strony trzeba te szczegóły poprzednio znać, ażeby i odpowiednie ustępy w krasomówcach zrozumieć.

Stanowisko tego senatu, zwanego B., było bardzo ważne. Według Ksenofonta („De repub. Ath.“ III, 2),— „obradował on o wojnie, o skarbie, o nowych prawach, o stałych potrzebach kraju, o sprzymierzeńcach“ — czyli nadawał ogólny kierunek wszystkim gałęziom administracyi. Jakoż głównem jego zadaniem było przygotowywanie wuiosków pod uchwałę zgromadzenia ludu. „Solon,—-według Plutarcha,—ustanawiając Bule, zamierzał powściągnąć wybuchy zgromadzenia; chciał, ażeby lud wiedział jedynie o sprawach rozpoznanych poprzednio w radzie Czterystu“. Nietylko więc senat rozstrzygał samodzielnie, jako autokrator lub kyrios (władzca, pan), ale i w sprawach, których rozstrzygnięcie lud pozostawiał sobie, inicyatywa szła od senatu i żaden przedmiot nie mógł być wniesionym na zgromadzenie ludu bez wniosków senatu, który, jeśli czyj projekt odrzucił, już projektodawca przed ludem wystąpić nie mógł. Stąd też senat otrzymywał bezpośrednio raporty dowódzców wojsk i posłów rzeczy pospolitej, pierwszy wysłuchiwał posłów innych państw i przeglądał listy wierzytelne, zanim wprowadził ich przed zgromadzenie ludu. Dla tegoż zgromadzenia, oczywiście, wnioski senatu (probuleumata) nie były obowiązujące i często podczas rozpraw ulegały zmianom; każdy zaś wniosek musiał być przedstawiony przez ten komplet senatu, który go redagował, tak, że jeśli senat nie zdążył go w swej kadencyi rocznej przedstawić, to następny rozpoznawał i redagował go nanowo, według swego uznania. Zdarzało się wśród tak wyuzdanej demokracyi, jak ateńska, że lud, nie czekając iuicyatywy senatu, sam przez się coś decydował,—ale nadużycia te, nadwerężając prawidło, nie przeczyły mu jednak.—Pod względem sądowniczym, senat wyrokował ostatecznie w pewnej sferze spraw karnych, przechodzące zaś swą kompetencyę odsyłał do sądów zwyczajnych. Mógł także przyjmować zaskarżenia prywatne (denuncyacye), zamiast je odsyłać do jurysdykcyj właściwych: jeżeli się przy rozpoznaniu okazało, że zaskarżenie jest bezzasadne lub małoważne, rozstrzygał; w razie przeciwnym opinię swą do zgromadzenia ludu lub wprost do właściwego sądu odsyłał. Najwyższa kara, na jaką skazywać mógł, wynosiła 500 drachm, ale w czasach przesileń znacznie przechodziła tę miarę. Podczas tyranii Trzydziestu senat wydał 10 wyroków śmierci; później, za władzy Dziesięciu, skazywał na konfiskaty. Senat brał także, wspólnie z sądem heliastów, udział w egzaminie (doki-mozya) archontów. — Pod względem finansowym rozciągał najwyższy nadzór nad całą skarbowością: wydzierżawiał podatki, osadzał w więzieniu dłużników zalegających z wypłatą, sprzedawał majątki skonfiskowane, kontrolował majątki świątyń, wyznaczał fundusze na uroczystości odnoszące się do bóstw miejscowych, słowem: kierował wszystkiemi czynnikami finansowemi rzeczypospolitej. Niemniej ważne było jego stanowisko w zarządzie siły zbrojnej, lądowej i morskiej. W jednym z tekstów De-mostenesa buleuci razem z demarchami zajmują się ściąganiem nowozaciężnych do piechoty; co się zaś tyczy jazdy, to ta, jako wymagająca większej oględności, pozostawała ciągle pod nadzorem i powagą Pięciuset. Oni-to odbywali przeglądy, płacili za żywność dla koni, za rynsztunki wojenne dla jeźdźców. Głównie zaś pod szczególną opieką senatu zostawała marynarka, która, od czasów Te-mistoklesa, winna była corocznie powiększać się kilku nowemi okrętami, raz dlatego, że statki prędko się zużywały, powtóre, że ateńczycy, mający na widoku liczne i dalekie osadnictwa i ciągle włócząc się po wszystkich morzach, potrzebowali ogromnej floty i taką rzeczywiście posiadali, coby dowodziło, że B. pod tym względem zadanie swe gorąco brała do serca i złote wieńce po skończonym roku od wdzięcznych obywateli pozyskiwała. Osobna komisya z ramienia senatu (trieropoioi), czuwała nad budową statków. Senat pilnował ar- ' senałów morskich, baczył, czy posiadają dostatek żagli, lin, wioseł i innych przyborów, tak, ażeby wyprawa okrętu na dany termin nie doznała zwłoki. W razie nareszcie wybuchu wojny, senat przedsiębrał środki dla najśpieszniejszej wyprawy flot, a najbardziej odznaczającym się dowódzcom okrętów przyznawał w nagrodę wieniec.

Taką jest w szkicu organizacya tej iustytucyi w okresie klasycznym i aż do złamania politycznej potęgi Hellady przez Macedonów, następnie przez Rzym. Senat, o ile widzimy z jego atrybucyi, losem wybierany z ogółu narodu, jako jedynego władzcy, uzyskawszy jego zaufanie, był jego wy-ręczycielem, pełnomocnikiem w zarządzie sprawami publicznemi. Buleuci—to rodzaj, z jednej strony, dzisiejszych parlamentów względem narodu i zarazem ministrów względem panującego. Instytucya, pomimo rozstroju politycznego Grecyi, trwała i dalej—w jakim charakterze i z jakiemi atrybucyami? o tern dowiedzieć się trudno. Łatwo jednak przypuścić, że jeśli za Macedonów, kiedy jeszcze cień wolności pozostawał przy respublikach greckich, mogła i B. uczestniczyć w działaniach lubo nader ograniczonych. Ale jakież mogło być jej znaczenie za panowania rzymian? Zeszło ono zapewne do drobnych spraw wewnętrznych, domowych, które rzymianie lubili zostawiać narodom podbitym, jako iluzyę władzy i zabawkę, odciągającą od myśli politycznych. Jednakże i wtedy nawet B. w Atenach nietylko się nie rozwiązuje, ale np. za Pauzaniasza, w połowie II wieku przed Chr., kwitnie w pełni, tylko już od r. 806 zmienia liczbę buleutów, to zwiększając ją, to zmniejszając, aż nareszcie rozchodzi się gdzieś, jak obłok na niebie, powoli, bez ścisłego oznaczenia kresu skonania, pozostawiając jednak z tego czasu pewne ślady istnienia w płaskorzeźbach i napisach świeżo odkrywanych.—Oprócz źródeł w tekście cytowanych: Van Osenbruggen „De senatu Ath.“ (Haga, 1834); Hermann „Griech. Staats-alterthümer“ § 125 — 127; Schömaun „Autiquit. juris pub. Graec.“, (1838, str, 210—218); Perrot: „Le droit public d’Ath.“ (1867, str. 10—36 i 324 —

K. K.

Buleuteryon, ob. Bule.

Bułgar, Bołgar, Wielkie Bołgary, miasto królem narzuconym przez dyplomacyę (wybrany niegdyś stołeczne, dziś nie istniejące,u bulgarów nad- później przez zgrom. nar. w Nauplii 8 sierpnia wołżańskich. Położenie jego nie daje się dokładnie 1832) i usunął się do życia prywatnego. Nowa do-oznaczyć; niektórzy uczeni wskazują wieś Uśpień- piero rewolucya, z 15 września 1843, powołała go skoje czyli Bołgary, obecnie w Spaskim pow., gub. j do nowej działalności w państwie: wszedł do Kazańskiej, odległe o 6 wiorst od Wołgi; inni do- ' senatu wytworzonego przez konstytucyę z r. 1844. wodzą, że B-a szukać należy nad samą Wołgą. Rów- ! Po nowych zawichrzeniach i przewrotach w latach nież niepewnym jest i czas powstania miasta: rę- 1847—8 Kanaris wziął B-a (paźdz. 1848) na mi-kopisma tatarskie mieszczą początek jego w IV w. nistra skarbu; w roku atoli następnym B. sam się przed Chr., uczeni zaś russcy — i to najprawdopo- usunął. Pod koniec wojny krymskiej, w paźdz. 1855, dobniejsza — pomiędzy latami 922 a 976 po nar. Otton I powierzył mu utworzenie nowego gabinetu. Chr. W russkich latopisach imię B. spotyka się po Jako prezes i zarazem minister spraw wewn., z wielką raz pierwszy pod r. 1360; lecz jeżeli pod nazwą energią tępił B. rozbójnictwo, które grasowało wów-„ Wielkiego miasta“ można rozumieć także B.,—to czas ohydnie w Grecyi. Prócz bezpieczeństwa we-istnienie jego odnieść wypadnie już do w. XII.—W wie- wnętrznego, naród zawdzięcza mu pozbycie się

kach X i XI B. był małą mieściną handlową. Dopiero w XIII w., po zrujnowaniu przez tatarów Bi-laru, polityczne znaczenie tego ostatniego przeszło na B.; tu zaczęli bić monety i założyli rezydencyę swoją banowie. W r. 1431 B. został włączony do carstwa kazańskiego; wtedy polityczne znaczenie jego upadło, zaczem poszedł też upadek handlu. B. słynął już tylko z ruin, w które i teraz jeszcze obfituje wspomniana wieś Bołgary (ob.).—Saint-Martin „Notices et explications des inscriptions arméniennes et arabes de Bulgari“ (Paryż, 1839); Erdman „Die Ruinen Bulghars“ (w „Beiträge zur Kenntniss des Innern von Russland“, tom I); Berezin „Byjirapt Ha Boarfe“ (w „Yuem 3aimcK Ka3aH. yHHBep.“ 1852, t. 2); Lichaczew „BbiTOBHe naMUTHHKn Be-JiHKoä Byjirapin“ (w „Tpyuaxi.“ 2-go zjazdu archeolog.); Szpilewskij „/(peBHie ropowa h Æpyrie EyjirapcKO-TaTapcKie naMHTHHKH bï» Ka3aH. ryÖ.“ (Kazań, 1877). Ob. Bulgarowie.

Buigaris Demetryusz, patryota i czynny polityk grecki (* 1 stycz. 1803 na Hydrze—f 11 stycz. 1878 w Atenach. Już jako młodzieniec 20-letni walczył za wyzwolenie Grecyi z pod jarzma tureckiego; wobec niepowodzeń, jak bohaterski upadek Missolunghi (22 kwietnia 1826) i kapitulacya Akropolu ateńskiego (7 czerwca 1827), uniknął B. cięższego prześladowania i służył sprawie narodowej aż do zupełnego oczyszczenia Morei z turków. Po przybyciu Kapodistriasa do Nauplii i wylądowaniu francuzów (styczeń i sierpień 1828) Grecya była już wyzwoloną z pod turków, ale jeszcze miała nad sobą opiekę dyplomacyi europejskiej, która od r. 1826 dążyła do uczynienia jej państwem hołdo-wniczem Turcyi; dopiero d. 3 Lutego 1830 podpisano w Londynie protokół, wytwarzający państwo samoistne. Samowolne rządy Kapodistriasa, jako dyktatora de facto, oburzyły patryotów: powstali Mainoci, powstała Hydra: rewolucya ogarnęła wreszcie całą Grecyę. B. uczestniczył w podziemnych i jawnych robotach rewolucyjnych, a gdy w styczniu 1831 przeciwko Kapodistriasowi stanął rząd tymczasowy, stał się jednym z najgorliwszych wykonawców jego woli i obrońców wobec opinii narodowej. Po zamordowaniu Kapodistriasa (9 paźdz. 1831), za wojny domowej (od grudnia 1831 do kwietnia 1832) B. zarządzał jako minister wydziałem marynarki, którą po spaleniu przez Kanarisa trzeba było nanowo wytwarzać. Nie chciał służyć pod

J. Ł.

(luty 1857) okupacyi cudzoziemskiej, która od lat 30 na nim ciążyła. On również popierał agitacyę za zniesieniem protektoratu angiels. nad wyspami Jońskiemi i przyłączeniem ich do Grecyi. Zrażony nienarodowym duchem króla i dynastyi, dobrowolnie w 1857 r. złożył przewodnictwo gabinetu. Odtąd zaczęła rosnąć jego ogromna popularność; widziano w nim głowę stronnictwa anty-bawarskiego. Następowały po sobie szybko: spisek akad. wojskowej, zamach na królowę (1861), ciągle ponawiane uchwały zgromadź, prawod. siedmiu wysp: król spostrzegł konieczność ustępstw, ale nie umiał rozumnie się jej poddać. D. 22 paźdz. 1862 rewolucya w Atenach położyła kres i rozruchom ustawicznym i panowaniu bawarskiemu. Lud odrazu okrzyknął B-a regentem. Zasłużony mąż dobrał sobie nazajutrz dwóch innych bohaterów z doby walk narodowych: Kanarisa i Rufosa, i wytworzył wraz z nimi rząd tymczasowy. Pierwszym jego czynem było zdetronizowanie Ottona I, usunięcie zupełne dynastyi bawarskiej i zwołanie zgrom, konstytucyjnego, głó-wnem zaś zadaniem—obsadzenie opróżnionego tronu. W grudniu 1862 zebrało się zgr. konst., ale zanim dopełnić mogło wyboru nowej dynastyi (30 marca 1862), B. zniknął już z widowni politycznej: jego kolega z rządu tymczasowego, Kanaris, wyparował go ze stanowiska d. 21 Lutego 1863, używając przeciwko niemu nietylko lewicy radykalnej w Izbie, ale i rokoszów wojskowych. Aż do przybycia nowego króla, Jerzego, syna ówczesnego księcia następcy tronu duńskiego (od 15 Listopada 1863 króla Chrystyana IX), rządziła sama Izba, za wykonawców tylko swej woli mając ministrów. Jerzy I po przybyciu do Aten i zaprzysiężeniu konstytucyi d. 31 paźdz. 1863, na czele najpierwszego swego gabinetu postawił B-a, ale krótko tylko z jego usług korzystał; podobnież i drugi gabinet B-a, w 1865, trwał kilka tylko tygodni, z powodu uporu, z jakim król trzymał się doradzcy swego, przywiezionego z Danii, hr. Sponnecka. W 1868, po Kumundurosie, B., powołany nanowo do wytworzenia rządu, obstawał za poparciem kandyotów, powstałych na dwa lata przedtem, i z jego-to woli Delyannis, m. spr. zagr., w grudniu t. r. w Izbie głośno przyznał, że anneksya stanowi cel polityki greckiej. Gdy kon-ferencya paryska nałożyła na tę politykę pęta, B. podał się do dymisyi (2 lutego 1869), ustępując miejsca Zaimisowi. Dwukrotnie jeszcze potem był

89

KncTklnpp.dra Powszechna Ilnttr. T. X.

mie“ VI s.; tegoż „De nummorum Bulgaricorum forte antiquissimo libri duo“; Koppen „O Bojükckhxt» Eyarapaxi»“ (w „iKyp. Mhh. Hap. lip.“ 1836 XII); Erdmann „Die Ruinen Bulgars“ (w „Beiträge zur Kentniss des Jnnern von Russland“ t. I): Charmoy „Relation de Mas’oudy et d’autres auteurs“ (w „Mém. de 1’ Acad.’’ 1834); Grigorjew „Byjirapn BojiJKCKie“ („En6aioTeKa æm UTema“ 1836, zeszyt II) i tegoż artykuł w „3Hn,HKJone^HuecKiä Jleu-CHKOHT. ILnomapa“ t. VII; Bierezin „EyjirapB Ha BoJirb“ („yqeHEie 3anacKH Ka3aHCKaro yHUB.“ r.

1852); Chwolson „MsßbCTia J/IÖHB-^acTH“ (Petersburg, 1869); Garwaki „CKaaaHia MycyjiMHH-ckhxtj nneaTejieH“; Lichaczew „EHTOBue iiäMSTHH-KH BeuHKoS Eynrapm“ („Tpy^H 2-ro apxeoji. ctfe-ßa)“; Niewostrujew „0 ropoßHipaxB jtpeßHsro BoJURCKO-BojirapcKaro h KasaHcaaro qapcTBt“, („Tpy^M I-ro apx. CBrh3.“); Rittich „MaTepiajiH ÆJiH 3rHorpa®m PocciM“ („Ka3aHCKaa ryöepma“ t. I, Kazań, 1870 r.); Szpolewskij „^peBHie ropowa h Apyrie OyjirapcKO-TaTapcKie naMHTHMKH bb Ka-3aHCK0H ryöepmn“ (Kazań, 1887). —„3aqHKJion. caoßapt.“    *

Bulgarya. Księstwo Bułgarskie obejmuje tak zwaną Dunajską Bułgar y ę, leżącą na północnym stoku Bałkanu ku Dunajowi, oraz dawną autonomiczną tu recką prowincyę, wschodnią Rumelię, przyłączoną do księstwa Bułgarskiego w 1885 r., a leżącą na południe Bałkanu, w północnej części dorzecza Marycy do gór Rodop-skich. Obszar pierwiastkowego księstwa wynosi blizko 64,000 kim. kw., obszar wschodniej Rumelii blizko 36,000 kim. kw., razem więc blizko 100,000 kim. Księstwo Bułgarskie posiada w swym obrębie wszystkie formypowierzchni od znaczniejszych chłodnych gór do rozległych ciepłych nizin. Pośrodku między Dunajem, stanowiącym prawie aż do uścia granicę północną, oraz granicę południową, ciągnie się długi łukowaty łańcuch Bałkanu, niby grzbiet pacierzowy całego kraju. Na północ stąd rozciąga się do Dunaju wyżyna (Bułgarska), na południu do gór Rodopskich i związanych z niemi gór Rila-nizina północnej Tracyi (albo Rumelii). Jakkolwiek półwysep Bałkański jest bardzo górzysty, jednak góry jego nie mogą się równać z Kaukazem lub Alpami. Nie posiadają lodowców i najwyższe ich szczyty nie dosięgają nawet Etny (3,300 m.). W Bulgaryi, powyżej granicy lasów, rozciągają się wielkie łąki, a jeszcze wyżej rumowiska skalne, wśród których śnieg tylko w niewielu zacienionych dolinach może przetrwać lato. Szczyty mają po największej części kształty zaokrąglone i są łatwo dostępne. Najwyższe góry kraju Rila Pianina (pianina, znaczy góry, pierwiastko-wo—pastwiska górskie) wznoszą się ponad źródłami Marycy, Mesty i Iskieru. Najwyższy szczyt tych gór jest Mu sa 11 a, wznoszący się na 2,930 m., tak, iż po nieco wątpliwym co do wysokości szczycie Lj u b o t r n (3,050 m.?) w górach Szar, i po Olimpie (2,970 m.), stanowi on trzeci co do wysokości z wymienionych dotąd szczytów na całym półwyspie. Góry Rila łączą się na wschodzie z górami Rodopskiemi, a na południu z górami Perin Pianina (starożytny

Orbelos), które już wychodzą po-za granice Bulgaryi. Na zachód od Rila, po-za doliną Strumy, wznoszą się góry Osogov na zachodniej granicy (2,250 m.). Na północ gór Rila, między niemi i Bałkanom, w pobliżu Sofii, wznosi się imponująca odosobniona piramida Wito sza (na mapach zwykle Witosz) (2,300 m.). Na północo-zachód od niej rozciąga się urozmaicona górska kraina Trn (1,700 m.) i Ljubacka pianina (1,930 m.) na granicy Serbskiej. Między temi górami zachodniemi leżą liczne żyzne kotliny, po większej części dna dawnych jezior, około 700 m. wysokości (Samoko v, Znepolie, Grachovo lub Breznik, Radomir, Dupnica, Sofia, Kiistendil). Najdłuższym łańcuchem górskim kraju jest Bałkan (co znaczy po turecku wogóle góry), Haemus starożytnych, Stara Pianina bulgarów, rozciągający się na wschód od doliny Timoku na granicy serbskiej; wysokość szczytów (2,370 m.) nie dorównywa przeciwległym Siedmiogrodzkim Karpatom (ob. „Bałkańskie góry“). Rozgałęzienia Bałkanu na północy mają nieznaczną wysokość (około 600 m.), np. malownicze góry pod Belogradczykiem, również malowniczo poprzerzynane licznemi dolinami rzek wzgórz a pod Trnovo, dalej na wschód wzgórza Tuz luk itd. Równolegle do Bałkanu ciągnie się wzdłuż jego południowej strony Sredna Góra. Początek tych gór przypada między źródłami Iskieru i Marycy, na północnej pochyłości gór Rila, koniec w zagięciu Tundży pod Jambolem. Góry te rozpadają się na trzy części: 1. Zachodnia Sredna Góra, przez którą przechodzi kolej żelazna do Konstantynopola, 2. Centralna Sredna Góra, pokryta lasami z najwyższym szczytem łańcucha Bogdan (1,570 m.). Od południowych stoków tych gór wkracza w nizinę Tracką szereg stożków wulkanicznych Koj un Tepe(poturecku: wzgórze owcze), 3. W schodnia Sredna Góra, zwie się po turecku Kara-dża Dag (góra Sarnia). Między Sredną Górą i Bał-kanem leżą trzy kotliny, których wody spływają na południe do Marycy. Wszystkie te kotliny mają i ten sam charakter: między szaremi skalistemi stokami wysokiego Bałkanu i zielonemi leśnemi zboczami nizkiej Srednej Gory rozciągają się żyzne, tylko miejscami pokryte piaskiem lub rumowiskiem, równiny z wyspowo rozrzuconemi lasami i wysokie-mi kurhanami. Od zachodu na wschód zniżają się one od 700 do 250 m.: kotlina Zlaticy, Gj o-psa lub kotlina górnej Strjamy, Tulowsko Pole lub kotlina Kazanlyku, Sliwensko Pole. Jeszcze dalej na wschód następuje bagnista kotlina K ar no bad, między Bałkanem i wulkanicznemu przedgórzami gór Strandża. Strandża, są to góry lesiste, nieznacznej wysokości, oddzielone od Bałkanu przez kotliny Sliwensko Pole i Karno-bad; zaczynają się one pod Jambol, wulkanicznemi górami Bakadżik i wzdłuż morza Czarnego dosięgają Bosforu. Najwyższy ich szczyt Magiala (1030 m.), leży już na terytoryum tureckiem. Na południe od wschodniego końca Srednej Gory wznoszą się w śród równiny zdała widziane stożki wulkaniczne (Monastir), a dalej na południe w uścio-wym kącie Marycy i Tundży wznosi się lesisty

grzbiet, Sakar Pianina, wzdłuż którego biegnie granica z Turcyą. Olbrzymie masowe góry Ro-dopskie napełniają przestrzeń między równiną Filippopolu, dolnej Marycy i morzem Egiejskiem. Góry te, biegnące od Rila na południo-wschód, rozszczepiają się na dwa łańcuchy u źródłowisk Ardy; jeden tworzy granicę Bulgaryi, drugi dotyka morza. Szczyty dosięgają 2,000 m. Góry te są pokryte poczęści iglastemi lasami, poczęści łąkami, co wywołuje tu przemysł leśny i pasterstwo. Co do równin, to u stóp Bałkanu i jego północnych przedgórzy rozciąga się do Dunaju 10 do 50 kim. szeroki pas równin, spadający jednak ku Dunajowi i ku morzu stromo. Pas ten dzieli się na trzy części: Część wschodnia, od Timoku do Jantry wzniesiona od 150 do 200 m., posiada stepowy charakter. Na wschód od Jantry równina wznosi się do 300, a nawet 500 metrów i posiada lasy, głównie dębowe i bukower Obszar lasów między Szumenem (Szumią) i Sylistryą zowie się D e li - O r-man (dziki las po turecku) i jest zamieszkany głównie przez turków. Dalej na wschód i północo-wschód ciągnie się Do brudzą, przechodząca po-za polityczną granicę Bulgaryi, i ma znów powierzchnię stepową, usianą licznemi kurhanami. Na południe Bałkanu ciągnie się nizina Tracka, rozpadająca się na dwie części, które rozdzielone są przez znane już nam góry Sakar Pianina, wypełniające przestrzeń między górami Rodopskiemi i Strandża. Północna albo wyżBza nizina Tracka rozciąga się około Filippopolu, obfituje w winnice i bujne niwy zbożowe. Południowa albo niższa nizina Tracka rozciąga się około Adryanopola, już po-za granicami Bulgaryi. Nizina Tracka nosi dotąd jeszczcze u bulgarów historyczną nazwę Romanik Romanią nazywało się niegdyś całe państwo wschodnio-Rzymskie, obecnie nazwa ta została zlokalizowana do Niziny Tracyi; stąd też pochodzi i turecka nazwa Rumili (Rumelia).—Co do stosunków geologicznych, to Tonią dzieli Bulgaryę na następujące części: 1. Północno-bał-kań8ka wyżyna, składająca się z poziomych prawie warstw mezozoicznych (Jura i kreda), w znacznej części pokryta utworami trzecio-rzędowemi i gliną dyluwialną, spadająca ku Dunajowi tarasowato i stromo. 2. Sfałdowany systemat Bałkanu. 3. Góry średnie na południu Bałkanu (Sredna Góra na zachodzie). 4. Góry wybuchowe na linii Jambol, Aitos, Burgas na wschodzie. 5. Części dawnego krystalicznego Macedońskiego Lądu (góry Rodopskie) z nasadzonemi na nich młodszemi górami wybu-chowemi i z północną częścią mniejszej wschodnio-Tureckiej płyty (góry Strandża). 6. Wreszcie w skład Bulgaryi wchodzi jeszcze południowa część piaskowcowych i wapiennych gór wschodniej Serbii, które ciągną się z północo-północo-zachodu na po-łudnio-południo-wschód, przytykając z jednej strony do zachodniego Bałkanu, z drugiej do północnej części Macedońskiego lądu. Najstarsze utwory skalne występują z jednej strony w masywie Tundży (Sredna Góra i południowy stok Bałkanu) z górami Strandża, między Marycą, południowo bałkańską niziną i wybrzeżem morza Czarnego, z drugiej strony

w masywie gór Rodopskich. Obie te części są połączone z sobą w dwóch miejscach: przesmykiem Harmanli nad średnią Marycą, oraz w okolicach źródeł Marycy. Co się tyczy tektoniki, to cały ten obszar staro-krystaliczny jest pokrajany liniami zapadnięć; jedną z nich, widocznie młodszego wieku, jest południowo bałkańska linia term (źródeł gorących); biegnie ona na terytoryum Bulgarskiem, prawie w kierunku zachodnio-wschodnim (gorące źródła Bulgaryi zawierają siarkę, temperatura ich sięga 75°). Liczne góry trachitowe rozrzucone wśród obszaru krystalicznego, świadczą również o licznych zapadnięciach. Prócz tego wśród obszaru krystalicznego występują w wielu miejscach pokrycia osadów młodszych, które w różnych czasach uległszy zapadnięciu, utworzyły kotlinowa-te zagłębienia. Najliczniejsze i najobszerniejsze z tych kotlin leżą na obszarze gór krystalicznych lub na ich krawędziach. Do tych kotlin należy łańcuch małych równin u południowej krawędzi Bałkanu, Kotlina Sofii, Zlaticy, Gjopsy, górnej Tundży między Kaloferem i Tvardicą (szczególniej kotlina Kazanlyku). Prawie wszystkie te kotliny są wieku trzeciorzędowego lub diluwialnego. Grunt tych kotlin został wyrównany przez napływy dzisiejszych rzek i starsze, po części starasowane, masy żwiru, piasku i gliny. Wiele z tych kotlin nosi wybitny charakter dna dawnych jezior. Jezioro kotliny Sofii spłynęło na północ przez Iskier, jezioro Kazanlyku spłynęło na wschód przez Tundżę.—Co do geologicznej budowy Bałkanu patrz „Bałkańskie góry“. Co do północno Bałkańskiej (Bułgarskiej) wyżyny, to składa się ona z warstw forma-cyi kredowej, wchodzącej też w skład Bałkanu. Warstwy te ciągną się pasami równoległemi do Bałkanu, mianowicie: pas łupków marglowych, który się ciągnie od Jablanicy na zachodzie przez Trojan i Elenę, przez Osman - Pazar i Szumen. Na północ ztąd ciągnie się szeroki pas piaskowcowy, a następnie pas wapieni (Caprotinenkalken), który się ciągnie od Loveczu do Trnova i składa się z wyżyn ograniczonych stromemi ścianami. Szczególniej typowo formy te występują w okolicach Trnova, gdzie wyżyna, pokrajana przez rozgałęziony system pęknięć i zapadnięć, rozpada się na mnóstwo kloców różnej wysokości o schodowatych zboczach. Oryginalny charakter starej stolicy Bułgarskiej (Trno-vo) jest właśnie uwarunkowany temi tektonicznemi procesami. Dalej na północ ciągnie się pas piaskowców (Orbitolinensandsteine) i marglów z zachodu na wschód; ujawnia on się już pod Wraca, występuje najpotężniej pod Lowecz i daje się jeszcze dostrzedz pod Kotel. Do tego pasa przypierają następnie piaskowce i wapienie środkowej kredy. Te środkowo - kredowe warstwy zanurzają się pod młode osady szerokiego pasa równiny, która biegnie wzdłuż południowego brzegu Dunaju, a między Be-logradczykiem i prawym brzegiem Widu nie posiada żadnych skał starszych. Najstarszemi utworami tej północnej części równiny w części zachodniej są osady mioceniczne, które pokazują, że była tu zatoka morza Sarmackiego, zresztą utwory sarmackie w wielu miejscach znikają pod pokryciem lösowem, które we wschodniej części leży na warstwach kredowych. Między Iskierem i Jantrą znajdują się liczne punkta wylewów bazaltu, który tworzy łańcuch gór stożkowych, około 40 kilom, długi; wskazują one na głębokie pęknięcie w poziomych warstwach wyżyny. Do nienaruszonych prawie warstw kredowych należą wyżynowe góry w okolicach Szu-men i Prowadya, z których pierwsze stoją u stóp Bałkanu, jakby olbrzymia naturalna warownia. Na północo-wschodzie, już po-za politycznemi granicami Bulgaryi, występują o wiele starsze skały Dobrudży. Na podstawie powyższych danych geologiczna history a Bulgaryi przedstawia się jak następuje: Wielki archaiczny ląd, rozciągający się na zachodzie i wschodzie aż do Dunaju i przekraczający daleko po-za granice polityczne Bulgaryi, uległ licznym pęknięciom i zapadnięciom bardzo niejednostajnym, tak, iż oddzielne płyty, sparte w południowej części, utworzyły góry uskokowe, które według wszelkiego prawdopodobieństwa aż do starszego trzeciorzędu utrzymały się nad powierzchnią morza, nie uległy więc nawet rozległej transgresyi (zalew) morza górno-kredowego. Północne płyty zapadły się w głąb, tak, iż na wielkich przestrzeniach nie wystęują one zupełnie na jaw, ukryte głęboko pod młodszemi osadami. Dyslokacye, głównie zapadnięcia, trwały do czasów geologicznie nowszych (linie term, młode skały wybuchowe). Podczas epoki paleozoicznej młodszej i od początku Triasu mamy na całym obszarze tylko osady lądowe; osadów paleozoicznych morskich niema w całej wschodniej części półwyspu z wyjątkiem De-wonu nad Bosforem, a więc już po-za granicami Bulgaryi. Co do zachodniej części półwyspu, to tam występują osady paleozoiczne młodsze, lecz też za granicami Bulgaryi, w Bośnii i Hercogowi-nie. W czasie Triasu nastąpiło pierwsze wkroczenie morza: osady płytko-wodne, podobne do Triasu wscho-dnio-alpejskiego i wapienia falistego (Wellenkalk). Zalew morza triasowego trwał niedługo, najdłużej w Bałkanie centralnym i w Dobrudży. Później znów brak osadów morskich; dopiero podczas Liasu morze wkroczyło napowrót, ale i morze jurajskie nie trwało ciągle,—dotąd znamy tylko niektóre piętra Doggern i Malmu, które najbardziej są rozwinięte w Bałkanie zachodnim i w Dobrudży, najmniej zaś w Bałkanie wschodnim. Południową granicę Jury stanowi wogóle pas krystaliczny południowej kra wędzi Bałkanu. Zresztą Jura, jak i Trias, uległy w wysokim stopniu dyslokacyom: zostały one wyniesione aż na grzbiet gór, rozkawałkowane przez poprzeczne uskoki i poprzesuwane. Wczasie kiedy nastąpiła wielka transgresya, osady kredowe wykazują wielką rozmaitość; w północnej części obszaru bałkańskiego występują osady głęboko wodne neokomskie. Kreda środkowa jest reprezentowana przez piaskowce podobne do karpackich, które lokalnie sięgają od Cenomanu do Turonu. Kreda górna (Senon) występuje w całym opisywanym tu obszarze. W Eocenie morze zostało ograniczone do Bałkanu wschodniego i do części centralnego, gdzie występują piaskowce z charakterem Fliszu (między niemi piaskowce numulitowe). Za to na południu

Bałkanu występuje w tym czasie wielka transgresya. Podczas gdy utwory te w Bałkanie centralnym uległy dyslokacyi, to na południu leżą prawie poziomo. Północ nie uległa zalewowi w Eocenie, dopiero w Miocenie.—Wody. Jedyną żeglowną rzeką Bulgaryi jest Dunaj (po bulgarsku Dunav), na przestrzeni od ujścia Timoku do Sylistryi; pozostałe rzeki nie mają pod względem komunikacyjnym znaczenia; rzeki płyną tu między wysokiemi brzegami, wylewy więc są rzadkie, bieg ich jest bystry, ale prawdziwe wodospady nawet w Bałkanie występują w rozmiarach miniaturowych. W dorzeczu Dunaju księstwo Bułgarskie posiada część dorzecza Morawy, mianowicie źródłową krainę Ni sza wy. Z rzek wpadających bezpośrednio, to jest w samem księstwie, do Dunaju, spotykamy: Timok, rzekę krętą, która tworzy część granicy z Serbią. Dalej zachodni Lom, uchodzący pod Lompalanką; Cy-brica i Ogost, wszystkie trzy mające źródła w Bałkanie. Skit ma źródła, nie w Bałkanie, lecz w wysuniętych na północ wzgórzach Wraca. Większą rzeką jest Iskier, który wypływa z gór Rila, przepływa kotliny Samakov oraz Sofii i tworzy wyłom w Bałkanie. Bardzo blizko siebie uchodzą V i d i O s e m. Z licznych źródeł w Trnowskim Bałkanie powstaje Jantra ze swym wielkim lewym dopływem Rusi ca. Powyżej starej warowni Rusz -czuku wpada wschodni Lom, którego źródła leżą w lesistych wzgórzach na północ Bałkanu. Z rzek wpadających bezpośrednio do morza Czarnego największa jest Kamczija (po turecku Kam-czik). Znaczniejsze są rzeki spływające do morza Egiejskiego: źródła Strumy znajdują się na zachodniej stronie Witoszy; rzeka ta przepływa kotliny Radomir i Kiustendil, jako też dwa wspaniałe długie wąwozy i opuszcza tery tory urn Bulgaryi pod Koczerinowem. Mary ca wypływa z gór Rila, niedaleko szczytu Musalla, i wchodzi pod Hibiczewem, jako obfita w wodę, spokojna rzeka, na terytoryum tureckie; z jej północnych dopływów To polni ca i Strjama płyną z dolin między Bałkanom i Średnią Górą, tworząc wyłomy w tej ostatniej. Znaczniejszym dopływem jest Tundźa, która bierze początek na zboczach najwyższych szczytów Bałkanu, przepływa okolice Kazanlyku, Slivenu i Jam-bolu, przerzyna się wąwozem między odgałęzieniami Sakar-Planiny i gór Strandża i pod murami Adryanopola łączy się z Marycą. Z prawych dopływów Marycy, wypływających z gór Rodopskich, najznaczniejszym jest Ar da, dotykająca tylko granicy Bułgarskiej. Większych j e z i o r niema w Bulgaryi. Oprócz bagnistych jezior naddunajskich, posiada Bulgarya kilka lagun nad morzem Czarnem, jak np. Szabla w Dobrudży, dalej słodko-wodne jezioro Devna (Devnecko jezero) pod Warną, słono-wodną lagunę pod Anchialos i trzy laguny pod Burgas. Około 70 małych górskich jezior leży grupami w dolinach gór Rila; znajdują się one też w górach Perim, góry zaś Rodopskie posiadają tylko jedno małe jezioro w kotlinie Dospadu. W Bałkanie jeziora są rzadkie; największe jest Ka j ab as z w dorzeczu Kamczyi. Bagna występują wzdłuż Dunaju szczególniej pod Vidinem, nad dolną Kamczyą, nad średnią Tundżą, w kotlinie Sofii i t. d.—Klimat. Klimat półwyspu Bałkańskiego wobec jego górskiego charakteru i wschodniego położenia jest daleko surowszy niż dwóch dalej na zachód leżących, południowych półwyspów Europy. Klimat samej Bulgaryi można podzielić na obszary, które są prawie identyczne z obszarami roślinnemi, a mianowicie: wybrzeże morza Czarnego, porzecze Dunaju, równina Tracka, wreszcie góry. Charaktery-stycznemi cechami klimatu Bulgaryi są: krótkie gorące i suche lato, krótka ostra sucha zima, obfite deszcze wiosenne i jesienne, wielka różnica między letniem maximum i zimowem minimum temperatury, np. w Sofii różnica ta wynosi 49° C. (od+30° do—19° C.). W Rumelii lato jest tak ciepłe, że nawet bawełna udaje się tam dobrze, ale zima, jakkolwiek krótka, bywa nawet w tej części kraju często ostrą. Co do okolicy naddunajskiej, to średnia temperatura roczna w Ruszezuku wynosi 12° C., w Bukareszcie tylko IOV2⁰ C. Dunaj zamarza nie każdej zimy. Co do Sofii to średnia temperatura roczna (tylko na podstawie dwuletniej obserwacyi) wynosi około 97₂⁰ C. (w Konstantynopolu 14.2° C., w Prizrenie 11.8° C.), a mianowicie wiosna 12.2° C., lato 21° C., jesień 7.8°, zima—2.4. Co do wiatrów, to w Sofii panują północno-zachodni i południowo-wschodni; z wiatrów lokalnych zasługuje na uwagę zimny Veczernik, który w lecie wieje regularnie z dolin Rodopskich, zwróconych ku północy, na gorącą Tracką równinę. Nad zatoką Burgas wieje od lądu gorący wiatr Sami li, rodzaj Sirocco, szkodliwy dla zboża. Co do ilości opadów, to wynosi ona w Ruszezuku 685 mm., w Sofii 731 mm. (według innych 526 mm.). Wielkie mgły panują szczególniej w jesieni i stanowią na Dunaju i morzu Czarnem wielką przeszkodę dla żeglugi. Silne rosy poranne są znane od czasów dawnych russkich wypraw. Wogóle klimat jest zdrowy, jednak w okolicach bagnistych, wyżej wyniesionych, panuje ma-larya.—Roślinność. Wielu podróżników naszego czasu charakteryzuje B-ę jako krainę bezleśną, jednakże bezleśność ta ogranicza się tylko do równin, do kotlin, a szczególniej do okolic wielkich miast. Zdała od głównych dróg, dostajemy się wkrótce do rozległych, jakkolwiek nizkieb, lasów, a w odosobnionych górskich okolicach napotykamy nawet najwspanialsze wysokopienne pierwobory. W wiekach średnich lasy bezwątpienia były daleko większe: słynny był las Silva Bulgariae, który przebywali krzyżowcy na drodze od Dunaju do bramy Trajana. Od tych czasów jednak lasy uległy wielkiemu zniszczeniu; na początku naszego stulecia turcy, ścigając rozbójników, palili lasy; wielkie szkody w lasach sprowadziło też cięcie drzewa bez wszelkiego planu, dalej liczne stada kóz niszczące młode pędy, wreszcie palenie traw przez pasterzy, dla otrzymania lepszych pastwisk. To też na bezleśnych równinach cegły bywają wypalane za pomocą słomy. Rzecz godna uwagi, że wśród zarośli bułgarskich napotyka się wszędzie dziko rosnący lilak (Syringa vulgaris); bulgarowie twierdzą, że lubi on szczególniej ruiny zamków, wątpliwą jednak jest rzeczą, aby pochodził ze zdziczenia dawnej kultury ogrodowej, rośnie ou bowiem często na zboczach gór po obu stronach całego Bałkanu a «góra lilakowa“ występuje często w pieśniach bulgarów. Drzewem typowem krajobrazu trackiego jest orzech włoski (Juglans regia, bulg. orjach), który w pojedynczych wspaniałych egzemplarzach, o cienistych okrągłych koronach, przerywa monotonię równin, a nierzadko występuje nawet na północy Bałkanu. W dolinach między Bałkanein i Średnią Górą, szczególniej pod Kazanlykiem i Sli-venem, stare drzewa orzechowe, wiązy (bulg. briast, brest) i dęby łączą się w malownicze wyspowe gaje, w których pod Kazanlykiem występuje także kasztan słodki (castanea vesca, bulg. kesten), ale po za tą osłonioną z północy okolicą kasztan ukazuje się rzadko, i to tylko w ogrodach. Dopiero w ciepłej Macedonii tworzy już wielkie lasy. W zaroślach występują orzechy laskowe, tarnina, bez czarny, dzika róża, wszystko oplątane malinami, jerzynami, dzikiem winem i t. d. Często też spotykać można małe drzewka dzikich gruszek i śliwek. Z drzew leśnych najczęściej widzieć się daje dąb, nieraz pomieszany z bukiem i jesionem. Dębów wiecznie zielonych niema, zjawiają się one dopiero na wybrzeżach morza Egiejskiego. Piękny widok przedstawiają rozrzucone po lasach bukowych srebrne lipy, które przy każdym powiewie wiatru ukazują błyszczące dolne powierzchnie swych liści. Brzoza znajduje się w górach B-i podobnie jak na Kaukazie i na Etnie, ale drzewa iglaste są rzadkie; ograniczają się tylko do najwyższych szczytów Bałkanu, a na południe odeń brak ich zupełnie, wyjąwszy góry Rila i Ro-dopskie. Na wysokości dwóch tysięcy metrów w górach Rila znika roślinność drzewna, wyżej rozścielają się pastwiska alpejskie z krzakami jałowcu.— Zwierzęta. Dzika fauna B-i nie przedstawia wybitnych cech lokalnych. Ze zwierząt domowych w pierwszym rzędzie należy wymienić konia. Na całym półwyspie panuje przeważnie rasa miejscowa górska, mała, kosmata, barwy cieinno-bronzowej, rzadko białej, bardzo wytrwała. Obok konia napotyka się wszędzie osła (bulg. magare) szczególnie na równinie Rumelii. Muł głównie w górach Rodopskich. Czasami dochodzą tu karawany wielbłądów, które za czasów tureckich były tu daleko częstsze i dochodziły aż do Belgradu. Naj ważniej szem zwierzęciem domowem bułgarskiego rolnika jest bawół (bulg. bivol). Byt tego zwierzęcia jest związany z regularnem pławieniem się w błocie kilka godzin dziennie i dlatego we wsiach znajdują się w tym celu urządzone kałuże; bawoły są wskutek tego powleczone grubą skorupą mułu, która je chroni od słońca i od owadów. Bydło bułgarskie (bulg. goweda) jest drobne. Owce, kozy i świnie nie różnią się niczem od hodowanych w innych krajach bałkańskich. Psy pasterskie są prawdziwą grozą podróżnych. Ze zwierząt drapieżnych największym jest niedźwiedź (bulg. meczka), zresztą już znacznie wytępiony; znajduje on się często w lasach gór Rila, Rodopskich, Perimu i Witoszy, w innych okolicach jest rzadki. Plagą kraju są wilki, bardzo rozpowszechnione, grasujące w lecie na górskich pastwiskach, a w zimie na równinach, i wtedy

zapuszczają się nawet do miast. Szakal znajduje się na wschodzie równiny Trackiej i nad brzegami morza Czarnego w pobliżu Burgas. Najczęściej napotykającą się zwierzyną są dziki, żyjące Btadami w lasach dębowych i bukowych; podobnież często trafiają się zające i sarny; jeleń jednak jest rzadki. Gem z a występuje na Bałkanie, podobnie jak w Karpatach. Z ptaków w górach jest mnóstwo drapieżnych, na wybrzeżach Dunaju i lagun morza Czarnego mnóstwo wodnych. Wobec licznych zwierząt drapieżnych liczba ptaków śpiewających jest mała i wskutek tego lasy bułgarskie czynią wrażenie pustkowia.—Mieszkańcy. Liczba mieszkańców wynosi 3y₅ miliona, a mianowicie: bulgarów 2¹ja miliona, turków przeszło ³/s miliona, greków 60 tys., cyganów 50 tys., tyleż rumunów; prócz tego po kilka lub kilkanaście tys. żydów, tatarów, rossyan i t. d. Z większych miast Filippopol-33,000, Sofia— 31,000, Ruszczuk-27,000,

przedewszystkiem używanie przedimka zamiast de-klinacyi. Bułgar i Serb zrozumieją się bez wielkich trudności; języka russkiego jednak musi się bulgar uczyć i nawet po długoletnich ćwiczeniach zdradza się błędami w przypadkach i twardością w wymawianiu dźwięków miękkich. Język bułgarski zachował choć w małej częśei dźwięki nosowe (polskie ą ę); charakterystyczną dalej jest samogłoska h, która na wschodzie wymawia się j a (niekiedy prawie e a) na zachodzie zaś é. Akcent bułgarski posiada wiele lokalnych odcieni: na wschodzie ma dążność ku końcowi wyrazów, na zachodzie ku początkowi. Prócz tego na wschodzie język ukazuje dążność do pozbycia się joty i wszelkich mięk-czeń spółgłosek (np. Silistra zamiast Silistrja, Evan

14

lg\

I;

i’,

. .-4JÄ

'/d

mm

■-.y

Wi?'.

•> i «

mmËaSBk

-w

•-■■I

’Łun**

Sil

-i-. : ■

wmmàmÊÊm

W1

Fig. 298. Typy Bułgarskie.

zamiast Ivan, it. d., ob. Bulgarya—język). Fizycz-ny typ bulgarów (co do którego nie ma systematycznie zebranych materyałów) nie przedstawia jednolitości: po usunięciu stroju narodowego bulgara nie tak łatwo poznać, jak Ormianina lub żyda. Jest to skutek pomieszania się narodowości, z którego wytworzyli się dzisiejsi bulgarowie w ciągu przeszło tysiącolecia. Wzrost bulgara jest raczej mały niż wielki; osobniki wysokiego wzrostu spotykamy tylko w nizinie naddunajskiej oraz w niektórych okolicach górskich np. koło Sofii. Ludzi otyłych jest bardzo mało, daleko mniej, niż wśród turków. Wło-

Warna—25,000. Na kilometr □ przypada blizko 32; B. dunajska jest gęściej zaludniona, niż dawna wschodnia Rumelia. W czasach ucisku tureckiego i wojen, wielu bulgarów wyemigrowało do Bessa-rabii i Mołdawii, w nowszych czasach znów turcy opuszczają B-ę, a mieszkańcy surowych okolic górskich przesiedlają się na równiny. Bulgarowie w zwartej masie zajmują głównie środek i zachód kraju, w pozostałej części widzieć się daje mieszanina narodowości.—Życie narodowe bulgarów przedstawia wiele cech oryginalnych (ale już obecnie znajduje się w stadyum przejściowem). Długie odosobnienie podczas wiekowego jarzma tureckiego utrzymało bulgarów na stopniu pierwotności; utrudnione komunikacye między poszczególnemi krainami i brak narodowego ogniska sprzyjały rozwojowi prowincyonalizmów. Prawie każdy okrąg, każda dolina, ma swój dyalekt, swe cechy cielesne, swe ubiory, temperament; czasem nawet swe miary i wagi. Oswobodzenie i nowe życie polityczne i ekonomiczne dały początek zmianom tych stosunków, które dążą do ogólnego zmodernizowania i zniwelowania przez drogi, koleje żelazne, przez szkołę i służbę wojskową. Co nowe, jest uważane za lepsze od starego, odosobnienie oddalonych okolic znika; narzecza, pieśni ludowe, kostiumy, zwyczaje i obyczaje—zacierają się; stare tradycye pod naciskiem mnóstwa nowych“wrażeń uchodzą z pamięci. Podział ludności na plemiona nie utrzymał się w B-i; do najzwyklejszych nazw etnograficznych należą te, które polegają na miejscu zamieszkania w górach lub dolinach. Mieszkańców północnego stoku Bał-kanu nazywają wogóle góralami, Balkandii (bałkan =góry). Równeż znaczenie ma nazwa Pianin ci (bulg. planina=góry), którą np. w górach Rodopskich oznaczają mieszkańców wyżyny Dospa-du. Przeciwieństwo z tern tworzą mieszkańcy równin i kotlin, którzy noszą nazwy Połci, Polezę ne, Piljaci od bulg.mpole, równina. Ludzie z tamtej strony gór noszą nazwę Zagorcy, tak np. mieszkańcy dorzecza Marycy nazywają swych sy są po większej części ciemne i twarde; kędzie-Bąsiadów z poza Bałkanu.—Język bułgarski nale- rzawość występuje rzadko. Obok włosów czarnych ży do języków słowiańskich, ma jednak właściwo- zdarzają się często ciemno-brunatne z czerwonym ści odrębne, jakich nie spotyka się w innych; odcieniem, włosy jasno-blond są wyjątkiem. Rysy

twarzy są nadzwyczaj rozmaite: zdarzają się twa- względów politycznych. Ubiory ludu bułgarskiego rze słowiańskie, jakie napotykamy często w Cze- są bardzo urozmaicone, szczególniej kobiece; naro-chacb, Rossy i i u nas, a obok tego romańskie, które dowe pokrycie głowy stanowi u mężczyzn bronzowa i w Serbii silnie występują; dalej greckie, szcze- lub czarna czapka barania, nizka, u góry spłasz-gólniej w miastach, ormiańskie i t. d. Twarze czona. Kaftan i szerokie spodnie są po większej szerokie z małemi nosami i wystającemi kościami części z ciemno-bronzowej wełny, tylko na zachodzie policzkowemi, w niektórych dolinach Bałkanu, zna- noszą białe ubrania i wązkie spodnie. Na szwach i skra-mionują pochodzenie od turków, pieczyngów lub ku- jach, ubranie jest ozdobione barwnemi sznurkami, manów; zdarzają się nawet twarze zupełnie tatar- Dokoła pasa bulgar obwiązuje ciemno-czerwony skie lub kałmuckie. Kobiety mają wyraz twarzy szeroki szal. Pasterze w Bałkanach odziewają się bardziej inteligentny niż piękny; za najpiękniejsze w kosmate skóry kozie i wyglądają zdaleka w swych uchodzą kobiety z Szumenu, Karłowa i Wracy. Pod wielkich futrzanych czapkach, jak niedźwiedzie, albo względem charakteru bulgar jest na pozór spokojny żyjące obrazy starego boga Pana. Górale noszą i flegmatyczny, ale przypatrzywszy mu się uwa- po większej części grube białe wełniane pończochy, żniej, dostrzegamy wkrótce, że pod tym zewnętrz- Narodowe okrycie nóg stanowią skórzane chodaki, nym spokojem kryje się temperament gwałtowny, przymocowane rzemieniami. Rodzina bułgarska bywa choleryczny. Bulgar jest daleki od wesołości i swo- | zazwyczaj bardzo liczna, zdarzają się małżeństwa

ma-

mm

••• m

gilla

SI

k.-vf

HH

toi'

. - w -.. i

y y illrJIIlltl mSSĘmiwy

mL

Ki 1 <k

mm®

11

_T

Kig. 294. Dom gospodarczywwe wsi bułgarskiej.

body innych ludów bałkańskiego półwyspu; jest on jące po 12 dzieci, a niektórzy mężowie chwalą się trzeźwy, wyrachowany i pracowity. Jego siła ro- z dumą 18 do 24 dziećmi z podwójnego małżeń-bocza, zarówno w polu, jak i w fabryce, jest niewy- stwa. Małżeństwo uważa bulgar jako kupno, przy czerpana. Bulgar posiada zdolności spostrzegawcze, którem błogosławieństwo kościelne jest tylko no-oryentuje się szybko w każdem położeniu, jest wym, chrześciańskim dodatkiem. Wesela obchodzo-dobrym uczniem, żołnierzem, rzemieślnikiem lub ne są uroczyście; w niektórych okolicach i ceremonia kupcem. Sposób życia bulgara jest prosty i skrom- kościelna odbywa się dopiero potem, gdy dziewczyny; zielona papryka, czarny chleb i woda—oto obiad na przebyła dni kilka w domu narzeczonego. W gór-bulgarskiego rolnika w polu, co najwyżej z dodat- | skich okolicach zachodu istnieje zwyczaj, dający in-kiem czosnku, sera owczego i słoniny. Mieszkaniec nym bulgarom powód do licznych drwin i anegdot, miasta żyje nie o wiele lepiej. Również skromnym mianowicie: młodzi chłopcy od lat 15 do 18 żenią jest bulgar w napojach; nie potrzebuje on prawa się z daleko starszemi dziewczynami, lat 20 do 25. przeciw pijaństwu. Zazwyczaj zamknięty w sobie, i Jako przyczynę podają chęć wprowadzenia jak naj-poważny, rozważa wszystko ze strony materyalnej prędzej do domu młodego wieśniaka rozwiniętej i obrachowywa, ile może zaoszczędzić; rozrzutników siły roboczej kobiecej, a z drugiej znowu strony chęć niema między bulgarami, co najwyżej są ludzie, ¹ trzymania córek w domu rodziców z tego samego którzy się przerachowali lub za wiele wydali dla ] powodu, jak najdłużej. Zwyczaj ten sprowadza

90

Incyklovadva Powtzaohna Iluatr. T. X.

smutne następstwa; małżeństwa bywają zawierane przez rodziców bez pytania się dzieci, obowiązki małżeńskie, zamiast niedorosłych synów, spełniają ojcowie lub najstarszy z rodziny; ztąd wynikają spory domowe, a nawet morderstwa. Obok formalnych ślubów zdarza się także porwanie, a to w celu uniknienia kosztów wesela i podarunków. W Rumelii dziewczyna, nie uzyskawszy zezwolenia rodziców, związuje swój tłomoczek, udaje się potajemnie do domu swego wybranego, po wejściu porusza ogniska, całuje gospodarza w rękę i otrzymuje zaprosiny, by pozostała. Stanowisko kobiety w domu jest w ogóle lepsze, niż u innych ludów wschodnich; największą dumą kobiety jest: być dobrą gospodynią. Względem obcych, wieśniaczka bułgarska zachowuje się z prostotą i powagą, bez obawy lub kokieteryi. Zdrada małżeńska jest rzadkością; winna bywa prowadzona przez wieś i oplwana, lub też sadzana na ośle z twarzą zwróconą ku tyłowi z ogonem w ręku; jej współwinny prowadzi zwierzę za cugle. Bulgarowie wiele śpiewają, nietylko podczas zabawy ale i podczas pracy, szczególniej w porze żniw. Pasterze lub żniwiarki na przeciwległych wzgórzach śpiewają często na przemian, jedną strofę jedni, drugą drudzy. Zamiłowanie do śpiewu u ludów bałkańskich ujawnia się szczególniej w lesie, podczas zapadania zmroku wieczornego. Często podróżni, ich służba i zbrojna straż w chwili zachodu słońca podnoszą instynktowo chóralny śpiew i wtedy ludzie, a nawet konie po długim marszu i znużeniu jakby odżywają na nowo. Bizantyjczyk, Nikeforos Gregoras, wielko-miejski pedant, opisuje swe przerażenie, gdy jego świta w czasie posłowania do Serbii w 1326 r., w gęstym lesie wieczorem, zagrzmiała bohaterską pieśnią, której echo, podczas ciemnej, bezksiężycowej nocy, rozlegało się ponuro wśród skał i leśnych kniei. Przysłowia bułgarskie są liczne, w nich odbija się praktyczny zmysł bulgarów: oto niektóre z nich: wyraz nie robi jeszcze dziury. Winnica nie potrzebuje modlitwy, tylko motyki. Amen (to jest modlitwa) nie napełnia kasy. Jednym kamieniem nie zbuduje się ściany. Nie patrz na garnek, lecz na to, co w nim jest. Niema bohaterów bez ran. Kto na obcych grobach płacze, straci oczy. Kto goni dwa zające, nie złapie ani jednego. Ognia nie gasi się słomą. Nie sól cudzych potraw. Kto pije na kredyt, upija się podwójnie. Kto rzuca wysoko kamienie, trafi we własną głowę. Krzywa droga jest najbliższa. Pan Bóg nie jest arnautą (to znaczy: nie jest niemiłosierny). Dobre zapomina się, złe nigdy i t. d. Pobożność ludu bułgarskiego jest spokojna, bez głębokiego zapału. Sekciarstwo, jest u bulgarów niemożli-żliwe. Jedyny ślad jego napotyka się we wsi No-woselo pod Widinem, której mieszkańcy, podobnie jak russcy starowierczy Lipowanie, uważają tytoń za ziele dyabelskie; wiara ta przeszła podobno do bulgarów z jakiejś książki rumuńskiej. Najpobożniejsi ludzie są, jak wszędzie, górale, szczególniej kobiety. Liczne posty kościoła prawosławnego, szczególniej czterdziestodniowy przed Wielkąnocą, są zachowywane po wsiach bardzo surowo. Klasztory miały jeszcze niedawno bardzo wielką powagę, która jednak szybko upada, nietylko wskutek wpływu nowych idei, ale także wskutek ciemnoty mnichów. Odwiedzanie klasztorów spada do rzędu letnich rozrywek. Oprócz głównej masy bulgarów, wyznających religię prawosławną, pewna ich część wyznaje mahometanizm; są to tak zwani Po macy, mieszkający głównie w górach Rodopskich; jest to lud pierwotny, wojowniczy, który wysługiwał się turkom w walkach z bulgarami i grekami. Nieznaczna liczba bulgarów wyznaje religię katolicką, są to tak zwani Pauli ki a nie, zamieszkujący okolice Filippopola i Nikopola. Z innych narodowości, zamieszkujących B-ę, Grecy są przeważnie mieszkańcami miast, kupcami, rzemieślnikami, na wybrzeżach zajmują się rybołówstwem i wywarzaniem soli. Jest to naród żywy, inteligentny, pięknego typu, lubiący naukę. Rumuni mieszkają wązkim pasem wzdłuż prawego brzegu Dunaju, a pokrewni im K u c o w 1 a c h y, bądź małemi grupami w miastach jako przemysłowcy, kupcy, bądź w górach jako pasterze. Rumuni, na prawym brzegu Dunaju, przybyli tu, uciekając z Rumunii pod uciskiem bojarów. Żydzi nie występują w B-i tak licznie, jak w krajach karpackich i polskich, gdyż bulgarowie mają talent handlarski, są sprytni i oszczędni; żydzi nie wytrzymują z nimi konkurencyi. Żydzi bułgarscy i całego półwyspu Bałkańskiego nie mówią po niemiecku, lecz po hiszpańsku: pochodzą oni bowiem z półwyspu Pirenejskiego, skąd zostali wygnani na początku XVI stulecia. Głównem ich siedliskiem jest Konstantynopol i Salonika, zkąd przybyli też do miast bułgarskich. Jest to lud po większej części o włosach blond, umiarkowany i pracowity. Wielkich kapitalistów pośród nich jest mało. Osobliwością ludności B-i, mianowicie we wschodniej części kraju, są chrześcianie prawosławni, mówiący po turecku; są to tak zwani Ga-gancy albo Surgucze. Jest to resztka dawnego tureckiego plemienia Kumanów, którzy jeszcze w wiekach średnich, przed podbojem osmańskim, przyjęli chrześciaństwo. Co do zajęć ludności bułgarskiej, to przeważa rolnictwo oraz hodowla bydła. Najlepszą ziemię, mianowicie czarnoziem, spotykamy na równinie trackiej, równinie naddunajskiej i w okolicach zatoki Burgas. Głównie uprawiają pszenicę, a obok niej żyto, jęczmień, owies, proso, szczególniej kukurydzę, która przeważa w okolicach nad-dunajskich, podczas gdy pszenica—w Rumelii. Osobliwe losy miała w B-i kultura ryżu, na równinie Maricy, w okolicach Filippopolu i Tatar Pazarczyku: wprowadzona przez turków w XV stuleciu, trwała do roku 1878; sztuczne nawodnianie pól ryżowych, nieumiejętnie prowadzone, wywołało zabagnienie a ztąd inalaryę i dlatego rząd wschodniej Rumelii z samego początku zabronił uprawy ryżu. Po połączeniu się wschodniej Rumelii z dunajską B-ą, zakaz ten cofnięto, zauważono bowiem, iż niewiele przyniósł on pożytku pod względem sanitarnym, i uprawa ryżu znowu się wzmogła. Przy przewadze pożywienia roślinnego uprawa jarzyn zajmuje w B-i ważne miejsce. Z roślin przemysłowych uprawiają konopie, szczególniej w górzystych okolicach zachodu. Len obecnie zasiewają w znaczniejszej ilości tylko w górach Rodopskich. Tytoń udaje się wybornie a bulgarowie palą go namiętnie. Spe-cyalnością wschodniej części Rumelii jest uprawa róż, która koncentruje się na dwóch obszarach: jeden ciągnie się wzdłuż południowego stoku Bałkanu, szczególniej koło Kazanlyku, drugi, mniejszy, ciągnie się wzdłuż północnego stoku gór Rodopskich. Hodowla drzew owocowych jest mało rozwinięta, jakkolwiek B. przedstawia do tego wyborne warunki. Ze śliwek wyrabiają wódkę, śliwowicę. Uprawa wina ma przed sobą wielką przyszłość; obszar wina ciągnie się głównie trzema pasami, z których dwa pierwsze zgadzają się z pasami uprawy róż, a trzeci ciągnie się między Bałkanom i Dunajem z zachodu na wschód. Co do hodowli bydła, to według statystycznych danych z r. 1887 było w B-i 6,872,000 owiec, 1,204,000 kóz, 395,000 świń; co do innych rodzajów bydła niema dokładnych danych. Hodowla bydła polega, podobnie jak w Hiszpanii, południowych Włoszech, a szczególniej w Azyi Mniejszej, na peryodycznych wędrówkach: stada w lecie przebywają na górach, w zimie na bardzo odległych nieraz równinach. Gospodarstwo takie jest bardzo rozpowszechnione na całym półwyspie Bałkańskim. W Albanii klementyni i kucowlachy Pindu i Gram-mosu, oraz bulgarowie z okolic Ochrydy, przepędzają lato ze swemi stadami w górach, zimę zaś na równinach nadbrzeżnych. W powszechnym też zwyczaju jest ten rodzaj hodowli w zlewisku m. Egiejskiego, od równin Tessalii aż do Gallipoli. Znane są też wędrówki rumuńskich mokkanów między górami Siedmiogrodu i nizinami Rumunii oraz Dobrudży. W B-i gospodarstwa tego rodzaju prowadzą trzy narodowości: bulgarowie, szczególniej pasterze bydła z gór Sredna Góra i pasterze owiec z Bałkanu; dalej kucowlachy i tureccy jurukowie (od tureckiego—jurumek, co znaczy wędrować). Stosunki rolne od ostatniej russko tureckiej wojny, znajdują się w fazie przejściowej, wyrażającej się głównie w tern, że bulgarowie starają się o ile możności skupywać ziemię, przez co większe obszary rozpadają się na drobniejsze a nieużytki znikają. W północnej B-i sił roboczych jest dość, ale równina Rumelii cierpi wielki ich brak: nie mogłaby sprzątnąć zbóż bez cudzej pomocy; to wywołało coroczną wędrówkę żniwiarzy i żniwiarek (zelvan i żelvarki) z Bałkanu do Romanii, jak tu zwykle nazywają równinę Rumelii; godną uwagi jest rzeczą, że wyraz Romania traci powoli swe geograficzne znaczenie i zaczyna oznaczać: „żniwo na równinie“. Wędrówki te odbywają się tern łatwiej, że zboże na Bałkanie dojrzewa o wiele później, tak, iż ludzie mogą jeszcze powrócić na swoje żniwa. Rumelioci nazywają tych żniwiarzy „zagorci, zagorki“. Gromada takich żniwiarzy idzie wesoło ze śpiewem i muzyką. Ludzie śpią i jedzą wśród pola między snopkami. Na drogach i polach pstrzy się od licznych, malowniczo ubranych postaci kobiecych; wszystko przybiera świąteczny wygląd. Ta praca żniwiar-ska jest dla mieszkańców gór rodzajem uroczystości, podczas której łączą się oni w wielkie gromady, razem pracują i razem śpiewają. Pomimo chwilowego upadku przemysłu B. ma jednak w tym zakresie przyszłość przed sobą. Brak tu kapitałów, lecz jest pracowitoś ć i przedsiębiorczość. Główny obszar przemysłowy ciągnie się po obu stronach Bałkanu; na równinach przemysł ogranicza się tylko do miast. Przemysł bułgarski można podzielić na trzy rodzaje: 1. przemysł domowy, którym zajmują się szczególniej kobiety w czasie zimy, 2. przemysł warsztatowy w miastach, wykonywany przez majstrów i czeladników, dawniej uorganizowany w cechy, 3. przemysł wędrowny, wykonywany przez stowarzyszenia wędrownych górali. Fabryki w skromnych rozmiarach są nowością lat ostatnich. Środki techniczne są bardzo pierwotne; prawie wszystkie machiny są wprawiane w ruch przez siłę wody: młyny zbożowe, kuźnice (samokov), tartaki, folusze i przędzalnie. Przemysł bułgarski kwitnął dotąd, dopokąd państwo tureckie w Europie i Azyi tworzyło wielką jedność celną, w której produkta krajowe, mimo swej niedoskonałości, znajdowały szeroki odbyt. Najważniejsze gałęzie przemysłu bułgarskiego są w związku z hodowlą bydła. Na pier wszem miejscu stoi wełna, z której wyrabia się trzy rodzaje materyi: 1. grube brunatne koce, zwane aba, z których sporządza się większa część ubrania wieśniaków; 2. materya cieńsza lecz twarda, żółto-brunatnej, niebieskiej lub białej barwy, tak zwany szajak, który służy też na mundury dla wojska; 3. towary szmuklerskie, zwane gajtan, służące na sznury różnej barwy, które stanowią ważną składową część strojów narodowych. Środkowy punkt tego bułgarskiego przemysłu stanowi miasto Sliven. Prócz wełny wyrób skór był dawniej bardzo rozpowszechniony. Słynęły żółte i czerwone safiany i kordubany ze skór kozich, wschodnie sio dła, rzemienie i buty, ale obecnie przemysł ten znajduje się w upadku. Podobnie rzecz się ma z mydlarstwem. Co do przemysłu związanego z gospodarstwem rolnem, to znajdują się tu liczne młyny wodne, bardzo pierwotnej konstrukcyi. W okolicach ubogich w wodę znajdują się młyny końskie, nad morzem Czarnem są wiatraki. W ostatnich czasach powstało kilka młynów nowszej konstrukcyi, a między niemi i parowe. Kwitnące dawniej w B-i górnictwo (wydobywanie złota, żelaza), znajduje się obecnie w upadku; rozwinęło się tylko w ostatnich czasach wydobywanie węgla kamiennego oraz gipsu. Pokładów soli niema w B-i, podobnie jak na całym półwyspie bałkańskim (wyjąwszy Tuzlę w Bośnii). Sól otrzymuje się tu z wody morskiej. Saliny znajdują się pod Anchialos oraz pod Bal-czykiem; pierwsze, większe, dostarczają rocznie do 15 milionów kilogr.; przemysł ten znajduje konkuren-cyę w soli kamiennej karpackiej z Wołoszczyzny. Handel B-i, jak i wogóle na całym półwyspie Bałkańskim, znajduje się obecnie w nowem stadyum rozwoju, tak pod względem dróg handlowych, jako też i sposobu transportowania towarów. Od czasu wieków średnich spotykały się w B-i handel lądowy z morskim. Jeszcze za dawniejszych czasów tureckich drogi handlowe rozchodziły się w jedną stronę ku Konstantynopolowi, w drugą ku zachodnim wybrzeżom półwyspu, dla stosunków z Wenecyą i innemi włoskiemi ogniskami handlu i przemysłu.

Żegluga na morzu Czarnem od czasu upadku Kon- ną, znalazła się w obszarze handlu konstantynopoli-stantynopola i kolonii Genueńskich w Krymie ustała tańskiego. Połączenie B-i ze Wschodnią Rumelią a handel dunajski ograniczył się do lokalnego prze- i powstanie sieci kolei żelaznych przyniosło znów wozu pomiędzy Bramą Żelazną i uściem. Wówczas zmiany, głównie z powodu oddzielenia Rumelii od w w. XVI i XVII, raguzanie prowadzili z B-ą oży- Turcyi granicą celną. Lecz jakiebykolwiek zmiany wiony handel przez Novipazar, Nisz i Skoplje, przechodziło państwo bułgarskie, to zawsze, dzięki Przedmiotem tego handlu był wywóz produktów su- swemu geograficznemu położeniu, musi ono pozo-rowych B-i i przywóz produktów włoskiego prze- staó polem zetknięcia się handlu północno-euro-mysłu. Okolice na południe od Bałkanu: Filippopol, pejskiego, uwarunkowanego Dunajem i kolejami Adryanopol i Konstantynopol, prowadziły handel bez- żelaznemi, oraz handlu zachodnio-europejskiego, się-pośrednio z Wenecyanami (którzy później ustąpili miejsca Francuzom, Holendrom i Anglikom). Wielkie wojny tureckie na początku w. XVII sprowadziły ważne skutki we względzie historyczno-han-dlowym: handel wenecki i raguzański upadły, drogi z Konstantynopola do Adryi i Belgradu opustoszały.

gającego tu morzem Egiejskiem i Czarnem. Z towarów przywożonych do B-i ważniejsze są: austry-ackie i angielskie żelazo, tak w stanie naturalnym, jak i w narzędziach, blacha, drut, meble, tkaniny, szczególniej angielskie bawełniane, gotowe ubranie; dalej towary kolonialne, spirytus, sól, nafta russ-ska, papier i t. d. Z towarów wywożonych na

Handel zwrócił się od Konstantynopola na Rusz-

. WÈÊM

rtńijips ł - i N ¹

>■

,v-*7

s*

mè-

mÈÊmmÊÊÊâ

..A';,

mm

ÜH

Ijypf

. .wOsSäk

. ‘y.

a* ■

SB

Fig. 295. Parów Jantry pod Ternowem w Bulgaryi.

W. N.

czuk i Wołoszczyznę do Siedmiogrodu, świeżo wówczas przyłączonego do państwa Austryackiego. Przy końcu w. XVIII postępy rossyan otworzyły morze Czarne dla żeglugi, co nie pozostało bez wpływu i na handel dunajski; w nowo założonej Odessie powstała kolonia kupców bułgarskich. Wprowadzenie żeglugi parowej na dolnym Dunaju (w 1834) uczyniło tę rzekę główną arteryą handlową krain sąsiednich. Obszar nowo zakwitłego handlu du-najskiego sięgnął wkrótce po-za Bałkan do Filip-popola, gdzie zetknął się z obszarem handlu konstantynopolitańskiego. Przy powstaniu nowego księstwa bułgarskiego znalazło się ono w obszarze handlu dunajskiego, a mianowicie z jednej strony handlu austryackiego, dążącego w dół Dunaju, z drugiej angielskiego, dążącego z morza Czarnego w górę Dunaju.^Rumelia, oddzielona od księstwa granicą cel-

pierwszem miejscu stoi zboże, dalej bydło, wełna, skóry, sér, masło, kury, jaja, drzewo, olejek róża-ny, tytoń, W r. 1891 przywóz wynosił 65.1 miljon. marek, wywóz 56.9 mil. (Źródło: „Das Fürsten -thun Bulgarien von Dr. C. lirecek 1891).

Dzieje. Najdawniejszymi mieszkańcami północnej części półwyspu Bałkańskiego były liczne plemiona trackie; te pierwotnie uległy królom macedońskim, a następnie były podbite przez rzymian, którzy z całej ziemi między górami Bałkąńskiemi i rzeką Dunajem utworzyli prowincyę pod nazwą Mezyi. W czasach wędrówki narodów przepływały tędy najrozmaitsze plemiona z północy i wschodu, a między niemi i goci, którzy wkrótce poszli dalej do Włoch, a po nich dopiero wchodzą i osiedlają się na półwyspie stale słowianie, tocząc nieustanne walki z grekami i dochodząc nieraz aż

do Peloponezu. Jakkolwiek okazali tu oui większą, i niż gdziekolwiekbądź indziej, wojowniczość, jednakże stworzyć państwa jednolitego i silnego nie zdołali, dopóki nie zmieszał się z nimi lud obcej krwi, tureckiej, bulgarowie. Wyszedłszy z Azyi, koczownicze i dzikie hordy B-ów najpierw dłuższy czas koczowały między Donem a Dnieprem (w V i na początku VI w.), później zbliżyły się do Dunaju w r. 679 i rozpoczęły napady na ziemię monarchii greckiej pod dowództwem Isperycha (Asparucha), który, pobiwszy cesarza Konstantyna Pogonata, wszedł do Mezyi, podbił siedm mieszkających tam plemion słowiańskich i założył państwo bułgarskie.

(od r. 888? — 927) stanowi najświetniejsze chwile w dziejach starej B-i pod względem i politycznego, i umysłowego rozwoju. Symeon, przezwany wielkim, w początku swego panowania prowadził wojnę najpierw z węgrami za Dunajem, których odparł do Panonii, a następnie z grekami. Wyszedłszy zwy-cięzko z tych walk, zapewnił sobie przeszło 20 lat pokoju, podczas którego państwo mogło się wzmocnić i swobodnie rozwijać pod względem oświaty; w tym właśnie czasie powstają pierwsze dzieła literatury bulgarskej. Ostatnich 15 lat panowania spędził Symeon na nieustannych wojnach z grekami, Serbami i Chorwatami, których zmusił do uległości i pła-

zobowiązań ze strony greckiej, znowu rozpoczął wojnę; pobiwszy kilkakrotnie wojska greków, spustoszył Tra-cyę, zdobył Adryanopol i powtórnie stanął pod Konstantynopolem, którego atoli zdobyć nie mógł. Symeon, pragnąc osiąść na tronie greckim i w jedno połączyć obie monarchie, przybrał tytuł cara (cesarza)B-i i Grecyi i pierwszy z władzców bulgars. ukoronował się koroną, przysłaną mu, jak się zdaje, z Rzymu; prócz tego z arcybiskupstwa bulgar. utworzył osobny, niezależny patryarchat. Następca Symeona, Piotr św. (927 — 968), bynajmniej wojowniczego usposobienia ojca nie posiadał; wstąpiwszy na tron, zaraz zawarł pokój z grekami, utrwalony poślubieniem księżniczki bizantyjskiej. Car ten, nietylko do oręża uzdolnionym nie był, ale i wewnęrz-nemi sprawami państwa rządzić nie umiał, skutkiem czego wynikł bunt wśród jego poddanych, a w r. 963 jeden z możnych „boljarów“, Szyszman, oderwał

wniejszej potęgi niebezpiecznego sąsiada, sprowadził księcia Swiatosława z Rusi, który zawojował wybrzeża Dunaju do Sylistryi, a po śmierci niedołężnego Piotra, za panowania dwóch jego synów, Borysa i Romana, następca Fokasa, Jan Cymisces, obu wziął do niewoli do Konstantynopola, gdzie w kościele św. Zofii złożył na ołtarzu koronę carów bułgarskich. W ten sposób przestało istnieć carstwo wschodnio-bulgar.; natomiast pozostało jeszcze nietkniętem carstwo zach.-bulgar., które wkrótce stało się groźnem dla Bizancyum, gdy na tronie zasiadł najmłodszy z synów Szyszmana, Samuel (977—1014). Przedsiębiorczy i energiczny ten car podbił część Serbii, niemal całą Macedonię, Epir, Tessalię i nawet Helladę z Peloponezem. Taki nagły wzrost państwa bulgar. oczywiście zatrwożył cesarza greckiego, Bazylego II Bulgarobójcę, który postanowił bądź-cobądź zgnieść groźnego nieprzyjaciela. Walki Samuela z Bazylim trwały przeszło lat 30 i skończyły się ostatecznem pobiciem B-ów. Wojska greckie po licznych zwycięstwach zadały w 1014 stanowczą porażkę Samuelowi w wąwozach Bałkańskich pod Biełasicą, gdzie cesarz wziętym 15,000 niewolników kazał wyłupić oczy i odesłać carowi, który

Po śmierci Isperycha głośniejszym z hanów nowego cenią daniny. Powodem do wojny z grekami było państwa, będących ciągłym postrachem dla greków, znieważenie posłów jego w Konstantynopolu; wów-był Kr urn (807 — 815), który zwyciężył cesarza czas Symeon ruszył na stolicę, Bizancyum i, jakkol-Nicefora i kilkakrotnie pobił następców jego, Michała ‘ wiek skutkiem układów pod jej murami cofnął się I i Leona V; w jednej z bitew z nimi wziął do nie- na razie, jednakże wkrótce, wobec niedotrzymania woli 30,000 jeńców; spalił przedmieścia Konstantynopola; ostatecznie zamierzał zdobyć samą stolicę i w tym celu powtórnie stanął pod jej murami zogromnern wojskiem,złożonem z bulgarów, słowian i awarów, oraz z wielkim zapasem machin burzących, jednakże niespodziewanie umarł tknięty apopleksyą. Następca jego, Mor tag, zawarłszy przymierze z Leonem V, zwrócił swe siły w inną stronę, a mianowicie wojował o Panonię. W owej epoce osiedlania się swego na półwyspie bulgarowie, jak wogóle ludy turańskie, odznaczali się dzikością i srogością niepomierną; nosili oni zawoje na głowach golonych i szerokie spodnie, siadywali na piętach, miewali po kilka żon, które chodziły z zakrytą twarzą, i sądzili się wedle surowych niezmiernie zwyczajów. Za bunt np. karano śmiercią nietylko winnego, ale i całą jego rodzinę; podczas badania, chcąc wymódz zeznania na oskarżonym, bito go niemiłosiernie, albo wbijano mu żelazne widły pod bio- prowincye zachodnie i założył drugie „Zachodnie dra. Przy hanie znajdowała się zawsze rada, zło- .carstwo bułgarskie“. W krótce potem cesarz Nicefor żona z sześciu starszych (boljarów), inni „boljaro- | Fokas, postanowiwszy zniszczyć nawet i widmo da-wie“ zarządzali prowincyami, na które dzieliły się posiadłości hana. Srogi ten lud barbarzyński przeistoczył się powoli, z chwilą przyjęcia wiary chrześciańskiej, zlewając się w jeden naród z podbitymi słowianami, od których przyjął język, zatraciwszy zupełnie razem z cechami zewuętrznemi i du-chowemi własną swą mowę. W 864 wnuk (czy też prawnuk) Kr urna, han Bory s, wojując z grekami, niespodzianie przy układach pokojowych z cesarzem Michałem III dał się ochrzcić i przyjął jego imię, zamiast poprzedniego pogańskiego, poczem wszedł w układy z papieżem (Hadryanem II) w celu urządzenia hierarchii duchownej, ale nie otrzymawszy preko-nizacyi arcybiskupiej dla swego wybrańca, udał się do Konstantynopola i przyjął przysłanego arcybiskupa Józefa, który ustanowił dla B-i 10 dyecezyj.

Od tej pory Borys - Michał, zaniechawszy wojen, zajął się gorliwie rozpowszechnieniem chrześciań-stwa w swem państwie, budował kościoły, założył ■klasztor w Ochrydzie, a na starość zrzekł się tronu i sam wstąpił do klasztoru, złożywszy rządy w ręce starszego syna, Włodzimierza, gdy zaś ten chciał -wrócić do pogaństwa, Borys wprowadził na tron młodszego swego, Symeona. Panowanie tego władzcy

na widok tylu nieszczęśliwych umarł z rozpaczy, zmuszeni byli toczyć wojny i z innymi nieprzyja-Syni następca Samuela, Gabryel, a później synowiec, ciołmi z północy, a mianowicie z nowoprzybyłymi Jan Władysław, próbowali jeszcze stawić energiczny tatarami i z węgrami, których król Stefan V przy-opór Bazylemu, jednakże mimo to cesarz zdobywa dawną rezydencyę Samuela, Ochrydę, nad jeziorem Ochrydzkiem, następnie stolicę Prespę, zabiera ogromne skarby carów i kładzie w 1018 kres istnieniu państwa bułgarskiego, które od tego czasu staje się prowincyą bizantyjską i znika z widowni dziejowej na lat półtorasta zgórą. Przez cały ten długi przeciąg czasu bulgarowie, uciskani przez cesarzów, którzy nakładali na nich coraz większe podatki, próbowali kilka razy odzyskać niezależność, ale wszelkie ich próby w tym celu spełzały zwykle na niczem; nawet dwie większe rewolucye w XI w.

jął nawet tytuł „króla bulgar.“. Pod następną dy-nastyą Terterydów, której założycielem był Jerzy Terteryjl, ogłoszony carem w Ternowie (1280), B. stawała się coraz słabszą, z jednej strony wciąż pustoszona przez greków i tatarów, a z drugiej targana wewnętrznemi zaburzeniami. Jerzy nie mógł się oprzeć najazdowi tatarów i zmuszony był córkę swą wydać za syna hańskiego, który później występował jako pretendent do tronu. Syn Jerzego, T eodor (1295 —1321), zdołał na chwilę przywrócić spokój i porządek w państwie, a nawet za panowania syna jego, JerzegoTerteryjall, udało się bulgar. odzyskać od greków twierdzę Plowdiw (Filippopol), ale zaraz po jego śmierci powstała w B-i anarchia, z której skorzystał Michał, syn boljara z Widdynu, Szyszmana, i dostał się na tron w r. 1324. Nowy ten car usiłował podtrzymać z grekami przyjazne stosunki wobec gróźnego dla siebie sąsiada, króla serbów, Stefana Urosza III, z którym zmuszony był toczyć wojnę. Pobity przez niego pod Welbużdem (dziś Küstendil), padł na placu boju w r. 1330, a rządy kraju objęła wdowa po nim, Anna, w imieniu małoletniego syna Szyszmana (1330 — 1332); jednakże wkrótce potem odsunięta była od władzy przez boljarów, a na tron wstąpił synowiec Michała, Jan Aleksander (1332—1365). W tym właśnie czasie rządy Serbii obejmuje znakomity wojownik, Stefan Duszan, który, rozszerzywszy swe państwo ogromnemi podbojami ziem greckich, począł już wywierać przeważny wpływ na B-ę- Po śmierci Aleksandra dwaj jego synowie podzielili się krajem, mianowicie syn starszy, JanSracimir, zatrzymał Widin, którym rządził jeszcze za życia ojca, a większą część monarchii z Ternowem, Nikopolem i innemi grodami, wziął Jan Szy szm an III, ostatni car B-i. W owym czasie rozpoczął się na półwy-śpie stały napływ turków z Azy i, którym ani Bizancyum, ani żadne ze słabych państw słowiańskich oprzeć się nie mogło. W r. 1370 Szyszman zmuszony był uznać się hołdownikiem tureckim, a w r. 1393 sułtan Bajazet zdobył stolicę Ternowo, Szyszmana razem z patryarchą bulgar. wziął do niewoli i tern położył kres istnieniu B-i. Wprawdzie część zachodnia kraju z Widinem ocalała jeszcze na krótko, ale gdy w 1396 pod Nikopolem Turcy pobili króla węgierskiego Zygmunta, którego sojusznikiem był Stracimir (wzięty po bitwie do niewoli tureckiej), to i ten skrawek ziemi wpadł w ręce turków, a w ten sposób cała B. stała się łupem zdobywców. Czasy panowania tureckiego nad słowianami półwyspu Bałkańskiego były czasami zupełnego zastoju umysłowego, nadużyć, zdzierstw i najrozmaitszych gwałtów, których na ciemnej masie ludu dopuszczali się albo urzędnicy tureccy, albo duchowieństwo greckie, (fanaryoci), wywierając na umysłowość i moralność narodu wpływ jak najszkodliwszy. Sułtan, podzieliwszy B-ę na trzy prowincye czyli sandżaki: widiński, nikopolski i silistryjski, oddał ją pod zwierzchnictwo beglerbega Rumelii, rezydującego w Sofii; samodzielny patryarchat bułgarski był

(pierwsza pod Deljanem i bratem jego Aluzyanem, druga pod Konstantym Bodynem, którego ogłoszono carem pod imieniem Piotra), po licznych krwawych utarczkach z grekami nie osiągnęły żadnego rezultatu.

Dopiero rewolucya w 1186, wybuchła skutkiem nałożenia nowych, zbyt uciążliwych, podatków i łupiestwa, którego się dopuszczali urzędnicy cesarza Izaaka Angelosa względem bulgar., wyzwoliła B-ą z pod jarzma greków. Bracia Jani Piotr Asienowie podburzyli lud, zgromadzony w Ternowie (Tymowie), i pierwsi za broń chwycili. Z początku potyczki były niepomyślne: Jan Asien, pobity, zmuszony był uciec, lecz wkrótce ukazał się znowu, prowadząc z sobą hordy kumanów, zwyciężył z kolei trzy wojska greckie, a w. r. 1190, pobiwszy samego cesarza, ogłosił niezależuość nowego państwa bulgar. ze stolicą w Ternowie, gdzie obaj bracia zgodnie rządzili.

Po ich zgonie (obaj zginęli z ręki morderczej) trzeci brat, Kai oj an, opiewany przez lud jako „car Ka-lianczo“ (1197—1207), prowadził dalej uporczywą walkę z osłabionem wówczas bardzo Bizancyum, chcąc zarobić na przezwisko Grekobójcy (jak niegdyś Bazyli zwał się Bulgarobójcą). Gdy na gruzach Bizancyum wkrótce stanęła niespodziewanie Monarchia Łacińska, Kalojan szukał z cesarzem Bald winem przyjaznych stosunków, ale odepchnięty, rozpoczął z nim wojnę, przyjąwszy wezwanie ludności greckiej przeciw obcym najeźdźcom, i pod Adryanopolem przy pomocy kumanów pobiwszy Baldwina, wziął go do niewoli (1205). Najświetniejszą chwilą w dziejach Nowej B-i jest panowanie syna Asiena I, Jana Asienall (1218—1241), który, zwyciężywszy i oślepiwszy siostrzeńca i następcę Kalojana, Borysa, zasiadł na tronie ojcowskim.

Korzystając ze słabości monarchii Łacińskiej i wiążąc się przeciwko niej z grekami, podbił część Albanii, Epir i górną część doi. Morawy, skutkiem czego państwo jego było niemal tak wielkie, jak za czasów Symeona. Oprócz tego przyozdobił stolicę swoją,

Tyrnowo, pięknemi gmachami i świątynią, w której dotychczas znajduje się jego napis pamiątkowy. Po śmierci Asiena II B. poczyna, jak niegdyś po śmierci Symeona, chylić się do upadku. Dwaj synowie zmarłego cara (Kaliman 1241 — 1246 i Michał 1246—1257) walczą bezskutecznie z grekami, którzy stopniowo uszczuplają granice kraju, a dwaj następni carowie, nieprawnie nazywający się Asienami (Konstanty 1259—1277 i Jan Asien III 1277—1280),

zniesiony i pod względem religijnym B. poddana była pod władzę patryarchy konstantynopolitańskiego, a mianowane przez niego duchowieństwo greckie, przejęte ideami wskrzeszenia Grecyi, usiłowało hellenizować bulgarów. Stany wyższe B-i bardzo szybko uległy muzułmanizmowi i sturczyły się ostatecznie; pozostał jeno lud, który, skutkiem ciągłych zdzierstw urzędników tureckich, żywił w głębi duszy nienawiść do zaborców, bynajmniej atoli nie myśląc o odzyskaniu swobody. Wogóle ruch umysłowy i polityczny począł się w B-i znacznie później, niż w innych krajach słowian południowych, i postępował bardzo powoli. Ruch polityczny daje się już spostrzegać wśród ludności bulgarsk. w XVIII w. podczas wojen Austryi lub Rossyi z Turcyą, jest jednakże jeszcze bardzo słaby i przybiera większe rozmiary, stopniowo się wzmagając, dopiero w XIX w.

dukowem-Korsakowem na czele, w celu nowej or-ganizacyi tego kraju. Pokój w San-Stefano w r. 1878, a następnie kongres w Berlinie 13 lipca t. r. utworzyły z części B-i między Dunajem i Bałkanami nowe księstwo bułgarskie ze stolicą w Sofii, z ziemi zaś leżącej po-za łańcuchem gór Bałkańskich— autonomiczną prowincyę pod nazwą Rumelii Wschodniej a protektoratem Turcyi. Według wskazówek russkiego komisarza, Korsakowa, opracowano teraz nową ustawę konstytucyjną dla B-i, przyjętą przez bulgarów na pierwszem zgromadzeniu w Ternowie; wkrótce potem Korsaków zwołał do Ternowa drugie zgromadzenie narodowe, na którem, zgodnie z życzeniem komisarza russkiego, ogłoszono pierwszym księciem B-i Aleksandra Battenberg a, (od roku 1879 — 1886 roku). Pierwsze lata księcia Aleksandra nacechowane są nieu-stannemi walkami stronunictw (partyi konserwatystów i liberałów). Pierwszy sejm, zwołany w jesieni 1879 r. po niezmiernie burzliwych obradach, trwających pięć tygodni, był rozpuszczony, jak również rozwiązane było pierwsze ministeryum konserwatywne, zamiast którego utworzono wprawdzie nowe, umiarkowane, ale i to nie miało trwalszego gruntu pod nogami. Po zwołaniu drugiego sejmu w r. 1880, powstało ministeryum liberalne z Can-kowem na czele, który wszelakoż musiał wkrótce, dzięki kollizyi z Austryą i z samym zresztą księciem, ustąpić miejsca Karawełowowi. Gdy jednakże ciągłe nieporozumienia stronnictw "Wzrastały, a ministeryum Karawełowa nie cieszyło się sympatyą Rossyi, książę zdecydował się na krok energiczniejszy, aby raz przywrócić porządek. W tym celu wydał (z r. 1881) odezwę do narodu, w której, wykazując konieczność zawieszenia konstytucyi terno-wskiej, jako nie odpowiadającej wymaganiom narodu, uchyla się sam od rządów i składa je w ręce zgromadzenia narodowego; przyczem dodaje, że pozostać nadal na swem stanowisku mógłby w takim tylko razie, gdyby naród udzielił mu pełnomocnictwa, zapewniającego swobodę działania na lat siedm, w celu uporządkowania spraw narodowych. Wskutek tej odezwy zwołano do Sistowa (1 lipca ^1881 r.) zgromadzenie narodowe, które zadość uczyniło żądaniom księcia, zawieszając na lat siedm konstytu-cyę ternowską i udzielając rozległych praw do reorganizacyi kraju w celu zabezpieczenia mu trwałego spokoju. Mimo to wszystko książę nie zdołał i w takich warunkach dopiąć swojego celu. Jakkolwiek system był zniesiony, jednakże ludzie pozostali ci sami, rzeczy więc szły dawnym trybem. Dnia 18 września 1883 r. książę wydanym manifestem najniespodziewaniej przywrócił w całej rozciągłości moc zawieszonej konstytucyi i utworzył nowe ministeryum, liberalne i konserwatywne jednocześnie, z Cankowem na czele. W 1884, podczas wyborów, Cankow większością głosów zmuszony był ustąpić ze swego stanowiska, a miejsce jego zajął znowu Karawełow, którego rządy wytworzyły silną agitacyę w celu połączenia Rumelii

Rząd turecki pod naciskiem obcych mocarstw poczyna czynić pewne ulgi dla uciskanej ludności i wydaje szereg firmanów, mających na celu położenie kresu nadużyciom urzędników tureckich, ale zwykle te firmany pozostawały jedynie na papierze. Od r.

1840 poczyna się w B-i silny ruch przeciw duchowieństwu greckiemu, które ściągnęło na siebie nienawiść ludu; powzięto nawet zamiar połączenia się unią z Rzymem i w tym celu nawiązano długo trwające rokowania, które ostatecznie skończyły się tern, że w r. 1861 ihumen z Gabrowa, Józef Sokolski, był wyświęcony na arcybiskupa unickiego; jednakże większość ludności wrogo zapatrywała się na unię a ostatecznie kres temu niezadowoleniu położył firman sułtański, przywracający w r. 1870 osobny egzarchat bułgarski. Powstania zbrojne, które w sąsieduiem państwie słowiańskiem, Serbii, były tak liczne i groźne, w B-i były bardzo nieznaczne. Głośniejszym z rewolucyou. bułgarskich był poeta i dziennikarz, Jerzy Stojkow Rajkowski, który w Białogrodzie organizował legiony bułgarskie, następnie Ljuben Karawełow, również literat. Jednakże usiłowania obu tych mężów, żeby wywołać re-wolucyę w całej B-i i wydobyć się orężem na wolność, spełzły na niczem. Do ważniejszych ruchów powstańczych należy wybuch w r. 1875, kiedy powstanie w Bośnii i Hercegowinie silnie oddziałało na umysły bulgarów. Rewolucyę, wybuchłą w południowej części gór Bałkańskich, podtrzymywały napływające wciąż oddziały hajduków; wkrótce potem atoli ruch ten był stłumiony zupełnie i pociągnął za sobą straszną zemstę tur-ków, którzy w barbarzyński sposób zburzyli kilkadziesiąt wsi i miasteczek w południowej B-i i wycięli 12,000 ludzi. Najbliższem następstwem takiego okrucieństwa było zwołanie międzynarodowej konfe-rencyi w Konstantynopolu w 1876, na której oburzone mocarstwa europejskie podały projekt utworzenia z B-i dwóch prowincyj pod zarządem gubernatorów chrześciańskich z rządem autonomicznym, zapewniającym równouprawnienie wszystkich narodowości i wyznań. Kiedy Wys. Porta projekt ten odrzuciła, w r. 1877 wybuchła wojna między Turcyą i Rossyą i jednocześnie z przejściem armi russkiej przez Wschodniej z B-ą. Istotnie we wrześniu 1885 nastąpił Dunaj rozwinęła w B-i swą działalność przysłana w Filippopolu (Plowdiwie), stolicy Rumelii, przewrót: przez rząd russki administracya z Czerkaskim i Don- gubernator generalny Rumelii, Gabryel Krestjowicz,

był uwięziony i ogłoszona unia z B-ą pod księciem Aleksandrem, który natychmiast wszedł z wojskiem do Filippopola. Zajęcie Rumelii pociągnęło za sobą wojnę Bi z Serbią, która bądźcobądź chciała i dla siebie zyskać przytem jaki skrawek ziemi. W wojnie tej, trwającej dwa tygodnie (listop. 1885), Serbowie po kilku bitwach, z których najważniejszą była bitwa trzydniowa pod Sliwnicą, ponieśli porażkę i przy interwencyi Porty zawarli pokój w Bukareszcie (1886). Sułtan turecki ostatecznie zgodził się na przyłączenie Rumelii do B-i i w kwietniu 1886 r. przysłał księciu bułgarskiemu firman na gubernatorstwo rumelijskie. Tymczasem niezadowolenie Rossyi z rządów w B-i coraz bardziej wzrastało; już po zajęciu Filippopola przez księcia Aleksandra rząd russki odwołał wszystkich swych oficerów z armii bułgarskiej, dając tem świadectwo niesoli-daryzowania się z faktem zajęcia Rumelii, jako sprzeciwiającym się uchwałom kongresu berlińskiego. W nocy 20 sierpnia 1886 r. wybuchła w Sofii rewolucya pałacowa, która, aresztowawszy księcia, ogłosiła jego detronizacyę. Aleksander, przywieziony pod strażą do Reni w Besarabii, udał się do Lwowa. Stamtąd wkrótce, powołany przez utworzoną w Sofii natychmiast przeciw - rewolucyę, ze Stambułowem i Mutkurowem na czele, wrócił do stolicy, jednakże wskutek potępienia przez rząd russki zamiaru dalszego sprawowania rządów, zmuszony był abdykować i, utworzywszy regencyę ze Stambułowa, Karawełowa i Mutkurowa, i nowego ministeryum radykalnego, z Rodosławowem na czele, opuścił B-ę nazawsze. Regencya szybko postępowaniem swojem wywołała ogromne niezadowolenie Rossyi, która ostatecznie, z odjazdem z B-i ostatniego przedstawiciela, generała Michała Kaulbarsa, zerwała wszelkie stosunki dyplomatyczne z rządem bułgarskim. Zwołane do Ternowa zgromadzenie narodowe ogłosiło najpierw księciem B-i—Waldemara duńskiego, a gdy ten tronu nie przyjął, powtórnie zwołane zgromadzenie obrało w r. 1887 księcia Ferdynanda Koburskiego, najmłodszego syna księcia Augusta Sasko-Koburskiego, a po matce wnuka króla francuskiego, Ludwika Filipa. Książę Ferdynand, acz nie uznany przez obce mocarstwa, objął natychmiast rządy B-i, które sprawuje dotąd, pomimo kilku zamachów na życie swoje lub Stambułowa. Ks. Ferdynand koburski ożeniony jest z Ma-ryą Ludwiką, córką Roberta de Bourbon i Ludwiki de Bourbon-Artois. Zaślubiny odbyły się w Villa Pia-nore pod Viareggio w Toskanii 20 kw. 1893. Wobec wejścia ks. w zwiąski małżeńskie, astąd spodziewanego potomstwa, zniesiono jeden z artykułów ustawy ternowskiej, wedle którego panującym w Bulgaryi może być tylko wyznawca obrządku Wschodniego.— P orównaj: Laveleye „La péninsule des Balkans“ (Bruksella, 1886); Erdie „En Bulgarie et Roumélie“ (Paryż, 1885); K. Jireczek „Cesty po Bulharsku“ (Praga, 1888); tegoż „Dejiny naroda bulharskeho“ (Praga, 1876); Margrabia Bath „Observation on Bulgarian affairs“ (Londyn, 1880); Grabowski Bronisław „Bulgarya i Bulgarowie’⁵ (Warszawa, 1879); Farley „New Bulgaria” (Londyn, J880); Léger: „La Bulgarie“ (Paryż, 1886); Gopcewić „Bulgarien und Ost-Rumelienu-(Lipsk, 1886); Plewe „BoeHHO-CTaTHCTHuecidä oÖaop'b KHaatecTBa öoJirapcKaro “ (1881); W. Makszejew „Sa^yHaäcKie a a^piaTH-qecKie caaßaHe“ (1867); Matwieiew „Eojirapia nocjrb öepjiHHCKaro KOHrpeca“ (Petersburg, 1887); Franciszek Józef, książę Battenberski „Die volks-wirtshaftliche Entwicklung Bulgariens von 1879“ (Lipsk, 1891).—Z atlasów: „Generalkarte d. Unter-donau-und Balkanländer“ (wydanie Kiperta, Berlin, 1881).

Bulgarya — konstytucya. Konstytucya z 1879 r., uchwalona przez zgromadzenie narodowe w Tyr-nowie, ustanowiła rząd monarchiczny, konstytucyjny z reprezentacyą narodową. Według tej konsty-tucyi, zgromadzenie narodowe miało się składać z deputowanych, wybieranych w stosunku jednego na każde 10,000 ludności. Według jednak poprawki z 1893 r., jeden deputowany przypada na 20,000 m-ców. Podług prawa wyborczego z d. 6 września 1882 wybory nie są bezpośrednie, ale pośrednie, za pomocą prawyborców. Prawyborcami są poddani bułgarscy, którzy ukończyli 21 lat i w chwili sporządzania list wyborczych nie zostawali w czynnej służbie wojskowej, jeżeli przytem byli właścicielami gruntowymi lub współwłaścicielami taki-miż w gminie, albo synami takich osób, jeżeli ukończyli nauki w uniwersytecie, kolegium, albo równym im zakładzie naukowym i mieszkali w gminie, jeżeli od roku wykonywali jakąś profesyę liberalną w gminie i jeżeli byli dawniej oficerami lub podoficerami. Nie mogą być prawyborcami skazani wyrokiem sądowym na utratę praw cywilnych i politycznych, albo więzienia, dłużej niż na rok, i niektóre inne osoby. Prawyborcy, w celu dopełnienia wyboru wyborców, dzielą się na grupy od 10—50, stosownie do natężenia ludności w danej gminie. Każda grupa w dniu oznaczonym wybiera jednego wyborcę z liczby osób pomienionych, a wyborcy ci dopełniają w dniu oznaczonym wyboru deputowanych. Deputowanym może być każdy pra-wyborca, który ukończył 30 lat, umie czytać i pisać, mieszka w okręgu wyborczym i ma w nim własność gruntową. Mogą być także obranymi w każdym okręgu wyborczym ministrowie czynni, a w okręgach swego zamieszkania: członkowie rady okręgowej, biskupi, naczelnicy gmin i ich pomocnicy, sędziowie okręgowi i urzędnicy z wyborów, wreszcie wszyscy, którzy ukończyli nauki uniwersyteckie, jeżeli nie zostawali w służbie państwowej lub gminnej. Nie mogą być wybranymi urzędnicy i duchowni wogóle, dzierżawcy dóbr państwowych i przedsiębiorcy robót i dostaw na rachunek państwa. Głosowanie jest tajemne, na kartki. Wybranym jest ten, kto otrzymał przy pierw-szem głosowaniu większość absolutną, jeżeli jednak takiej większości nie było,—to ten, kto, przy drugiem głosowaniu otrzymał większość względną. Deputowani wybierani są na pięć lat i otrzymują wynagrodzenie po 20 franków dziennie w czasie posiedzeń, tudzież zwrot kosztów podróży, w stosunku 60 centów za każdy kilometr odległości. Spory co do ważności wyborów j rozstrzyga sąd kasacyjny. Zgromadzenie narodowe winno być zwoływane coro-

a. o.

cznie przez księcia na kadencyę zwyczajną od 15 paźdz. do 15 grudnia. Może też być w razie potrzeby zwołane i na posiedzenia nadzwyczajne. Książę może odroczyć posiedzenia na dwa miesiące, a nawet rozwiązać zgromadzenie. W tym ostatnim wypadku nowe wybory winny się odbyć w ciągu dwóch miesięcy i zwołanie nowego zgromadzenia w ciągu czterech miesięcy od daty rozwiązania, nastąpić musi. Podług konstytucyi zgromadzenie samo miało prawo wybierać swego prezesa, wice-preze-sa i sekretarzy; podług jednak prawa wyborczego z 1882 r. prezesa i wice-prezesa mianuje książę, prezes zaś mianuje dwóch sekretarzy i dwóch cenzorów. Posiedzenia są publiczne, mogą wszakże być tajemne, jeżeli na to zgodzi się zgromadzenie większością głosów, na wniosek rządu lub trzech swoich członków. Ministrowie mogą być na posiedzeniach i brać udział w rozprawach, zgromadzeniu zaś wolno jest występować do nich z interpe-lacyami. Zgromadzenie narodowe ma prawo deliberować nad projektami praw, ustanawiać podatki wszelkiego rodzaju, sposób ich rozkładu i poboru, zaciągać pożyczki i zatwierdzać budżet, kontrolować wydatki pomieszczone w budżecie, pociągać do odpowiedzialności ministrów. Inicyatywa należy do księcia i do zgromadzenia narodowego. Projekty, przyjęte przez zgromadzenie, winny być zatwierdzone przez księcia, który ma prawo veto absolutnego. Budżet winien być corocznie przedstawiony zgromadzeniu pod jego zatwierdzenie. Książę ma prawo zaciągnąć, na wniosek rady ministrów, pożyczkę do wysokości miliona franków, pod warunkiem zatwierdzenia jej następnie przez zgromadzenie. Zgromadzenie narodowe ma prawo postawić ministrów w stanie oskarżenia. Reformy konstytucyjne winny być uchwalone tak, jak inne prawa, z tą tylko różnicą, że do przyjęcia ich potrzebna jest w zgromadzeniu narodowem większość ²/ą głosów, i że następnie uchwalone projekty winny być przedstawione wielkiemu zgromadzeniu, które ma wyłączne prawo ostatecznego ich przyjęcia. Tak zwane wielkie zgromadzenie składa się z podwójnej ilości członków. Wybory do niego odbywają się w zwykły sposób, z tą tylko różnicą, że na każde 10,000 ludności winno być dwóch członków. Zgromadzenie to, zwołane przez księcia, ma prawo decydować w kwestyach odnoszących się do powiększenia, zmniejszenia lub zmiany te rytoryum państwa, prostą większością głosów; w kwestyach reformy konstytucyi większością ²/3 głosów; zatwierdzać wybór regentów, mianowanych przez księcia za życia. Wskutek zwołania przez regentów może decydować tylko w kwestyach dotyczących ustąpienia lub zamiany terytoryum państwa. Wskutek wreszcie zwołania przez radę ministrów ma reprezentacya prawo wybierać większością ²/₃ głosów nowego księcia, mianować regentów w razie małoletności księcia, odbierać przysięgę od księcia po dojściu do pełnoletności, lub po dokonanym wyborze, tudzież od członków regencyi. Władzę wykonawczą posiada książę i wykonywa ją za pomocą ministrów. Książę bierze też udział we władzy prawodawczej, mając prawo inicyatywy i sank-

Encyklopedy» Pow»z«chna IUułtr. T. Z.

cyonowania praw. Tron jest dziedziczny, książę według konsystucyi winien być wyznania greckiego. Artykuł 38 konstyt. stanowił, że pierwszy książę bułgarski, jeżeliby w czasie wyboru należał do innego wyznania, może w niem pozostać. Poprawka do konst, z 1893 r , przyjęta przez wielkie zebranie, dozwoliła jednak nie tylko księciu, ale i jego zstępnym w pierwszym stopniu wyznawać inną religię. Lista cywilna księcia, podług konstytucyi, wynosi 600,000 franków. Książę władzę wykonawczą sprawuje za pomocą rady ministrów i ministrów, mianowanych i uwalnianych przez niego. Ministrów jest sześciu, mianowicie: spraw zagranicznych i wyznań, spraw wewnętrznych, oświecenia publicznego, skarbu, sprawiedliwości i wojny. Ministrowie zarządzają każdy swoim wydziałem i kontrasygnują rozporządzenia księcia. Rada ministrów w razie śmierci księcia zarządza krajem, i w ciągu miesiąca, jeżeli zeszedł bezpotomnie, winna zwołać wielkie zgromadzenie w celu wyboru nowego księcia lub mianowania regentów, jeżeli zostawił małoletniego następcę tronu. W ciągu swego zarządu rada ministrów nie może uwalniać ministrów. Ministrowie odpowiadają przed księciem i zgromadzeniem narodowem, winni zaś być sądzeni przez spe-cyalny sąd państwowy. Artykuły konstytucyi, mówiące o prawach obywateli bułgarskich, zapewniają im nietykalność własności, znoszą konfiskaty, stanowią powszechny obowiązek służby wojskowej, zapewniają wolność osobistą, zaprowadzają bezpłatne i obowiązkowe wykształcenie elementarne, zapewniają wolność druku, zebrań i stowarzyszeń, a także prawo podawania petycyj.

Bulgarya—jgzyk. Rozróżniać należy dwa odrębnych zupełnie szczepów języki, mianem tern oznaczone, a m.: 1) Język dzikich bulgarów, należących do szczepu uralsko-fińskiego, zajmujących niegdyś okolice nad środkowym biegiem Wołgi, a następnie w wieku V po Chr. nad Donem, niższym Dnieprem, wreszcie nad niższym Dunajem. Język tego ludu fińskiego, który w odległej przeszłości zmieszał się z innemi i wśród nich rozpłynął, dzisiaj nie jest znany. 2) Język bułgarski, stanowiący jedną z południowych gałęzi szczepu słowiańskiego, t. j. język słowian, mieszkających niegdyś w dawnej Mezyi i krainach przyległych, którzy, dostawszy się pod panowanie obcych przybyszów, bulgarów ural-sko-fińskich, w VII w. po Chr. (678 r.), utracili swoje nazwisko narodowe, a przyjęli imię panującego nad nimi narodu, t. j. bulgarów. Nazwa ta, pomimo późniejszego zesłowianienia się bułgarskich zdobywców, przeszła na podbitą ludność miejscową i tym sposobem stała się nazwą historyczną kraju, narodu i języka słowiańskiego. W dziejach tego języka bulg. odróżnić należy dwie epoki: jedną sta-robulgarską, w której język, po oddzieleniu się od macierzy prasłowiańskiej, w ciągu życia odrębnego wytwarzał właściwości odrębne na gruncie narodowym, nie podlegając jeszcze wpływom niesłowiańskim; drugą, nowobulgarską, w której język znacznie się przeobraża pod wpływem języków obcych, odmiennej zupełnie przyrody.

Język starobulgarski znany jest z zabytków

91

piśmiennych, będących przekładem pisma ś. z w. XI. Ze względu na starożytność tych zabytków, większą aniżeli zabytków piśmiennych innych języków słowiańskich, język ten nosi także nazwę starosłowiańskiego lub też starocerkiewnosłowiańskiego, albo wprost cerkiewnosłowiańskiego, ponieważ znalazł zastosowanie w księgach słowiańskich kościoła wschod-dniego; nadto niektórzy uczeni (jak Miklośić i in.) nazywają go jęz. „starosłowieńskim“, albo „panoń-sko-słowieńskim“ w przekonaniu, że był on niegdyś własnością słowieńców. Z właściwości fonetycznych języka starobul. do wybitniejszych należą: samogłoski nosowe ę i ą (np. języki, męso, imę, jagnę, dąbi, dąti), które już od wieku XI-go zaczynają ustępować miejsca samogłoskom czystym; samogł. pod-niebienna ê (6), która z czasem zamienia się na ja i je, np. dęło, ćłovek, bêda; samogłoski i, i, z których pierwsza ma wartość fonetyczną krótkiego i lub krótk. e ścieśnionego, a druga krótkiego u, albo krótkiego o ścieśnionego, np. pbsati obok pisą, ćbtą, ćisti, otbci (oćec), syni, dichnąti, duchi itp. Ze spółgłosek właściwe są starob-mu połączenia śt, żd (z tj, dj): svêsta (świeca), meżda (miedza), peśti, mośti (piec, módz); dźwięki płynne r, 1 mają znaczenie spółgłosek, które tylko łącznie z samogłoskami tworzą zgłoskę (privi, krivi, słinbce, sliza), gdy tymczasem w innych językach słów. mogą być i samogłoskami. Z deklinacyi imion: formy dopełniacza 1. pojed. i mianow. 1. m. rzeczowników żeń. z osnową miękką mają zakończenie ę: duśę, zemlję (stpols. tej dusze, ziemie); podobnież na ę mają formy biernika 1. mn. rzeczowników męskich z osnową miękką: kraję, mążę; wołacz 1. p. rzeczow. męskich na u; celownik I. p. męskich na u i ovi: synu i synovi, w osnowach miękkich niekiedy evi (mążevi, jak w stpols.); mianow. 1. m. męskich na ove (rabove, synove, grêchove); liczba podwójna miała osobne formy (inąża, mążu, mąże-ma; rybę, rybu, rybama; oći, oćiju, oćima). Przymiotniki miały deklinacyę nieokreślną czyli rzeczownikową (dobra, dobra, dobro) obok deklinacyi określnej czyli zaimkowej (1. dobryj, dobraja, do-broję; 2. dobraago, dobryję, dobraago; 3. dobruumu, dobrej i t. d.). Konjugacya przedstawia się pełniejszą, w formy słowne zasobniejszą, aniżeli w innych językach słowiańskich. Posiada 3 liczby, formy czasu teraźniejsz. z końcówką w 1-ej os. 1. p. ą i starszą nra (nesą, neseśi, neseti, jesmi, jesi, jestb, vêmb, imamt i t. d.), różne formy aorysty-czne (a. nesi, nese, nese...; b. nesochi, chvalichi.) formy cz. przeszłego czyli imperfektu (nesêach, ne-seaśe..., dełaach, dełaase i t. d.). Inne czasy, jako to: przeszły dokonany, zaprzeszły i przyszły w starobul., jak i w innych słowiańskich, tworzą się sposobem opisowym: z form imiesłowu czynnego przeszłego albo z form bezokolicznika i ze słów posiłkowych, np. cz. przeszły priśbłi jesmb (przyszedł jeśm), cz. przysz. imątb prijęti (przyjmą = mają przyjąć); czas przyszły tworzy się też drogą syn-taktyczną przez użycie form teraźniejszości od słów dokonanych, podobnie jak w innych jęz. słowiańskich (pogubiti, zakolête i t. p.). Tryb warunkowy wyraża się również sposobem opisowym za pomocą imiesłowu na ł, oraz form aorystu od sł. być (vi-dełi bychi, vidêli byśę i t. p.). Bezokolicznik ma przyrostek ti (byti, iti, mreti, mośti i t. p.). Jęz. starobul. czyli starosł., przechowany w licznych zabytkach i księgach liturgicznych słowiańskich, używany jest dziś w kościele obrządku wschodniego, u rossyan, Serbów i bulgarów. Nie zachował się ou w stanie pierwotnej swojej starożytności u żadnego z tych narodów, ale, zarówno pod względem fonetycznym i morfologicznym, uległ pewnym zmianom pod wpływem właściwości miejscowych każdego z tych języków.

Język nowobulgarski, albo dzisiejszy bułgarski, którym mówi obecnie ludność, zamieszkująca księstwo bułgarskie, część wschodnią Serbii i znaczną część Macedonii, przedstawia pod niejednym względem budowę niesłowiańską, pomimo że głosownia, w znacznej części morfologia i słowo-zbiór czyli strona leksykalna tego języka zachowały charakter słowiański. Zmianami gramatyczne-mi, jakich doznał w zakresie deklinacyi, język bul. różni się dziś od każdego z pozostałych języków słowiańskich. Charakterystyczne znamię w fonetyce bułgarskiej stanowi głucha samogłoska krótka, albo raczej półsamogłoska, wyrażana na piśmie znakiem i (podobnie jak w rumuńskim i albańskim), np. sim jestem, vodi woda, riki ręka, sir ce, ził zły i t. p. zastępuje ona jedną z samogłosek czystych, lub też samogł. nosową; pierwotne samogłosld nosowe ę i ą zastąpione zostały bądź czystym e (ćedo, stsł. ćędo dziecko, meso mięso, ague jagnię), bądź głuchym i (rikistsł. ręka, kit, si są, jadit jadą, mi, ti, si = stsł. mę, tę, sę i t. p.), w pewnych jednak gwarach samogł. nosowe dotąd się utrzymały; połączenia spółgłosek śt, żd, istnieją i w jęz. dzisiejszym: vra-śtam wracam, seśtam si pamiętam, zagłażdam i t. p., dźwięki płynne r, 1 są zgłoskotwórcze, czyli samogłoskowe, np. crkva obok erikva, krv i kriv, privi i prvi, since, slzy; samogł. ê (stsł. h) ma brzmienie j a we wschodniej Bulgaryi, w zachodniej zaś brzmienie e (bjal, mljako, gnezdo, orêch). Akcent przypada na końcu wyrazów we wschodniem wymawianiu, w zachodnich zaś okolicach słychać go na początku wyrazów. Rzeczowniki i przymiotniki zachowały zakończenia rodzajowe, np. bilgarin, vladiki (biskup), baśta (ojciec), dedo (dziad), żena, majka (matka), slovo, zdrave, ague; dobir vol, dobra kravi, dobro tele). Deklinacya imion rzeczow i przym. zaginęła i z tego powodu dzisiejszy język b. przedstawia przykład zmiany ustroju formalnego, jakiego w innych językach słów. nie mamy. Ten zanik fleksyi w odmianie imion czyli deklinacyi zatąpił on sposobem aglutynacyjnym, przyczepiając na końcu wyrazów artykuły ti, to, w licz. mn. te, ta, a prócz tego w dwu przypadkach, dopełniaczu i celowniku, dodając na początku przyimek na; artykuł powstał z zaimka wskazującego ti ta to. W ten sposób mamy: np. mian. i biernik selenec-it (wieśniak), na selenec-it (wieśniaka i wieśniakowi), wołacz: seleneco; mówi się więc: pejene-to na slavij-it (śpiew słowika), żivot-it na cjolêk-it je kus (żywot człowieka jest krótki): snôg-it si topi na slmce-to; daj slivi-ti na moniće-to (daj śliwkę dziew-

czynie) i t. p. Resztki fłeksyi zachowały się w wo-łaczu 1. p. niektórych imion (selenco—wieśniaku, nrbżjo — mężu; majko— matko;kako —siostro) i w oso-bnem zakończeniu liczby mnogiej: selenci-te wieśniacy, na selonci-te wieśniaków i wieśniakom; dobri-te volove, dobri-te kravi, dobri-te teleta). Liczba podwójna zaginęła. Słowo w swoich formach konjugacyjnych nie uległo podobnym jak imię zmianom. Posiada ono formy fleksyjne w czasach teraźniejszych i przeszłych i w trybie rozkazującym; np. cz. teraź. bijł (biję), bijeś, bije, bijem, bijete, biji>t i delam, delaś...; aoryst bich, bi..., imperf. bijach, bijeśe..., tr. rozkaz, bij, bijte. Formy innych czasów tworzą się sposobem opisowym, np. cz. przesz, dokon. bil stm, pisał słoi, w 3 ej os. używa się sam imiesłów czynny, jak w polskim: koj pisał (kto pisał), nosili i t. p. Na wyrażenie czasu przyszłego składają się 2 wyrazy: osnowa bezokolicznika i forma niezmienna śtn,, znacząca właściwie chcę (stsłow. chostą), np. as śti> idi> (ja pójdę), śtn piśeś (będziesz pisał), sta» bode będzie bódł itp. Tryb warunkowy oddaje się formami oznajmującego z dodaniem odpowiednich spójuików, np. da imam mastilo, pisu-vam (gdybym miał atrament, pisałbym), ispival stm sicko to vino, ako da sn, go bile dali (wypiłbym wszystko wino, gdyby je byli dali). Brak też formy bezokolicznika; wyraża się go sposobem opisowym, przez całe zdanie, jak w nowogreckim, albańskim, a nieraz i w serbskim; np. moźete, da mi vêruvate (możecie mi wierzyć), dajte mi neśto da edem (dajcie mi co jeść); albo też używa się tylko osnowa dawnego bezokolicznika, po odrzuceniu przyrostka ti, np. możeś li ispi (czy możesz wypić), ne mogił ze (nie mogę wziąć) i t. p. Język b. jest wcale bogaty pod względem leksykalnym; zasób wyrazów swoich pomnożył jeszcze przyswojeniem znacznej ilości greckich i tureckich. Z licznych jego narzeczy wyróżniają 3 główne: 1. wschodnie z prawej strony dolnego Dunaju i w Tracyi, 2 południowe albo rodopskie i 3. zachodnie: w okolicach Widy-nia, Sofii i w Macedonii. Z narzecza wschodniego (Trnowo) wytworzył się w ostatnich 40 latach język piśmienny przy pomocy dziennikarstwa i szkoły. Pismo jest cyrylickie, pisownia nieustalona. Badania naukowe nad językiem i Jicznemi gwarami w biegu.—Bibliografia. Leskien: „Handbuch der altbulgarischen (altkirchenslavischen) Sprache“ (2-ie wyd. Weimar, 1886); L. Geitler „Starobulharska Fonologie ze stałym zretelem k jazyku litevskému“ (Praga, 1873); Miklosich: „Vergleichende Grammatik der slavischen Sprachen“ 4 tomy (Wied., 1868—79) t. 3 i 1 w 2-im wydaniu 1876 i 1879); Antoni Kalina „Studya nad historyą języka bułgarskiego“ część 1 i 2 (Kraków, 1891); „Rozprawy wydziału filologicznego Akademii urn. w Krak “ tom XIV str. 163—547, i t. XV str. 396—600. Inne prace ob. w Archiv für slav. Philol. „Supplementband“ (Berlin, 1892 str. 102—105 i 122).    a. a. Kr.

Bulgarya—literatura rozpoczyna się od wprowadzenia chrześciaństwa z Bizancyum. Starobul-garska lit. budzi podziw ilością pomników rękopiśmiennych, lubo wiele z nich zaginęło. Nie jest ona jednak odbiciem ducha narodu, lecz tylko zbiorem przekładów i przeróbek z literatury bizantyjskiej, a zatem, podobnie jak ta, wyrobem nieprzyrodzonym, sztucznym, i posługuje głównie celom religijnym. Najstarszym pomnikiem jest Spis książąt bułgarskich do r. 765, pochodzący zapewne z wieku VIII. Znajdujemy w nim w tekście słowiańskim wyrazy języka bulgarów uralskich, które uczeni w Kazaniu objaśniali przy pomocy języka czuwa-szów. Twórcami literatury starobulgarskiej, tak zwanej starosłowiańskiej, byli apostołowie Słowian Cyryl i Metody, którzy wynaleźli alfabet, według jednych (Dobnera, Szafarzyka, Mikloszicza, Raczkie-go, Grigorowicza i inych) głagolicę, według innych (Hilferdinga i Srezniewskiego) k i r y 1 i c ę. Za podstawę tego języka książkowego przyjęli, według jednych (Szafarzyka, Schleichera, Hattali, Wosto-kowa, Geitlera i Leskiena), język starobulgarski, według zaś Kopitara, Mikloszicza i Jagicza—język starosłoweński, lub, jak sądził w późniejszym czasie sam Szafarzyk, język Słowian z nad jeziora Błotnego. Cyryl i Metody przy pomocy uczniów swoich przełożyli cały Testament i znaczną ilość ksiąg liturgicznych. Najstarszemi rękopismami starosłowiańskimi są KodeksZografski, Kodeks Maryański, Sawina kniga (wszystkie trzy bez daty), oraz Ewangielia, zwana Ostromirową (1056). Uczniowie Cyryla i Metodego (czczeni wraz z nimi przez kościół bułgarski pod nazwą „Semi poczetników“ t. j. siedmiu liczbą), wygnani z Mo-rawii, osiedli w Bulgaryi i prowadzili dalej dzieło swych mistrzów. Z nich najcelniejsi są: Gorazd i Klemens, biskup Welicki, domniemany twórca kirylicy. Za panowania cara Symeona nastał wiek złoty literatury starobulgarskiej za podnietą samego Symeona, któremu przypisują ułożenie Zła-to-struja, zbioru 135 mów Jana Złotoustego, Najstarszym pisarzem z cyklu Symeonowego był uczeń Metodego, Konstantyn, a najprzedniejszym Jan, egzarcha bułgarski. Przekładano mnóstwo dzieł teologicznych bizantyjskich, a pop Grzegorz przełożył kronikę Jana Antyocheńskiego, przezwanego „Malałaś“. Do tego czasu niektórzy zaliczają także Wriemennik, przełożony z chronografa Jerzego Hamartola, źródło wiadomości historycznych na Wschodzie, z którego czerpał i Nestor. Mnich Chrabr w tym czasie napisał dzieło O literach słowiańskich. Za panowania cara Piotra literatura upadać poczęła. Naonczas pojawiła się sekta Bo-gomilów; wywołała ona znaczną produkcyę piśmienniczą apokryficzną, która w bardzo małej ilości zachowała się w tekście bułgarskim, ale daleko więcej w przekładach i przeróbkach russkich. Najstarszym z rękopismów apokryficznych jest: W ę-drówka Bogarodzicy po mękach, z wieku XII. Żarliwymi przeciwnikami Bogomilów byli: presbyter Kozma i mnich Atanazy Jerozolimski. Wielką popularnością u Bułgarów cieszyły się powieści greckie i oryentalne, które z przeróbek bułgarskich rozchodziły się po całej Słowiańszczyźnie wschodniej; takiemi są Aleksandra macedońskiego żywot i dzieje, Historya Trojańska, Piękny Dewgeni, Car Foka; dalej romans duchowny, przypisywany Janowi Damasceńskiemu,

Barlaam i J oz afat, oraz przeróbka grecka P an- węgierski, który po studyach uniwersyteckich we czatantry indyjskiej, Stefanit i Ichmiłat. Lwowie przebywał czas jakiś w Bessarabii, gdzie Za panowania rodu Asien ów powstały Zbiorniki, zapoznał się z wielu bulgarami. W Moskwie wy-w których obok nomokanonów i urywków teolo- dał r. 1829 dzieło „Starzy i dzisiejsi Bulgarowie“, gicznych mieszczą się apokryfy, legendy i podania, które-to dzieło, podnoszące pierwiastek słowiański zwłaszcza o cudach. Wtedy także wzięły początek w narodowości Bułgarów, wywarło wielki wpływ legendy o narodowych świętych bułgarskich, np. na publiczność bułgarską. Niemniejszy wpływ miał o carze Piotrze i św. Janie Rylskim, pustelniku jego osobisty pobyt w Bulgaryi i Bukareszcie, i in. Z kronik narodowych bułgarskich zachowały W wielu mężach czytanie dzieł Wenelina rozbudziło

się tylko nieznaczne ułamki. W epoce upadku państwa bułgarskiego najwybitniejszą rolę odegrał patryarcha Eutymiusz, autor żywotów świętych narodowych, jak np. Jana Rylskiego, Petki, Filotei, Hilaryona, Teodozyusza. ternowskiego. Styl Euty-miusza wpada już w retoryczność bizantyjską, która w uczniach jego przeszła w napuszoność, wy-szukaność i ciemność. Uczniami tymi byli: Joazaf, Cypryan, Grzegorz Camblak, oraz Konstantyn filozof. Cypryan został metropolitą kijowskim i na Rusi zasłynął jako „odnowiciel nauk“; Grzegorz Camblak znany jest jako zwolennik unii florenckiej. Dzieła Konstantyna filozofa, przebywającego na dworze księcia serbskiego, Stefana, należą już do literatury staro-serbskiej. Mnich Teodozyusz i Władysław Gramatyk, autorowie żywotopisów i pochwał świętych, zamykają okres literatury starobulgarskiej. Pod jarzmem tureckiem działalność piśmiennicza bulgarów niemal całkowicie ustała, co więcej, duchowieństwo greckie, pochodzące z fanaryotów, niweczyło stare rękopisma, aby torować drogę hel-lenizacyi narodu bułgarskiego. Upadek dochodził do tego stopnia, że inteligencya w wieku XVIII poczęła już wypierać się swej narodowości bułgarskiej i przechodzić na stronę greków. W dobie największego upadku mnich z Chilendaru, Paisyusz, ukończył r. 1762 dzieło p. t. „Historya słowiano-bulgarska o narodach i o carach świętych bułgarskich.“ Od napisania owego dzieła, które krążyło między bulgarami jedynie w kopiach rękopiśmiennych, rozpoczyna się ich odrodzenie narodowe. Uczniem Paisyusza był Stojko Władysławów, znany pod imieniem Sofroniusza, biskupa Wraczańskiego (1739—1815 lub 1816). Zniósłszy wiele prześlą dowań ze strony muzułmanów, nacierpiawszy się nie mało po więzieniach tureckich, napisał on w r 1804 „Życie i cierpienia grzesznego Sofroniusza“, rodzaj nader zajmującego pamiętnika, malującego w sposób prosty, ale wyrazisty, ówczesną dobę panowania straszliwej samowoli baszów tureckich. Jego kazania p. t. „Kyriakodromion sirecz Nediel-nik,“ drukowane w Rymniku r. 1806, są pierwszą książką nowo-bulgarską, wyszłą z druku. Ruch odrodzenia, rozpoczęty przez Paisyusza i Sofroniusza, znalazł gorących popleczników w kupcach i emigrantach bułgarskich, mieszkających w Bukareszcie. Skromnemi środkami budzili ruch, prowadzący do rozwoju szkolnictwa i literatury nowobul-garskiej. Wielką przysługę pod tym względem oddał Piotr Berowicz albo Beron wypuszczaniem w świat w r. 1824 Buk wara według metody Bell-Lan-castra.

zapalony młodzieniec, Jerzy Huca, znany pod nazwiskiem Wenelina (1802—1839), z pochodzenia rusin

zapał dla sprawy narodowej, odwróciwszy ich od hellenizmu, do którego lgnęła¹ inteligencya bułgarska. Między nimi odznaczyli się Bazyli Aprilow i N. Palauzow, założyciele szkoły bułgarskiej w Ga-browie, gdzie uczył młody mnich, Neofit Rylski, autor gramatyk bułgarskich i innych książek szkolnych. Szkolne książki pisali także w Swistowie Christaki czyli Chryzant Pawłowicz i archimandryta Neofit Bozweli (około r. 1835). Poezet szkół bułgarskich mnożył się ciągle, a z niemi wzrastało zamiłowanie w języku ojczystym i popęd do pisania po bulgarsku. W epoce reform sułtanów Mah-muda II i Abdul Medżyda, bulgarowie usiłowali dobić się polepszenia swego stanowiska w państwie tu-reckiem, oraz wyzwolenia z pod jarzma duchowieństwa fanaryockiego przez wznowienie dawnego kościoła narodowego. Głównym bojownikiem w sprawie hierarchii narodowej był wspomniany już Neofit Bozweli, archimandryta Chilandorski, więziony niejednokrotnie przez fanaryotów i zmarły w okowach r. 1849. Neofitę wytrwale popierał Hilaryon Mi-chajlowski, który po śmierci Neofita przywodził ruchowi wyzwolenia kościelnego, popieranego energicznie przez publicystę Dragana Cankowa w czasopiśmie Bulgaria. Jednocześnie r. 1860 powstała unia kościelna z Rzymem. Ruch ten religijny odbił się silnie w publicystyce bułgarskiej i doprowadził w końcu do założenia r. 1870 egzarchatu bułgarskiego. Cały ten przebieg wypadków wywarł niesłychany wpływ na rozwój literatury nowobulgar-skiej. Popierały go: zakładanie od r. 1839 drukarni bułgarskich, szkół, wydawnictw peryodycznych, oraz stowarzyszeń czytelniczych, które stanowiły, podobnie jak u czechów, Chorwatów i innych słowian, rodzaj klubów narodowych. Probowano także zakładać stowarzyszenia naukowe takie, jak założona w r. 1856 w Konstantynopolu krótko trwała Bułgarska narodnakniżnina, i o wiele pomyślniej rozwijające się Towarzystwo literackie bułgarskie, które, założone r. 1869 w Braile, wydawało od r. 1870 wyborne czasopismo naukowe, Periodiczesko Spisanie. Najwybitniejszym pisarzem tej epoki jest Petko Slawejkow (ur. ok. 1825), samouk, który prowadził żywot nader burzliwy. Poezye jego, tworzone według wzorów ludowych, stały się nader popularnemi; obejmują one wielce szeroką skalę—od tkliwych pieśni miłosnych i pełnych rezygnacyi elegij aż do wesołych i swywolnych nawet anakreontyków. Cieszyły się również wielkiem powodzeniem u ludu i mieszczaństwa jego pełne humoru kalendarze i pisma ulotne, Silniejszy popęd ruchowi odrodzenia dał w których ostrzem satyry godził w fanaryatów.

Pisał także wiele artykułów naukowych, zwłaszcza treści dziejowej i ludoznawczej, książeczki dla szkół

i młodzieży, a okrom tego przekładał romanse z francuskiego i polskiego.—Jako poeci odznaczyli się również Nojden Gerow, uczeń Neofita Rylskiego, i Ksenofont Żinzifow, tłómaez „Rękopisu królo-dworskiego“, „Słowa o Pułku Igora“, „Kobzara“ Szewczenki i autor poezyj oryginalnych p. t. „Gęśl nowobulgarska“. W dramacie na wybitnem miejscu postawił Bazylego Drumowa (biskupa Klemensa) piękny utwór jego „Iwanko, zabójca Asiena“; Dru-mow napisał także romans z czasów Kirdżalicli p. t. „Nieszczęśliwa rodzina“. Przed nim próbowali swych sił na tern samem polu: Sawa Dobroplodni, autor komedyi „Michał“, Dobrjo Wojnikow, który uapisał cały szereg dramatów historycznych, oraz popularną komedyę „Niezrozumiana cywilizacya“, a nadto Teodory Ikonomow, który w r. 1863 wydał komedyę „Biskup Lowczański,“ smagającą nadużycia fanaryotów.—Na młodsze pokolenie bułgarskie wywarł ogromny wpływ zapalony patryota i marzyciel, Jerzy Stojkow Rakowski (1818—1868). Prowadził on żywot nader awanturniczy, był podobno nawet hajdukiem, przy tern, jako agitator i publicysta, znosił wielokrotne prześladowanie. Dzieląc żywot swój między prace przygotowawcze do przyszłego powstania narodowego a prace piśmiennicze, wydał r. 1857 epos hajduckie „Pątnik górski“, dalej r. 1859 „Pokazalec iii rakowodstwo“ (podręcznik), w którym mówi o życiu, pieśniach, zwyczajach ludu. Jego dzieło pseudonaukowe „Bàlgarska sta-rina“ (1865) jest zbiorem marzeń pseudonaukowych o starożytności narodu bułgarskiego, który, według niego, był najstarszym narodem na półwyśpie Bałkańskim i mówił językiem nie wiele co różnym od samoskrytu (sanskrytu). Na czele band hajdu-czych, które Rakowski organizował dla celów rewolucyjnych, stał Panajot Hitów, którego „Pamiętnik“, pisany bez żadnych pretensyj literackich, przedstawia bardzo zajmujący obraz awanturniczego żywota hajduckiego.—Następcą Rakowskiego w dziele agitacyj rewolucyjnych był Luben Karawelow (1837—1879), najlepszy nowelista bułgarski. Jeszcze studyując nauki filologiczne w Moskwie, pisywał artykuły o bulgarach do pism russkich. Osiadłszy potem w Bukareszcie, prowadził agitacyę rewolucyjną, wydawał czasopisma i napisał szereg znakomitych powiastek z życia narodowego, malujących cierpienia ludu bułgarskiego, rozpaczliwe bohaterstwo hajduków, oraz smagał ciemiężców i narzędzia uległe ich woli, czorbadżich, bogaczów i duchowieństwo. W energicznych wierszach lirycznych budził uczucia patryotyczne i wzywał do pracy nad odzyskaniem ojczyzny. Dążność patryo-tyczną ma także dramat jego „Hadżi Dimitar Ja-senow“, odgrywający się za rządów Mithada-baszy. Umarł w chwili otwarcia pierwszego sejmu narodowego po wyzwoleniu Bulgaryi. Z pod sztandaru Karawelowa wyszedł popularny poeta, a zarazem bojownik za sprawę narodową, Christo Botew (1848—

1878). Pieśni jego, które po części stały się hymnami narodowemi, odznaczają się gorącym zapałem patryotycznym i zaciekłem oburzeniem na obojętnych i samolubnych. Botew przypieczętował swe dążenia krwią, gdyż, jako dowódzca bandy powstańczej, poległ r. 1878 pod Wracą.—Nauka miała w owej epoce kilku wybitniejszych przedstawicieli, a głównie Kerstjowicza i Drinowa. Gabryel Kerstjo-wicz, znany jako Gawrył-basza, gubernator Rumelii Wschodniej, od r. 1837 pisał wiele artykułów historycznych, filologicznych, oraz politycznych i zabrał się do ułożenia dziejów bułgarskich, których tom I wyszedł w r. 1871. Kerstjowicz rozpoczął dzieje swoje od tego, że bulgarów wywodził od Hunnów. Najprzedniejszym historykiem bułgarskim jest Marin Drinow (ur. 1738), niegdyś profesor uniwersytetu w Charkowie, a potem czas jakiś minister oświecenia w wyzwolonem księstwie bulgarskiem. Poważne imię w nauce pozyskał sobie badaniami dziejowemi, zwłaszcza rozprawami o początku bulgarów i dziejami kościoła bułgarskiego. Jego artykuły i studya, pojawiające się na kartach wydawnictw peryodycznych, stanowią cenne nabytki dla nauki. Po wyzwoleniu Bulgaryi rozwinęło się prze-dewszystkiem piśmiennictwo peryodyczne, i to przeważnie polityczne. Polityka zajęła umysły wszystkich; starsi pisarze nawet rzucali się do dziennikarstwa. I tak, na tern polu występuje jeszcze Petko Slawejkow, który za księcia Aleksandra ostro chłostał jego rządy w czasopiśmie humorystycznem „Kukuriku“, wychodząeem w Plowdiwie. Prace nau -kowe znajdowały i znajdują pomieszczenie w wydawnictwach książkowych „Periodiczesko spisanije“; „Trud“ (w Sofii), „Nauka“ (w Plowdiwie); między współpracownikami ich znajdujemy W. D. Stojano-wa, Sarafowa, czecha Konstantyna Jireczka, Mila-rowa, Filipowa i Zacharyasza Stojauowa, zmarłego r. 1889 prezesa sejmu (s ob rani ja). Ten ostatni począł pisać ciekawe próbki historyi powstań bułgarskich. Etnografii i zbieraniu literatury ludowej poświęcony jest wyborny „Sbornik za narodni urno-tworenija, nauka i kniźnina“; między współpracownikami jego widzimy Genczowa, Szkorpila, d-ra Chr. Kesiakowa, oraz M. Dragomanowa.—Zbieranie pieśni i podań ludowych rozpoczęło się o wiele wcześniej. Już u Wuka Karadźicza znajdujemy kilka pieśni bułgarskich. Pierwszy zbiór czysto bułgarski wydał Bogojew r. 1842. Dalej poszły zbiory Slawejkowa, Jowanowicza, oraz Werkowicza „Pieśni bulgarów macedońskich“. Najważniejszy jest zbiór braci Miladinowów (1861 r.), żarliwych działaczy-narodowców, którym poświęca sympatyczne karty nasz pisarz Sahi-bej w powieści „Krwawy dorobek“. Obaj bracia zakończyli żywot w więzieniu tureckiem, otruci przez fanaryotów. Dalej poszły zbiory L. Karawelowa (1861 r.), Bazylego Czolakowa (1872), oraz konsula francuskiego, Augusta Dozona „Chansons populaires inédites“ (Paryż 1875). W r. 1874 wspomniany już Werkowicz wystąpił z próbkami zbioru pieśni przedhistorycznych i przedchrześciańskich, które miały zachować się u pomaków i merwaków w górach Rodopskich. Książka jego p. t. „Węda Słowian“ obudziła żywe spory, i jakkolwiek prof. Aleksander Chodźko w Paryżu i Leopold Geitler w Zagrzebiu bronili autentyczności odkrycia Werkowicza, jednakże innni uczeni, jak Leger, Józef i Konstanty Jireczkowie podali je w wątpliwość. U nas Sew. Duchińska z pełną

Br. Gr.

(ob.).

Dr. J. P.

!*■

>11

ifj

fjS

pi-'

wiarą pisała o Wedzie słowiańskiej w „Bibliotece Warszawskiej“, tam również ostrzegano tak przed zbyt skwapliwem uznaniem, jak i przed potępieniem z góry. Zdaje się, że owe pieśni, w których występuje między innemi Orfeusz tracki, oraz długi szereg nieznanych dotąd bóstw, są falsyfikatem całej gromady szowinistów bułgarskich. Po wyzwoleniu w literaturze bułgarskiej zajął pierwsze miejsce natchniony i utalentowany poeta, Jan Wazów (ur. 1850 r.); przed powstaniem r. 1876 poezyami swemi budził ducha narodowego. Gorący patryotyzm, wypowiadany z ogromną energią i zapałem, stanowi cechę jego poezyj liryczno-epicznych. Z tych najpiękniejsze znajdują się w jego „Epopei zapomnianych“ w zbiorku „Gusła“, gdzie występują bohaterowie i ofiary powstania: Lewski, Ben-kowski, Koczo, bracia Żekowowie i Kableszkow. W innych poezyach Wazów chłoszcze tych, co stosunki w wyzwolonej Bulgaryi usiłują wyzyskać dla samolubnych celów. Satyrą na podobnych ludzi jest komedya „Michalaki czorbadżi“. W zbiorku p. t. „Sliwnica“ Wazów przeklina tych, co popchnęli serbów do bratobójczego boju z bulgarami.—Podobny temat opiewa młody poeta Sław Kesiakow w zbiorku p. t. „Pobieda“ (Zwycięstwo, r. 1887). Brat tegoż, dr. Christo Kesiakow, znany także ze swych artykułów dziejowych, przełożył „Ojca za-dżumionych“ Słowackiego, „Wiesława“ Brodzińskiego i „Konrada Wallenroda“ Mickiewicza.—W nowelistyce nowszej trzyma prym Wazów, obok niego cieszą się powodzeniem S. Bobczew i K. Weliczkow, biorący tematy z doby rewolucyjnej. Tenże Weliczkow pisze także dramata. Na polu dramat, okrom tego pracują Danew i T. Stanczew. Ten ostatni zdra-matyzował wypadki z doby wyzwolenia w utworach swych: „Beaconsfield czyli kongres w Berlinie“, „Christo Botew,“ „Stefan Karadża“, oraz napisał komedyę p. t. „Karp’“.

Bulhao Poto Rajmund Antoni (* 1829 r. w Bilbao), poeta portugalski pochodzenia hiszpańskiego, osiadły w Portugalii w 1837 r. Ogłosił drukiem liczne zbiory poezyi: „Versos“ (1850), „Conçues da turde“ (Pieśni wieczorne, 1867); „Flores agrestes“ (Kwiaty polne, 1870); „Cantos e satiras“ (Pieśni i satyry, 1873); „Sob os cipressos“ (Pod cyprysami, 1877) i t. d., oraz kilka utworów dramatycznych. Pisuje nadto nowele, w których najczęściej siebie samego do sprawy wprowadza. Jako członek akademii nauk, wydaje „Monumentos ine-ditos“.—B. jest w poezyi portugalskiej przedstawicielem Bajronizmu.

Bulhâr, miasto w Afryce, port nad odnogą Adeńską, na północnem wybrzeżu Somali; podczas pory dżdżystej osada pustoszeje, a ożywia się podczas suchej i wówczas prowadzi ożywiony handel miejscowemi produktami, czyniąc poważną konku-rencyę leżącemu na wschód portowi Berbera

And. S.

Bulimia, Bulimus = Kynorexia, Lykore-xia, przegłód, przemor, niedosyt, psi głód, wilczy głód, tak nazywaną bywa żarłoczność chorobliwa, towarzysząca niektórym chorobom żołądka, mlecza pacierzowego lub mózgu, zdarza się nieraz u obłąkanych, pożerających wtedy chciwie nawet rzeczy niejadalne; chory, dotknięty tą przypadłością, pomimo spożycia ogromnych ilości pokarmów, nie pozbywa się przez to dręczącego uczucia głodu.

Bulimus Brug. Gładek czyli Rozbań. — Jeden z licznych rodzajów rodziny Helicidae, rzędu Plumonata — Płucodysznych, gromady mięczaków brzuchopełzów Gastropoda. — Przedstawiciele tego rodzaju odznaczają się skorupą podłużnie jajowatą lub wieżyczkowatą; otwór skorupy jest podługowaty, o brzegach zgrubiałych, często rozszerzonych, opatrzonych zębami lub bezzębnych. Głowa u właściwego zwierzęcia wyraźaa, z 4-ma rożkami, noga płaska, wydłużona; otwór oddechowy z prawej strony, pod brzegiem płaszcza. Szczęka górna półksięźycowata, radula, z ząbkami wy-raźnemi.—Gatunki licznego tego rodzaju są rozpowszechnione po całej kuli ziemskiej, szczególniej jednak w wielkiej ilości i rozmaitości zamieszkują Amerykę południową. Niektóre też amerykańskie gatunki dochodzą największych rozmiarów. Są to zwierzęta wyłącznie lądowe, znoszą jajka w ziemi pod kamieniami, liśćmi, kawałkami drzewa; u wielkich gatunków jajka te są pokryte grubą wapienną skorupką. Żyjących gatunków znanych jest przeszło 1,500, które dzielą na liczne podga-tunki. W kraju naszym mieszka z nich zaledwie parę.    A- s-

Buliński Melchior, ksiądz (* 1810—f 22 maja 1877) wyszedł z ludu, urodź, jako syn posługacza kościelnego w Chmielniku Krakowskim, pomiędzy Kielcami a Buskiem. Po ukończeniu szkół wojewódzkich w Sandomierzu, w r. 1832 wstąpił do seminaryum tamże, zkąd w r 1833 przeszedł do seminarym głównego w Warszawie. W r. 1837 ukończył tę szkołę (przemianowaną tymczasem na akademię duchowną), ze stopniem kandydata św.

Teologii. Powróciwszy do Sandomierza, otrzymał odrazu w semina-

ryum katedrę historyi powszechnej i kościelnej. W r. 1840 został proboszczem w Mikuło-wicach. W r. 1846 wezwano go na taką samą katedrę do Warszawy, gdzie początkowo wykładał jako zastępca, później już jako etatowy profesor aż do r. 1867, kiedy akademię zwinięto. Nie przerwa-Fig. 296. Buliński Melchior, ło mu to zawodu nauczycielskiego: wrócił na dawną swoją posadę w seminaryum Sandomierskiem i do r. 1876 wykładał historyę kościoła na tle dziejów powszechnych. Od roku 1859 był kanonikiem gremialnym katedry sandomierskiej; w r. 1868 został kustoszem katedralnym. Zamiłowany w badaniu przeszłości, B. już w pierwszym r. urzędowania swego w Sandomierzu zaczął pracować nad histo-ryąjtego grodu starożytnego, a zejstudyów na obszer-

niejszej widowni wydzielił sobie dzieje kościoła i w sobie posilne składowe części mięsa, to jednakże i własnego kraju, i we wszystkich trzech dziedzi- j i badania naukowe, i smutne doświadczenia, mimo-nach pracami literacko-naukowemi działalność swoją wolnie dokonywane na ludziach, doprowadziły do zaznaczył. Drukiem ogłosił: „Historya kościoła powszechnego“ (6 t., Warszawa 1860 — 66); „Historya kościoła polskiego” do roku 1764, w trzech tomach (1873—74); liczne rozprawy, wiadomości i spostrzeżenia w „Pamiętniku religijno-moralnym“ (Warszawa, 1841—62). Po śmierci B-go, k3. Kukliński, jeden z egzekutorów jego testamentu, wydał z rę-kopismu dzieło „Monografia Sandomierza“ (Warszawa, 1879). W rękop. pozostały: T. VII „Histo-ryi kościoła powszechnego”, T. IV „Historyi kościoła polskiego“, „Opisy podróży naukowych, odbywanych w latach 1843 i 1857“, przekład części Alkoranu (z francuskiego).—Ks. Kukliński we wstępie do „Monografii Sandomierza“.

przekonania, że jako środek pokarmowy bulion prawie żadnego absolutnie znaczenia nie ma. Badano wszakże wpływ fizyologiczny rozmaitych składników bulionu, ażeby zrozumieć, czemu przypisać należy niezaprzeczenie pomyślne działanie bulionu na sprawy odżywiania, zwłaszcza u osób osłabionych, rekonwalescentów i t. d. Sądzono, że duża stosunkowo zawartość soli potasowych podnosi sprawność serca, przypuszczano też, że kreatyna działa pobudzająco na układ krwionośny i nerwowy. Badań tych nie można jeszcze uważać za zupełnie ukończone. Tyle jednakże wiadomo na pewno, ż e bulion całkowitym swym składem działa na organizm w sposób sprzyjający całej sprawie odżywiania. Należy więc zaliczyć bulion do szeregu używek (kawa, herbata, czekolada, korzenne przyprawy i t. p.), które, nie będąc same środkami pokarmo-wemi, jednakże stanowią niezbędny dodatek do pokarmów, czyniąc te ostatnie smaczniejszemi i wpływając dodatnio na unerwienie całego aparatu trawiennego. Dowiedziono także w najostatniejszych czasach, że podobnie do innych używek (pieprzu, gorczycy, słabych kwasów organicznych i t. p.) bulion przyśpiesza wchłanianie pokarmów w żołądku i kiszkach. Wszystko, co powiedziano o bulionie, dotyczy także t. zw. wyciągów (ekstraktów) mięsnych, które są niczem innem, jak stężonym, skoncentrowanym bulionem i w odpowiednym sto sunku wodą rozcieńczone w zupełności zastępują buTon. Te wyciągi mięsne stanowią dość ważny artykuł handlowy i znane są pod rozmaitemi nazwami. Najracyonalniej przyrządzane i najbardziej

Buliński Stanisław (* 1813—f 1854), artysta dramatyczny. Otrzymawszy od Kudlicza chlubne świadectwo z ukończenia szkoły dramatycznej, wstąpił do chórów opery, jak wówczas było zwyczajem, aby się obzuajamiać ze sceną. Przeszedłszy do działu komedyi, B. rozpoczął od lokajów i anonsów, nim się odznaczył w rolach charakterystycznych.

Do najlepszych grywanych przez B. należą: „Zemsta“

W. R.

(Dyndalski); „Łobzowianie“ (Szymon Brzostek); „Wzór do Świętoszka“ Gutzkowa (Chapelle); „Sztuka przypodobania“ (Grevin); „Dożywocie“ (Lagena); „Nikt mnie nie zna“ (Łapka). Po śmierci B-go cały repertoar jego ról objął Panczykowski.

Bulion stanowi wodny roztwór, otrzymany przez dłuższe lub krótsze wytrawienie mięsa gorącą wodą. Główna i najistotniejsza część składowa mięsa,— materye białkowe—w bardzo nieznacznej ilości przechodzi do bulionu, zwłaszcza wówczas, gdy odrazu na mięso działamy gorącą już wodą, gdyż wysoka tem- rozpowszechnione są wyciągi Liebiga, Leube-Rosen-^eratura wody ścina ciała białkowe. Nieco więcej thala i Kemmericha.    M- F-

białka' znajdujemy w bulionie, jeżeli mięso wraz Bulirz Aloizy (* 1838), znany architekt i bu-z zimną wodą stopniowo ogrzewamy. Stosunkowo downiczy czeski. W r. 1865 powierzono mu kie-dużo natomiast zawiera bulion materyj klejotwór- rownictwo monumentalnej budowli, t. j. rezydencyi czych, wytrawionych przez wodę z tkanki łącznej prawosławnego arcybiskupa w Czerniowcach na Bu-mięsa. Z innych ciał organicznych zawartych w bu- kowinie. W r. 1867 powołany przez wydział kra-lionie wymienić jeszcze należy kreatynę i kreatyni- jowy czeski do budowy szpitala dla obłąkanych nę, obok wielu w nader drobnych ilościach znajdu- w Kosmonosich, w roku 1870 go ukończył. Prze-jących się, a mało dotąd poznanych, t. zw. ciał siedliwszy się do Pragi, przyjmował udział przy wyciągowych (materyj ekstraktowych). Prócz tego prowadzeniu budowy narodowego teatru. W 1870 zawsze jest w bulionie cały szereg soli mineralnych, mianowany inspektorem budowli funduszu prawosła-rospuszczalnych w wodzie, a z nich największą wnego na Bukowinie, w r. 1875 został radzcą ilość stanowią sole potasowe (głównie fosforan magistratu miasta Pragi. Pod jego dozorem ukoń-potasu). Tlenki potasu, sodu, wapnia, magnezu i że- czono w roku 1885 — 1887 wodociąg w Pradze, laza są tu połączone z kwasem fosfornym, siarcza- Przebudowa sali w Łazienkach, sali na Zofiówce nym, chlorem i dwutlenkiem krzemu. Z chemicz- i liczne budowle szkolne były mu powierzane. Dalej nego składu bulionu przez długi czas napróżno opracował plan regulacyi Józefowa, części przyle-usiłowano wywnioskować coś o jego wartości dla gającej do starego miasta.    Ed- w-

Bull John, ob. John Buli.

Buli Ole Bornemann (* 5 lut. 1810 w Bergen w Norwegii,—f 17 sierpnia 1880 r. w willi Łisoćn pod Bergen), słynny skrzypek. W 1829 r. kształcił się w Kassel u Spohra. Podróżował po całej Europie i Ameryce, budząc wszędzie podziw nadzwyczajną techniką. W 1848 wrócił do miasta rodzinnego, gdzie zołożył teatr narodowy. W cztery lata później odbył powtórną wycieczkę do Ameryki

żywienia, pomimo iż doświadczenie od najdawniejszych czasów pouczało, że bulionowi istotnie należy się wcale niepoślednie miejsce pomiędzy pokarmami człowieka. Znikomo mała zawartość istotnych środkow pokarmowych (białka, wodanów węgla, tłuszczu) w bulionie, przemawiała wyraźnie za tem, że nie można go stawiać na równi z potrawami mięsnemi, a jakkolwiek wciąż jeszcze ogólnem cieszy się uznaniem przekonanie, że bulion zawiera

726

Bull

— Bulla.

północnej, którą później powtarzał jeszcze kilkakrotnie. B. był bezwątpienia skrzypkiem znakomitym, ale nieco ekscentrycznym; ubiegał się zbytnio za efektami wirtuozowskiemi, mniej dbając o styl wykonywanej kompozycyi i jej ducha; stąd też wielu uważało go za genialnego szarlatana. Jako kompozytor, pozostawił kilka dobrze napisanych fantazyj z tematów norweskich, na skrzypce z akompaniamentem fortepianu.

Bull John, znakomity organista i kontrapunk-cista angielski (* 1653 w hrabstwie Somerset—f 1628 w Antwerpii), był z razu chórzystą, a od r. 1582 organistą katedralnym w Herefordzie; w r. 1592 otrzymał stopień doktora muzyki od uniwersytetu kembrydzkiego, a później zamianowany został profesorem muzyki przy kolegium Greshama w Londynie. Ponieważ nie znał języka łacińskiego, pozwolono mu wykładać po angielsku, przez co odczyty jego wielką wziętość zyskały. Następnie r. 1617 był organistą katedralnym w Antwerpii, Kompo-zycye jego, których było ze 200, stanowią znaczny postęp w kontrapunkcie i świadczą o niepospolitem jego wirtuozowstwie na organach; w druku wszakże ukazało się ich niewiele.    *

A. Pol.

Bulla (staro-rzym-ska). Tak się u rzymian nazywały wszelkie przedmioty formy okrągłej i pozornie wydęte, jak bańka wodna, i wtedy nawet, gdy, jako ozdoba dodana do innych przedmiotów, oddalały się nieco od tego podobieństwa, np. gwoździki lub guziki w sprzętach, w naczyniach metalowych, w berłach, u pajaców, u drzwi i t. p. Ozdoby podobne używane były w całej starożytności, zarówno w Rzymie jak w Grecyi, gdzie się zwały he loi lub gomfoi. W opisie domu Trymalcyona, Petro-niusz wspomina obraz, na którym B-e oznaczały dnie pomyślne i niepomyślne. — Nazwa ta stosuje się mianowicie do cacka, które rzymianie przyjęli od etrusków, mającego kształt kapsułki złożonej z dwóch blaszek wklęsłych, leżących jedna na drugiej, zazwyczaj okrągłych i soczewkowatych, czasami zaś podobnych z kształtu do serca lub półksiężyca. Kapsułka taka, bronzowa, srebrna lub złota, opatrzona jest uszkiem do przeciągania sznureczka, na którym ją zawieszano. U etrusków cacka tego rodząju były używane powszechnie, tak przez kobiety, jako i przez mężczyzn. Często noszono wiązankę takich B-i, jako naszyjniki, naramienniki, niekiedy połączone z in-nemi cackami,—i takie przedstawiają się na wielu pomnikach. Niema wątpliwości, że B., równie jak mnóstwo noszonych przedmiotów podobnych, uważaną była za amulet, mający przymiot ochronny, czy-to z racyi materyału, z jakiego była wykona-

}$

J

\'Ą

...

UL i

Fig. 297. Bu'l Ole.

na, czy nakreślonych na niej figur, czy zawartych w środku jej substancyj (praevia remedia)-, o czem jest znakomita rozprawa klasyczna archeologa Fi-coroniego „La bulla d’oro“. Podobnemu wierzeniu ulegali tryumfatorowie rzymscy, zawieszając B-ę na szyi. Z wyjątkiem jednak tego wypadku, B. u rzymian zdaje się służyć przeważnie młodym chłopcom, którzy zdejmowali ją, doszedłszy wieku męz-kiego, i ofiarowywali Larom domowym lub Herkulesowi. Przywilej B-i pierwiastkowo posiadali tylko synowie senatorów i eq u it ów; po drugiej wojnie punickiej otrzymywali przywilej ten wszyscy wolni, lecz nie pochodzący z rodów szlacheckich i bogatych poprzestawali na B-i skórzanej (cortea), a najubożsi nosili sypełek [nodus), któremu również przyznawano moc chroniącą ode złego, lub inną jaką własność. Dziewice także nosiły B-e, niewiadomo do którego wieku; przy zdjęciu ofiarowywały je Juno-nie. Na pomnikach dają się też widzieć zwierzęta z zawieszoną u szyi B-ą, zapewne dla uchronienia ich przed złem spojrzeniem, które, według mniemania, szkodziło im najwięcej, Noszący B-ę nazywa się Buli atu s —Winckelmann, Morcelli: „Della bulla de’fanciulli romani“ Medyolan, 1816); Saglio w „Diet. d. Antiq. Daremberga“.

Bulla, oznacza w języku łacińskim bańkę na wodzie, bąbel, wypukłe główki gwoździ używanych do pasów, wreszcie kulistą pieczęć, którą przyciskano do dokumentów. Następnie nazywano B-ą puszkę, w której pieczęć chowano. Nakoniec miano B-i od takiej metalicznej pieczęci otrzymał sam dokument, akt piśmienny. Szczególniej nazwa ta pozostała przy ważniejszych aktach, wydawanych z kancelaryi papieskiej. B-ą nazywano tam pewien ściśle oznaczony rodzaj uroczystych dokumentów, sporządzonych z powodu spraw większej wagi, postanowień, zatwierdzeń przywilejów, i t. p., opatrzonych wiszącą u takich dokumentów ołowianą pieczęcią. Najdawniejsze tych aktów oryginały, sięgające VI w., nie dochowały się aż do naszych czasów. Dopiero na schyłku VIII stulecia ślady ich odszukać się dają. Właściwą epokę rozwielmożnie-nia się Buli papieskich stanowi wiek XI do XIV, czyli okres czasu, kiedy władza papieży stała u szczytu. Rożróżniane są dwa rodzaje bull: B. większa (B. major) i mniejsza (B. minor). Przy określeniu znamiennych cech obu tych rodzajów ma się na względzie: materyał (pergamin), na którym B. jest pisana, format pergaminu, pismo oraz kilka formuł wstępnych i końcowych, podpisy, znaki, oznaczenie czasu i miejsca i t. p. B. (większa) przedstawia zwykle wielki arkusz pergaminu, obejmujący od 4 do 6 arkuszy dzisiejszego papieru. Bywają B-e (panchartae), których wysokość dosięga metra. Szerokość bywa nieco mniejszą, tak, iż B. nie przedstawia prawidłowego kwadratu. W pio-I nowym kierunku jest nieco podłużoną. Kolor pergaminu jest dwojaki: na zewnętrznej stronie żółtawy, o powierzchni nie wygładzonej, na wewnętrznej białawy, o powierzchni gładkiej, połyskującej. B. rozpoczyna się nie od inwokacyi czyli od przywołania imienia Boga, jak to w aktach świeckich osób czynić się było zwykło, ale od wymienienia

K. K.

ii

I;

Numer 1. Końcowa czqść bulli papieża Urbana IV z r. 1333.

=====

Numer 3. Bulla mniejsza Grzegorza IX z r. 1335.

ajyCf ejje ućLiirutsjfi

ïàiSJiroJ*iitm

Ql/)tf2rC'j KCWtrUJJuic u^iUC

C apoftoC

Ijßuff, e>*g e omtiino ßoiwnarp ^iceäryyJbLc^urp totliip rtnierejzorłutGafć 'àtit* p>Jj*JJiorLe$ lp ĄjiCce jS-tę, ant^o'f tisi e    t<jitur Jfuw% jiof^frer Cort^finiTtor.tj <j)A<>ircin?Jacn.j comu

£VłJr^£rd'<Qj>ayj3ornna HH^unvira cogjt^fćarń^^a^ĄcrAYJ^uHs cory’or&zefjn^time '/So ,trj eatj', Ce7ta$tc^V<ouÄii; r?    co+ijeguantur^^ÖJf|l

r<lrp ßtlrrtt ft,

id ru

CjlHĆttt; moj' j

ußJoß

‘CîoHgv'u^    correy&ru* j3bT0j^ĄY,$ ßotior^fcjj |i

<2«; ^ G

möiihvi «

jam Ti rAt»t *

iTiłtgrći' ei/rtjoncBnvMT

wri 9 ar

fi/to

uw. cavł6<a/‘

<?■

ûivm

U» U vu) ni

fcmtj

aa

oru

i.

> o*.

&<<

o/

^JDt^Jctv* QS(r er tortiayp wij • k <j ttrrnmrrartr    Setettrer- rirtpte&bw*' ctmmrti oijj' ₍Jcru^ ¹

jgrejofto ⁽comuxurj•    riJ^urn.    cu

ji*öSv£

OtUT

eurtnucoz^ -vr)

rr

u«" AxtSrcio nmcrriiA./

ń-y\Dt>

co

•4

**ôy*

■PP*

• nj.

ri A

IjV* yr wu? c&r^Q

Hccł cré iez

ru>c. an>i0^4<s«a»

⁶?

d-

k%

ft •

cu    jnrte—

eytii £^j\roW^ol ruj

jn*tr tw?n£ conjrct*

fctuarj    yur ttn^ vuj\i0 ^yvrccb

tuö wcCnatn/ annj^jta«n e? -yon? <jW?    jstatumre jitmiS- ^at tjV 7 at jarreńjjo

<XJ>ttUer-t>

roumtt

tvCe^Vntjmj. C'crotu&iv ^uie

trttSctr) ‘Xvmc&yiitê \rtt&rïyirTTtë CBjvßtzo

v cr CunantW Zlc-

^vnSrSiatur^^^ œrmcrj ^iL ^t«c> J^etuujr

et—5*0VT2* '■

■j*-

»C łuaO

aiYteruetirr

nö rriuminmrro

mtr

o^crimrjK amiflxnirta*sr Ttttj c^o vmMio ^amirvtu^ tuest? t

ÄcrtnaP

ÄYIC

h*

lO

/wP HÂlcuPu¹

pozavir.iff ^ $ alW«^ (cjîs

y^tj    \

'Vi/V.

''Vvy,

î)nu

* l    oi oT n    <y y

(P (iruS*"

P ^łKe-J 7^v4Lrr0i^

f f'/?•

PTii^b cccfr^wrfimc^Ar

fP ?

cb rudiTy

1,,Su1

P'

^Vvrpn cre

rmo •

<^o R..cv    |p. Q.^j(? iSae^" Ca?w4

tfrtvhß

^<n

et o)c\rv<~

(ûw“c4—

7? <^fr«y^jT>/ Çxttcoj^ £cß^).

«£&s» <^(p(    à,

\^gp ^JoïW) 'jcon (pjtae'er

r.

0 ^0 ûvAtCî/5 |â cf*n*xy p

C NT

Oaruarj p«¹]

( . (    6

J7,.t.ç rz ooyovn^j

àr r-2*

Ca

S.

O -r

.'V

.v

ro

tuxju rememnto çovrtuwte-

vjma

'^Utr

<WJ

rv^u-m^ ^7 jræjmns    jarnxrtmt>a

s-ś & o    p    r

*uv -tvw coitmt^rtvrtrtomö •mfrm^erer/ u«t g

f««r /• ~r*S > iççxstcuyrx. ę*v) ortWPOtcti ^

-- \fi <r

rjwrxvtg -/l3«r \oTterttj

vioutm? wa\

%tvtve

Tleuo.

,n

'h

0°

!.

'e*'>

• ćji CC/

CÄW n-fro

W«.

/"•Ou    ^

?i

fil a

*\

^fctrcLû:

rt oo o ⁰

°®0o

°°L

J.

. VSOfc IÄMVJ⁰”

t=^=l    0

Qqoû oO°

TI

Strona odwrotna pieczęci przy Nr. 1.

u.o

0°‘o^v!eo    „    8®0°Ooo O

' ^Will

S SP®*"

%\7i

tllMi 1 o

«a élUJ#^

'«•

c«. c c u

0=2.

rs)P5j

<jj

35

o⁰-

üOl)o «i ö"

ö*»“

jJT

Strona górna pieczęci przy NN. 1 i 2.

Strona odwrotna pieczęci przy Nr. 2.

Wielka Encykl. Powszeclma Illustr. Tom X.

Do artykułu pod tytułem: „Bulla⁴“, str. 726.

v

/

'"Ii >■

, .

.

i,‘

v

.

V

•V

1 i ' :

i ■

fi

f,

*•

*

Î

f i

I

'

'

/.

;

X

!

f

—

*

.

••

V

nnsilHRiMn

»

*4

A

«

BłBUOfŁKA

gtÓWNA

-

y-

V

J

ü

....

*^Q

V

\tECAy

î

y

BIBLIOTEKA

y GŁÓWNA *

f

_

>

^    Â« -*^Çprr

«

nazwiska papieża, bez dodania liczby porządkowej, z dodaniem atoli formuły, zaprowadzonej przez Grzegorza W., „sługa sług bożych“.—Urbanus epi-scopus servus servorum Dei, albo: Gregorius episco-pus servus serv. Dei (ob. początek B-i z 1235 roku (nr. 2) podanej w podobiźnie). Potem następuje wymienienie osoby, do której pismo papieskie jest zwrócone, poprzedza ten adres formułka grzeczności w kształcie: dilecto filio, albo dilectis filiis (kochanemu synowi lub kochanym synom), (ob, podob.), dilectis filiis, preceptori et fratribus hospitalis sancte Marie Theutonicorum in Pruscia; zwierzchnikom i braciom szpitala panny Maryi niemieckiego w Pru-siech). Wreszcie zamyka tę wstępną seryę formuł oświadczenie in perpetmm czyli ,,na wieczne czasy“. W B-ach mniejszych zastępuje je inna formuła pozdrowienia (form. salutationis): „Salutem et aposto-licam benedictionem“. W B-ach większych zwykle pierwszy wiersz, zawierający pomienione formuły wstępne, odznacza się pismem większem, bujniej-szem, imię zaś samego papieża składa się z liter, pisanych pismem majuskulowem. Następuje potem wykład, zwykle obszerny, samej treści, nie zawierający pod względem zewnętrznym swego układu żadnych wyróżniających rodzaj B-i cech znamiennych. Końcowe dopiero formuły, oraz znaki, podpisy i in. szczegóły wyróżniają B-ę większą od mniejszej. Na większej B-i znajduje się tak zwana rota, monogram, podpisy papieża i kardynałów. Dla większej jasności podajemy przerysy z B-i Urbana IV z 1263 (ob. nr. 1). Rota umieszczona jest u spodu B-i i przecina podpis papieża. Rota składa się z dwóch kół współśrodkowych. Środkowe koło dzieli się przez dwie średnice na cztery części. U szczytu pionowej średnicy między jednem a drugiem kołem mieści się znak krzyża św., niekiedy wprost ze średnicy wychodzący, prosty lub ozdobny. Każdy z czterech wycinków koła środkowego mieści w sobie właściwe napisy. Pierwsze dwa górne przeznaczone są dla wyrażenia imion dwóch apostołów Ses Petrus, Ses Paulus (sanctus Petrus, sanctus Paulus). W dwóch dolnych mieści się imię papieża: Ur-banus. Prócz tego w trzecim wycinku pp. oznacza papa=papieź, a w czwartym oznacza się liczba porządkowa imienia papieża IV = czwarty (w innym wypadku będzie np. Euge-nius pp. 111= Eugenius papa III ). Wreszcie dokoła biegnie między jednem a drugiem kołem dewiza albo godło, którego papież stale używał, zwykle krótka jakaś senteneya z pisma św., lub z ksiąg świętych. Urbana IV godło: fac mecum domine signum in bonum, Leona zaś IX (1049 r.): Plena est terra misericordia Domini i t. p. W tej samej linii, tuż za podpisem papieża, następuje inny znak, obejmujący w kształcie monogramatu formułę pozdrowienia: bene vąlete. Zasadniczą literę monogramatu stanowi litera N., na której, umieszczone są litery: B. E. V. A. L. T., z czego powstają dwa słowa: bene valete. Pierwszy, który zaczął używać monogramatu w podobnym kształcie, był papież Leon IX (1049--1054). Między rotą a mo-nogramatem mieści się podpis papieża: Ego Urbanus catholice ecclesie episcopus ss. (suscripsi), po-

Kncyklopedy» Powiiechn» Uuttr. T. X.

czem następują podpisy kardynałów umieszczone w trzech kolumnach. Zarówno podpisy papieża, jak i kardynałów, nie są podpisami własnoręcznemi, ale wykonane przez pisarza kancelaryi papieskiej. Jeżeli własnoręcznego udziału papieża i kardynałów w stwierdzeniu B-i dopatrywać się należy, to chyba w dodaniu jakiejś kropki lub kreski w znakach krzyżów i krzyżyków lub kółek, poprzedzających imiona kardynałów, albo w znaku, wyrażającym podpis „SS.“ (ob. podobiznę) samego papieża. Ostatni wiersz w B-i poświęcony jest oznaczeniu miejsca i czasu jej wydania. B. większa odznacza się w tej mierze obfitością odnośnych szczegółów. Podaje ona r. od narodzenia Chrystusa, dodając lata pontyfikatu papieża, oraz indykcyą, przytacza zaś datę według kalendarza staro-rzymskiego. B. mniejsza (ob. nr.

2) nie podaje wcale roku pańskiego ani indykcyi, poprzestając tylko na zaznaczeniu roku pontyfikatu z dodaniem daty według kalendarza rzymskiego. Brak na niej roty, monogramatu i podpisów papieża, oraz kardynałów. Wspólną zaś cechę B-i większej i mniejszej stanowi pieczęć ołowiana, zawieszona na pęczku nici jedwabnych, żółtych i czerwonych (niekiedy na sznurku konopianym), zaczepionych u spodu pergaminu przez dwa w nim uczynione otwory, a przechodzących przez samą pieczęć ołowianą. Ta pieczęć z ołowiu (B.), od której dokument nazwę swą otrzymał, wyobraża na górnej stronie oblicza dwóch apostołów, których imiona w skróceniu SPA SPE (Sanctus Paulus Sanctus Petrus) są podane w górnej części koła oznaczonego punktami. Oblicza apostołów przedzielone są długim krzyżem o krótkich ramionach, na odwrotnej zaś stronie mieści się imię papieża z dodaniem liczby porządkowej: Ur-banus pp. 1111, Gregorius pp. VIIII. Co do charakteru pisma, to większe B-e niczem się od mniejszych nie różnią. Stosowano do nich pisma staranne gotyckie, a właściwie rodzaj zwany longobardzkim, który otrzymał następnie nazwę charakteru kuryalnego, jako przez długie wieki stale używany w kancelaryi papieskiej. W XVI wieku, za czasów papieża Adryana VI, nastąpiła zmiana. Zaniechano dawnego czytelnego pisma, wprowadzając natomiast pismo dość dziwaczne, nieco archaiczne a bardzo nieczytelne (litera sancti Petri), tak, iż zwykle dołączano do oryginału kopię czytelniejszem pismem pisaną. Wskutku rozporządzenia (motu proprio) papieża Leona XIII z dniem 29 grudnia 1878 zniesiono w kancelaryi poprzednie pismo. Nadto z mocy tegoż postanowienia ograniczono zwyczaj dawny wydawania buli papieskich, zachowując je tylko dla spraw wielkiej wagi i ogólnej doniosłości.—Do najpospolitszych form odezw i listów papieskich, które szczególniej w nowszych wiekach używane są w kancelaryi stolicy apostolskiej, należą b r e v i a. Breve (ob.) czyli li-terabrevis, („krótka“) jest krótką, treściwą odezwą, odpowiedzią na prośby, podania, zanoszone do papieża. Typowy kształt przedstawia obok podane odbicie oryginalnego breve z r. 1742, które już na pierwszy rzut oka tak się odróżnia od B-i, że niepodobna mieszać jednego rodzaju pism z drugim. Breve (nr. 3) ma kształt podłużnej a wązkiej kartki. Pisane

92

jest także na pergaminie, ale cienkim, o jednostajnym kolorze białym, z obu stron, zewnętrznej i wewnętrznej. Pod względem form kancelaryjnych breve odznacza się wielką prostotą, brakiem formuł uroczystych. Imię papieża mieści się zwykle na środku aktu, pisane jest majuskułem, liczba porządkowa dodana obok poza skróceniem PP, czyli papa; opuszczoną jest formuła servus servorum Dei: przedstawia się więc, jak wskazuje dołączone odbicie, (nr. 3) bardzo prosto: Benedictus pp. XIV. Rozpoczyna się breve formułą, „Ad perpetuam rei memoriam“, poczem bezpośrednio następuje treść postanowienia papieskiego. (Jak w danym wypadku dla kościoła księży pijarów w Radomiu zwolnienie od kar czyscowych dusz, za które msza św. będzie odprawiona w dzień zaduszny... ) — Znamienną cechą breve jest formuła końcowa, która zaznacza zwykle, że akt wydany jest pod pieczęcią Rybaka (sub annulo piscatoris) i podaje datę, nie według kalendarza kościelnego, ale podług kalendarza cywilnego (dnia 18 kwietnia 1742 r.) z dodaniem lat pontyfikatu (roku drugiego (ob. nr. 3). Brak tu pieczęci, roty, monogramatu, podpisu kardynałów. Za kardynała podpisuje pisarz kancelaryi (pro domino Cardinal! Passioneo Cajetanus Amarcis). Pod względem charakteru pisma różni się breve od Bulli tern, że pisane jest pismem, kursywą, czyli zwykłem, powszedniem, używanem do korespondencyi pośpiesznej. Treść breviôw stanowią dyspensy, łaski dla kościołów i osób, rozporządzenia i ustawy czasowe mniejszej wagi.

Bulla złota (bulla aurea) w Niemczech dyplomat z zawieszo ną złotą cesarską pieczęcią. Tę na zwę nosi specyalnie pierwsza konsty tucya dawnego cesarstwa rzymsko niemieckiego, która przez cesarza Karola IV na sejmie w Norymber dze (10 stycznia 1356 r.) przygoto waną, a na sejmie w Metz (25 grud 1356), uzupełnioną i ogłoszoną zo stała. Składa się ona z trzydziestu artykułów, a dwóch oddziałów, z których pierwszy określa szczegóły, dotyczące obioru głowy państwa, tudzież książąt elektorów, drugi podaje niejakie ograniczenia prawa przemocy. W całej swojej osnowie jest ona wydrukowana u Olenschla-gera „Neue Erläuterung der goldenen Bulle“ (Frankfurt, 1766 r.);

A. P

Nr. 3: Breve Benedykta, XIV z r. 174Q.

BENEDICTUS PP. XIV.

D FXUR A jNt. RIÏ 1 .M I A I^L - fâc/L/n*    tnAcnfi' ■    Ce*cnu./>l, mam

maf. Vf 'JrPP&ßrfc/tum LpA xjhrfirm Anim*. < Ani Arc Se tu.    /ne rc    ca/Tirej/aiegej/ctry/t/r/iy /jecmfecb tier-.

Sn/rDpcsrTntj&rcfJrrAiati^f/c-rcAuei Douccxna VcSû/0SecLccim S    Ć&rc ef-fti m. ASztc/ m. CimjnifAacc/scru.m AletJfcf'(SCi'JęĄfrff/crr(ttl*

ffùurct^*.auneS. cfi jZxc&màn- Cracbv/en) fnj/uc* unć^ASSarfa7^eAaJc^AAlocr^jo^rrcx.ń'curam nantA. CSnfiLf ćLnjhej canr?iiet tmthlAa/kaejcanf, et.‘er/ ccL>sr/a m AlccOrc, Crnffu sea O^orucJn. (Loi    Lb f*n//tTLüclfeyiû atini/njfa cfeoo-reCk ’ Scc^ffe    iStuf/irarej AĆ cm>iA/v

rćeoTcLicL.ecc <l3S LeSri' eA^Lxô/f A^ÜTant^c/ao    conßti ^ u-fcfaanS er u. mof cce* Ja cffcSen afcjciLf JfcuLdoif \vc/„Vcf a rftPfij-i

Cïm/a côn Ij c/e/ft n-cfrrru m / efsef/cf s/ctSfwf    ac ta cc 7 lÀ^pffrûS ca/u o /LJe/cSem afb * • /rro umSo u oĄułj esc cfLis

^j>cr Çreditxm eiese'tfncuv>/ Anlmct^^a/ia/nif Orn^rcs/eACbns?rerc^^a^>(Sc o in Aa-rtA/c cc/iiuntfoa/o.o fao Æccofn^ranemi/faSĄSSa/re.    f

Anim    eff Hesec-aio SlzjflĄ/ ce^r- mofa. m Aafj^nz^cfjifffiłcdyeici/n. ermfee/u. cd ? *J&&- uói/ uLć cm Ant'An. Jira.Afà' étc (Umta V.Al cffaftcc ai/om 7nori/e J st$

’ClrfifAzjcC ’n) O- //cer ynfirrlf^/eon<J SitfcYif*eonoêSi/necf' cAlfLuScfesnu/*. S/i 03mbfroecm. ^rft'/AkorroAPnin)otxxéAf’ccLt/LafCt^' ■ Jf/UArvj aS SàtattioiitJ!»Jo^.^ua£sS

Jlafmrt/n SitÿAPnnuAo jLêeetAf-refc&ô, AXgjif jAyraQfAlßCCA fÿ. Œeji.Suf    AW    t/fn-no    Jccunà*

*~t$ et'jçiiac-. unchrrum cW eŁlu

fett

w.

Li

COdJcOL;

)

Aecerra.

naan

F. J.

Dr. J. P.

K. J.

w.

Fig. 293. Bulla ampulla. Skorupka widziana z góry.

szczegółowy i dokładny z niej wyciąg znaleźć można w dziele Piittnera o Konstytucyi cesarstwa niemieckiego“ (Getynga, 1708 roku). Główniejsze jej rozporządzenia są takie: obiór głowy państwa dopełniany być winien każdorazowo we Frankfurcie, w trzy miesiące po zawakowaniu tronu, pod prezy-dencyą arcybiskupa mogunckiego. Do jego uskutecznienia było wyłącznie uprawnionych siedmiu elektorów, mianowicie, ze strony duchowieństwa: arcybiskupi—moguncki, trewirski i koloński, a ze strony świeckiej: król czeski, pfalzgraf (palatyn) reński, książę sasko-wittenberski i markgraf brandenburski. Każdemu z tych siedmiu elektorów nadanym został szczególny wielki urząd (to jest honorowa służba w miejscach uroczystego pobytu dworu). Trzej duchowni elektorowie powinni byli przy stole cesarskim odprawiać modły i stpełniać nader zaszczytne obowiązki jako arcy-kanclerze; król czeski, jako wielki podczaszy (Erzschenk), podawać cesarzowi srebrny kielich napełniony winem; palatyn reński, jako wielki stolnik (Erztruchsess), stawiać na stole cesarskim cztery półmiski z potrawami; elektor saski, jako wielki marszałek (Erzmarschall), przynosić srebrną miarę owsa; elektor brandenburski, jako wielki podkomorzy (Erzkammerer), podawać cesarzowi srebrną miednicę z cienkim ręcznikiem do umycia rąk. Oprócz tego przyznane były elektorom następujące prerogatywy: mieli pierwszeństwo przed wszystkimi książętami państwa, a osoby ich miały korzystać z takiej samej nietykalności, jak cesarz; służyć im miało jus de non evocando (to jest stany podległe ich sądom nie mogły odwoływać się do cesarza, wyjąwszy w razie odmówienia sprawiedliwości); mieli mieć prawo urządzać w swoich krajach kopalnie i saliny, bić monetę, cła nakładać, żydami opiekować się, co wszystko dziać się miało dla innych książąt jedynie za zezwoleniem cesarskiem. Każdorocznie, w cztery tygodnie po Wielkiejnocy, powinni się byli zgromadzać i wspólnie z cesarzem naradzać nad sprawami państwa; w razie opróżnienia tronu cesarskiego, powinni byli: elektor z Pfalzu w Niemczech południowych (ezyli w krajach nadreńskich, w Szwabii i krajach prawa frankońskiego), a elektor saski w Niemczech północnych (t. j. w krajach prawa saskiego) być rządzcami państwa (Reichverweser, provisores imperii); ale żaden z nich nie miał prawa dóbr państwowych alienować i lennych nadań rozdawać. Godność elektora była sama zależna od rzeczywistego posiadania kraju, do elektora należącego, który był niepodzielnym, stanowił lenno cesarstwa (w elektoratach świeckich), przechodził dziedzicznie na następców podług prawa pierworodztwa. — Druga część Bulli, która dotyczy prawa mocniejszego (Faustrecht), opracowaną została mniej dokładnie i nie przedstawiała żadnego mocnego oparcia dla spokoju i porządku w Niemczech, które ich wielce potrzebowały. Prawo mocniejszego nie zostało jednak uchylone; owszem, sama przemóc została dozwoloną; zakazano tylko, jak to było już przedtem, prowadzenia wojen (Befehdungen), które by na trzy dni wprzód wypowiedziane nie były^ dalej samowolnych, porządek

publiczny zakłócających, związków miast i osób po-jedyńczych. Cała ta B. była po łacinie wygotowana przez kanclerza cesarstwa, Rudolfa von Friedberg i jego towarzysza. Odpisy jej wręczył cesarz każdemu elektorowi. Do każdego odpisu przywieszona była złota pieczęć, wyobrażająca z jednej strony cesarza Karola IV z insygniami cesarskiemi na tronie siedzącego, z dodaniem herbów jego i wymienieniem tytułu, z drugiej strony miasto Rzym z wyrażeniem: „Aurea Roma“ i napisem w okół: Roma, caput mundi, regit orbis fraena rotundi.—Nergel: „Die goldene Bulle“ 1879.

Bulla (anat. patol.), pęcherz, pryszcz, bąbel, powstaje wtedy, jeżeli z jakichkolwiek powodów pomiędzy naskórkiem a skórą na przestrzeni niewielkiej nagromadzi się płyn lub gaz, podnoszący lub wydymający naskórek lub nabłonek błon śluzowych. Po pęknięciu b-i pozostaje miejsce ogołocone z naskórka, pokrywające się strupem, albo też przechodzące w owrzodzenie. B-e napełnione gazem, z rozkładu tkanek powstałym, towarzyszą często zgorzeli (gangraena)-,; B-e napełnione płynem powstają przy róży oraz innych chorobach skóry, np. przy bąblicy (pemphigus); przyczyny zewnętrzne, drażniące skórę, jak np. oparzenie, odgniecenie, również wywołać je mogą. Niejednokrotnie w celach leczniczych sztucznie wytwarza się B-e za pomocą środków skórę drażniących (plaster kantarydowy, maść emetykowa).

Bulla, L i n. (paleont). Rodzaj mięczaka brzucho-pełza (Gastropoda), z rzędu tyłoskrzelnych (Opisthobranchiata), o skorupie owalnej lub prawie kulistej; skręt ostatni obejmuje wszystkie poprzednie, otwór rozszerzony u dołu, powierzchnia gładka, co najwięcej, z prążkami przyrostu. Rodzaj ten żyje od okresu kredowego aż do dni dzisiejszych. Gatunek najpospolitszy B. ampulla Lin., w pokładach pliocenowych piemonckich, żyjący obecnie w oceanie Atlantyckim i u brzegów Indyi Wschodnich.

Bulla, Brug. Banieczka. Jeden z rodzajów mięczaków brzuchopełzów—Gastropoda, z rzędu tyłoskrzelnych—Opisthobranchiata. Odznacza się skorupką zaokrągloną, mocno wypukłą, wapienną, gładką, zwiniętą tak, że ostatni skręt całkowicie pokrywa poprzednie. Otwór skorupy z przodu i z tyłu zaokrąglony; na osi skorupy niema wcale

mu

Fig. 299. Bulla ampulla. Skorupka widziana od dołu (otwór skorupy).

fałdów.— Radula (uzbrojenie języka) posiada ząbki środkowe i boczne.—Gatunki tego rodzaju, dość liczne, zamieszkują wyłącznie morza ciepłych i gorących krajów, szczególniej z piaszczystemu brzę-

skim.

F. R.

J. A.

garni.—Do najpospolitszych należą: B. ampulla Lam. Skorupa jaj o wato-zaokrąglona, żółtawa, z brunat-nemi plamkami. W Oceanie Atlantyckim i Indyj-

A. S.

Bullant. 1) Jan I-y, ojciec niżej wymienionych. Pracował jako budowniczy przy pałacu Lucheux w depart. Somme, przy którym postawił około r. 1527 wieżę Le Comte; wybudował w Amiens kościół Opactwa St. Jean-hors-les-Murs i był budowniczym katedry w Amiens w 1532 r. 2) B. Jan

Il-gi, francuski budowniczy i pisarz w zakresie budownictwa, prawdopodobnie ur. około 1510 w Amiens, f 13 października 1578 r. w Ecouen. B. jest najsłynniejszym budowniczym Renesansu francuskiego i był całe życie protegowany przez konetablów (hetmanów) de Montmorency, których kosztem odbył podróż po Włoszech dla zbadania pomników starożytności, co wywarło wpływ na jego artystyczny zawód. Po powrocie do Prancyi prowadził od r. 1537 do 1540 roboty pałacu La Fère-en-Tardenois, a następnie powołany został przez konetabla Anne de Montmorency do prowadzenia robót pałacu w Ecouen, rozpoczętych przez Karola Baillart, którego później zastąpił w r. 1542, i ściśle związał swoje nazwisko i chwałę ze wspomnianym pałacem. Pałac w Ecouen jest wzorem świetnej epoki odrodzenia architektury francuskiej, w którym zasady sztuki starożytnej walczą o pierwszeństwo z nowemi prądami, i w którym B. dał dowód szczególnej samodzielności i pomysłowości Obecnie książęca ta siedziba mieści w sobie zakład wychowawczy dla córek kawalerów Legii Honorowej. B. prowadził także budowę pałacu Carnavalet w Paryżu, według planów Piotra Lescot, i ukończył ją w 1548 r. Następnie w r. 1557 został kontrolerem pałaców królewskich i pracował wraz z Janem Delorme (ob.). Oprócz wspomnianych robót wykonał jeszcze w latach od r. 1560 — 1570 kilka pomniejszych w Ecouen i w okolicach, pałac w Chantilly i część kościoła Sarcelles w Ecouen i inne. W 1560 królowa Katarzyna de Médicis powierzyła mu prowadzenie robót około pałacu Chenonceaux, a w 1570 po Filiber-cie Delorme (ob.) został B. budowniczym królowej -matki i kierował robotami pałacu Tuilleries w Paryżu, a także pałacu St. Maure, następnie zaś pałacu Hôtel de'‘ Soissons, z którego pozostała tylko kolumna pomnikowa, naśladowanie kolumny Traja-na w Rzymie, służąca do obserwacyi astrologicznych, a dziś połączona z Giełdą. Kierował on także budową pałacu w Fontainebleau i kaplicy Notre-Dame-la Ronde, przeznaczonej na grobowiec Walezyuszów w St. Denis, a zburzonej w 1719 roku. Nadto przypisują mu prowadzenie części robót pałacu Chambord, kaplicy w Vincennes i budowę domu zwanego de Diane de Poitiers w Orleanie, a także wykonanie planów grobowca konetablów Montmorency, przeznaczonych dla kościoła tejże miejscowości. Wydał dzieła: „Recueil d’ Horlogio-graphie (Paryż, r. 1561); Traicté de Géométrie* (Paryż, 1562); oba te dzieła były wydawane kilkakrotnie od 1564 do 1608, pod wspólnym tytułem: „Géométrie et Horlogiographie pratique“. Drugie dzieło B. nosi tytuł: „Réigle générale d’ Architecture des cinq manières des colonnes, suivant les reigles et doctrines de Vitruve“ (Paryż, 1568); dzieło to wydane ponownie 1619 r. przez de Brosse, budowniczego królewskiego, twórcę planów pałacu Luksemburskiego w Paryżu, cieszyło się wielkiem uznaniem przez ciąg XVII wieku.—B. należał do rodziny, której kilku członków odznaczyło się w budownictwie i rzeźbie. I tak: 3) B. Jan III-ci brat Jana Ii-go był w roku 1562 głównym budowniczym miasta Amiens i otrzymał w 1574 r. naganę Rady miejskiej za to, że przez 4 godziny czytał podmajstrzym, znajdującym się pod jego kierunkiem, zasady ogólne budownictwa napisane przez brata i że przez to zabierał czas robotnikom.

4) B. K ar o 1, synowiec Jana II, a syn Jana III, zasłynął w 2-ej połowie XVI wieku jako znakomity rzeźbiarz i pracował przy grobowcu Walezyuszów w St. Denis.

Bullardia. Nazwa nadana przez Junghuhna (w Linnaea V, 408, tab. 6, fig. 15), jednemu z grzybów, należących do Brzuszniaków (Gastero-mycetes) podziemnych, odniesionemu przez Tulasna {Fungi hypogali, 92) do rodzaju Melanogaster.

Bullarium, po polsku bul lar z czyli zbiór aktów papieskich, zwanych bullami. Ogólnego zbioru, któryby obejmował cały okres istnienia papiestwa od najdawniejszych czasów aż do obecnej doby, nie masz w literaturze kościelnej. Są tylko zbiory częściowe, które istnienie swe zawdzięczają staraniom osób prywatnych. W wydawnictwach, podejmowanych już od końca XVI w., nie mających charakteru urzędowego, panowała i panuje rozmaitość i różnorodność co do systematu ogłaszania bul papieskich. Największą zasługę około zebrania i wydania na widok publiczny, tak ważnego materyału dla historyi kościoła, oraz prawa kościelnego, położyli dwaj włosi, ojciec i syn Cherubini, w końcu XVI i w początkach XVII w. Za ich przykładem poszli inni. Zbiór przez Laercyusza i Auioła-Maryę Cherubinie-go przygotowany, pokilkakroć ogłaszany z różnemi dodatkami i uzupełnianiami, znany jest pod tytułem „Bullarium magnum Cherubinorum“ i obejmuje czasy od papieża Leona I aż do Klemensa X (czyli od V do y₂ XVIII w.) w 5 vol. in-fol. (wyd. Lugdun. 1655 i 1693). Podobny zbiór, ale znacznie rozszerzony, z dołączeniem życiorysu każdego papieża, z uwagami i objaśnieniami, dokonany był przez niejakiego Coquelines w Rzymie w XVIII w. (1739— 1744) w 28 tomach pod tytułem: „Bullarum, privilegiorum ac diplomatum Romanorum ponti-fieum amplissima colleetio“. W obecnem stuleciu ukazała się wielka edycya w Turynie, która na nowo powtórzyła z poprzednich bullarzy akta i postanowienia papieskie, doprowadziła je zaś w 25 tomach do 1740 r. Do nowszych dziejów mogą służyć zbiory p. t. „Akta Piusa IX“, oraz „Acta sanctae Sedis“, wydawane w Rzymie od 1865 r. (w 10 vol.). Prócz tych ogólnych, obszernych zbiorów, ukazują się obecnie częściowe bullarze, obejmujące bulle krótszych epok czasu lub jednego tylko papieża. — A. Thiel „Epistolae Romanorum pontificum“ 1868 roku. Loewenfeld.

A P.

F. J.

And. S.

w.

PP

PT

r-

II:.

'5—⁷?:f~rr

F. R.

„Acta Romanorum pontificum inedita“ (od Gela-zyusza I do Celestyna III), ( Lipsk, 1885 roku ). Istnieją również bullarze tyczące się jednej kongre-gacyi albo zakonu duchownego: „Bullarium ponti-ficium s. Congregationis de propaganda Fide“ (Rzym, 1839—58. 5 vol. in-fol.), „Bullarium ordinis Carme-litarum“ (Rzym, 1718,2 vol.)iin. Do liczby najważniejszych wykazów czyli treściwych spisów wszelkich aktów piśmiennych, które wychodziły z kancelaryi papieskiej, należą prace: Jaffé. „Regesta pontificum Romanorum ad an. 1198“ 2 wyd., Lipsk, 2 vol. 1885— 1889 oraz Pott his ta „Regesta pont, rom., (1198— 1305)“ (w Berlinie, 1874—1875).

Bullati doctores, B. magistri. Doktorowie i magistrowie pieczętowani, to jest ci, którzy stopień swój uzyskali, nie wskutek dyplomu uniwersyteckiego, ale na mocy reskryptu nadwornego pod pieczęcią (bulla, pieczęć); dla tego też szczególniej w zawodzie lekarskim byli oni bez żadnej powagi i znaczenia.

Bulle (niemieckie Boli), miasto w szwajcarskim kantonie Fryburskim, przy bocznej odnodze drogi żelaznej Fryburg-Lozanna, 762 m, nad p. m., główny skład produktów nabiałowych (ser Gruyère), handel bydłem, 2,500 m-ców.

Bullet Piotr, budowniczy i pisarz w zakresie architektury (* 1639 r. — f 1716 r. w Paryżu). Był uczniem Franciszka Blondela, który go zajął przy budowie bramy St. Denis w Paryżu w 1674 r. B. według własnych planów wybudował tamże bramę św. Marcina, przeznaczoną jako łuk tryumfalny na cześć Ludwika XIV-go. Był przez lat 10 budowniczym miasta Paryża i wykonał w tym

Z?.

mmgm

"'-kMÊà'

SU

4L,.

Si®

:______

üW-y, sr.i.ÿ

Fig. 300. Brama św. Marcina.

czasie wiele robót i planów architektonicznych, jak: plany kościoła Jakobiaów, obecnie St. Thomas d’Aquin, klasztoru'Dominikanôw, dziś już nieistniejącego, i in. Ozdobił kaplicę św. Kazimierza i św. Małgorzaty w kościele St. Germain des Prés, a plany jego na wielki ołtarz w kościele Sorbony zyskały pierwszeństwo przed innemi; odznaczył się także budową wybrzeża Pelletier z powodu śmiałej konstrukcyi tegoż w kształcie sklepienia, nad brzegiem Sekwany w Paryżu. Oprócz powyższych wykonał grobowiec konet. Anne de Montmorency, w kościele St. Martin des Champs i wiele pałaców, jak: bankiera Jabach, przy ulicy Neuve St. Merri, de Crozat i hrabiego d’ Evreux na placu Vendôme, de Brancas (ulica Tournon), intendenta finansów Pel-letiera, (ulica Culture St. Catherine), i Tallarda, (ulica des Enfants Rouges),—ten ostatni pałac słynny z dobrego rozkładu i z bogatych zbiorów Sztuk Pięknych,—a nadto pałac dla księżnej wdowy de Conti, w Issy pod Paryżem, w Bourges zaś fronton pałacu arcybiskupiego. B. wydał następujące prace: w 12-stu arkuszach „Plan de Paris, levé par les ordres du roy et les soins des messieurs les prévôts des marchands et échevins en 1676“, który bvł z pewnemi zmianami wydany przez Jaillot syna, w 1707 r.; „Traité de F usage du Pantomètre“ (1675); „Traité du nivellement“ (1688); „Observations sur la mauvaise odeur des fosses d’aisance“ (1696). Głównem dziełem B. Piotra jest „Architecture pratique qui contient la construction générale et les détails des toisés et devis de chaque partie“ (Paryż, 1690); dzieło to było kilkakrotnie wydane w latach od 1728 do 1826. B. został człoukiem akademii królewskiej budownictwa w r. 1685.—B. Jan Chrzciciel, syn poprzedniego, pan na Chamblain, był przyjęty w 1699 r. do Akademii królewskiej budownictwa i wybudował pałace Champ-en-Brie i Bry-sur-Marne, oprócz wielu innych budowli.

Bulletyn, wyraz francuski, pochodzący od bulla, znaczy wiadomość albo ogłoszenie urzędowe, a służy w rozmaitych okolicznościach. B-ami zowią się wiadomości, podawane w dziennikach, o zdrowiu znakomitych osób, albo też podczas grasującej epidemii o jej wypadkach w różnych okolicach; wiadomości dowódzców z placu boju; sprawozdania towarzystw naukowych z odbywanych przez nie posiedzeń, jako też pomniejsze ich rozprawy. Wiele jest także czasopism naukowych, noszących nazwę bulletynów; z tych na szczególną zasługują uwagę B-y, wydawane przez Akademię Petersburską i Instytut archeologiczny w Rzymie. Bulletin des lois nazywa się zbiór urzędowy wszystkich aktów rządu francuskiego, praw, rozkazów, dekretów i t. p. Za początek jego uchodzi zbiór dekretów, ułożony i ogłoszony na rozkaz zgromadzenia naro dowego z d. 9 stycznia 1791 r. Właściwy wszakże B. de lois de la République inaugurowany był dopiero dekretem 6 grudnia 1793 r. i od owego czasu stał się poniekąd zbiorem urzędowym praw i rozporządzeń. Obok tego każde ministeryum ogłasza zbiór osobny postanowień i rozporządzeń swego wydziału. B-y wojenne mogą być ważnem źródłem

J. A.

pia L.

V.

Anglii.

F. R.

pod gen. Siglem.

Bulmer William, sławny drukarz angielski

historycznem, jak np. B-y z wyprawy Napoleona I do Rossyi.    *

Bulliard Piotr, botanik francuski (* w Aube-pierre w Barrois około 1742 — f w Paryżu 26 września 1793 r.). Ogłosił kolejno dzieła następujące i 1) „Introduction à la Ploie des environs de Paris, suivant la méthode sexuelle de M. Linné et les demonstrations botaniques qui se font au jardin du roi“ (Paryż, 1776 in 8, 32 str. i 2 tab. kolorow.); 2) „Flora Parisiensis où descriptions et figures des plantes qui croissent aux environs de Paris“ etc. (Paryż, 1776—80, 5 tom., in 8-o z 640 tabl. kol.); 3) „Histoire des plantes vénéneuses et suspectes de la France“ (Paryż, 1784 in folio, z 72 tabl. kol.); 4) „Dictionnaire élémentaire de botanique ou exposition alphabétique des préceptes da la botanique“ (Paryż, 1783, in folio, z 20 tabl. kol. Drugie wydanie 1802 r., trzecie 1812); 5) „Herbier de la France, ou collection complète des plantes indigènes de ce royaume avec leurs détails anatomiques, leurs propriétés et leurs usages en médecine“ (Paryż, 1890—95, 12 tom. in folio z 600 tab. kol.); 6) „Histoire des champignons de la France, renfermant dans un ordre méthodique les descriptions et les figures des champignons qui croissent naturellement en France“ (Paryż, 1791—1811, in folio, 190 str., ze 111 tabl. ko!.).

Bulliardia („DC. i Bull Phil“ (1801); Prodr. III, 382). Rodzaj należący do rodziny Qruboszowatych (Crassulaceae), utworzony dla małej roślinki, rosnącej w okolicach Paryża B. Vaillantii DC.— Tilioen aąuaticaLinn.—T. Vaillantii W.—Bulliarda (Fries. Summ. veg. Scand., 437). Ob. „Bullardia“.—Bulliarda (Neck., Eiern., n. 1103). Syn. rodzaju Xylo-

J. A*

Mlinger Jan Henryk (* 1504—f 1575), głośny reformator szwajcarski; po ukończeniu nauk w Kolonii był profesorem w szkole cystersów w Kappel, gdzie miewając częste prelekcye o kwestyach religijnych, wykazywał potrzebę reformy kościelnej. Wszedłszy w ściślejsze stosunki z Zwingliuszem, ostatecznie przechylił się na stronę reformatora, a mianowany kaznodzieją ewangielickim, rozwinął energiczną działalność około rozszerzenia protestantyzmu. W r. 1529 udało mu się zjednać dla reformy miasto Bremgarten, którego stał się pierwszym mówcą reformowanym. Gdy w bitwie pod Kappel 1531 r. padł Zwingliusz, a Bremgarten nie mógł być nadal bezpiecznem schronieniem dla reformatorów, B. uciekł do Zurychu, gdzie obrany był następcą reformatora szwajcarskiego. Na ten właśnie czas przypada największa jego działalność reformatorska; miewając częste kazania, brał udział we wszystkich ważniejszych dysputach i sporach religijnych, jak np. w sporze o znaczenie wieczerzy Pańskiej, gdzie popierał zdanie Zwingliusza przeciw Lutrowi; w kwesty i przeznaczenia zgadzał się zupełnie z poglądami Kalwina i usiłował pogodzić naukę jego z nauką Zwingliusza. Obok tego, pracując zarówno i piórem, pozostawił po sobie ogromną ilość dzieł (wedle

J. J. Scheuchzera 150 tomów). Ważniejsze z nich są: Pierwsze wyznanie helweckie z r. 1536, „Consensus Tigurinus“ (1549); „De gracia Dei justificante libri IV“; „Geschichte der Eidgenossen, besonders der Tiguriner“ (4 t.); „Reformationsgeschichte“ (nowe wydanie w Zurychu 1838—49); „Diarium“ gdzie umieścił swą autobiografię i inne. Najważniejszą pracą jego jest: „ Confessio helvetica posterior“ (1562), napisana w celu obrony wyznania helweckiego przed katolicyzmem i luteranizmem; wydrukowana w r. 1566, przyjętą była jako wyznanie wiary najpierw przez Zurych, Bern i Genewę, a następnie przez wszystkich reformowanych. Bracia czescy, przybyli do Polski za Zygmunta Augusta, przyjęli ją również na synodzie sandomierskim w r. 1570. Obecnie to drugie wyznanie helweckie B-a jest obok katechizmu heidelberskiego księgą symboliczną wszystkich reformowanych. — Patrz: J. Simmler: „Narratio de ortu, vita et obitu H. B-i“ (1575); Karol Pestalozzi: „Heinrich B.“ (1858); G. K. Zimmerman: „Die Zürcher Kirche und ihre Antistes“ (1877).

Bullion, nazwę tę w Anglii i Ameryce północnej nadają drogim metalom w sztabach lub blokach, jeszcze niebitym na monetę. Drogie metale w tej formie stanowią tam obszerny przedmiot handlu i poważną rolę grają, jako zapas metaliczny głównych banków obiegowych i skarbu tamtejszego.— B. commitee nazwano wydział parlamentu angielskiego, wyznaczony w r. 1810 do specyalnego zbadania ówczesnych stosunków waluty angielskiej wytworzonych przez tak zwaną restrykcyę bankową t. j. zawieszenie wymiany banknotów na metal (ob Banki obiegowe). Sprawozdanie przez tenże wy dział złożone pod nazwą B. repport położyło pod stawę do przyszłej polityki bankowej angielskiej jaka dotąd, z małemi zmianami, kieruje bankiem

Dr. J. B-r.

Bullocka maszyna, jest to maszyna drukarska, wynaleziona 14 kwietnia 1863 r. przez Wilhelma Bullocka, który urodził się w 1813 r. w Greenville, w stanie New-York, a urn. 14 kwietnia 1867 r., wskutek ran poniesionych przy budowie swojej maszyny. B. w maszynie wspomnianej zastosował po raz pierwszy papier nawinięty na walcu, tak zwany „bez końca“ i płyty drukarskie steoretypowe, co pozwalało otrzymywać na godzinę, 12 do 15,000 egzemplarzy wydrukowanych, które w miarę wydrukowania były odpowiednio odcinane.

Buli-Run, strumień z lewego dorzecza Poto-maku, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (Wirginia).—Podczas wojny domowej 1861—5 zaszły tu dwie dla wojsk unionistów niepomyślne bitwy: pierwsza d. 21 lipca 1861 r. pod Mac-Dowellem, przeciwko wojskom południowców pod Beauregar-dem; unioniści stracili w niej 28 dział i 2,750 ludzi w zabitych, zaginionych i rannych i cofnęli się, otwierając secesyonistom drogę do Waszyngtonu; druga d. 30 sierpnia 1862 r., nader krwawa (do 10,000 ludzi z obu stron) bez poważniejszych skutków: wojskami unii dowodził Pope —przeciwko generałowi secesyonistów Lee. — W obu bitwach odwrót wojsk rządowych zasłaniały oddziały niemieckie: w pierwszej pod gen. Blenkerem, w drugiej

And. S.

N.

(* w Newcastle nad Tyne 1756 r.—f w Clapham-Rise 9 września 1830 r.) Sposobił się do swojego zawodu w mieście rodzinnem u drukarza Thompsona, potem się udał do Londynu i tam przy pomocy księgarza Jerzego Nicola, oraz wydawcy rycin Boydella, założył roku 1790 drukarnię, głównie w celu wydania dzieł Szekspira, o którem właśnie Boydel zamyślał, stąd teź ten nowy zakład przybrał nazwę Shakespeare Press. Znakomite pod względem typograficznym wykonanie tego wielkiego dzieła (1791—1802, 9 tomów in folio), zjednało B-owi rozgłos szeroki; arcydziełem jednakże jego jest wydanie Miltona (1793—97, 3 t. in folio). Zaprzyjaźniony od dzieciństwa z Bewickiem, odnowicielem drzeworytnictwa, wydrukował r. 1795 poezye Goldsmitha i Parnella (in 4-to) z ilustracyami. wyrytowanemi na drzewie przez braci Bewicków. Dzieło to miało powodzenie ogromne i wielkie drukarzowi zyski przyniosło; a toż samo się stało i z poematem Sommerville’a „The Chase“ (1796). Z mnóstwa dzieł, wyszłych z tej drukarni, godne jeszcze wspomnienia: „Bibliotheca Spenceriana“ (1814—15,4 t.); „Bibliografical Decameron“ (1817, 3 t.) Dibdina, oraz gramatyka sanskrycka Wilkinsa (1808), pierwsze dzieło, traktujące o tym przedmiocie w Europie. Po B-rze objął tę drukarnię Wiliam Nicol, syn przyjaciela jego.    *

Bulmerincq August, publicysta i teoretyk prawa publicznego (* 12 sierpnia 1822 w Rydze— f 18 sierpnia 1890), po ukończeniu nauk w Jurje-wie (Dorpacie) został tam pr.-docentem (1853), a w pięć lat później profesorem zwyczajnym (1858). W r. 1875, wysłużywszy emeryturę, pomimo jednomyślnego wyboru na dalsze 5-lecie, wyjechał za granicę, jako emeryt, i osiadł w Wiesbadenie. Po śmierci Bluntschlego (paźdz. 1881) uniwers. heidelberski ofiarował mu osieroconą katedrę. B. przez lat 8, od Wielkiejnocy 1882 aż do śmierci, wykładał w Heidelbergu prawo państwowe i politykę. Wraz z prawem międzynarodowem były to trzy jego specyalności, w których odznaczył się głęboką wiedzą i bystrością umysłu. Dzieł rozmiarami wielkich po sobie nie zostawił, ale te, które napisał, używają powagi wśród ludzi nauko wych, statystów i dyplomatów. We wszystkich wywodach swoich stał na surowym gruncie prawa pozytywnego, a dążył do ujednostajnienia wszelkich norm międzynarodowych. Główniejsze jego prace: „Das Asylrecht in seiner geschichtlichen Entwicklung“ (Dorpat, 1853); „De natura principiorum juris inter gentes positivi“ (tże, 1856); „Die Sistematik des Völkerrechts“ (t. I. Dorpat, 1858); „Praxis, Theorie und Codification des Völkerrechts“ (Lipsk, 1874); „Völkerrecht“ (t. I. „Handbuch d. oeffentl. Rechts“ Marquardsena, r. 1884); rozprawa o konsulatach w całym świecie (t. Ill „Handbuch d. Völkrrechts“ Holtzendorffa). Sporo nadto rozpraw i monografii wydrukował B. po czasopismach prawnych, niemieckich. Są jego prace pomniejsze w wydawanych w Rydze „Baltische Monatsschrift“ i „Balti sehe Wochenschrift für Landwirtschaft, Gewerbe-fleiss u. Handel Liv. Est. und Kurlands“; ostatnie to czasopismo B. od r. 1863 sam redagował.

Żywą działalność rozwijał na polu praktyczno-nau-kowem, a dopóki mieszkał w Dorpacie i na ogól-nie-społecznem. W 1873 był jednym z założycieli gandawskiego „Institut de droit international“, a od r. 1877 funkcyonował przy nim jako stały sekretarz komisyi do prawa na morzu podczas wojny. Na tern stanowisku opracował znakomity projekt organizacyi międzynarodowych sądów portowych do rozstrzygania sporów o zabrane statki (Prisengerichte). B. dążył do ograniczenia atrybucyi policyi i ad-ministracyi przez sądy w składzie swoim rzeczywiście międzynarodowe i jurydyczne. Projekt ten przyjęli uczeni na zjeździe 1887 w Heidelbergu, obrawszy B-a na prezydującego. Powierzono mu wtedy opracowanie sprawy sądownictwa konsularnego na Wschodzie, ale śmierć nie dała mu tej pracy dokonać. W rodzinnej prowincyi swojej odznaczył się B. gorliwem popieraniem wszystkiego, co zmierzało do dodatniego jej rozwoju; z jego inicyatywy zebrał się pierwszy kongres rolniczy i powstała pierwsza wystawa przemysłowa prowincyj nadbałtyckich.

Bülow 1) Levinus wyd. „Concilium Sigismundo III in comitii8 exhibitum de societate belli adversus Turcas cum Caesare Rudolpho ineundo, ac ejus-dem consilium, eidern tempore coronotionis in regno Sveciae datum“ (Rostochii, 1595). —2) B. Fryderyk Gotard wydał „Synopsis actorum in negotio Curlandiaeet Senmigaliae“ (Vars., 1726). —„Encyklo-pedya S. Orgelbranda“.    *

BülôW Fryderyk Wilhelm hr. z Dennewitz (* 1755—f 1816), generał pruski; w r. 1769 wstąpiwszy do wojska, brał udział w wojnie o następstwo tronu bawarskiego (1778 —79), później zaś w wojnie przeciw Francyi (1793—95). Pobity pod Waltersdorf w r. 1807, odznaczył się natomiast podczas obrony Gdańska i Torunia. W r. 1808 mianowany był generał-majorem i następnie w r. 1812 zastępcą gubernatora Prus Wschodnich i Zachodnich na miejsce Yorka; wkrótce potem znowu wziął udział w wojnie francuskiej i obronił Berlin przez zwycięztwa swe pod Möckern i Lukov; poczerń pobił Oudinot’a pod Grossbeeren i Neya pod Dennewitz, za co otrzymał krzyż żelazny pierwszej klasy. Bił się również pod Lipskiem i z oddziałem swym wtargnął pierwszy do miasta; następnie wyrzucił francuzów z Westfalii, Hollandyi i Belgii, a połączywszy się z Bliicherem w Szampanii, razem z nim odniósł zwycięztwo pod Laon i zdobył Montmartre pod Paryżem, za co mianowany był generałem piechoty, otrzymał tytuł hrabiowski z przydomkiem „von Dennewitz“ i dotacyę w ilości 200,000 talarów. Później brał jeszcze udział w bitwie pod Waterloo, następnie aż do śmierci sprawował obowiązki generała naczelnego w Królewcu. Był to człowiek bardzo wykształcony i rozmiłowany w muzyce. Pod Dennewitz i w Berlinie postawiono mu pomniki.

Bülow Adam Henryk Dytrych (* 1757— f 1807), brat generała pruskiego Fryderyka Wilhelma B-a, wojskowy pisarz niemiecki, za młodu służył wojskowo najpierw w armii pruskiej, a następnie w austryackiej; w r. 1791 podawszy się do dymisyi, wyjechał do Ameryki. Po powrocie stam-

N.

N.

t. III, 517.

tąd mieszkał w Londynie (gdzie był przez pewien czas więziony za długi), potem w Paryżu, a nako-niec w Berlinie, i tu za napisanie dzieła p. t. „Der Feldzug r. 1805, militärisch und politisch beleuchtet“ (Berlin, 1806 2 t.), był na żądanie posła rus-skiego uwięziony w r. 1806 i osadzony najpierw w Kołobrzegu, a następnie przewieziony do Rygi, gdzie umarł. Oprócz pracy powyższej pozostawił po sobie: „Der Freistaat von Nordamerika in seinem neuesten Zustand“ (Berlin, 1797, 2 t.); „Physiches Staatswohl“ (Berlin, 1800), gdzie napada na rząd pruski; „Geschichte des Feldzugs von 1800“ (Berlin, 1801); „Lehrsätze des neuern Kriegs“ 1805); „Kritische Geschichte des Prinzen Heinrich von Preussen“ (1805); „Neue Taktik der Neueren, wie sie sein sollte“ (Lipsk, 1805, 2 t.) i t. d. Naj-ważniejszem atoli dziełem B-a była praca anonimowa p. t. „Geist des neueren Kriegs-Systems“ (Hamburg, 1798), w której autor dowodzi błędów dotychczasowego przestarzałego sposobu wojowania i wykazuje konieczność reformy wojskowości. Dzieło to, pomimo wielkiej zjadliwości autora, potępiającego ryczałtem ówczesne stosunki państwowe, miało niemały wpływ na późniejszy rozwój strategic.

Bülow Ludwik Fryderyk Wiktor, pruski mąż stanu (* 1774—f 1825); najpierw wszedł do służby rządowej pruskiej r. 1804 w Magdeburgu; a po utworzeniu królestwa Westfalskiego powołany był w r. 1807 do rady państwowej w Kassel, po-czem wkrótce otrzymał tekę ministra finansów i na tem stanowisku gospodarnością swoją i roztropnością, wykazaną zwłaszcza przy urządzeniu spraw podatkowych, zyskał taką wziętość, że król Hieronim przyznał mu tytuł hrabiowski; wkrótce atoli wskutek rozmaitych intryg dworskich zmuszony był w r. 1811 podać się do dymisyi. Później, powołany przez króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma, objął zarząd sprawami finansowemi Prus i kierował niemi z taką znajomością rzeczy, że, pomimo nieustannych wojen ówczesnych, trwających aż do drugiego pokoju paryskiego, umiał zawsze wynaleźć nowe źródła dochodów dla państwa, W r. 1817 mianowany był ministrem handlu, a na kilka miesięcy przed zgonem nadprezydentem prowincyi Szlą-skiej.

Bülow Ernest Gotfryd Jerzy, nazywany Bülow - Cummerow (* 13 kwietnia 1775 w Pritzau, w Meklenburgii — f 26 kwietnia 1851). Pochodził z rodziny obotryckiej, jeszcze obecnie licznej w Meklenburgii. Mając lat 13 wstąpił w r. 1788 do wojska hannowerskiego w stopniu porucznika, już jednak w 1790 r. wziął dymisyę i udał się na studya do Jeny i Rostoku. Był długi czas kamerjunkrem na dworze meklenburskim, ale uwolniwszy się w 1802 r. od tych obowiązków, poświęcił się praktycznemu zawodowi gospodarza rolnego. Za małe pieniądze kupił wraz z bratem obszerne dobra Cummerow i Justiz na Pomorzu pruskiem, które później jeszcze pracą swoją zaokrąglił i powiększył. Duch przedsiębiorczy i ogólne wykształcenie zapewniły mu uznanie społeczeństwa, w którem starał się rozszerzać swoje idee. Był stronnikiem nowego porządku rzeczy, stworzonego przez Har-denberga—wyzwolenia miast*i włościan, a przeciwnikiem przywilejów szlacheckich; ale przytem powstawał i na konstytucyonalizm i przechylał się na stronę reprezentacyi stanowej. W każdym razie, jako przedstawiciel interesów wielkiej własności ziemskiej, wiele pojęć, które odnośnie do niej tylko w nowszych czasaóh zyskały większe uznanie, wypowiedział w swych pismach. Założył w r. 1824 „Rycerski bank ziemski pomorski". Nie będąc przygotowanym literacko, nie pisał sam swoich prac, broszur, artykułów dziennikarskich, ale zwykle wskazywał w rozmowie myśli swoje innym, którzy wykładali je piśmiennie. Do rzędu prac takich należą: „Die Verwaltung Hardenbergs“ 1823; „Betrachtungen über Metall-und Papier-Geld.“ (1823); „Preus-sens Finanzen“ (1841); „Preussen, seine Verfassung und Verwaltung, sein Verhältniss zu Deutschland“ (1842); „Über Preussens landschaftliche Creditverei-ne“ (1843); „Der Zollverein, sein System und seine Gegner“ (1844); „Die Europäischen Staaten nach äusseren und inneren Verhältnissen“ (1845 ) i wiele iunych.—Por.: „Allgemeine Deutsche Biographie“.

A. o.

Bülow Fryderyk Rudbek Henryk, generał duński (* 1791 — f 1858); wstąpiwszy w roku 1804 do wojska, odznaczył się, jako zdolny do-wódzca, zwłaszcza w wojnie z Prusami (1848 i 49 r.), gdzie skutecznie wojował z połączoną armią niemiecką. W r. 1849 otrzymał dowodztwo nad wojskami duńskiemi we Fryderycyi i wkrótce potem odniósł walne zwycięstwo nad generałem pruskim Boninem. Po ukończeniu wojny mianowany był generałem najpierw w Szlezwigu, później na Zetlandyi, a w r. 1855—posłem duńskim w Londynie.    N-

Bülow Henryk, baron (* 1792—f w Beriniel

1846), pruski mąż stanu; brał ważny udział w ne-gocyacyach, które doprowadziły do utworzenia Związku Celnego (Zollverein); był posłem w Londynie od r. 1827 do 1841; traktował w sprawach tyczących się Belgii i kwestyi wschodniej, działając wspólnie z Anglią; od r. 1842 do 1845 był ministrem spraw zagranicznych.    r-

Bülow Hans Guido von (* w Dreźnie 8 stycznia 1830), sławny współczesny pianista, znakomity dyrektor orkiestry i kompozytor muzyczny, syn cenionego literata niemieckiego, Edwarda Bülowa. W latach dziecięcych nie objawiał ani talentu, ani ochoty do muzyki; dopiero w 9-ym roku życia, po ciężko przebytej chorobie, zapragnął kształcić się w grze na fortepianie, co skłoniło rodziców dziecka do powierzenia go opiece fortepianistki Schmiedel, a później Fryderyka Więcka—ojca słynnej Klary Schumann (żony wielkiego kompozytora niemieckiego). Jemu - to głównie zawdzięcza B. ową tęchnikę, która mu później poczesne zapewniła stanowisko w rzędzie wirtuozów dzisiejszych. W r. 1844 poznał B. się z Litolfem i wiele skorzystał z rad jego. Study a harmoniczne i kontrapunktyczne odbył pod kierunkiem Maksa Eberweina (1844—6). Po ukończeniu nauk gimnazyalnych w Stuttgarcie — dokąd się jego rodzice przenieśli z Drezna—wystą-

I'

w.

Fig. 301. Bülow Hans.

A. Pol.

pił B. poraź pierwszy publicznie i zyskał pochwałę krytyki miejscowej. W 1848 r. wstąpił do uniwersytetu lipskiego na wydział prawny, jednocześnie jednak gruntowne odbył studya kontrapunktu u znakomitego teoretyka lipskiego, Maurycego Haupt-manna. Podczas bytności swej w Wejmarze 1850 r., usłyszał B. po raz pierwszy Wagnerowskiego „ Lohengrina“, wykonanego pod dyrekcyą Liszta. Ocza -rowany pięknością tej opery, postanowił odtąd wyrzec się karyery prawniczej i wbrew woli rodziców wyłącznie poświęcił się muzyce. Wagner, mieszkający wówczas w Ziirychu, energicznie zachęcał go do wytrwania w tern postanowieniu i obznajamiał z tajnikami dyrygowania orkiestrą. Pierwsze próby dyrektorskie (w Ziirychu i St. Gallen) powiodły się Biilowowi wybornie. Po ukończeniu ostatnich studyów gry fortepianowej u Liszta w Wejmarze, puścił się B. w pierwszą swą podróż artystyczną; dał się słyszeć: w Wiedniu, Peszcie, Dreźnie, Carls-ruhe, Hamburgu, Berlinie, wszędzie doznając jak najlepszego powodzenia.

W Berlinie ofiarowano mu miejsce nauczyciela fortepianu w konserwa-toryum Sterna, które piastował od 1855—64.

W 1857 r. zawarł B. związek małżeński z Cosimą, córką Liszta; odtąd stosunek jego z tym mistrzem stał się jeszcze ściślejszym i nigdy już nierozerwanym, mimo że w 1869 r. musiał rozłączyć się z Cosimą którą poślubił drugi mistrz jego—Ryszard Wagner, W 1858 otrzymał B. tytuł pianisty dworu pruskiego, a w 1861 roku order korony; w 1863 zyskał doktorat filozofi, uniwersytetu w Jena. Mimo licznych swych zajęć częste robił wycieczki po różnych krajach Europy i zamieszczał w czasopismach artykuły muzyczne, w których kruszył kopie w obronie przedstawicieli nowego wówczas kierunku w muzyce: Liszta, Wagnera i Berlioza. Na wezwanie Ludwika II, króla bawarskiego, udaje się B. w 1867 do Monachium, gdzie obejmuje posadę pierwszego kapelmistrza dworu i dyrektora nowootworzonej królewskiej szkoły muzycznej. Zbyt wielka jednak praca i przykrości, jakich doznawał w życiu rodzinnem, rychło podkopały jego zdrowie i zmusiły go do opuszczenia tak zaszczytnego stanowiska, jakie w Monachium zajmował. Jakiś czas bawił we Floreneyi, gdzie propagował muzykę niemiecką, już jednak w 1872 r. opuścił Włochy; występował potem we wszystkich znaczniejszych miastach Europy, z powodzeniem olbrzy-miem; od 1875—6 grał w Ameryce (139 koncertów w ciągu kilku miesięcy),—poczem wróciwszy do Niemiec, przyjął ofiarowaną sobie posadę kapelmistrza teatru królewskiego w Hannowerze. W 1880 roku objął dyrekcyę kapeli mejningeńskiej, którą wkrótce tak zdołał wyćwiczyć, że ją powszechnie uwa-

Encyklopedya Pownathn» Ilmtr. T. X.

żano za najlepszą orkiestrę w całych Niemczech. W 1882 r. wszedł B. w powtórne związki małżeńskie, z Maryą Schanzer, śpiewaczką dworu mejnin-geńskiego. W czasach ostatnich często występuje publicznie, bądź jako wirtuoz, bądź jako dyrektor sławnych koncertów w „Filharmonii“ berlińskiej. B. jest postacią fenomenalną w historyi muzyki wieku bieżącego,—obdarzony niezwykłą inteligencyą, wielką siłą woli, energii, wytrwałości i pamięcią bajeczną. Jako pianista, mimo bardzo małej ręki, jest on technikiem wybornym, wirtuozem wzorowo odtwarzającym dzieła wszystkich stylów, szkół i manier. Z Chopinem tylko niezawsze daje sobie radę; łatwo bowiem zatraca w nim harmonijny stosunek rzeczy podrzędnych do głównych, i—jak każdy zresztą niemiec—mniej dobrze pojmuje muzykę słowiańską wogóle, polską zaś w szczególności, zwłaszcza jej odrębności rytmiczne. Jako tłómacz Bacha, Beethovena i Mozarta, B. nie ma rywali w gronie dzisiejszych pianistów. Pamięć jego jest zadziwiająca, nieprawdopodobna; może on grać z pamięci całego Bacha, Beethovena, Chopina, Schuberta, Mendelssohna i wszystko co kiedykolwiek wybitniejszego napisano; potrafi też dyrygować bez par* tytury wszystkiemi znakomitszemi operami, nawet wszystkiemi utworami Wagnera. Jako dyrektor orkiestry jest B. niezrównanym; pod jego kierunkiem licha nawet orkiestra przeradza się w znakomitą. Nikt nie odnajdzie w danej partyturze tylu efektów, ile B., nikt lepiej od niego nie wycieniuje frazesów muzycznych, nikt dokładniej nie pojmie życzeń autora partycyi. Zdolności pedagogiczne B-a ujawniły się w świetnych wykładach jego w konser-watoryum Sterna, w lekcyach prywatnych, i wprzepy-sznem wydaniu dzieł klasycznych, opatrzonem cen-nemi wskazówkami, objaśnieniami i gruntowną analizą utworów—zwłaszcza Beethovena. Jako literat i krytyk, B. odznacza się wielką erudycyą, ekscen-trycznością stylu i dowcipem niepospolitym, często ostrym i gryzącym, zawsze jednak oryginalnym. Jako kompozytor nie zajmuje wprawdzie stanowiska wybitnego, napisał jednak kilka dzieł orkiestrowych poważnych i zajmujących, jak np.: poemat symfoniczny „Nirwana“ (op. 20), ballada „Przekleństwo śpiewaka“ (op. 16), muzyka do szekspirowskiego „Cezara“ (up. 10); nadto dziewięć zeszytów utworów fortepian., wiele pieśni, i t. p. Nakoniec, jako człowiek, B. wysoko jest ceniony, dla swej otwartości, szczerości, uczciwości, rycerskiego obchodzenia się z towarzyszami w sztuce i wogóle wielkiej prawości charakteru.

Buloz Franciszek (* 1803 w Vulbens w Szwaj-caryi — f 1877 w Paryżu), dziennikarz francuski. Przybywszy do Paryża, był tu czas jakiś korektorem drukarskim i utrzymywał się z tłómaczenia romansów angielskich. W r. 1831 objął redakcyę „Revue des deux mondes“, czasopisma, które liczyło podówczas około 350 prenumeratorów; umie-jętnem kierownictwem tego przeglądu potrafił B. podnieść go w krótkim czasie na stanowisko bardzo poważnego organu, w którym chętnie drukowały swoje prace pierwszorzędne siły literackie. W 1845 B. został jego właścicielem. — Oprócz Przeglądu

93

J. A.

dygi-

sach bulwary za bardzo są oddalone od głównych arteryj ruchu, mniej więc są odwiedzane od starych. Stare bulwary leżą w pobliżu miejsc na rozrywki poświęconych. Dwa rzędy wspaniałych domów z szerokiemi kamiennemi chodnikami, ze wspaniałą drogą w środku, bogate sklepy, kawiarnie, restauracye, teatra i wszelkiego rodzaju widowiska, przy tern szalony ruch osób, nadają B-om świetność

Ed. W.

dwóch światów B. przez lat dziesięć (1835 — 45), redagował „Revue de Paris”, sam zresztą pisał bardzo mało.

Bulwa, inaczej Topinambur, gatunek słonecznika (Helianthus tuberosus L.). Roślina trwała, pochodząca z Brazylii, kwitnąca w jesieni. Posiada kłącz mięsisty, bulwiasty, gruby, węzłowaty, który na swej powierzchni osadza coraz-to nowsze bulwy, węzłowate, kulistawe lub jajowate, zewnątrz czerwonawe, wewnątrz białe, a prócz tego wydaje rozłogi podziemne, pokrywające się podobnemi lecz mniejszemi bulwkami. Łodyga jej do 12' wzniesiona, tęga, zwykle pojedyncza, obła, kresowana, rdzenista i szorstka od tęgich włosków. Liście naprzeciwległe lub naprzemianległe, jajowate, kolczyste, zwężone w ogonek, piłkowane, z wierzchu bardzo ostre w dotknięciu, a spodem nieco mniej. Koszyczki kwiatowo-końcowe, pojedyncze do 3" w średnicy, z okrywą wielołatkową, cisawo-zieloną, rzę-sowatą. Hoduje się w ogrodach, a nawet i na polach, z powodu bulw smacznych, jadalnych i używanych na karm dla bydła, do pędzenia wyskoku i t. p., jak ziemniaki.

Bulwa (Tuberculum). Nazwę tę w botanice daje się naroślom mięsistym, rozwijającym się na podziemnych częściach roślin, które bardzo długo mylnie poczytywane były za korzenie. Bulwy wogóle tworzą się na podziemnych rozgałęzieniach łodygi, jak naprzykład u ziemniaków. Taka podziemna gałąź łodygi tu i owdzie grubieje i rozdyma się w ciało mniej więcej zaokrąglone, którego mięśnia wypełnia się ziarnkami mączki. Na powierzchni bulw dają się widzieć mniej lub więcej liczne pączki, zwykle umieszczone w dołeczkach, w kącie małej łuszczki, która przedstawia rodzaj liścia niedo-rosłego w stanie szczątkowym, z przyczyny różnicy środka, w jakim się znajduje. Z tych małych pączków, zwanych oczkami, wyrastają gałęzie. Będąc nawet rozdzielone, oczka te, mogą wydać oddzielne rośliny. Wiadomo jest, że przez takie sztuczne rozdzielenie oczek przy rozkrawaniu bulw dają się łatwo rozmnożyć ziemniaki. Tak więc bulwy nie są czem innem, jak łodygami, lub podziem-nemi gałęźmi łodygowemi, mniej więcej nabrzmia-łemi i zawierającemi w swej tkance mączkę, a na powierzchni posiadającemi oczka, przeznaczone do rozmnażania rośliny. Nie należy brać za jedno bulw właściwych z korzeniami bulwiastemi. Ta ostatnia nazwa stosuje się do korzeni nabrzmiałych i mięsistych, które zwykle znacznie są grubsze od łodyg roślin, jak np. u brukwi, rzodkwi, marchwi i t. p. Doskonałą cechę do odróżnienia korzeni bulwiastych od bulw właściwych stanowi zachowywanie się korzeni po wzejściu nasion, bulwiaste bowiem korzenie grubieją natychmiast, gdy tymczasem bulwy tworzą się dopiero z postępem czasu. Jakoż jeżeli np. wysiejemy nasiona brukwi, rzodkwi, marchwi i t. p., to jak tylko korzonki ich po wykiełkowaniu zapuszczą się w ziemię, zaraz zaczną nabrzmiewać i przybierać formę korzeni bulwiastych. Gdy zaś takiemu doświadczeniu podamy nasiona ziemniaków, to się przekonamy, że wyszłe z nich korzonki zapuszczają się w ziemię i rozga

łęziają, lecz nie nabrzmiewają i bulw nie tworzą Dopiero później, jak już wiemy, powstają one w pe-wnyoh odstępach na podziemnych gałązkach ło-

J. A.

Bulwar. Linie wałowe warownych miast w dawnej Francyi nazywano bulwarami. Z biegiem lat poznoszono wały, przekupy wyrównano, oddając te miejsca na przechadzki publiczne. Urządzenia nowe tego rodzaju zatrzymały dawną nazwę. Wsławiły się szczególnie bulwary paryskie, a głównie najstarsze, zbudowane za Ludwika XIV w północnej stronie miasta, na miejscu zburzonych wałów, które z początku dla przechadzki, a później za drogi służyły. Rozciągały się one od dzisiejszego kościoła Magdaleny do placu Bastylii; przedłużone przez Napoleona I aż do Sekwany, łączą się z bulwarami lewego brzegu rz. przy ulicy Salpétrière i ciągną się aż do domu Inwalidów i szkoły wojskowej. Założenie ich przypada na czasy Ludwika XV. Za mini-steryum Calonnes’a, w r. 1786, powstały tak zwane bulwary zewnętrzne koło murów rogatkowych komory celnej. Od czasu zburzenia tych murów i włączenia przyległych przedmieść i wiosek, jako też opasania wspólnym murem miejskim, B-y stały się wewnętrznemi. W nowszych czasach powstały liczne bulwary, nazwa ta bowiem się odnosi i do wielu dróg, poprowadzonwych w wielu dzielnicach miasta po zburzeniu domów. Wszystkie nowe bulwary, podobnie jak stare, są to drogi szerokie, wysadzane drzewami. Ponieważ założone w ostatnich cza-

jako ognisku ruchu Paryża.

Bulwark, jest to ściana podtrzymująca brzeg rzeki, jeziora lub morza, —drewniana, żelazna lub kamienna. Ściana drewniana, jako dawniej najczęściej używana, robi się z pali sosnowych albo jodłowych, wbijanych pochyło, jak 1 : 10. Głębokość wbitego pala przy słabem dnie równa się wysokości jego na zewnątrz wystającej. Górne końce pali łączy się hełmem, u góry zaokrąglonym, a na stykach ściąga się żelaznemi opaskami. Za palami układa się ścianę z grubych bali, które się łączy ankrami albo ryglami. Przy żelaznej konstrukcyi zamiast bali drewnianych daje się płyty z żelaza lanego albo walcowanego. Najwspanialsze i najtrwalsze bulwar-ki robią z granitu, a w ostatnich czasach, zamiast kamienia, jako zbyt drogiego, wchodzi w użycie beton. W Petersburgu, nietylko rzeka Newa, ale i jej dopływy, jak Fontanka i Mojka, posiadają B-i z granitu finlandzkiego. Okazałe roboty tego rodzaju wykonano w ostatnim dziesiątku lat w Zii-rychu, gdzie koryto rzeki Limat ściśnięto, a na uzyskanej przestrzeni utworzono ulice, przeprowadzono tramwaj, ożywiając i upiękniając tym sposobem całą dzielnicę nadrzeczną. W miastach nad-reńskich, jak: Moguncya, Kolonia, i w miasteczkach

pomniejszych B-i stanowią z jednej strony za- roku otrzymał urząd sekretarza poselstwa w Kon-bezpieczenie od zalewu potężnej rzeki, z dru- stantynopolu, gdzie odznaczył się, zawierając z po-giej są ulubionym spacerem i najruchliwszą dziel- polecenia lorda Ponsonby, posła przy porcie Ot-nicą handlową. Morze Śródziemne na brzegach tomańskiej, korzystny traktat handlowy z Turcyą. swoich w różnych miejscach posiada wspaniałe W 1838 r. był mianowany sekretarzem poselstwa urządzenia bulwarkowe. Brzegi Wisły w Warsza- w Petersburgu, ale nie pojechał tam ze względu wie mają otrzymać B. i bulwary. Dzisiaj ist- na zdrowie, wkrótce zaś potem, w czerwcu 1839, niejący B. na Solcu jest nieskończony i nie dosta- naznaczono go na sekretarza poselstwa w Paryżu, teczny. B-i i bulwary warszawskie mają swoją hi- kiedy obawiano się wybuchu wojny z Francyą. storyę. Pierwszy projekt podał ś. p. Frenkiel, ban- W 1839 i 1840 r. był B. chargé d’affaires przy kier i przedsiębiorca. Drugi został opracowany dworze francuskim. W listopadzie 1843 r. zamia-przez inżyn. A. Sadkowskiego dla Kronenbergów. nowany posłem przy dworze hiszpańskim, za zgodą Ostatni podany przez Dewarsa, reprezentujące- obydwóch rządów został sędzią w sporze Hi-go towarzystwo francuskie, zastosowany do zapro- szpanii z Marokkiem, zakończonym przez traktat z r. jektowanej regulacyi Wisły, ma być z muru beto- 1844. W 1846 r. wyniknęły większe dyplomatyczne v nowego 24 stóp wysokości, u wierzchu wzmocnio- zawikłania z powodu dynastycznych intryg Ludwika ny ryglami. Roboty oszacowano na 3 miliony rubli. Filipa i tak z. hiszpańskich małżeństw, które osta-Ma się ten B. rozciągać po lewej stronie Wisły od tecznie doprowadziły do wybuchu rewolucyi łutowej Solca do Aleksandrowskiego mostu żelaznego. Za- 1848 r. w Paryżu, i o miesiąc później w Madrycie, znaczamy na tern miejscu, że najwspanialszym pro- Kiedy marszałek Narvaez zawiesił konstytucyę, jektem B-u i bulwarów, któryby prawdziwie mia- Bulwer zaprotestował przeciwko temu w imieniu An-sto ozdobił, jest projekt inż. A. Sadkowskiego. Ed- w glii; ale obwiniony przez Narvaeza o stosunki z pro-Bulwer William Henryk Lytton, earl, gresistami 19 maja 1848 r. otrzymał wezwanie do baron Dalling and Bulwer (urodził się 31 lutego opuszczenia w ciągu 48 godzin stolicy hiszpańskiej. 1801 r. w Londynie, umarł nagłą śmiercią 23 ma- Jednocześnie z nim odwołany był Isturiz, poseł hisz-ja 1872 r. w Neapolu). Był drugim synem generała pański, z Londynu. Bulwer, wytłómaczywszy się Williama Earla Bulwera of Wood Dalling. Po śmier- ze swego postępowania w Hiszpanii, został ozdobiony ci ojca w dzieciństwie wychowywany był przez krzyżem kawalerskim orderu Łaźni, a w marcu matkę, potem kształcił się w Trinity College i w Dow- 1851 r. otrzymał wielki krzyż tegoż orderu. W tym ning College, w Cambridge. W 1822 r. wydał samym czasie ożenił się z siostrzenicą księcia Welling-mały zbiór poezyj, dedykowanych młodszemu bratu, tona, Georgianą Karoliną Maryą Wellesley. W kwie-Edwardowi Lyttonowi, znanemu później poecie i ro- tniu 1849 roku B. mianowany posłem w Washing-mansopisarzowi. W 1824 r. wysłany przez komitet tonie, zyskał tam wielką popularność i zawarł grecki do Morei w celu wręczenia ks. Maurocodato traktat t. z. Bulwer-Clayton. W 1852 r. był po-zasiłku zebranego dla greków w ilości 80,000 f. słany jako minister pełnomocny na dwór w. księ-st., w czasie bytności w Grecyi mianowany kor- cia toskańskiego do Florencyi. Później otrzymy-netem w 2-im pułku gwardyi, w 1826 r. ogło- wał trudne misye dyplomatyczne do Konstantyno-sił drukiem sprawozdanie z misyi do Morei pod pola i księstw Naddunajskich. W księstwach był tytułem „An Autumn in Greece“. W sierpniu 1827 komisarzem od lipca 1856 r. do maja 1859 r. na r. został mianowany attaché poselstwa angielskiego mocy art. 23 traktatu paryskiego, do zbadania ich w Berlinie, a w kwietniu 1829 r. attaché poselstwa stanu, a następnie posłem w Konstantynopolu, po w Wiedniu. W tymże czasie podał się do uwol- wice hrabi Stratford de Redcliffe. Powróciwszy nienia ze służby wojskowej, poświęcając się wyłą- stamtąd dopiero w 1865 roku, wycofał się ze służ-cznie zawodowi dyplomatycznemu. W 1830 roku by dyplomatycznej. D. 17 listopada 1868 roku przeniesiono go do Hagi i, kiedy miała wybuchnąć re- obrany członkiem parlamentu w Tamforth, za-wolucya belgijska, posłano w specyalnej misyi trzymał ten mandat aż do 21 marca 1871 roku, do Brukselii. Przybył do tego miasta już wtedy, kiedy, z powodu uzyskanej godności barona Dal-kiedy kroki nieprzyjacielskie rozpoczęte zostały ling and Bulwer, przeszedł do izby lordów; ty-i wziął udział urzędowy w następnych negocyacyach, tułu tego wszakże, nie mając dzieci, nie przekazał o których wydał sprawozdanie w „Westminster Re- nikomu. W 1867 r. wydał pod tytułem „Historical view“ (Styczeń 1831). D. 30 sierpnia 1830 roku Characters“ wyborne studya nad Talleyrandem, obrany członkiem parlamentu w Wilton, zrzekł się Cobbettem, Canningiem i Mackintoshem. Dwa inne wkrótce tego mandatu, ale wszedł do parł. w 1831 r. studya: nad Robertem Peelem i wice-hrabią Mel-jako członek partyi liberalnej w Coventry. W 1835 bourne, wyszły już po śmierci B. Dwa pierw-wybrany był jako radykalista w Marylebone. sze tomy „Life of Viscount Palmerston“ ukazały W 1834 r. wydał pierwszą część dzieła, później się w 1870, trzeci tom po śmierci autora. Wyborny uzupełnionego, pod tytułem „The Monarchy of the dyplomata, z pozoru niedbały, B. był nadzwyczaj Middle Classes“, a w 1835 r. pomieścił życiorys ostrożnym. W obejściu uprzejmy, miły w rozmo-lorda Byrona w wydaniu paryskiem dzieł tego poe wie, przymiotom tym zawdzięczał wielkie powo-ty. W listopadzie 1835 r. został zamianowany dzenie w swym zawodzie. „Dictionary of Natio-sekretarzem poselstwa, a w 1836 chargé d’affaires nal Biography“, T. VIL

A. 0.

w Brukselii. W tymże roku wydał broszurę „The BulWôr-Lytton Edjvard Jerzy, earl, (* 25 Lords, the Government and the Country“. W 1837 Maja 1803 w Haydon Hall—f 1873 r. w Torquay),

brat młodszy « Williama Henryka, słynny roman-sopisarz angielski. Staranne wykształcenie do mowę, które otrzymał pod kierunkiem owdowiałej matki, z domu Warburton Lytton, kobiety inteli-ligentnej i oczytanej w literaturze, uzupełnił stu-dyami uni wersy teckiemi w Cambridge i licznemi wycieczkami po kraju i za granicą. Sił swoich poetyckich doświadczył jeszcze w Cambridge gdzie za wiersz na temat konkursowy, o rzeźbiarstwie, otrzymał nagrodę. Następne jego utwory: „Weeds and wild flowers“ (1826), zbiór drobniejszych wierszy, poemat „O’Neil, the rebel“ (1827) i romans „Falkland“ (1827), pisane w duchu bajronistowskim, niewiele przysporzyły mu rozgłosu. Dopiero romans obyczajowy „Pelham“ (1828), osnuty na tle życia wyższych warstw społeczeństwa angielskiego, zalecił go bardzo korzystnie i zapewnił powodzenie następnym jego utworom, które ukazywały się w krótkich odstępach czasu: „The disowned“ (18.29), „Devereux“ (1829), „Paul Clifford“ (1830), „Eugene Aram“ (1831), „Godolfin“ (1832), „The pilgrims of the Rhine“ (1834), „The last days of Pompeii“ (1834), romans historyczny, „Rienzi“ (1835), także romans historyczny, „Ernest Maltravers“ (1837); „Alice, or the mysteries“ (1838), stanowiący dalszy ciąg poprzedniego; „Leila, or the siege of Granada“ (1840) romans historyczny; „Night and morning“ (1841), „Zanoni“ (1842) i „The last of the barons“ (1843), romans historyczny. Na ostatnim B. postanowił zakończyć swoją twórczość romanso-pisarską, ale po kilku latach przerwy powrócił do niej jako Bulwer-Lytton, gdyż w tym czasie (1843) odziedziczył drugie nazwisko wraz z ogromną fortuną po śmierci swojej matki. Na drugi poczet romansów złożyły się: „Lucretia, or the children of night“ (1846), „Harold, the last of the Saxon kings“ (1848), romans historyczny, przeładowany nieco erudycyą, „Caxtons“ (1850), drukowany poprzednio bezimiennie w „Blackwoods magazine“ (1848—49), „My novel“ (1852), „What will he do with it?“ (1859), „Strange story“ (1862), „The coming race“ (1870), „The Parisians“ (1872—73) i „Kenelm Chillingly“ (1873).—Wszystkie romanse B-a, jakkolwiek wartość ich literacka jest różna, a niektóre z nich są nawet bardzo słabe (np. Godolfin, Zanoni), świadczą, nietylko o wielkiej płodności autora, ale i o jego niepospolitym talencie po wieściopisarskim. Wszystkie one celują dobrze obmyślaną kompozycyą, interesującem wyzyskaniem fabuły, żywością dyalogów i wielką rozmaitością charakterów, odmalowanych nieraz, zwłaszcza w romansach obyczajowych, z wielką znajomością psychologii i życia warstw wyższych. Do najcelniejszych należą: „Pelham“, „Odtrącony”, „Caxtonowie“, „Moja powieść“, „Co on z tern zrobi?“, „Kenelm Chillingly“ i kilka innych, a z historycznych: „Ostatnie dnie Pompei“, „Rienzi“ i „Ostatni z baronów“. Słabsze od nich są te, których fabułę oparł B. na psychologii kryminalnej, jak np. „Devereux“, „Eugeniusz Aram“, „Noc i poranek“; niektóre z nich spadają na poziom zwyczajnych prawie romansów sensacyjnych, jak np, „Alicya“, „Lukrecya“ i inne.—Oprócz romansu B. uprawiał i poezyę. Jest on autorem kilku dramatów: „The lady of Lyons“ (1838), „Richelieu“, „The duchess of La Vallière“ — i komedyj: „Money“, „Not so bad as we seem“ (1851),—poematów: „Milton“ (1831), „King Arthur“ (1848) i „The lost tales of Miletus“ (1866), poematów satyrycznych: „The Siamese twins“ (1831) i „The new Timon“ (1846)—w ogóle podrzędnej wartości. Drobniejsze szkice, artykuły literackie, filozoficzne i polityczne, drukowane w „New monthly magazine“, który czas jakiś redagował, i w innych czasopismach, wydał B. zbiorowo w „England and the English“ (1833), „Caxtoniana“ (1864) i t. d. Polityczna działalność B-a była mniej wybitna: w r. 1831 został posłem izby niższej i popierał, lubo bez wielkiego powodzenia, sprawę różnych reform liberalnych, jako stronnik whigów; po dłuższej przerwie zasiadł powtórnie w parlamencie w r. 1852, ale już jako stronnik torysów i przeciwnik wolnego handlu, co wypowiedział stanowczo już w r. 1850 w poemacie „Letter to John Bull“. W r. 1858 w ministeryum Derbiego otrzymał zarząd kolo-aij.—Zwłoki B-a złożone zostały w opactwie West-minsterskiem. — Zbiorowe wydania jego „Works“ sporządzili Knebworth (Lond., 1873) i Kent (Lond.,

1874); ostatnie wyszło w Nowym-Yorku (13 to mów, 1883).—Romanse B-a były w swoim czasie tłómaczone na wszystkie prawie języki europejskie; w polskim przekładzie ukazały się: „Dziewczyna z Malines“ (Warszawa, 1835), „Eugeniusz Aram* (t. 1837), „Ostatnie dni Pompei“ (t. 1840), „Noc i poranek“ (t. 1884), „Zanoni“ (Wilno, 1849) i „Rienzi“ (Lwów, 1874).—Por ówn. „The life, letters and literary remains of E. B. lord Lytton, by his son.“ (2 tomy, Nowy-York, 1883).

Bulwer-Lytton Rozyna (* 1807—f 1882), żona poprzedniego, z domu Wheeler, powieściopisarka angielska. Poślubiła Edwarda Jerzego B-a w r. 1827, ale po kilku latach pożycia została z nim prawnie rozwiedziona. Napisała kilka romansów, których jaskrawością gorszyli się współcześni, a mianowicie: „Cleveley, or the man of honour“ (1839), „Budget of the Bubble family“ (1840), „Miriam Sedley“ (1851), „Behind the scenes“ (1854), The world and his wife“ (1858) i in.

Bulwer-Lytton Edward Robert (* 1831 w Londynie), syn romansopisarza Edwarda Jerzego i Rozyny z Wheelerów, mąż stanu, poeta i romanso-pisarz angielski. Zawód dyplomatyczny rozpoczął w dziewiętnastym roku życia (1849), jako sekretarz przy poselstwie angielskiem w Stanach Zjednoczonych, później (1852) we Florencyi, w Kopenhadze (1863), w Atenach (1864), Lizbonie (1865—68), Wiedniu i wreszcie (1872—74) w Paryżu. Od r. 1876 do 1880 był wice-królem Indyj Wschodnich i doprowadził do skutku wyniesienie królowej Wikto-ryi na cesarzową indyjską. Swoje utwory poetyckie i powieściarskie wydawał pod pseudonimem Owen Meredith a; ważniejsze z nich są: „ Cly temnestra etc. and other poems“ (1855), „The wanderer, a collection of poems in many lands“ (1858), poemat „Lucile“ (1860), romans „The ring of Amasis“ (1863), „Fables in song“ (1874), „King Pappy“ (1877), „Glenaveril“ (1885) i inne, oraz przekład

narodowych pieśni serbskich p. t. „Serbski pesme“ (1861). Wydał nadto życiorys swego ojca. (ob.) Pod nazwiskiem B a wyszedł w r. 1867 w Londynie w 2 tomach zbiór poematów historycznych „Chronicles and caractères“, a we dwa lata później tamże dramat „Orval or the fool of time“ (O. albo błazen naszych czasów), przerobiony z polskiego oryginału.

;ly

jjPi

roz-

J. A.

<s*

W. K. Z.

Fig. 303. Bułat (herb'.

klerze używaną.

Buława. Wyraz przeszły z tatarskiego języka buław, w polskim oznaczający maczugę.—-W rzeczywistości była to laska krótka, w jednym końcu pękata, żelazna lub ze szlachetnego kruszcu wyrobiona i wtedy; emaliowana, w głowie drogiemi kamieniami nasadzana, rozetami i floresami niekiedy ozdobna, z trzonkiem gładkim, cyzelowanym (rzezanym) w rozmaite wzory; wyobrażała zaś godło władzy hetmańskiej w dawnej Polsce. Jak B-y za urząd hetmański, którego była zaszczytem, tak pieczęci za kanclerstwo, laski za marszałkowstwo w po-tocznem wyrażeniu i piśmie używano, i dlatego: dopiąć, dosięgnąć buławy“, było to samo, co dostąpić hetmańskiej godności.—B. wielka oznaczała urząd wielkiego hetmana; B. mniejsza, czyli polna, urząd hetmana polnego; B. lit. w., B. lit. poi.; regimenty wielkiej i polnej buławy. I dlatego więc B. metonimicznie oznaczała nietylko hetmaństwo, ale też i komendę hetmańską; stąd powstałe słowo buławie znaczyło to samo, co: hetmanić, przywodzić, dowodzić nad wojskiem t. j. onemu komendę dawać.—Zaczem w kolei czasu potworzono takie wyrazy: jak bu-ławnik, buławonośca, buławowładzca, t. j. noszący, czyli władający B-ą. — W dawniejszych czasach, kiedy jeszcze polskie rycerstwo po-

Bulwiczka (Bulbine

L.). Rodzaj roślin, należący do rodziny Lilio watych (Liliaceae), plemienia Pajęczni-c owych (Anthericeae).

Ma okwiat koronowy,

6-płatkowy, umiarowy, Fig' ³^2, ^nlwer_Lytton Edw. więdniejąco-trwały lub

odpadający; płatki wolne, równe, 1-nerwowe, warte, pręcików 6, osadzonych na podstawach płatków, często pochylonych; nitki wszystkich, lub tylko trzech wewnętrznych, u spodu brodate; pyl-niki 2-woreczkowe, eliptyczne, z obu końców wykrojone, wewnątrz-zwrotne, przyczepione środkiem grzbietów. Zalążnia wolna, beztrzoneczkowa, kuli-stawo-trójkątna, 3-komorowa; komory niewielo- (często 6) zalążkowe; zalążki 2-szeregowe, poziome, wywrócone, szyjka wzniesiona, albo pochyła, ku górze nabrzmiała, w wierzchołku wcięta i broda weczkowato-znamieniowa. Torebka kulistawa, 3-brzucha, skórzasta, pękająca po ścianach w trzy łupiny przegrodonośne; komory 6-nasionowe. Nasiona 3-graniasto-ostrosłupowate, czarniawe, wgnie-ciono-kropkowane; skórka ich pojedyńcza, przyrosła do bielma. Zarodek obły, lekko zgięty, położony wpoprzecz w końcu przeciwnym znaczkowi. — B-i, są to rośliny zielne, mocne i trwałe, żyjące w Nowej Hollandyi i na przylądku Dobrej Nadziei. Endlicher „Gen.“ n. 1,145), rodzaj Bulbine przyjął za sekcyę rodzaju Anthericum\ znanych jest około 20 gatun ków, z których przytoczymy B-ę australską {Bulbine australis Spr.) — B. bulbosa Haw., rosnącą w Nowej Hollandyi, mającą bulwę wielką, kulista-wo-przygniecioną, mięsistą, w smaku ostrą, lecz po upieczeniu jadalną.

Bulyowszky Michał, słowak z Turczańskiej Żupy (f 1711 w Durlachu, jako profesor filozofii), z powodu przekonań religijnych, przeciwnych ewangelikom, musiał wydalić się z ojczyzny i życie swoje spędził śród obcych, głównie zaś w Niemczech, gdzie w Stuttgarcie, oraz w Durlachu był dyrektorem szkół na początku w. XVIII. Udoskonalił organy i wydał dzieło, tyczące się tego przedmiotu p. t. „Kurze Vorstellung der Verbesserung des Orgelwerkes“ (Strassburg, 1680). Wynalazł także pełno-dźwięczny szpinet, na którym grał na dworze cesarza Leopolda i uzyskał wielkie pochwały.    *

BułakowsMe starostwo w województwie troc-kiem. (Obecnie gub. wileńska, pow. trocki).

Bułat, herb polski, na tarczy w polu błękitnem ze skrajem zło tym, miecz ze złotą rękojeścią, o-strzem w dół. Nad mieczem dwa złote półksiężyce, rogami zwrócone ku sobie. W koronie szlacheckiej bez hełmu niema szczytu vel klejnotu. — Herbem tym pieczętują się: Bułharynowie, pochodzący z Inflant 1674. — (Niesiec-ki, Borkowski. „Vol. Leg.u, „Herb. rod. szl. kr. Pol.“).

Bułat, w perskim języku pu-lad, oznacza stal. B-em w Polsce nazywała się dawniej szabla turecka, albo miecz perski z głownią czyli klingą szeroką, ukształtowaną tak, iż, wązką będąc u jelców t. j. gardy, coraz szerszą się staje ku końcowi.— Lekkie chorągwie janczarskie uzbrojone były w B-y. Obok głowni z Damaszku i Szyrazu słyną kosztowne brzeszczoty z Guzerat, za których sztukę po 200 talarów płacą. Im klinga starsza, tern drożej sprzedawaną bywa; wybornej i wypróbowanej dobroci, dochodzą na Wschodzie do bajecznej prawie ceny. Dowodem tej wartości bywa strącenie głowy byka jednem cięciem i uwaga, aby krew nie zostawiała na żelazie czarnych plam. Doświadczają niemniej hartu głowni, tnąc nią jak masło kości, przecinając w powietrzu chustki jedwabne, lub puchowe poduszki jak pajęczynę, wreszcie pisząc na niej złotem, jakby dyamentem na szklanej tafli. — Dawni pisarze polscy nazywali także niekiedy samą stal polerowaną B-em, na miecze, szyszaki i pu-

C-r. B-cki.

„buławińskiemi.“

W r. 1704 Piotr

spolitem ruszeniem na nieprzyjaciela ciągnęło, był wtedy zwyczaj, że każdy wojewoda swemu województwu hetmanił, a jeżeli komu innemu powierzano B-ę, to tylko do czasu i na pewną potrzebę wojenną, po której ukończeniu wspomnianą oznakę z władzą hetmańską składano, gdyż godność ta zwykle ustawała z ukończeniem wyprawy.—Dopiero za Kazimierza Jagiellończyka hetmaństwo (ob.) ustalać się zaczęło, któremu ostateczną organizacyę nadał Zygmunt III, i dostojność ta stała się już dożywotnią.—Mikołaj Rey, mówiąc o wojennem opatrzeniu rycerza, utrzymuje: („Żyw. pocz. czł.“ 70), że B. w jego ręku cierpliwości była godłem.—Przed cudownym obrazem Matki Boskiej w Częstochowie składali często waleczni a pobożni hetmani wawrzynem uwieńczone B-y swoje, jako wota dziękczynne za odniesione zwycięstwa lub uratowanie życia mężnie wywalczonego na polu bitwy. — Dotąd jeszcze przechowywane w skarbcu jasnogórskim znajdują się Buławy: Marcina Kalinowskiego, wojewody czernichowskiego, hetmana polnego koronnego, który B-ę swoją, dro-giemi kamieniami nasadzoną, na dziękczynienie Bogu w dzień Narodzenia N. Panny 1561 przy jej obrazie zawiesił.—Wielka złocista B., turkusami nasadzona, złożoną została przez Stanisława Potockiego, przezwanego Rewerą, wojewodę krakowskiego, hetmana wielkiego koronnego, ur. 1579, zm. 1667 r. (Niesiecki. III, 690).—B-ą pstro-złocistą, bez kamieni w jaszczur oprawną, nazywają inwentarze kościoła jasno-górskiego B-ę JW. Imci Pana Cieciury hetmana zaporoskiego; był to Paweł Tetera, zięć Bohdana Chmielnickiego, którego B-ę Jan Kaźmierz złożył w ofierze N. P. Częstochowskiej. Nakoniec B-ę turkusami sadzoną przypisują inwentarze kościelne Stanisławowi Jabłonowskiemu, wojewodzie ruskiemu, hetmanowi polnemu, który ją piastował od 1676 — 1682 roku. W kilku naszych domach wielkopańskich przechowują się dotąd starannie niektórych hetmanów Buławy. Podamy tu jeszcze opis tych, które są znane z miejsca swego złożenia, a mianowicie: własnością ś. p. hrabiego Augusta Potockiego dziedzica dóbr Willanowa była B., przechowywana zapewne dotąd w po zostałych po nim zbiorach pamiątek, niegdy hetmana Karola Chodkiewicza, srebrna, grubo złocona i rzeźbiona, roboty b. pięknej z XVI wieku: rzeźby na niej są wyrobione w drobne gałązki, gdzieniegdzie ozdobami wydatnemi i czarną emalią (niello) odznaczonemi.—Długość tej Buławy wynosi 0.720 milimetrów, śrelnica gałki 0.010 milimetrów. --W zbiorach szacownych ś. p. generała Wincentego hrabiego Krasińskiego znajdują się cztery Buławy.-

1)    B. hetmańska (polna), stalowa z gałką okrągłą złotem nabijaną i kamieniami sadzoną z początku XVII wieku.—Gałka jest w formie melona, wysadzona rubinami, granatami i turkusami, trzonek rowkowany, a w środku jego mieści się sztylet, dtugi na 0.410 m., długość B-y samej 0.630 m.;

2)    B. z pełnego rogu nosorożca, nabijana srebrem i osadzona u dołu w kość słoniową, z XVII w.— Wedle podania miała należeć do hetmana kozaków zaporoskich Bohdana Chmielnickiego; długość 0.320 m.; 3) B. z gałką chalcedonową, wysadzoną złotem i kamieniami, z końca XVII lub początków XVIII wieku, parzysta z następną. Gałka kształtu gruszki, podzielona, jak melon, wysadzona perłami i granatami, trzonek srebrny, pozłacany, z ozdobami rytemi i rzeźbionemi; na gałce znajduje się na blasze złocistej cyfra królewska A. B. (Augustus Rex), która mogła być jednak później osadzoną; długość 0.460 m.; 4) B. parzysta z poprzedzającą, na której gałka jest gruszkowatej formy, podzielona na sposób melona, wysadzona ametystami, granatami i turkusami, trzonek srebrny pozłacany z ozdobami rytemi, czarno emaliowanemi, mający koniec oprawny w chalcedon, długości

0.460 m. —W Skokloster, w Szwecyi, w zamku hrabiów Brahe, niegdyś do słynnego, w czasie wojny za Jana Kazimierza, feldmarszałka Wrangla należącym, w zbrojowni po nim pozostałej, między wielu szacownemi zabytkami łupem z Polski za-branemi, znajdują się dwie B-y hetmańskie, ze zbrojowni Zamoyskich pochodzące.—W zamku królewskim w Sztokholmie także są nader piękne i wielkiej kosztowności B-y; są też i w drezdeńskim zbiorze osobliwości, znanym pod nazwą Grüne Gewölbe. Królowie polscy, dla okazania swej łaski zwierzchniczej, hetmanom Ukrainy za szczególne zasługi ich odznaczenia się, przesyłali w darze B-y. Zwyczaj ten pierwszy wprowadził Stefan Batory, ofiarując Bogdanowi B-ę hetmańską wraz z buńczukiem i chorągwią (ob.); za tym przykładem szli i iDni. Tak Piotr Konaszewicz Sahaydacz ny w r. 1618 otrzymał B-ę podobnież od Rzeczypo spolitej, a kozacy przy tej sposobności chorągiew i litawry (ob.). Król Michał Korybut przesłał Michałowi Haneńce B-ę, czem uznał go za hetmana Ukrainy przeddnieprskiej, rozciągającej się aż po rzekę Słucz na Wołyniu od Kijowa, na zasadzie układów hadziackich. Dlatego też na Zaporożu, ceniąc wysoko ten zaszczyt, w dni uroczyste, lub z powodu ważnego wystąpienia, ataman koszowy, poprzedzany wojskową starszyzną, sam niósł B-ę, jako klejnot, czyli główną oznakę, do władzy swej i wysokiej godności przywiązaną.—Po przyłączeniu kozaczyzny do Rossyi, hetmani zaczęli otrzymywać B-y, buńczuki i sztandary z Moskwy. Aleksy Mi-chajłowicz przez bojara Buturlina posłał pierwszą B-ę, całą ze srebra, Bohdanowi Chmielnickiemu, z datą 1654 i swoim monogramem. Niekiedy B. bywała dłuższa od zwyczajnej i służyła jak laska; z taką właśnie stawiony był przed Golicynem aresztowany w cerkwi Samojłowicz. Wraz z B-ą hetmani otrzymywali nadanie dóbr, które zwały się B-y mniejsze od hetmańskich, noszone przez pułkowników zaporoskich za pasem, zwały się piernaczami, a były wyrabiane z żelaza. Na Zaporożu i nad Donem piernacze posyłano podróżnym w rodzaju glejtu dla zabezpieczenia ich od napaści. Do rzędu B-w należą też dońskie Nasieki, czyli laski.

W. udarował atamana dońskiego, kozaków i całe wojsko nasieką, która, według ukazu cesarskiego, powinna była być z prostego drzewa, gruba, długa na półtrzecia arszyna, z wyrżniętym u góry na

Mi

rzemieślniczych i noszone przez nich przy uroczystych z całym cechem wystąpieniach, głównie podczas kościelnych pro-cesyj.—Sł aw e t n e zgromadzenie kupców miasta Warszawy posiada dwie takie B-y czy buzdygany. Jeden, srebrny złocony o siedmiu piórach, z rękojeścią drewnianą z XVII wieku; pióra są przezroczyste, w gałązki wycinane i rzeźbione, rękojeść orzechowa, część wierz chnia i dolna pokryte blachą srebrną złoconą z ozdobami kropkowanemi w gałązki; długość 0.580 m.—Drugi buzdygan srebrny złocony o 7 piórach z rękojeścią hebanową której wierzchnia i dolna część pokryte blachą srebrną złoconą, z ozdobami kropkowanemi, na śladującemi jaszczur, — wyrób XVII wieku; dłu-

go B-ę.

oprawie napisem: „Nasieka wojska dońskiego, rok 1704.“ Imperatorowa Katarzyna II r. 1776 przysłała Aleksemu Iłowajskiemu wielką B-ę (nasiekę) i zwyczajną. Nasieka była drewniana, 2¹ji arszyna długa, z gałką z dwóch spojonych razem kul srebrnych, mającą na szczycie dwa na krzyż ustawione orły czarne; B. zaś z hebanu, długa 1 arszyn, z okrągłą, srebrną, wyzłacaną gałką na wierzchu B-y w uroczystych obchodach nosił assauła wojskowy.—(„9hi];hk. CjiOBapb“) W Koronie, każde z miast które przyjęły za rządów Władysława Łokietka, lub nieco wcześniej, prawo magdeburskie, a temi były: Kraków, Gdańsk, Poznań, Gniezno, Kalisz, Wschowa i Wieluń, miało sobie nadaną Bęsprawiedliwo-ś c i i jedna z takich miała się znajdować w zbiorze po ś. p. Tomaszu Zielińskim, w Kielcach ongi pozostałym. Innego kształtu od wyżej szczegółowo opisanych,

a do buzdyganów (ob.) wojskowych formą zbli-żonę B-y były godłem w/'starszych panów i mistrzów w cechach

Fig. 304.

Buławy hetmańskie.

Żelazna ze Złota wysadza-złotem. na kamieniami, gość 0.620 m.—Wspomnieć jeszcze wypada o zwyczaju obsyłania B-y między naszemi plemionami tatrzańskiemu — Ile kroć (mówi W. A. Maciejowski „Histor. Prawod. Słów“ t. III) przywileje nowem jakiem rozporządzeniem urzędowem są zagrożone, ilekroć chodzi o lasy, o paszę i zgoła o jakiebądź prawo, wtedy dwóch lub najwięcej trzech sołtysów, naradziwszy się poprzednio z sobą tajemnie, zwołują gromadę. Obsyłając B-ę po wioskach, oznajmiają czas i miejsce zboru, lecz nikt nie wie, od kogo rozkaz wychodzi i o czem rada będzie. B. przechowuje się u sołtysów starszych, a każdy ma obowiązek podać ją z jak największym pośpiechem do sąsiedniej chaty. Wpadając do domu, kładzie ją na stół i woła: „dziś o północku wielka gromada! tam i tam. Ktokolwiek wtedy jest w domu: dziecko, niewiasta, starzec, czy sam gospodarz, bieguie w tej chwili do sąsiedniej chaty z podaną sobie B-ą.—Tak obiega w kilku godzinach B. wszystkie gromady i powraca do rąk tego, co ją wysłał.“ — W ten sam prawie sposób obsyłane niegdyś były w Polsce na pospolite ruszenie owe wici (ob.), których tradycyjna nazwa przetrwała tak długo w życiu Rzeczypospolitej. We Prancyi, zwłaszcza od czasów Napoleona I, oznaka ta stała się zaszczytnym klejnotem wysokiego znaczenia dostojności wojskowej marszałków cesarstwa.—W symbolice ikonograficznej przedstawiają nam zwykle św. Witalisa (28 kwietnia), jako rycerza, za czasów Nerona żywcem zakopanego, w ręku trzymające-

C r B-cki.

Buławin Kondrat, kozak doński, spólnik w zdradzie hetmana Mazepy (f 7 lipca 1708). Miał on powierzoną sobie straż granicy nad rz. Dońcem pod m. Bachmutem, gdy poszukując zbiegłych włościan, pułkownik ks. Dołhoruki kazał wyprowadzić około 3,000 ludzi z osad czyli .stanic“ kozackich wgłąb Rossyi. , Poduszczony przez Mazepę, B. skorzystał z niezadowolenia wspomnianych stanic, zebrał w Bachmucie cały tłum zbrojnych, napadł przy stanicy Urjupińskiej na Dołhorukiego i cały jego oddział, około 1,000 ludzi, w pień wyciął. Następnie rozesłał do wszystkich stanic proklamacye, wzywając kozaków do powstania przeciwko bojarom i niemcom. Proklamacye te jednak skutku nie odniosły i przy spotkaniu z wojskowym atamanem Maksimowem przednie straże B-a poszły w rozsypkę, on zaś, unikając zupełnej porażki, wrócił do Bachmutu (w listopadzie 1707 r.), a następnie, zostawiwszy swoje oddziały za rz. Miusem, sam udał się do Siczy Zaporoskiej. Podczas następującej zimy B. werbował stronników, szczególnie na Ukrainie i Zaporożu i wysyłał ich nad rz. Mius. Przewidując nowy wybuch, car Piotr wysłał z pod Tu-ły 20,000 wojska pod wodzą naprzód ks. Golicyna, następnie ks. Dołhorukiego (był to brat poległego pod Urjupinem). Na początku wiosny 1708 r. B. zgromadził wszystkie siły swoje nad rz. Miusem; tymczasem ataman Maksimów, nie czekając na zbliżenie się ks. Dołhorukiego, wdał się w bitwę z B-em, lecz poniósł srogą porażkę, stracił bowiem wszystkie armaty, oraz cały obóz i musiał się cofnąć do Czerkaska, ścigany przez kozaków. Ale i tu nie znalazł bezpieczeństwa: załoga m. Czerkaska zbuntowała się, ucięła mu głowę, pozabijała niemało z jego otoczenia, otworzyła bramy miasta przed B-em, który został zaraz okrzyknięty atamanem wojskowym. Tymczasem wojsko Piotra W-go przysuwało się coraz bliżej. Nad rz. Kurtłakiem zastąpił mu drogę oddział z 13,000 ludzi pod wodzą Choehłacza (28 kwiet.), lecz został rozbity; prawie w tym samym czasie oddziały pułkownika Krapo-towa i Sulica pobiły atamana Dranego. Nie zra-

Wysoce wykształcony i rozmiłowany w naukach, bibliotekę supraślską ubogacił w szacowne dzieła, podniósł znakomicie drukarnię i własnym kosztem pożyteczne książki wydawał; w Supraślu właśnie wydał swoim nakładem między in-nemi „Biblię russką“ (roku 1743), we Lwowie zaś dzieło „Missa S. Joannis Chrysostomi, juxta usum orientalis ecclesiae ex slavonica idiomate in lati-

A. J

J. Ł

żąjąc się temi częśeiowemi porażkami, B. wysłał 5,000 kozaków na zdobycie Azowa; gdy jednak i to się nie powiodło, wierni rządowi kozacy, pod wodzą Zerszczykowa, wtargnęli do Czerkaska i obiegli dom atamana. Pozostało przy nim tylko 11 wiernych towarzyszy; bronił się rozpaczliwie, ale widząc, że dom jego otoczono chróstem i drzewem w celu podpalenia, odebrał sobie życie wystrzałem z pistoletu. Ucięto mu głowę i zwłoki zawieszono pod Azowem na tern miejscu, gdzie wojsko jego doznało porażki.

Bułgarowie, ob. Bułgarowie.

Bułhak Jerzy (* w końcu w. XVII—f 1769) r. 1713 wstąpił do zakonu bazylianów; potem uczył się filozofii w Żyrowicach; dalsze studya teologiczne odbywał w Rzymie. Powróciwszy, wykładał naprzód retorykę w Żyrowicach, potem filozofię we Włodzimierzu, gdzie następnie został prefektem szkół. Był w wielu klasztorach i na różnych urzędach. W roku 1728 został mianowany archi -mandrytą supraślskim, a 1730 władyką pińskim i tu-rowskim.

num translata“ (r. 1735). Umarł podobno we wsi swojej Chrapinie, pochowany w Byteniu. — Jul. Bartoszewicz w „Encykl. S. Orgelbranda.“ *

Bułhak Edmund, doktor medycyny, urodzony w gubernii Mińskiej, około roku 1835, zmarły w dziedzicznym Duszkowie (powiat Miński) dnia 11 kwietnia 1867 r. Odznaczył się dobroczynnością dla ludu wiejskiego i założył kosztem własnym szpital. Gimnazyum skończył w Mińsku, uniwersytet w Dorpacie. Broszura jego na stopień doktora medycyny wyszła w Dorpacie I860 r. p. t.: „Ueber Verknöcherung und Verirdung des Muskel und Lehnengewebes“,

Bułhakowowie, ród szlachecki russki. Są dwie linie tego rodu: 1) rjazańska, wywodzona od hana tatarskiego Sza ja, który przyjął chrześciaństwo i był w służbie u księcia rjazańskiego 01ega(1342— 1402).— Maciej Bułhak, był wojewodą w Bielowie w r. 1507, i w Rjazaniu w r. 1520.—Jerzy, wybudował Tiurneń i był sam pierwszym wojewo dą. — Teodor, należał do spólników Lapunowa (1610, 1611 r.). — 2) moskiewska, z której pochodzili: Nicefor, esauł w wojnie z Kazaniem 1544 r., Nikita, wojewoda podczas wojny szwedzkiej 1549, Piotr, wzmiankowany przy zdobywaniu Kazania 1552. Najznakomitszym przedstawicielem B-ów był Jakób, syn Jana, mąż stanu (* 15 października 1743—f 7 lipca 1809 r.). Wychowauy w gimnazyum moskiewskiego uniwersytetu, razem z literatami Bogdanowiczem i von Wizinem, tudzież słynnym Potemkinem, w 1761 r. wstąpił do kolie-gium spraw zagranicznych. Jeździł do Warszawy z zawiadomieniem o wstąpieniu na tron Piotra III, a w pół roku potem do Wiednia z wiadomością

o wstąpieniu na tron Katarzyny II. W r. 1763 B. był sekretarzem, następnie radzcą poselstwa w Warszawie. W r. 1774 B. sprawował czynność marszałka ambasady przy ks. Repninie, wyprawionym do sułtana Abdul-Hamida. W r. 1781 B. razem z M. Potemkinem należał do komisyi, rozgraniczającej Noworossyę od Ukrainy polskiej. D. 20 maja 1781 B. został nadzwyczajnym posłem i pełnomocnym ministrem w Konstantynopolu. Kulminacyjnym punktem działalności B-a na tern stanowisku było zawarcie traktatu handlowego w 1783 r. Gdy w lecie tegoż roku han krymski Szahin-Girej, zrezygnował z panowania i osiedlił się w Ros-syi, B-owi udało się powstrzymać Portę od wojny i następnie, 20 grudnia, uzyskać przyzwolenie jej na przyłączenie Krymu do Rossyi, a potem i kraju nad rz. Kubaniem. Jednakże już w r. 1787 Porta zażądała przywrócenia Krymu do stanu pierwotnego i przejrzenia wszystkich traktatów, a gdy B. stanowczo temu się oparł, został wtrącony do Je-dykułu. Dopiero 29 października 1789 r. nowy sułtan, Selim III, uwolnił go, a Katarzyna przyjęła go w Carskiem Siole z wielkimi honorami, obdarzyła pieniędzmi i majątkami na Białej Rusi i niezwłocznie zamianowała posłem w Warszawie. Godność tę piastował B. w ciągu lat czterech. Paweł I zrobił go cywilnym gubernatorem wileńskim i grodzieńskim. W r. 1799 B. podał się do dymisyi i zamieszkał w Moskwie. Zajmował się też literaturą, szczególniej tłómaczeniami: podczas więzienia w Konstantynopolu przetłómaczył dzieło De la Porta „Le Voyageur universel“ w 27 tomach, które miało dwa wydania, następnie poemat Boyarda: „Roland rozkochany“; z polecenia Katarzyny tłómaczył Bourdon’a „Powstanie narodów starożytnych“ oraz . zaczął tłómaczyć „Młodego Anacharsisa“ Barthé-lemiego.—Patrz biografie jego w „Mockobck. TeJie-rpaadi“ z r. 1831 i Barteniewa w „Mock. Bh^o-moctäxt»“ z r. 1855, a także ks. Wiaziemskiego „BocnoMiraaHm o E-xb“ („Pyc. ApxnBT,“ 1868 ro^a).    J L.

Bułhakowowie, ród książęcy russki, pochodzi od księcia litewskiego Narymunda, którego syn, Patryk przeniósł się z Litwy do Rossyi. Prawnuk jego, Iwan, nazwał się Bułhakiem. Synowie tego Iwana: Michał Golica i Andrzej Kuraka, byli założycielami dwóch linij książąt: Golicynów i Kurakinów. Ród ten wygasł w XVI w.

Bułhakow Makary, hieromonach. Napisał „UcTopia KieBCKoä aKa,neMin co BpeMeHH ocHOBa-Hia ea ,n;o HacToaiu;aro BpeMemi“ (Petersb., 1843). „Enc. Orgel.“.

Bułharyn Tadeusz (* 1789 na Litwie—f 1859 w Dorpacie), beletrysta russki, pochodzenia polskiego. Kształcił się w Petersburgu, w korpusie kadetów, poczem do r. 1809 służył jako oficer w wojsku russkiem. W r. 1810, po krótkim pobycie w Warszawie, udał się do Francyi i zaciągnął do wojsk Napoleońskich. Po upadku Napoleona mieszkał czas jakiś w Wilnie i drukował w czasopismach polskich swoje poezye i artykuły humorystyczne. W r. 1819 przeniósł się do Petersburga i zaczął uprawiać literaturę w języku russkim. W r. 1823

,, ■ .

And. S.

K. J.

Bumbire, Bambireh, grupa wysp przy zacho dniem wybrzeżu jeziora Wiktoryi w Afryce równikowej (2° sz. pd. 32° dł. wd. Gr.), z tych największe B. i Iroba; reszta jest zbiorem mnóstwa drobnych wysepek. Główna wyspa ma grunt pagórkowaty, urodzajny, miejscami pokryty lasem i pastwiskami, klimat zdrowy, łagodny.—Stanley przybył tu w 1875 r. i przez ludność, której liczbę podaje na 4,090 głów w 50 osadach, nieprzyjaźnie był

And. S.

założył czasopismo „OfeßepHoS apxuBß“, a w 1825 wspólnie z Greczem „CÈBepHaa ime.ua“, i drukował w niem swoje felietony, w których ostro napastował przedstawicieli nowszego, romantycznego kierunku w poezyi (Puszkina, Hohola i t. d.). W swoim czasie cieszyły się wielką poczytnością jego romanse satyryczne: „MßaHB BtijKHniHB“ (1829) i dalszy ciąg jego—    r -»Ti

„IleTpi. MBaHOBHqt BHJKHrHHT,“ (1830); były one tłómaczone na język niemiecki i francuski; polski przekład „Jana Wyżygina“ miał dwa wydania (Wilno,

1829; Warszawa, 1830), toż samo „Piotra Wyżygina“ (Warsz., 1830 i 1835).—Mniej poczytne były romanse histo- f| ryczne B-a: „/JuMUTpiii %

CaM03BaHem,“ (1832) i „Maaena“ (1834), lubo i

te zostały przełożone Fig. 305. Bulharyn Tadeusz, na obce języki; polskie

tłómaczenie „Dymitra Samozwańca“ tłoczone było kilkakrotnie (Warszawa, 1830; Sanok, 1857 i 1868), „Mazepy“—raz jeden (Warsz., 1834).—Małą wartość ma jego „Poccia bt> HCTopunecKOMt, cTarHCTHue-ckomb, reorpa-DHuecKOMi, u jiHTepaTypHOMB otho-uieHiaKB“ (6 tomów, Petersb. 1837); ciekawsze natomiast są jego pamiętniki, drukowane naprzód w „Bibliotece do czytania“, później zaś osobno p. t. „ BocnoMnHaHia” (3 tomy, Petersburg, 1846 — 47).

Bum (B u m-K i 11 a m), rz. pobrzeźna w Gwinei Wyższej, na wybrzeżu Sierra Leone (posiadłości wielko - brytańskie), źródła dotąd nieznane, uście w lagunie nadbrzeżnej, przy wyśpię Sherboro; w dolnym biegu przyjmuje z lewej strony dopływ Kittam, przepływający przez jezioro Palmowe.—Zapas wody obfity, ale w średnim biegu prądowiny, a w dolnym ławice piaszczyste utrudniają żeglugę.

Bumastes (paleont). Gatunek kopalnego skorupiaka trylobita z rodzaju Illaenus. Dalm., o wrzecionie czyli środkowem polu głowotułowia daleko szerszeni, niż pola boczne, i o oczach na brzegu zewnętrznym. Gatunki jego B. (Illaenus) Barriensis Murch. i B. insignis Hall. znajdują się w pokładach górnego syluru w Anglii, Skandynawii i Ameryce północnej.

Bu-Maza (człowiek z kosą), jest to przezwisko głośnego w swoim czasie agitatora, który od roku 1845 do 1847 walczył w Oranie, usiłując przeszkodzić opanowaniu tej prowincyi przez francuzów. Przez jednych uważany za zwykłego derwisza, przez innych za starego żołnierza abdelkaderowskiego, B. należał do związku religijnego Maulay Thaïeb, i zwrócił na siebie uwagę krajowców przez wielką pobożność i zrzeczenie się wszelkich dóbr doczesnych. Korzystając z okoliczności, iż Abd-el-Kader (ob.) zwyciężony schronił się do Marokko, dając za wygraną dalszej walce, przez co utracił znaczną część wpływu swojego nad ludami Algieryi, B.

w pierwszych dniach r. 1845 wystąpił na widownię polityczną i, przybrawszy święte imię Mohammed ben Abdallaha, przedstawił się jako „mahdi“ czyli „mistrz” religijny, poczem zebrawszy drużynę be-duinów, rozpoczął kroki nieprzyjacielskie przeciwko francuzom w górach Dahra, ciągnących się łańcuchem między Mostaganem a Tenes. Plemię Ulad Yunes uznało pierwsze misyę opatrznościową Bu-Ma-zy, a gdy powiodło mu się w kilku potyczkach, po których złupiono osady kilku plemion wiernych Francyi, wszystka ludność z Dahra skupiła się dokoła nowego wodza, który ją poprowadził na pole walki w okolice między Tenes a Orleansville (kwiecień, 1845). Z początku B. zdołał obezwładnić szczupłe siły, jakie przeciwko niemu wysłano, ale został niebawem pobity i musiał opuścić Dahra; udawszy się pomiędzy plemiona Uarseni, podniósł znów chorągiew powstańczą, ale i tym razem nie dopisało mu szczęście, gdyż oddziały krajowców, pozostałe w służbie francuskiej, zadały mu stanowczą klęskę. Niepowodzenia te złamały chwilowo nadzieje agitatora; ale już we wrześniu 1846 r., prawdopodobnie za zgodą Abd-el-Kadera, pojawił się on w dolinie Mina i, pociągnąwszy za sobą tameczne plemiona, usiłował połączyć się z plemionami Dahra, co mu się wszakże nie powiodło. Przerzuciwszy się później do Dahra, rozwinął niesłychaną energię i uderzał kolejno na Mostaganem, Tenes i Orleansville, ale pobity na całej linii, zrozumiał, iż nie podoła siłom francuskim, dał więc za wygraną walce i schronił się między piaski Sahary; ale żadne plemię nie chciało go przyjąć; napróżno docierał na Wschód aż do Tuggurt: odmawiano mu wszędzie gościnności, grożąc nawet życiu. Mając przy sobie kilkunastu zaledwie towarzyszów, B. wrócił do Dahra, a rozbity pod Teniet-el-Had, oddał się sam w ręce komendanta Orleans-villu (13 kwietnia 1847). Przywieziony do Francyi, B. został internowany w Paryżu, a gdy usiłował uciec, zamknięto go w fortecy Ham (1848). Ułaskawiony przez Napoleona III, udał się do Turcyi i tamże umarł.    r-przyjęty.

Bumelia Swartz—J a r z m i a. Rodzaj roślin z rodziny Pigwicowatych (Sapotaleae). Kielich 5-dziel-ny, z łatkami dachówkowatemi. Korona prawie kółkowa, z rurką krótką, a pomiędzy łatkami kraju z łateczkami maleńkiemi. Pręciki osadzone w rurce; z tych 5 płodnych, naprzemianle-głych z 5 płonnemi i płatkowatemi prątniczkami. Zalążnia 3-komorowa; zalążki w komorach poje-dyńcze; szyjka wystająca; znamię zaostrzone. Jagoda przez zronienie 1-nasionowa. Nasiona jajowate. Zarodek bezbielmowy, z listniami mięsiste-

Sncyklopedya Powszechna Ilusot. T. X.

mi, grubemi. Drzewa lub krzewy z sokiem mlecznym, żyjące przeważnie w gorącej strefie Ameryki, o liściach naprzemianległych, pojedyńczych, całych, o szypułkach kątowych lub bocznych, jednokwiato-wych, najczęściej zebranych w zbite wiązki; kwiaty twarde zaś drzewo nadzwyczaj cenią na różne wyroby. B. salicifolia Swartz—J. wierzbolistna, takoż drzewo wyniosłe, bezbronne, z korą gładką i białawą, z liśćmi eliptycznemi, wydłużonemi i z obu końców zaostrzonemi, rosnące w Indyach Wscho-

>.a

i,

I «I

ipln;

■lirii ilïlüï

i'

Ii-iii

i'll-'

III ijj

mm

:iji

Iff

ii!

jii

111

fM

hi

Li

i ¹ il

mill!!

III

l||

ill

yi

II

W:J."4

i'lßi

iii

!j:

111

i'

iil

til

T¹

|V|

17!

'1

'

III J

•I

■I:

iii

mm

•ilr

fly

1S|SIS1I

■

Ir'V

I iff

! ; 111!

11:

HÉfiBLf

Pi

i!

■Pilili

Hi

111

ill 5

iif

:6WÉ L „

ill'

"’lllllll

• . - *-:iil :: 'lif

Fig. 306. Bumerangi różnych kształtów.

J. A.

białe.—Opisanych jest około 25 gatunków. Wa- dnich na piaszczystych pagórkach. Kora jej posia-żniejsze z nich są: B. nigra Swartz—J. czarna, drze- da takie same własności lecznicze, jak poprzedza-wo wysokie, wysmukłe i bezbronne, z korą Czarnia- jącej, a drzewo twarde, krwisto-Czerwonej barwy, wą, rosnące w lasach górzystych Jamajki. Gorzka na różne wyroby jeszcze bardziej cenione, i ściągająca jej kora zadawaną bywa w zimnicach; Bumerang, inaczej parkan albo wa dna, broń

zem szybko się obraca, tak że ma wejrzenie kółka wirującego; następnie zatrzymuje się i bez wywrócenia wraca tąż samą drogą; najczęściej pada nieco ku przodowi, lub też usuwa się w bok, zawsze się jednak cofając. Wyjaśnienie tego zdumiewającego ruchu polega na tern, że ciało wirujące, podobnie jak kołyszące się wahadło, dąży do utrzymania płaszczyzny, w której się porusza. B. posuwa się zatem ukośnie w powietrzu, a gdy wskutek tarcia ruch słabnie, B. zatrzymuje się i zaczyna spadać, nie przestając wszakże wirować, zachowuje więc swoje pochylenie i, spadając, biegnie w takim samym kierunku, w jakim się naprzód posuwał.

używana przez krajowców Australii, wyrabiana | wa się w górę po drodze ukośnej, przyczem zara-z twardego dzewa, podobno z gatunku Acacia pendula, w postaci pręta zgiętego pod* kątem 90° lub większym. Oba ramiona mają niejednaką długość, najczęściej są w stosuuku 3:4; w zgięciu pręt jest najgrubszy. Koniec krótszego ramienia jest jeszcze niekiedy zagięty tak, że gdy B. złożony jest na płaszczyźnie, koniec ten odstaje i służy do ujęcia broni w rękę. Australczycy używają broni tej jako pocisku, a posiada ona tę osobliwą własność, że wraca do miejsca, z którego rzuconą została,

B. rzuca się pod kątem 30 do 45° względem poziomu; wprawniejsi rzucają go o ziemię, a po odbiciu B wzbija się w górę i dochodzi do oznaczonego celu. Po uderzeniu o dany przedmiot pada na ziemię; jeżeli zaś celu chybia, zawraca i przebiega drogę powrotną. Australczycy używają go zarówno do polowania, jak i na wojnę; trafiają nim drobne nawet ptaki w odległości 200 kroków, dla nieprzyjaciela zaś tern jest B. niebezpieczniejszy,

S. K.

fi

mu*

"if

fet.

Fig. 3U7. Doświadczenie okazujące bieg bumerangu.

getragen“ 4 vol. W tern ostatniem dziele doprowadził historyę niemiecką do śmierci Konrada I. Wskutek tego uważają go za założyciela, łącznie z Mas-cowem, nowszego niemieckiego dziejopisarstwa.

Bunbury, przystań morska nad Oceanem Indyjskim i stolica hrabstwa Wellington, w prowincyi Australii Zachodniej; wywóz koni, oraz drzewa san-

And. S.

A. 0.

Bumicile, wieszczbiarze i zaklinacze duchów, w Afryce północnej, a szczególniej w Egipcie. Stanowią osobny zakon derwiszów, mający za zadanie ciągły bój ze złemi duchami. Podczas pewnych uroczystości, jak np. w dniu narodzin proroka Mahometa oraz męczennika Husseina, odbywają w meczetach publiczne z duchami złemi zapasy. * Bünau Henryk (* się dnia 2 czerwca 1697 r. w Weissenfels, f — 7 kwietnia 1762 r). Po ukończeniu uniwersytetu w Lipsku wstąpił do służby saskiej, w której doszedł wkrótce wysokich godności. Kiedy wuj jego żony, v. Hoym, został pierwszym ministrem, B. podtrzymywał jego politykę, chcąc odciągnąć kurfirsta Augusta II od Polski, zabezpieczyć prawa stanów i zapobiedz bankructwu skarbu. Kiedy Briihlowi udało się v. Hoyma od władzy usunąć, B. został wysłany jako zarządzca do Eisleben. Następnie przeszedł do służby Karola VI, cesarza niemieckiego, i był przez niego używany jako poseł do różnych dworów północno-niemieckich. W nagrodę usług został zaszczycony tytułem hrabiowskim. B. ważniejsze ma znaczenie jako historyk. W 1722 wydał „Probe einer genauen und umständlichen deutschen Kayser-und Reichshistorie, oder Leben und Thaten Friedrichs I Römischen Kaysers“ 4 vol., a w 1728— że choć go ten dostrzega w biegu, nie może zdać 43 główne swe dzieło „Genaue und umständliche teu-sobie sprawy z kierunku, w jakim uderzy.—Fig. 306, tsche Kayser und Reichshistorie aus den bewährtes-wzięta z dzieła „Völkerkunde“ Ratzla, przedstawia ten Geschichtsschreibern und Urkunden zusammen-różne typy B-ów. Do polowania służą B-i cienkie i długie, broń wojenną stanowią B-i grubsze i mniej zgięte. W różnych zresztą okolicach mają postać różną; używane są głównie w obszarach otwartych, bezleśnych. Na północy Australii używane są mniej, aniżeli na południu.—Niektórzy filolodzy sądzą, że tego też rodzaju była broń „kateja“, wspominana

w „Eueidzie“. — Jakkolwiek osobliwym wydaje się dałowego i budowlanego, bieg B-a, można go okazać doświadczeniem bardzo Buncak, u russkich latopisców Monczak, władz-prostem. W tym celu skrawek tektury, biletu wi- ca kałmyków, który w r. 1667 podpisał akt pod-zytowego np., wytnijmy tak, by mu nadać postać dania się z całym swoim ludem Rossyi. głoski C, i umieśćmy na końcu palca, albo raczej Buńczuk. W perskim języku wyraz mend żuk, zatknijmy między palec a paznogieć (fig. 307), tak, oznaczający lancę ze złotą gałką, w multańsko-aby płaszczyzna papieru pochylona była do pozio- wołoskim bendżuk, przerobiono na B. i w takiej mu pod kątem 45°. Gdy wtedy koniec łuku silnie formie wraz z przedmiotem do naszego przeszedł trącimy palcem drugiej ręki, rzucamy go w po- I języka, w znaczeniu sztandaru tureckiego, zrobionego wietrze. Skrawek papieru szybko „wybiega i posu- I z ogona końskiego, a który po turecku zowie się

atamaństwa Bogdana Teodora („Bogdanko“ inaczej zwanego), dał mu B., „na znak zwycięstwa jego“ są słowa przywileju „z wojskiem swojem nad narodem azyatyckiem, od jakiego i klejnot ten zdobyty pracą hetmańską i krwią kozacką“.—Strzegli tego znamienia władzy hetmańskiej buńczuczni, składający gwardyę kozacką.—Naczelnikiem ich był buńczuczny generalny, który przez ten honorowy urząd zaliczony był do starszyzny wojskowej; ten wszakże chyba w nadzwyczajnych tylko zdarzeniach nosił przed hetmanem B.,—zwyczajnie zaś nosili go towarzysze buńczuczni.—U turków B. zatknięty przed namiotem paszy jest hasłem do bitwy. Od wyrazu „Buńczuk“ pochodzą: buńczuczyć się, buńczuczny, znaczące toż samo co: pysznić się, pyszny, dumny, lub też gdy mówi się o kim, że po junacku poczyna sobie, a nawet i wtedy, gdy jakiś pyszałek huczne i strojne wyprawia popisy, ująwszy się rękoma pod boki z miną sierdzistą.

t u g, tuj :—paszowie, którzy są w stopniu wezyra, mają trzy tugi i nazywają się j u c z -1 u g 1 u, pasza trzytulny, gdyż przed nim noszą B. o trzech ogonach, przed sułtanem zaś siedmio-ogonowy. Robią także paszom tureckim B-i z ogonami Yaka czyli kozowołu (Bos grunniens).—Starożytni awaro-wie, bulgarowie i inne ludy przybyłe z Azyi używały także ogonów końskich, zamiast chorągwi, jako znamion władzy. Była to więc rzeczywiście wysoka żerdź, czyli nosidło, u wierzchu mające złotą gałkę, pod którą przyczepiano dwa lub trzy końskie lub z sierści wielbłądziej ogony czyli kośmy, zamiast chorągwi. B-em zwano także sam kutas, tj.

mm

///,/

ÆfA

W/A

JM

Fig. 308. Buńczuk.

kiść, zwykle w złoto, srebro lub w mosiądz oprawną, którą na szyszakach lub końskich piersiach wieszano. Przed hetmanami polskimi, szczególniej w pochodzie i na wyprawach wojennych, dla wskazywania rycerstwu miejsca, w którem się wódz w każdej chwili znajdował, noszono także buńczuk, zara-jako oznakę ich godności, gdyż hetmanom wielkim służyły dwuramienne czyli dwuogonowe, polnym jednoramienne B-i. — Przed Janem 111, chociaż był królem, noszono tego rodzaju znaki Stefan Batory przywilejem, w r. 1579 wydanym, a urządzającym sprawy wewnętrzne Zaporoża, czyniąc je zależnie sprzymierzonem z Polską, w czasje

zem

C-r B-cki.

And. S.

Bundaberg, miasto portowe w au8tralskiej pro-wincyi Queensland, w hrabstwie Cook, nad rozsze-rzonem uściem rzeki Burnett do zatoki Hervey, — droga żelazna do Brisbane i we wnętrze kraju, 2,500 mieszkańców.

And. S.

Bunde, schludne miasteczko w pruskiej prowin-cyi Hanowerskiej, regencyi Aurich, powiecie Weener, przy drodze żelaznej Brema-Grönningen,—leży pośród żyznych i starannie uprawnych marszów, wydartych zatoce Dollart, i żywiących liczne stada bydła rogatego rasy oldenburskiej, 1,780 miesz-I kańców.

Bundehesz, księga religijna persów treści mito-logiczno-kosmogonicznej, napisana w języku pehlwi za Sasanidów. Obok „Zendawesty“ stanowi bardzo ważne źródło do poznania nauki Zoroastra. Na jęz. niemiecki przełożył ją Windischmann w „Zo-roastrische Studien“ (Berlin, 1863); na angielski — Justi (Lond., 1868) i West (Oskford., 1869). Bundelkhund, ob. Bandelkhand.

Bundelowie, Bändel a, ob. Bandelkhan d.

Dr. A. P.

Bundoran, osada na północno - zacbodniem wybrzeżu Irlandyi, w hrabstwie Donnegal, nad zatoką Donnegal, letnie uzdrowisko klimatyczne.

Bungarus. Daud. Nazwa rodzajowa wężów bardzo jadowitych, do rodziny Elapidae należących.—Od-Odznaczają się ciałem długiem, nieco z boków ście-śnionem;|ogon?mają|krótki, głowę^s^eroką; z tyłu po-za zębami jadowemi znajdują się zęby małe, haczykowate. Łuski pokrywające ciało są gładkie;

. / ■-?-

—'-a-

Fig 309. Bungarus.

A. S.

dya historyczne bałtyckie“ (2 zesz., Lipsk, 1875); „Regesta aktów inflanckich, estońskich i kurlandz-

F. J.

J. A.

łuski położone na środkowej linii grzbietu duże i sześciokątne; tarcze podogonowe i odbytowe nie podzielone. Gatunki tego rodzaju zamieszkują przeważnie Indye Wschodnie i należą do najjadowitszych wężów.— B. coeruleus Daud., zwany Para-guda, dorasta 80 cm. dług., na ciemno-niebieskiem tle, ma z przodu białe linie podłużne, z tyłu zaś poprzeczne szeregi białych plam. Indye wschodnie. — B. annularis. Daud. Pamah. Dorasta 1.6 — 2 metrów długości, ciało koloru żółtego, z czar-nemi obrączkami. Mieszka w Indyach wsch., na Ceylonie i w Chinach.

Bunge Fryderyk Jerzy, znakomity historyk prawa (* w Kijowie d. 13 marca 1802), studyował prawo w Dorpacie, został w 1822 lektorem języka russkiego na uniwersytecie tamtejszym, habilitował się tamże jako prywatny docent praw. W r. 1831 został zamianowany nadzwyczajnym, a wkrótce potem zwyczajnym profesorem prawa. B. uważanym być może za założyciela studyum naukowego praw prowincyonalnych Inflant, Estonii i Kurlan-dyi. Pisał po niemiecku; dzieła: „Przyczynki do poznania inflanckich, estońskich i kurlandzkich źródeł prawa“ (Ryga, 1832 r.); „Zarys konstytucyi teraźniejszej miasta Dorpatu (teraz Jurjewa), (Ryga, 1837 r.); „O zwierciedle saskiem, jako źródle średniowiecznego, nieobrobionego inflanckiego rycerskiego prawa“ (Ryga, 1821); „Badania na polu historyi praw Inflant, Estonii i Kurlandyi“ (Dorpat, 1833); „Inflanckie i estońskie prawo prywatne“ (2 t., Dorpat, r. 1828, 2 wyd., Rewel, 1847— 1848 r.); „Prawo prywatne kurlandzkie“ (Rewel, 1851); „Wstęp do historyi praw inflanckich, estońskich i kurlandzkich“ (Rewel, 1849). Razem z Ma-daim przygotował: „Zbiór źródeł praw Inflant, Estonii i Kurlandyi“ (roz. 1, dwa tomy, Dorpat, 1845—1846). Z Madaim także wydał: „Teoretyczno-praktyczne roztrząsania co do praw obowiązujących w Inflantach, Estonii i Kurlandyi“. Był redaktorem rocznika „Ostzeische“ (Dorpat, 1833 —35, 5 t., Dorpat, 1839—53); założył historyczno-statystyczne pismo czasowe: „Das Inland“. Wydał wspólnie z J. Pauckerem w 7-miu tomach. Arhi-wum historyi inflanckiej, estońskiej i kurlandzkiej, księgi oryginalnych aktów (Urkundenbuch), które prowadził do r. 1423 (t. 1 — 6 w Rewlu i Rydze 1853 — 1873). W r. 1842 B. został burmistrzem i syndykiem miasta Rewia, a w 1852, jako starszy urzędnik, powołany był do Petersburga do drugiego wydziału własnej Cesarskiej kancelaryi (do kodyfikacyi). Pod jego kierunkiem uskuteczniona redakcya praw prywatnych Inflant, Estonii i Kurlandyi, pozyskała w r. 1865 moc obowiązującą. Jako wstęp do tego Zbioru służy jego „Hi-storya prawa prywatnego Inflant, Estonii i Kurlandyi“ (Petersburg, 1862). W r. 1865 wziął dymi-syę i przesiedlił się naprzód do Gotha, a następnie do Wiesbadenu. Ogłosił także: „Historyę organiza-cyi sądowej i postępowania sądowego w Inflantach, Estonii i Kurlandyi“ (Rewel, 1874); „Księstwo Estońskie pod królami duńskimi“ (Gotha, 1877 r.)ï „Miasto Ryga w XIII i XIV wieku“ (Lipsk. 1878);

Księgi praw dawnych Inflant“ (Lipsk, 1879); „Stu-kich do r. 1300“ (Lipsk, 1881).

Bunge Aleksander de, botanik russki, professor botaniki w uniwersytecie dorpackim (* w Kijowie 24 września 1803 r.), ogłosił prace następujące: 1) „Conspectus generis Gentianae, imprimis speciarum rossicarum“ (Moskwa, 1824, in 4-to, 60 8tr., z 4 tab., w „Mem. de Moscou“ VII, 197 — 256); 2) „Enumeratio plautarum quas in China boreali collegit. . . “ (Petersb., 1831, in 4-to, 73 str.; w „Mem. des sav.“ str., Pet. TI, 75 — 148); 3) „Plantarum mongolico-chinensium Decas I“ (Kazań, in 8-0, 29 str., 3 tabl.); 4) „Verzeichniss der im Jahre 1832 im Östlichen Theile der Altaigebirges gesammelten Pflanzen. Ein Supplement zur Flora Altaica“ (Petersburg, 1836, in 8-o 114 str.); 5) „Icones plantarum et minus cognitarum, quas in prima parte operis Alexandri Lehmann: „Reliquiae botanicae sive Enumeratio plantarum in itinera per deserta Asiae mediae ab A. Lehmann annis 1839—42 collectaruin“ descripsit Alexander Bunge“ (Ryga, 1851, in folio, 15 tab., „w Arbeiten der naturf. Vereins zu Riga“); 6) „Beiträge zur Kenntniss der Flora Russlands und der Steppen Central Asiens“ (Petersb., 1851, in 4-o, 369 str., w „Mem. des sav. étr. de l’acad. de Petersb.); 7) „Tentamen generis Tamaricum species accurate definiendi“ (Dorpat, 1852; in 4-o, 84 str.); 8) „Plantas Abichianas in itineribus per Caucasum regio-nesque transcaucasicas collectas enumerat....“ (Peter, i Lipsk., 1858, in 4-o, 20 str.); 8) „Anabasearum Revisio” (Petersb., 1862, in 4-to, 102 str., 3 tab.); 9) „Uebersichtliche Zusammenstellung der Arten der Gattung Cousinia Cass.“ (Petersb. i Lipsk, 1865, in 4-to, 56 str.); 10) „Generis Astragali species gerontogeae. Pars prima et altera“ (Petersb., 1868 —69, in 4-to, 254 str., w „Mém. Acad.“, Pet., XI -XIV).

Bunge Mikołaj, syn Chrystyana (* 11 listop. 1823 w Kijowie). B. ukończył uniwersytet w Kijowie w 1845 r. i został zamianowany profesorem finansów w liceum księcia Bezborodko w Nieżynie. W 1850 r. przeniósł się na profesora uniwersytetu tejże nauki w Kijowie. Napisał po russku rozprawę na stopień magistra (1877), p. t.: „Badania zasad prawodawstwa handlowego Piotra W.“ i na stopień doktora (1852) p. t.: „Teorya kredytu“. W r. 1854 został profesorem zwyczajnym ekonomii politycznej i statystyki. W r. 1869, zamiast tych nauk, zaczął wykładać prawo administracyjne. W tym czasie wydał część swego kursu (1873—77), pod nazwą: „Prawo policyjne“, w którym przeważają poglądy ekonomiczne. Prócz tego wydał: „Kurs statystyki“ (1865) i „Zasady ekonomii politycznej“ (1870). Był rektorem uniwersytetu z ramienia rządu (1859—1862) i dwukrotnie z wyborów (1871 — 75 i 1878—9). W r. 1876 mianowany zasłużonym profesorem, opuścił w 1880 służbę w uniwersytecie. Oprócz pracy czysto naukowej, B. zajmował się także i kwestyami polityki bieżącej, czego dowodem liczne artykuły pomieszczane w pismach peryodycznych. W r. 1859 uczestniczył w komisyi

A. O.

nych jako nasiona gorczycy.

do przeprowadzenia emancypacyi włościan, mającej na celu rozważenie tej kwestyi ze strony finansowej. Bawiąc czasowo w Petersburgu w 1863, wykładał naukę finansów zmarłemu następcy tronu, w. ks. Mikołajowi Aleksandrowiczowi. W r. 1880 został mianowany towarzyszem ministra finansów, a w 1881 ministrem, które-to obowiązki pełnił do 1886. Pomimo ciężkich wogóle wtedy lat nieurodzajów, i zastoju przemysłowego, udało się B-mu dojść do względnie pomyślnych rezultatów. Pierwszy jego budżet był zamknięty deficytem 50 milionów rub., drugi deficytem tylko 21 m. r. Zresztą środki przedsiębrane przez B-go dążyły do sprawiedliwego rozkładu podatków i wynalezienia racyonalniejszych źródeł dochodów. Pod tym względem można przytoczyć zniesienie podusznego podatku i zamianę tak zw. obrocznej powinności na wykup. B. dowiódł też konieczności zaprowadzenia w Rossyi podatku dochodowego. Za jego ministeryum otwarto ziemski bank włościański (1882 r.), oraz ogłoszono pierwszą ustawę i przedsięwzięto różnorodne środki w celu podniesienia ekonomicznego bytu kraju. W roku 1887 B. uwolniony od obowiązków ministra został zamianowany prezesem komitetu ministrów. Był także członkiem honorowym wielu towarzystw uczonych, uniwersytetów i Akademii nauk. W 1890 wydał dzieło p. t.: „Rachunkowość państwa i kontrola skarbowa w Anglii“.

Buniakowskij Wiktor, znakomity matematyk, russki(* 1804 w gub. Podolskiej, w Barze—+ 1889). Wychowanie pierwotne otrzymał w Moskwie, w domu hr. Tormasowa, a następnie r. 1820 wysłany razem z synem hrabiego za granicę, lat 7 tam przepędził, naprzód w Koburgu, gdzie się kształcił prywatnie, później w akademii lozańskiej, w końcu zaś dwa lata w Paryżu, gdzie w Sorbon-nie i w Collège de France słuchał wykładów Fouriera, Laplace’a, Poissona, Cochi, Legendra, Ampè-re’a i innych. W ciągu r. 1824 otrzymał stopnie bakałarza i licencyata, a w 1825, po publicznej obronie dyssertacyi z zakresu mechaniki analitycznej i fizyki, zaszczycony był przez paryski fakultet naukowym stopniem doktora matematyki. Powróciwszy do Petersburga, poświęcił się zawodowi pedagogicznemu i od r. 1826—1831 wykładał matematykę w pierwszym korpusie kadetów, od 1827 —1864 w klasach oficerskich wydziału marynarki, od 1846 — 1859 w uniwersytecie petersb., oraz przez pewien czas w instytucie górniczym i w instytucie dróg komunikacyj. W r. 1828 akademia nauk wybrała go na adjunkta czystej matematyki, w dwa lata później na akademika nadzwyczajnego, w 1836 na zwyczajnego, w 1864 został wice-pre-zydentem tejże akademii i prawie aż do zgonu to zaszczytne stanowisko zajmował. Liczne prace B-go, pisane po russku i po francusku, a umieszczane głównie w memoryałach i bulletynach akademii petersburskiej, traktują o algebrze, geo-metryi, rachunku różniczkowym i integralnym, teo-ryi liczb, o mechanice i t. p. W języku russkim wydał: „JleKCHKOHił uhctoS MäTeMäTHKH“ (Petersburg, 1839 r, A—D); „ÄpueMeTHKa“ dla szkół wojskowych (trzy wyd. 1844, 49 i 52); „Ilapa-.uejiŁHHfl Jiiram“ (1850, 1853) i inne. Najznako-mitszem dziełem jego jest „OcHoBame MaTeMaTH-uecKoä Teopiu BtpoaTHOCTefi“ (1846). Dzieło to, oprócz teoryi, zawiera w sobie historyę powstania i rozwoju teoryi prawdopodobieństw, oraz mnóstwo jej zastosowań: do obliczeń dotyczących życia ludzkiego, do kas zapomogowych, do instytucyj ubezpieczeń, do oznaczenia prawdopodobnej wiarogo-dności świadectw i podań, do zagadnień sądowych, do określeuia omyłek przy obserwacyach, do obliczenia prawdopodobnych strat podczas boju i t. p. Obok tego wynalazł nowy planimetr, pantograf i różne narzędzia matematyczne; był współpracownikiem russkiej encyklopedyi matematycznej (1834 —41), oraz dostarczał artykułów z zakresu nauk ścisłych do słownika Herschelmanna (1861—63). * Bunias R. Brw. Rukiewnik. Rodzaj roślin, należący do rodziny Krzyżowych (Cruciferae), plemienia Urzetowych (Isatideae). Kielich 4-listkowy o listkach w podstawie równych. Korona o 4 płatkach paznogciowycb, całkowitych. Pręcików 6, czte-rosilnych, wolnych i bezzębnych. Łuszczyuka orze-szkowata, niepękająca, jajowata, lub prawie czworograniasta, o dwóch komorach 2-nasionowych, podzielonych często przegródkami międzynasionowemi na 4. Nasiona kulistawe, wiszące. Zarodek o list-niach równowązkich, spiralnie zwiniętych, o rostku ostrokręgowym, dzióbeczkowatym, do grzbietu listków przylegającym. Rukiewniki są to zioła roczne lub trwałe, rosnące w Europie i Azyi zachodniej, gładkie albo okryte włoskami rozwidlonemi lub gru-czołkowatemi, o liściach naprzemiauległych całych, pierzastowcinanych lub na klapki nierówne podzielonych, o kwiatach żółtych, ułożonych w grona. Znanych jest 5 gatunków, z których jeden, mianowicie Bunias orientalis L., R. wschodni, przytrafia się i w naszym kraju, w Lubelsk. około Chełma. Jest zielem trwałem. Ma łodygę prosto stojącą, gałęzistą, nieco kańciastą, gdzie niegdzie drobnemi gruczołkami okrytą. Liście najniższe, na kilka cali długie, krótko-ogonkowe, jajowo-podłużne, spiczaste, w nasadzie haczysto-dzielne; wyższe podłużne, nieregularnie ząbkowane, a najwyższe przy gałęziach prawie równowązkie, drobno-ząbkowane; wszystkie na obu powierzchniach drobnym włosem pokryte i cokolwiek szorstkie. Kwiaty żółte, w gęste grona wierzchołkowe zebrane. Łuszczynka nieforemnie jajowata, niewyraźnie 4-graniasta, czasem trochę garbata, wielkości ziarna grochu, krótkim dziobkiem zakończona, na powierzchni mniej więcej brodawkami okryta, l-o lub 2-komorowa, o ścianie grubej, twardej, skorupkowatej. Nasiona w niej 1 lub 2, rdzawo-żółte. Kwitnie w czerwcu. Gat. B. Erucago L. R. właściwy, ziele równe, odznaczające się szcze gólnie łuszczynkami 4-kątuemi i skrzydlastemi, na krawędziach ząbkowanemi, rosnące w południowej Europie po polach, ugorach i winnicach. We wszystkich częściach jest rośliną ostrą, za młodu jadaną bywa jak sałata w górnych Włoszech; niegdyś zaś używaną była w medycynie, dostarczała nasion Rukwiowych—Semina Erucaginis, zastosowywa-

J. A.

Bunić (włoskie Bono) stary ród dubrownicki,

z którego wyszło wielu włoskich i chorwackich pi- I lonkowate, opisanych jest około 20 gatunków, sarzy i poetów. 1) B. Iwan, albo B. Bunice- ] Z nich B. ferulaefolium Desf. R. zapaliczkolist-vić, poeta chorwacki (f 1658 roku), zwany ny, ziele trwałe, z korzeniem bulwiastym, wielkości „vir multarum artium et consumati judicii“, pisał orzecha laskowego, bardzo pospolity na Wschodzie, sztuki dramatyczne, pieśni miłosne, religijne i uwa- Korzenie jego jadają turcy z upodobaniem, jak ka-żany jest wraz z Gundulicem i Palmoticem za trójcę sztąny, pod nazwą Topana. Podobnie używają ko-najlepszych pisarzy dubrownickich. Główny utwór rzeni gatunku B. denudatum Dest. (B. Bulboca-jego „Mandalje na pokornica“ miał trzy wydania stamm Huds.),—R. obnażonego, rosnącego w połu-w Wenecyi (1630, 1638 i 1705) a jedno w Dubro- dniowej Francyi i w Anglii.    J-A-

Bunjewcy, Serbowie, wyznania rzymsko-katolickiego, osiedli wzdłuż dolnego biegu Dunaju, oraz Cissy, dokąd przybyli z Hercegowiny, z nad rzeki Buny, gdy turcy tę krainę opanowali (1463 r.); odznaczają się piękną budową ciała i dumni są ze swego rodu. Z sąsiadami swoimi, Chorwatami, nie w osobliwszej żyją zgodzie. — Ivan Antonowich: „Zabrawa o podunawskih a potisanskih Bunjeveih i Sokcih“. (Wiedeń, 1882 r.).

Btinkers-Hill, wzgórze na półwyśpie Charlestowu, pod Bostonem, od którego wzięło nazwę zwycięstwo, odniesione przez anglików nad amerykanami 17 czerwca 1775 r.; na pamiątkę tej bitwy wystawiono w jej rocznicę pomnik 1843 r.

Bunsen Krystyn Karol Jozyasz (* r. 1791 w Korbach — f 1860 w Bonn), mąż stanu, wielostronny uczony i pisarz niemiecki. Studyował najpierw teologię w Marburgu, potem (1809 — 13) filologię w Getyndze i tu już ogłosił premiowaną rozprawę „De jure Atheniensium hereditario“ (1813); następnie, dla wydoskonalenia się w lingwistyce germańskiej, bawił czas jakiś w Holłandyi, Kopenhadze i Berlinie, a w r. 1816 udał się do Paryża,

wniku (1849). Drobne wiersze jego „Plandovanja“ wydał hrabia Orsat Pocić w czasopiśmie „Dubrownik“ (1849).— 2) B. Nikolica, znakomity patry-cyusz dubrownicki, syn poprzedniego (f 1678).

Po zniszczeniu Dubrownika przez trzęsienie ziemi B. tak wiele łożył na odbudowę miasta, że nazwano go ojcem ojczyzny; a gdy Kara Mustafa obłożył był Dubrownik wielką kontrybucyą, B. udał się do niego do Bośnii razem z Gućetićem, ażeby wymagania jego złagodzić; lecz Mustafa, spostrzegłszy, że przybyli doń bez pieniędzy, kazał ich wtrącić do wię> zienia, a potem odwieźć do Sylistryi i stracić. Senat dubrownicki uczcił B-a pamiątkową tablicą. B.

And. S.

Ni kolica napisał po chorwacku „Erodiadę“, poemat w 3 pieśniach, dramat „Fenice“ i różne wierszo.

R. 1667 ogłosił: „O potresu w Dubrowniku i o obuo-vJjenju D-a“, „Genealogjia obitelji B-a' i w języku łacińskim geografię rzeczypospolitej Dubrownickiej.

Dzieło jego „Praxis judiciaria juxta stylum Curiae Ragusinae etc“ (1671) było długo podstawą sądownictwa dubrownickiego.—3) B. Pet ar, pisarz dramatyczny chorwacki (f 1846), urodził się w końcu wieku przeszłego, a już w 1808 i 1813 odznaczył się swem męstwem w walkach z francuzami, z któ- I żeby pod kierunkiem głośnego Sylwestra de Sacy rych w jednej odniósłszy ciężką ranę, po odzyska- studyować język perski i arabski. W r. 1818, na uiu zdrowia, wyjechał za granicę. Po niejakim przedstawienie Niebuhra, B. został mianowany se-znowu czasie powróciwszy do kraju, zabiegał okołvi kretarzem poselstwa pruskiego w Rzymie, a po usu-założenia towarzystwa dramatycznego i napisał dla nięciu się tego męża objął po nim stanowisko po-niego około 30 sztuk, nie wszystkie wszakże były j sła - rezydenta. Obowiązki te pełnił do r. 1838, drukowane. Z wydanych zasługują na wyróżnieuie: j kiedy zaostrzone nieporozumienia między rządem „Stranoljublje Crnogoraca“ (w „Dauicy“ 1849) „Bo- pruskim a Watykanem, zwłaszcza w kwestyi mał-lje promjśljeno nego namiśljeno“ (t-że); „Muhamed ; żeństw mieszanych, zniewoliły B a do usunięcia się II u Bośni“ (t-że); „Vriedua domaćina“; „Dalmatin- ze stanowiska, na którem nie mógł osiągnąć po-ski ribar“; „Murat pod Biogradom“ i inne. Obok żądanej zgody. Podczas długoletniego pobytu tego pisał różne poezye, po części drukowane w „Za w Rzymie B. był bardzo czynny i na polu nauko-bawniku“ r. 1867.—„Ottüv Słownik naucny“. * wem: studyował filozofię Platona, archeologię i urzą-Bunium L. Rzepnik al bo Or zech o wnik. ₍ dzenia państwowe narodów klasycznych, szczegół-Rodzaj roślin z rodziny Baldaszkowych (TJmbellife niej zaś egiptologię, do której zachęcił go chwilowy rae), plemienia Aminkowych (Ammineae). Kielicha j pobyt słynnego Champolliona w Rzymie (1826 r.); krój nikły. Korona o płatkach przewrotnie-jajowa j był też współzałożycielem Instytutu archeologicznego tych, wykrojonych, z koniuszkiem ugiętym. Żalą- (1829) i pierwszym generalnym sekretarzem tej in-żnie z boków zaciśnięte, równowązko - wydłużone, * stytucyi naukowej aż do chwili opuszczenia Rzymu, z podszyjczem przygniecionem, a czasem i ostro- W r. 1839 B. zamieszkał w Bernie jako poseł pru-. krążnem, w szyjkach odgiętych. Niełupki o 5 że- ski przy związku Szwajcarskim; później (1841—54)

berkach nitkowatych i tępych, skrajnych, obrzeżających, o międzyżebrzach 2—3 smugowych; łącznej 4-smugowej, smugach zaś wogóle powierzchownych. Nadsadnik wolny i wrębny. Nasiona obło-wypukłe, nawewnątrz płaskie. Zioła trwałe, nad-śródziemno-morskie, o korzeniu najczęściej bulwiastym, na końcu zcieńczonym, o liściach wielokrotnie wcinanych, z okrywą baldaszków rozmaitą, tecznie i, pomimo protestu przeciw protokółowi lon-z okrywkami poszczególnych baldaszków niewielo- I dyńskiemu (1850), zmuszony był podpisać ugodę listeczkowemi. Kwiaty białe, rzadziej żółte lub zie- ' londyńską z dnia 8 maja 1852. Podczas wojny

zajmował takie samo stanowisko w Londynie. W r. 1844, wezwany do Berlina przez Fryderyka Wilhelma IV, doradzał temu królowi zaprowadzenie w Prusiech rządów konstytucyjnych na wzór angielskich, ogłosił nawet drukiem swoje poglądy na tę sprawę. W sprawie szlezwicko - holsztyńskiej bronił gorliwie interesów niemieckich, ale bezsku-

Krymskiej usiłował skłonić rząd pruski do udziału w akcyi przeciw Rossyi; gdy jednak przedstawienia jego nie odniosły skutku, ustąpił z poselstwa (1854) i usunął się do życia prywatnego. Z różnorodnych jego prac naukowych ważniejsze są: „Die Basiliken des christlichen Rom“ (Monach., 1843); „Aegyptens Stellung in der Weltgeschichte“ (5 tomów, Gotha,

1844 — 45); dzieło epokowe, które znacznie posunęło naprzód wyświetlenie dziejów starożytnego Egiptu; „Hippolitos and his age“ (Londyn, 1851) i toż samo po niemiecku „Hippolytus und seine Zeit“ (Lipsk, 1852), obszerne studyum z dziejów początkowego chrześciaństwa, rozszerzone później i przerobione p. t. „Christianity and mankind“ (7 tomów, Lond., 1854). Inne większe prace B-a są przeważnie treści teologicznej i ściśle się łączą ze sprawami religijnemi, zwłaszcza kościoła protestanckiego, jakie toczyły się w Niemczech w drugiej ćwierci bie- ■ żącego stulecia; B. patrzał na nie ze stanowiska liberalno-protestauekiego i poglądy swoje rozwijał szeroko w: „Die Verfassung der Kirche der Zukunft“ (Hamb., 1845); „Zeichen der Zeit“ (Lipsk, 1855); „Gott in der Geschichte, oder der Fortschritt des Glaubens an eiue sittliche Weltordnung“ (3 tomy, Lipsk, 1857—58); w tym też duchu zaczął wydawać z komentarzami „Bibelwerk für die Gemeinde“ (Lipsk, 1858), dokończone po jego śmierci przez Kamphausena i Holtzmanna.

Bunsen Robert Wilhelm, jeden z najznakomitszych chemików współczesnych. Urodził się 31 marca 1811 r. w Getyndze i tu studyował chemię u Fryderyka Stromeyera, głośnego w swoim czasie analityka i jednego z niewielu podówczas uczonych, którzy do swej pracowni przyjmowali młodszych aspirantów nauki. Młodo, bo już w 1833 r., B. habilitował się jako docent prywatny w swo-jem mieście rodzinnem i szybko bezwątpienia wyrobił sobie uznanie, skoro już w 1836 r. otrzymał miejsce w szkole przemysłowej w Kassel, po rozgłośnie wsławionym Woehlerze, przechodzącym właśnie do Getyngi. W 1838 został powołany przez uniwersytet marburski i tu pozostawał lat przeszło 12. W 1851 widzimy go przez czas krótki we Wrocławiu, ale już w 1852 przechodzi do Heidelbergu, któremu, z największą dla uniwersytetu korzyścią i chwałą, poświęca blizku półwiekowy okres działalności naukowej. Dopiero w 1889 r., po 56 latach pracy badawczej i nauczycielskiej, schodzi z ka- i tedry, by użyć dobrze zasłużonego odpoczynku. W tym długoletnim zawodzie B. tak silnie i tak częstemi węzły splótł swoje imię z dziejami nauki, że szczegółowa jego biografia naukowa musiałaby być powtórzeniem znacznej liczby rozdziałów z hi-storyi chemii w naszem stuleciu. Różnostronną działalność B-a można podzielić na pewną liczbę kierunków, a tym sposobem, choć szkicowo, rozpatrzyć najwydatniejsze jej momenta. W 1837 r. B. zajął się zbadaniem przetworu, znanego już od połowy przeszłego stulecia pod nazwą liquor fumans Cadeti, który powstaje przy ogrzewaniu mieszaniny arszeniku białego z octanem potasu. Wykazał, że główną częścią składową tej cieczy jest związek złożony z arsenu, węgla, wodoru i tlenu, w którym zawarta grupa pierwiastków As (CH₃)₂ zachowuje się w podobny sposób, jak pojedynczy atom pierwiastku w jakimkolwiek tlenku, to jest może być oddzielona od tlenu, a natomiast złączona z chlorem, bromem, siarką i wieloma innemi pierwiastkami, a nakoniec—dwie takie grupy, złączone nawzajem z sobą, mogą istnieć w stanie oddzielnym, na wzór tego, jak istnieje cząsteczka jakiegokolwiek pierwiastku, np. wodoru, złożona z dwu jego atomów. Grupa więc As (CH₃)₂, zwana dzisiaj arse-nodwumetylem, a której B. dał imię kakodylu, z powodu strasznego zapachu większości pochodzących od niej związków, jest rodnikiem złożonym. Odkrycie jej i wzorowe zbadanie było niezmiernie doniosłym wypadkiem dla chemii organicznej, która pod wpływem tej zdobyczy ukształtowała się ostatecznie na naukę o rodnikach złożonych węglowych. Tak świetnie rozpoczęta droga przez dziewicze jeszcze wówczas obszary chemii organicznej nie była jednak widocznie dla B-a ponętną, gdyż studya nad kakodylem i jego związkami są jedyną, jakkolwiek nadzwyczaj ważną, jego zasługą dla nauki o związkach węgla. Wrodzone skłonności umysłu zwracały go zawsze w stronę robót precyzyjnych, w których ważenie i mierzenie stanowi główną podstawę. Od pierwszej ćwierci wieku bieżącego była znana Gay-Lussacowska metoda analizy objętościowej w zastosowaniu do kwasów, zasad i związków chlorowych. B. opracował na nowo wszystkie znane działy tej metody, a przez dodanie jodometryi (1853) niezmiernie rozszerzył zakres jej i znaczenie. Jednocześnie, od początku prawie swego zawodu naukowego, pracował nad analizą gazów i ważny a trudny ten dział rozbioru chemicznego odrazu do ta kiej doprowadził doskonałości, że wydana w 1857 r. jego książka „Gasometrische Methoden“ do dziś dnia jest jedynym przewodnikiem na tern polu, a w nowszych wydaniach (ostatnie 1877 r.) zawiera zmiany raczej powierzchowne tylko, do techniki i narzędzi się odnoszące, aniżeli zasadnicze, dotyczące samej drogi badania. Dodatkowo obok analizy gazów została też opracowana i ich absorbcya przez ciecze, a znane prawa Henryego i Daltona doczekały się prostej a nadzwyczaj ścisłej metody sprawdzania doświadczalnego. Koroną jednak działalności B-a jest odkrycie analizy spektralnej, dokonane razem z Gustawem Kirchhoffem i ogłoszone w Rocznikach Poggendorffa (t. 109, str. 275) w r. 1860. We współce, o której mówimy, Kirch-hoff reprezentował fizykę teoretyczną i matematykę, B. zaś—wysoki talent spostrzegawczy i nadzwyczajne uzdolnienie w najsubtelniejszych zadaniach techniki naukowej, obok najgłębszej znajomości chemicznej strony sprawy. Nic dziwnego, że pod takiera dotknięciem luźne wiadomości o ciemnych prążkach w widmie słonecznem i o zabarwianiu płomienia przez sole rozmaitych metali, wiadomości, które, pomimo związanych z niemi imion Fraunhofera, Marggrafa i samego Newtona, nie miały, powiedzieć można, żadnego znaczenia naukowego, wzniosły się w krótkim czasie do godności wykończonej wspaniałej metody badania, zapewniającej chemikowi panowanie z jednej stro-

Fig. 310. Bunsen Robert.

Zn

ny nad nieskończenie małemi ilościami zawartych w badanej materyi części składowych, z drugiej — nad nieskończenie odległemi źródłami światła w przestrzeni wszechświatowej, od których wysłane promienie dążą do naszego oka i spektroskopu całe lat tysiące. Hojnie odwdzięczyła się nowa metoda B-owi, dozwalając mu odkryć dwa nieznane przedtem pierwiastki metaliczne z rodziny potasowej, rubid i cez, bardzo rozpowszechnione w przyrodzie, lecz zawarte wszędzie w ilościach tak małych, że bez pomocy najczulszego ze wszystkich narzędzi chemicznych, spektroskopu, nigdy zapewne nie byłyby dostrzeżone. Miał też wielki odkrywca spektroskopii to zadowolenie, że widział do jakich rozległych rezultatów chemicznych prowadzi jego metoda w rękach Crookesa, Maxwella, Stoneya, So-reta, a w najnowszych czasach Lecoqa de Bois-baudran; jakie usługi oddaje astronomii i astrofizyce za przyczyną Thaléna, Ängstroema i innych; do jakich śmiałych przypuszczeń daje podstawę Lockye-rowi. Nie małym także tryumfem spektroskopu było obszerne jego zastosowanie w dziale umiejętności praktycznych, w metalurgii, medycynie sądowej, farbiarstwie, farmacyi i towaroznawstwie. Wogóle powiedzieć można, że rozległością i rozmaitością zastowań żadna inna metoda badania chemicznego nie może równać się z analizą spektralną. Badania nad kakodylem, analiza gazów i analiza spektralna, stanowią trzy wielkie cykle prac B-a, lecz bynajmniej nie wyczerpują spisu jego zasług naukowych. Zajmował się on nadto badaniem wpływu światła na zjawiska chemiczne, położył wielkie zasługi w stechio-metryi przez oznaczenie ciężaru atomowego kilku pierwiastków, studyował elektrolizę soli metalicznych, stosował prawa chemiczne do geologii. W każdym ze wspomnianych kierunków Bunsen wnosił do nauki nowe rzeczy, zawsze oparte na niewzruszonej podstawie jak najściślejszego badania doświadczalnego. Ścisłość, gruntowność, posunięta do ostatecznych granic, znamionują wszystkie jego badania i sprawiają, że cały świat naukowy przywykł do pokładania nieograniczonej ufności w jego słowach. Mniej skory do obszernych wywo-wodów i uogólnień, pozostawiał innym możność rozwijania i wyzyskiwania ze wszech stron swoich zdobyczy, o jedno troszcząc się tylko: żeby w jego doświadczeniach i obserwacyach nie pozostawało najmniejszych opuszczeń, najlżejszych niepewności. Przedewszystkiem jest on eksperymentatorem nieporównanym i samodzielnym w najwyższym stopniu i w tym względzie postawić go można obok jednego Réguault’a. Każde badanie B-a, obok wysokiej wartości ściśle naukowej, pozostawiło po sobie trwały

Kncyklopady* Powiztehna Unstr. T. X.

ślad w p ostaci mnóstwa metod szczegółowych, przyrządów i narzędzi, któremi posługują się dzisiaj pracownie całego świata. Dość będzie wspomnieć palnik B-a, który wyrugował z użycia niedołężne a kosztowne dawniejsze przyrządy ogrzewające i stał się tak nieodzownym przedmiotem ciągłego użycia, że większość dzisiejszych chemików, wogóle nawet przyrodników, nie umiałaby sobie bez niego wyobrazić pracowni naukowej. Pompka wodna, ogniwo elektryczne o jednej cieczy, przyrządy do rozbioru chemicznego i badania własności fizycznych gazów, przyrządy elektrolityczne, fotometr—są to wszystko wynalazki B-a, które modyfikowane i ulepszane na tysiączne sposoby, znajdują się obecnie w ręku wszystkich badaczów i nigdy bodaj nie mogą być wyrugowane z ogólnego zastosowania. Spektroskop i przyrządy pomocnicze do analizy spektralnej wyszły, powiedzieć można, odrazu w stanie zupełnej doskonałości z rąk swego twórcy. —Imię B-a było u nas przed niedawnym czasem dosyć popularne, ponieważ większość chemików Szkoły Głównej — ś. p. Langer, prof. Wawnikiewicz, p. Milicer—należeli do liczby jego uczniów. Pracownia chemiczna Szkoły zapatrywała się też w wielu względach na wzór heidelberski i posiadała pewną liczbę narzędzi, według wskazówek samego mistrza i pod jego okiem w Heidelbergu wyrobionych. Młodsze zaś pokolenia w tradycyi żywego słowa przejmowały szacunek dla męża, który z największemi zaletami badawczego i głębokiego umysłu łączy w sobie niestrudzoną gorliwość nauczycielską, oraz najdoskonalsze przymioty ludzkie i towarzyskie.

Bunsena lampa, jest to palnik gazowy, zastosowany do osiągnięcia wysokiej temperatury przez spalenie gazu, daje zatem płomień nader gorący, ale słabo świecący. Jasność zwykłych lamp i świec naszych stąd pochodzi, że powietrze nie ma do wnętrza płomienia swobodnego dostępu, ulega więc tam spaleniu głównie wodór, powstający z rozkładu materyałów opałowych, wydzielone zaś drobniutkie cząsteczki węgla spalają się dopiero w skrajnych częściach płomienia, a we wnętrzu utrzymują się jeszcze w stanie stałym i przez silne swe rozżarzenie jasność płomieniowi nadają (ob. Płomień). Jeżeli zaś postaramy się o to, by powietrze miało do wnętrza płomienia dostęp swobodny i obfity, cząsteczki węgla ulegają tam spaleniu wespół z wodorem, dla braku więc rozżarzonych cząstek stałych płomień staje się bladym, natomiast wszakże, z powodu szybszego spalania się węgla i wodoru, w danym czasie wywiązuje się obficiej ciepło, a stąd temperatura płomienia znacznie się podwyższa, Na tej więc zasadzie polega urządzenie

1-y B., która tedy wydaje płomień wysokiej temperatury i używa się do ogrzewania w pracowniach chemicznych i fizycznych. L. B. składa się jedynie z rury gazowej aa (fig. 311), zaopatrzonej w dolnej swej części w otworki ss, tak, że gdy gaz oświetlający rurą boczną dopływa, miesza się tu obficie z powietrzem i wraz z niem dochodzi do górnej części rury. Jeżeli przez zatknięcie palcami otworków s powstrzymamy dopływ powietrza, płomień zaczyna natychmiast świecić; wydziela wtedy

95

obficie cząsteczki węgla, gdy nieświecący, ogrzewający płomień wprowadzonej doń miseczki porcelanowej sadzą wcale nie czerni. — Przy badaniach spektralnych, t. j. przy rozpatrywaniu widma sub-

płomień grzejący lub świecący. — W wielu razach temperatura zwykłej 1-y B. jest jeszcze niedostateczna; jeżeli więc pragniemy otrzymać żar znaczniejszy, należy powietrze za pośrednictwem miecha przemocą i w większej obfitości do prądu gazu oświetlającego wtłaczać. Do celu tego służący przyrząd przedstawiają, w postaci zewnętrznej i w przecięciu fig. 313 i 314. Gaz oświetlający, dopływający

i/l/l

TT'

<J

|Jb

ES

Fig. 311. Lampa Bunsena.

s--'=

mi

stancyi do płomienia wprowadzanych, pożądanem jest takie urządzenie palnika, aby dostęp powietrza do gazu oświetlającego można było całkowicie lub częściowo powstrzymywać, a w tym celu opatrzyć go tylko należy pierścieniem podziurawionym (f. 312). Obrót

Fig. 314. Przecięcie wzmocnionej lampy Bunsena,

w,

Fig. 312. Pierścień^podziurawiony lampy Bunsena.

pierścienia dozwala nam wtedy otworki dolne palnika otwierać lub zamykać, a tem samem dopuszczać lub przerywać dostęp powietrza i mieć dowoli

Iga

Fig. 313. Lampa Bunsena wzmocniona.

z przewodu bocznego G, przechodzi do szerokiej rury a, u dołu zamkniętej i dowolnie obracać się dającej. Środkiem tej rury przechodzi druga, węższa, rura bb, przez którą wtłacza się powietrze lub tlen z miecha za pośrednictwem rury gumowej; w ten więc sposób przy ujściu b płomień gazu otrzymuje tlen w znacznej obfitości, a nader szybkie stąd spalanie się wodoru i węgla wytwarza żar potężny. Działaniem zresztą kurków szybkość dopływu tlenu można zmieniać, a tem samem temperaturę płomienia dowolnie regulować. W płomieniu takim topić można szybko dosyć nawet znaczne ilości metali trudno topliwych.

Bunsena stos, ob. Galwaniczne stosy.

Bunsenin Krenner-Krennery t vom Rath, (miner.). Odmiana pewna sylwanitu, czyli tellurku złota i srebra, odkryta w Nagyag w Siedmiogrodzie przez Krennera i vom Ratha, nazwana takprzez pierwszego, aKrennerytem przez drugiego. Występuje ona w drobnych (l/₂ — 2 mm.) słupkach rombowych, wzdłuż ponarzynanych; c. wł. 5.598; tw. nieznanej; barwy srebrzysto-białej. Zawiera 30.03 złota, 16.69 srebra, 39.14 telluru, 9.75 antymonu, 4.39 siarki, (zmieszana z antymonitem); po odjęciu tego ostatniego, wzór jej prawdopodobny Au₃Ag₃Te₆.

Bunsenit (miner.). Tlenek niklu rodzimy NiO, występujący z ochrą niklową i bizmutem w Jo-hanngeorgenstadt w Saksonii, w postaci bardzo drobnych ośmiościennych kryształków, zielono - pista-cyowej barwy; c. wł. 6.398; tw. 5.5; o blasku

S K.

K. J.

zklistym, przeświecających, nietopliwych i w kwa- i gdzie na własną odpowiedzialność, nie mając stosach prawie nierozpuszczalnych. Podobne sztuczne sownych zleceń z Wiednia, zerwał stosunki dyplo-kryształki wytwarzają się przy prażeniu miedzi pło- matyczne z Karolem Albertem, który w r. 1848

K. J.

wej, zawierającej nikiel.

Bnnya-Bunya, ob. Araucari a-B i d w i 11 i.

Bunyan Jan, (* r. 1628 w Elston—f r. 1688 w Londynie), pisarz religijny angielski, syn kotlarza, za młodu walczył w wojskach parlamentu przeciw Karolowi I i w tym czasie miał się pod wpływem towarzyszów broni bardzo zdemoralizować (czemu niektórzy przeczą, jak np. Macaulay). Opamiętał się wszakże i stał się bardzo religijnym, a w r. 1655 przystąpił do sekty baptystów i krzewił ich naukę jako kaznodzieja tak gorliwie, że w r. 1660 Karol II wtrącił go do więzienia. Wypuszczony z niego dopiero po 12 latach (1672), z dawnym zapałem apostołował naukę swojej sek- ' ty, a głównym punktem jego działalności był Bedford, skąd jednak często czynił wycieczki kaznodziejskie do Londynu. Napisał między innemi: „The holy war“, alegoryę upadku i odkupienia ludzkiego, i „The pilgrims progress“ (4 tomy, Lond., 1678— 84), alegoryę żywota chrześciańskiego; obydwa dzieła cieszą się dotychczas wielką poczytfiośeią, zwłaszcza ostatnie liczy kilkaset wydań (najnowsze: 1880 z illustracyami; 1881, 1882, 1884, 1892) i było tłómaczone na różne języki.—Porówn. Philip ,.Life and times of J. B.“ (Londyn, r. 1839) i „Froude „J. B.“ (Lond., 1880), oraz Macaulaya „Essays“.

Bunzelwitz, wioska na Szląsku pruskim, w powiecie Świdnickim, przy drodze żel. Swidnica-Jaworze (Jauer), pamiętna trzytygodniowym skutecznym oporem, jaki stawiał Fryderyk W-ki w oszańcowa-nym obozie połączonym wojskom Austryi i Rossyi od 18 sierpnia do 9 września 1761 r.

Bunzlau, Ob. Bolesław.

Buochs jedna z najstarszych wsi kościelnych w Szwajcaryi, w kantonie Unterwalden, na południowym brzegu jeziora Czterech Kantonów, którego część w tern miejscu nosi także nazwę Buoch-ser-See; leży u stóp góry Buochser Horn (1809 m. nad p. m.) wśród ogrodów owocowych i bujnych pastwisk alpejskich; ma 1500 mców, którzy trudnią się jedwabnictwem i hodowlą bydła. — Jest tu stacya klimatyczna, mleczna i serwatkowa— klimat nieco za ciepły — urządzeń odpowiednych niema.

N.

rozwinął sztandar włoski i wysłał wojsko do Lom-bardyi. Później wysłany był do Petersburga dla wyjednania pomocy Rossyi w wojnie z Węgrami; w r. 1850 reprezentował obok Szwarzenberga in-teresa Austryi na zjeździe w Ołomuńcu, potem na konferencyi w Dreźnie. Po śmierci Szwarzenberga otrzymał w r. 1852 tekę ministra spraw zagranicznych i dworu cesarskiego. Na tern stanowisku stał się dość popularnym, dzięki usiłowaniom zachowania zawsze stosunków przyjaznych z obcemi mocarstwami; jednakże polityka jego, zawsze niepewna i wyczekująca (zwłaszcza podczas wojny krymskiej), naraziła Austryę bądź co bądź na niemałe zawody. Z jego winy na kongresie paryskim (1856 r.) Austrya, nie zjednawszy sobie mocarstw zachodnich, była zupełnie osamotniona i miała zawsze przeciw sobie Francyę i Rossyę. Nie zdoławszy przeniknąć polityki Napoleona III, nie opierał się bynajmniej połączeniu B. za wpływem tego cesarza, Multan i Wołoszczyzny w r. 1859, jakkolwiek Austrya była stanowczo przeciwną temu; również na drugim zjeździe paryskim nie przedsięwziął nic, by nie dopuścić mocarstw europejskich do pewnego sympatyzowania z Sardynią. W tym czasie podpisał jeszcze ultimatum w r. 1859, posłane do Turynu, i wkrótce potem podał się do dymisyi.

And. S.

And. S. i D. A. P.

Buol-Schauenstein Jan Rudolf, hr., austryacki mąż stanu (* 1763—f 1834), najpierw był posłem w Hadze w r. 1791, w następnym posłował w Bazylei, a uakoniec w Dreźnie. W r. 1816 objął przewodnictwo w pierwszem stowarzyszeniu niemieckiem we Frankfurcie nad Menem, jednakże w r. 1822, nie mogąc się pogodzić z polityką Met-ternicha, podał się do dymisyi i osiadł w Wiedniu, gdzie piastował urząd ministra państwowego i prezesa komisyi dworskiej.

N.

Buon albo Bon, jest to rodzina budowniczych i rzeźbiarzy weneckich, która się przyczyniła w XV stuleciu do utworzenia w Wenecyi stylu Odrodzenia. Głowa tej rodziny, Jan B., zawarł kontrakt w 1423 r. na roboty dekoracyjne jednego z najpiękniejszych budynków gotyckich „Ca d’oro“ nad kanałem Wielkim. Miał dwóch synów: Bartłomieja i Pantaleona; pierwszy z nich, zdaje się, był najznakomitszym z rodziny. Wsławił on się przepysz-nemi drzwiami, prowadzącemi do pałacu książęcego od strony placu św. Marka. Drzwi te, zwane dawniej „Porta dorata“, obecnie znane pod nazwą „Porta della Carta“ z powodu, że na nich przylepiają dekreta publiczne, odznaczają się piękną architekturą gotycką. Szczególniej wspaniała figura Sprawiedliwości, umieszczona nad portykiem i siedząca na lwach, oraz wesołe twarze dzieci, wdrapujących się między liśćmi, zasługują na uwagę ze względu na swobodę, z jaką się w nich przejawia styl Odrodzenia. Bartłomiej B. zajmuje w Wenecyi podobne stanowisko, jak Mikołaj d’Arezzo we Plorencyi, pod względem przejścia ze stylu starożytnej architektury do stylu Odrodzenia. Do liczby prac Bartłomieja B-a należą jeszcze rzeźby froutonu kościoła „Santa Maria dell’ Orto“ i pewna część robót przy budowie pałacu książęcego, gdzie był zajęty wraz ze swoim bratem w r. 1463, a w r. 1429 był mianowany budowniczym naczelnym tegoż pałacu i go-Buol-Schauenstein Karol Ferdynand, hr., dność tę piastował do 1496 r. w którym znikają brat Jana Rudolfa, austryacki mąż stanu (* r. wszelkie ślady o dalszem jego życiu. Może zgi-1797—f 1865), podobnie, jak i brat jego, najpierw nął w tymże roku podczas morskiej wyprawy, był posłem austryackim przy rozmaitych dworach przedsięwziętej wraz z wielkim admirałem Markiem europejskich, a od r. 1843 posłował w Turynie, Trevisanem. P i o t r B., prawdopodobnie syn Bartło-

F. B,

A. O.

S. K.

W. G

W S.

mieja, pracował przy robotach pałacu książęcego, jako znakomity rzeźbiarz od r. 1496 dd 1498.

Buonacorsi, malarz włoski, ob. Vag a. Buonacorsi, ob. K alli mach.

Buonaparte, ob. Bonaparte.

Buonarotti, Bounarroti, ob. Michał Anioł.

Buonarroti Michał (* w Pizie 1761—f w Paryżu 1837 r.); potomek Michała Anioła Buonarrotti. Rodzina jego zajmowała wybitne stanowisko na dworze w. ks. Toskańskiego; przejęcie się jednak entuzyastyczne zasadami rewolucyi francuskiej spowodowało wydalenie B-go ze dworu w. księcia. Wtedy B. schronił się do Korsyki, gdzie wydawał dziennik „Amide la liberté italienne“. W 1792 przybył wraz z Salicettim do Paryża, gdzie zyskawszy uznanie jakobinów, był używany do rozmaitych misyj i zaszczycony przez Konwencyę, w nagrodę za swoje zasługi, obywatelstwem francuskiem. Po przewrocie w Thermidorze B. był uwięziony i skazany na de-portacyę, jako wplątany do spisku Babeufa. Nie był jednak deportowany, ale zamknięty w więzieniu w Cherbourgu i na wyśpię Oleron. Wypuszczony z więzienia, udał się do Genewy, gdzie utrzymywał się z lekcy i matematyki; ztamtąd zaś po 1815 r. przeniósł się do Belgii. Do Francyi powrócił dopiero po rewolucyi lipcowej i w ostatnich latach życia był uważany za patryarchę demokracyi przez młodych entuzyastów, którzy się cisnęli koło niego. B. napisał „Histoire de la conspiration pour l’égalité, dite de Babeuf“.

Buoncompagni lub Boncompagni Baltazar, książę, erudyt i matematyk włoski (* 1821). Od młodości oddany wyłącznie nauce, nie szczędził kosztów na badania głównie bibliograficzne. Zgromadził bogatą bibliotekę i założył drukarnię dla swych wydawnictw matematycznych i fizycznych. Od r. 1868 wydaje „Bolletino de bibliografia e di storia delle scienze matematiche et fisiche“, pismo mające znaczną wartość dla dokładnych i obfitych informacyj bibliograficznych. Do ważniejszych prac B-go, które poprzednio ogłaszał w „Giornale Arca-dico“, „Atti del nuovi Lincei“ i in., a następnie w swym buletynie, należą biografie Calandrellego, Gwidona Bonattego, Gerarda z Kremony, dalej rozprawy o historyi fizyki we Włoszech, o Cauchym, Vitellonie, Galileuszu, Albirunim, Sedillocie i wiele innych. Szczególniej zaś ważnem jest studyumjego o Leonardzie z Pizy (1854), którego także dzieła zebrał i ogłosił (4 t., 1854—1862). Oprócz tych prac historycznych wydał „Recherches sur les intégrales définies“ w dzienniku matematycznym Crel-lego (1843 r.), oraz o teoryi liczb w Annałach Tortoliniego (1855). B. jest członkiem akademii de’Nuovi Lincei i korespondentem kilku innych akademij. Z drukarni jego wychodzi nadto kilka pism naukowych, które gorliwie popiera.

Buoncompagni Karol, ob. Boncompagni.

Buonfigli Benedykt, malarz włoski z Perugii, (urodzenie niewiadome—f około 1497. W 1454 wykonał freski w Palazzo Publico w Perugii i sceny z życia św. Ludwika. W zbiorze obrazów tamże, „Zwiastowanie“ i „Madonna“. U św. Piotra jego „Pieta“. Pierwszy w Perugii, na którym widać wpływ zdrowego realizmu szkoły florenckiej, zasiany tam przez Piero della Francesca i Domenico Veneziano. Ze szkoły B-go wyszli Perugino i Pinturicckio.

Buoninsegna, malarz włoski, ob. Duccio.

Buononcini, kompozytor, ob. B o n o n c i n i.

BuontalentiBernard,zwany delle Girandole, poeta, budowniczy i rzeźbiarz włoski (* 1530 r. we Floreneyi — f 1608). Budował dużo mostów, dróg i wodnych konstrukcyj, rządził budowami miast Floreneyi, Livorna, Pistoi i Ponto, oprócz tego pracował w Uffici, w palazzo reale w Sienie, postawił facyatę Santa Trinità we Floreneyi, pałac rządowy w Pizie. Jego styl barocco ma powab i powagę.—„Ott. slov. nauc.“    G-

Buonvisi Franciszek, arcybiskup tessalonicki, kardynał, nuneyusz papieski w Polsce. Znachodził się na stanowisku poselskiem w Kolonii, gdy papież Klemens X polecił mu udać się do Polski. Zaopatrzony w instrukcyę z 29 października i 2 listopada r. 1672, 27 stycznia r. 1673 przybył do Warszawy. Zadaniem jego było wpłynąć na unieważnienie pokoju buczackiego i pobudzać do dalszej wojny z turkami. Rozumiejąc, że oppozycya przeciwko królowi korzyści przynieść nie może, stronnictwa zwaśnione godził i do sojuszu z dworem wiedeńskim dla wspólnego przeciwko muzuł-manizmowi działania nakłaniał. W bezkrólewiu po śmierci króla Michała ofiarował na subsydyum w wojnie tureckiej zł. 300,000 od papieża, 36,000 od kardynałów; radził zaś wprowadzić na tron pana katolickiego, a wojennego. W celu oderwania króla Jana III od sojuszu z Francyą, a zbliżenia do cesarza Leopolda, oraz pobudzenia obu do wspólnej akcyi, przeznaczył papież B-go do Wiednia, dokąd udał się nuneyusz w paźdz. 1675. Na nowem stanowisku przyczynił się do zawarcia traktatu z r. 1683, którego następstwem był udział Jana III pod Wiedniem. Po odsieczy wiedeńskiej pracował B., zgodnie z instrukeyami papieża Innocentego XI, nad pobudzaniem monarchów do dalszej wojny z turkami. Pragnąc usunąć nieporozumienia pomiędzy cesarzem Leopoldem a królem Janem, pierwszego namawiał do odstąpienia Polsce Mołdawii, drugiego do zrzeczenia się pretensyi do Multan i Siedmiogrodu; zabiegał także około uregulowania stosunków Polski z Rossyą, czego rezultatem był traktat Grzymułtowskiego. Podczas krótkiego pobytu w Polsce, pracował B. nad ugruntowaniem unii kościoła ormiańskiego z rzymskim, przyczem wiele okazywał tolerancyi, skoro zalecał misyonarzom katolickim, aby stosowali się do obchodzenia uroczystości religijnych ormian, według praktykowanego przez nich kalendarza starego. Wyjątki z pamiętników i listów jego wydał Niemcewicz w „Zbiorze pamiętników hist, o dawnej Polsce“ t. IV, str. 327— 351. Relacye poselskie od r. 1686 pomieszczone zostały w „Monumenta vaticana Hungariae“ (Budapeszt, 1886). Ob. także Pawińskiego „Dzieje zjednoczenia Ormian“ i „Kwartalnik hist.“ z r. 1888, str. 481.

Bupalos i Athenis z Chios, synowie Archerma, rzeźbiarze greccy; działalność ich przypada pomiędzy 50 a 60 olimpiadą. Znana jest legenda o spo-

w. e.

thalmeae.

we, z

na o

ca-

rze, jaki miał B. z poetą Hipponaktem. B. i A. wykonali posąg, wyobrażający flipponakta satyrycznie; Hipponakt mścił się na nich jambami zło-śliwemi. B. i A wykonywali posągi bogiń; były ich posągi z napisami w Delos, był inny Artemidy w Lasos, takiż w Chios. B-a były Charity w świątyni Nemezys w Smyrnie, a następnie w Pergamie. Niektóre posągi B-a i A-a dostały się za czasów Augusta do Rzymu łupem i były umieszczone w świątyni Apollina na Palatynie.—„Ott. slov. nauc“.

Bupalus piniarius. L. Poproch czyli Mier-nica sosno wa, jest to motyl do rodziny Mierni c (Geometridae) należący, który pojawia się w maju i czerwcu, a nawet bywa i w początkach lipca, w lasach sosnowych. Samiec i samiczka są prawie jednakowej wielkości. Samce są brunatnego koloru z białemi podłużnemi plamami przy nasadzie skrzydeł i małemi plamkami na brzegach,rożki mają piórkowate. Samice mają skrzydła czerwono-brunatne, z ciemne-mi bizegami i poprzecznemi prążkami, z rożkami szczecinkowatemi. Samica składa drobne jajka na igłach sosnowych i w lipcu wylęgają się z nich

\l

Fig. 315. Bupalus piniarius.

1. Samce, 2. Samiczki, 3, Gąsieniczki.

gąsieniczki, które są nagie, zielono-żółtawe, z białemi i żółtemi podłużnemi prążkami. We wrześniu lub niekiedy w ciągu października dorastają zupełnie, wtedy przechodzą na pień i spuszczają się na pajęczynie aż do ziemi, gdzie przemieniają się w po-czwarkę, z początku zieloną, następnie brunatną. Owad ten jest dość rozpowszechniony w całej Europie i znany jako szkodnik lasów sosnowych. A- s.

Buphthalmia, Buphthalmos (od ßoö? wół i ócpłłodp.óę oko), oko wole, oko wysadzone; nazwa ta oznacza nieprawidłowe powiększenie gałki ocznej przyczem wystaje ona znacznie nazewnątrz,tak, iż powieki czasami nie starczą do zupełnego przykrycia jej. B. może być wrodzoną i w takim razie najczęściej jedno oko tylko zajmuje, które zresztą bywa zupeł-

nie prawidło wem, a tylko wielkością niezwykłą i wystawaniem swem odróżnia się od drugiego; ta wada rozwojowa jest rzadką bardzo. B. nabyta, czyli patologiczna, towarzyszy jako objaw różnym chorobom gałki ocznej, wywołuje ją nadmierne nagromadzenie się w niej surowicy, krwi, ropy i t p. Odróżniać od niej trzeba proste wysadzenie gałki ocznej niepowiększonej, często do niej bardzo podobne, będące wszelakoż następstwem zmian patologicznych, nie w oku samem, lecz w oczodole. Dr J- p Buphthalmum Neck. Wołook inaczej Koło-tocznik. Rodzaj roślin, należący do rodziny Złożonych (Compositae), będący typem plemienia Buph-Koszyczek wielo - kwiatkowy; kwiatki promieniowe 1-szeregowe, języezkowate, żeńskie, a środkowe rurkowate, w podstawie zwężone, 5-wrębne, obupłciowe. Okrywy kilkoszeregowe, listki długie, kończyste. Osadnik cały okryty plewinka-mi, dorównywającemi kwiatkom środka. Niełupki promieniowe 3 graniaste i wązko 3-skrzydełkowe, a środkowe płasko-ściśnione i z jednem skrzydełkiem na brzegu wewnętrznym. Puch wszędzie jednostajny, wieńcowaty, zeschły i włosisto-ząbeczko-waty. Są to zioła szorstkie, włochate, o liściach naprzemianległych, całych lub ząbkowanych, o koszyczkach kwiatowych dość wielkich, osadzonych pojedynczo na szczytach gałęzi. Znane są 4 gatunki, rosnące na górach Europy środkowej i południowej. W ogrodach B. hodują jako roślinę ozdobną, dla pięknych żółtych kwiatów: Buphthalmum Salicifolium L., grandiflorum L. i speciosum Schreb. Pierwszy z tych gatunków górale włoscy i tyrolscy nadzwyczaj cenią jako lek w razach wszelkich ukąszeń jadowitych—aż do wścieklizny; używają go także i w wielu innych cierpieniach.    J‘ A‘

Bupleurum T. Przewiercień. Rodzaj roślin z rodziny Baldaszkowych (TJmbelliferae), plemienia Aminkowych (Ammineae). Kwiaty foremne, obupłcio-osadnikiem wklęsłym, na którego brzegu, dokoła mięsistego i całego krążka, osadzona jest koro-pięciu płatkach bezpaznogciowych, mięsistych, do środka zagiętych, z końcem uciętym. Kielicha nie ma. Pręciki jak u wszystkich baldaszkowych. Zalążnia dolna uwieńczona krążkiem czyli podszyj-czem, z którego wychodzą dwie szyjki bardzo krótkie. Owoc składa się z dwóch niełupek, w przekroju poprzecznym 5-kątnych; żeberka ich mniej więcej wystające, międzyżebrze zaś jedno-lub wielo-smugowe. Nadsadnik dwuszczepny. Nasiona formy rozmaitej. Są to zioła roczne lub trwałe, albo też krzewy, o liściach naprzemianległych, zupełnie łych i gładkich, o kwiatach w baldachach składanych, wogóle wielopromieniowych, opatrzonych w okrywy i okrywki; złożone z listeczków, lub też bez żadnych okryw. Opisanych jest około 60 gatunków, rosnących w klimacie umiarkowanym Europy, Azyi, Afryki i Ameryki północnej. Niektóre gatunki, jako Bupleurum rotundifolium, falcatum etc., posiadające własności ściągające, używały się niegdyś do gojenia ran. Największą zaś wziętość miał Bupleurum fruticosum L., krzew na 1' wzniesiony, gałęzisty, rosnący w Europie południowej: . dostarczał on korzenia i nasion, któremi leczono

J. A.

ma-

A. S.

SB

And. S.

F. 316. Burba (herb)

na Ałtaju.

Burba, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem hak postawiony prostopadle, u góry zagięty w prawo u dołu w lewo i w pośrodku przekrzyżowany poprzeczną belką. Hak i belka złote. W koronie szlach. nad hełmem trzy strusie pióra.—Herb ten prawdopodobnie powstał z herbu Lis; pieczętują się nim Burbowie.—(Kojałowicz, Piekosiński, Borkowski, który podaje, że Burbowie na Żmudzi uży-

w. K, z.

kaszle długotrwałe, duszności, wstrzymywanie czyszczeń miesięcznych i trudne moczenie; używano go także przy ukąszeniach przez gady jadowite. Bywa on hodowany w ogrodach jako roślina ozdobna.— W naszej florze znajdują się trzy gatunki, a mianowicie: B. falcatum L. rotundifolium L. i longifo-Hum L., rosnące w południowych okolicach kraju, głównie na gruntach wapiennych i gliniastych.

Buprestis L. Bogatek, przedstawiciel rodziny Buprestidae, rzędu tęgopokrywych owadów (Coleopte-ra), do której należą owady o ciele podłużnem, ku tyłowi zwężonem, plaskiem i twardem.—Głowę ją małą i aż po oczy w tułów wsuniętą; rożki i nogi krótkie.—Na przedpiersiu posiadają wyrostek płaski, zapadający w wydrążenie śródpiersia, nie mogą się jednak podrzucać i stawać prosto, położone do góry nogami. Znane dotąd gatunki (około 1,200) żyją przeważnie w krajach gorących, gdzie jaskrawość ich ubarwienia, metaliczny połysk, idzie w zawody z rozmaitością ich kształtów. — Faunę krajową zdobi również kilkadziesiąt pięknych gatunków. Gąsienice ich odznaczają się rozszerzonem przedpiersiem 1 żyją przeważnie w drzewach, a dziury» jakie toczą, łatwo poznać po kształcie eliptycznym. Do ważniejszych rodzajów należą: Buprestis L. (Ancylochira Esch.). — Ciało podłużne. Różki, poczynając od 4 stawu, słabo zazębiane; wąsiki szczękowe, zakończone stawem cylindrycznym. Przedpiersie (przedkarcze) ku przodowi zwężone, z bokami prostemi.—Gatunki jego mieszkają pod kawałkami drzewa, wiórami i t. p. B. rustica L. Zwykle niebieskawo-zielony, od spodu porosły włoskami zielonemi. Nadto bywa opatrzony plamkami żółte-mi na czole, przedkarczu i ostatnim pierścieniu odwłoka. Długość ciała 12—17 mm. W całej Europie w lasach iglastych. Do tej rodziny należą nadto: Euchroma, Chalcophora, Paccillonota, Agri-lus, Anthetia i w. i.

Buqoi v. B u q u o y, ob. Bucquoi.

Bura, starożytne miasto achajskie w Pelopono-zie nad rzeką Buraikiem, w r. 373 przed Chr. było przez trzęsienie ziemi zniszczone, lecz się znowu odbudowało. Nieopodal, w jaskini, znajdowała się wyrocznia Herkulesa, który tu był czczony pod imieniem Buraikos.    *

Burak Ob. Bet a.

Burano, miasto na wysepce t. im., pośród lagun weneckich, na północo-wschód od Wenecyi — ma kościół z pięk-nemi malowidłami, 6,964 m-ców, (gmina z pięciu miejscowości), którzy trudnią się rybołówstwem, wyrobem tkanin i słynnych koronek (Merletti di B.). — Ze starożytnej osady Altiny, położonej na lądzie, zbiegła tu ludność przed najazdem Attyli i założyła B.

Buratyt Delesse (miner.). Odmiana aurychalcytu (węglanu cynku i miedzi) zawierająca wapno. Występuje w igiełkowatych kryształkach i włóknistych skupieniach; wł. c. 3.32; barwy niebieskiej lub jasno-zielonej, z blaskiem perłowym. Skład B-u z Łoktiewska (Delesse): 32.0 tlenku cynku, 29.5 tlenku miedzi, 8.6 wapna, 21.4 kwasu węglanego, 8.5 wody. Odmiana z Chessy zawiera tylko 2.16 wapna i 41.2 tlenku cynku. Odczyny suche aurychalcytu (ob. Aurychalcyt); w kwasach rozpuszczalny ze wzburzeniem, również w amoniaku z wydzieleniem węglanu wapnia. Znajduje się z węglanem cynku w Chessy pod Lyonem, w Volterra w Toskanii, we Framont w Wogezach i w Łoktiewsku

K. J.

wają h. Odyniec).

Burbacb, 1). B. miasto górnicze w pruskiej pro-wincyi Nadreńskiej, regencyi Trewirskiej, o 2 km, na północ od powiatowego miasta Saarbrücken, z rządowemi kopalniami węgla i hutnictwem, 14,950 m-ców, przeważnie katolików.—2). B. wieś górnicza w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regencyi Arns-I berskiej, powiecie Siegen, kopalnie żelaza, ołowiu, miedzi i cynku w okolicy.    And- s-

Burbon, ob. Bourbon.

Burchan, wyraz mongolski, odpowiadający san-skryckiemu Buddha; u buddystów mongolskich tak się nazywają niezliczone wyobrażenia ich bóstw, wyrabiane z różnych materyałów: złota, srebra, bronzu, miedzi, kamienia, gliny i drzewa, a także i rysowane na skórze lub papierze, najczęściej zaś na płótnie. Pochodzenie B-ów, jako wizerunków, buddyści mongolscy odnoszą do powstania swojej religii i wyrabianie ich uważają za nakaz samego założyciela buddhaizmu, Sjakijamuniego, który też, według buddystów, sam dał pierwszy wzór do nich i cudownie do wykonania go dopomógł. Następnie z rozwojem nauki o mnóstwie wcieleń Bud-dhy, wyznawcy jego zaczęli też robić wizerunki i drugo-rzędnyeh buddów i tak rozmnożyli ich liczbę, że już nie mogli w żaden sposób dać każdemu znamion wyróżniających; musieli więc 1000 swych buddów, których jakoby przepowiedział Sjakamuni, podzielić na pięć części i każdych 200 przedstawiali w jednakowej postaci. Jednocześnie, w miarę rozwoju kosmologii buddyjskiej powstała też u nich nauka o mnogości i rozmaitości światów zamieszkanych przez bogów, lub półbogów, skutkiem czego i święte wizerunki buddystów (burchany) tak się rozmnożyły, iż nietylko niepodobna ich wszystkich oglądać, ale nawet z opisu powziąć o każdym z nich choćby przybliżone pojęcie. Buddyści swe B-y umieszczają zwykle w świątyniach, zwanych w Syberyi „dacan“, albo „dasang“, a w Azyi środkowej „sumeu. Ustawiają tam je wzdłuż ściany północnej, ważniejsze za ołtarzami, na osobnych podstawach, a niekiedy i na ołtarzach. Dziś buddyści mongolscy dzielą swoje B-y na łagodzących i okrutnych. Opis obu tych

kategoryj, wykonany podług fotogramów, znajdujących się w kazańskiej akademii duchownej, a zdjętych z oryginału w Taszkiencie i Siemireczynsku, znajduje się w dziele M. Ostroumowa „EypxaHM, CBHmeHHHu H3o6pajK,a.Hia 6y,a,2i;HCTOBT> - MOHro-jroBn“ (Kazań, 1886).—„EHpnKJione^iiueeKit Cjio-Bapt“.    *

zum

F. J.

J. A

Burchard ŚW., pierwszy biskup würzburski (—f 753), pochodził ze szlacheckiego ródu angielskiego; udał się do Niemiec dla rozszerzenia chrześciań-stwa. Karol Martel oddał mu swój zamek Rolach nad Menem, gdzie później powstał głośny klasztor Neustadt. Gdy wkrótce potem w r. 741, święty Bonifacy założył biskupstwo würzburskie, Burchard został pierwszym jego biskupem. W r. 747 posłany był do Rzymu przez Bonifacego, aby zdał sprawę z postępu chrześciaństwa w monarchii frankońskiej i aby otrzymał od papieża wskazówki dalszego postępowania. Po dziesięcioletniem sprawowaniu urzędu biskupiego udał się z sześciu towarzyszami do Hohenburga, samotnej miejscowości w dyecezyi würzb., gdzie przygotowywał się do śmierci. Późniejszy biskup würzburski, Hugo, podniósł kości B a 14 października 983 r., skutkiem czego dzień ten przeznaczony przez kościół ku czci tego świętego. N-Burchard (Bur chard u s), ks. Alzacyi (* 954 —f 973), nastąpił po Ludolfie, zdegradowanym za spiskowanie przeciwko ojcu, Ottonowi I, cesarzowi niemieckiemu; był, zdaje się, synem B-a, pierwszego księcia Szwabii (917); ożenił się z Luitgardą, siostrą Ulryka, biskupa augsburskiego.    r-

Burchard von Schwenden lub Schwanden, dziesiąty z kolei wielki mistrz zakonu Krzyżackiego; nastąpił po Hartmanie von Heldrungen r. 1283; za niego dokonanem zostało podbicie przez krzyżaków Prus, a rozpoczęły się wojny z Litwą. R. 1288 B., który przedtem rezydował w Wenecyi i Niemczech, zjechał do Prus i założył tam kapitułę generalną, przyczem zaprowadził liczne zmiany w personelu dygnitarzy zakonu. Między inne-mi Meinhart, pochodzący z domu hrabiów Quer-furtb, komandor brandenburski, został mistrzem prowincyonalnym Prus na miejsce Konrada Thier-berga. R. 1289 B. poprowadził do Palestyny 4,000 krzyżaków i wkrótce potem złożył urząd wielkiego mistrza. Podług jednych kronikarzy, pobity i ranny przez saracenów, miał się on udać na wyspę Rodos i tam zmarł (1290); podług innych, przybywszy do Akki, głównej siedziby krzyżaków w Palestynie, zwołał kapitułę i złożył w jej ręce swój urząd, oznajmiając, iż opuszcza zakon krzyżaków a wstępuje do zakonu braci szpitalnych; nie mógł jednak zamiaru tego dokonać, gdyż niebawem umarł na wyśpię Rodos.    r-

Burchardi Jerzy Krystyan, znakomity prawnik, urodzony d. 23 października 1795 r. w Ket-ting na wyspie Alsen. Studyowałprawo wiatach 1814 —18 w Kiel, Berlinie i Getyndze, habilitował się w 1819 r. w Bonn, został jeszcze w tym samym roku nadzwyczajnym, a w r. 1820 zwyczajnym profesorem, bronił tamże w r. 1822 obwinionego o demagogię E. M. Arndta, w jesieni zaś tegoż roku był profesorem w Kiel, a w 1845 członkiem tamtejszego wyższego Sądu apellacyjnego dla księstw Szlezwickiego, Holsztyńskiego i Lauenbur-skiego. Gdy następnie księstwa te zostały przyłączone do Prus, wziął w r. 1867 dymisyę, f 17 lipca 1882 w Kiel. B. ogłosił oprócz wielu pism pomniejszych, następujące dzieła: „Entwurf eines Systems des römisch - justinianischen Rechts Behuf von Institutionen-Vorlesungen“ (Berlin, 1819); „Grundzüge des Rechtssystems der Römer“ (Bonn, 1822); „System des röm. Rechts im Grundrisse“ (Bonn, 1823); „Die Lehre von der Wiedereinsetzung in vorigen Stand“ (Getynga, 1831); „Geschichte und Institutionen des römischen Rechts“ (2 tomy Stuttgart 1841 — 47), główne dzieło B-go; wreszcie „Die Wissenschaft und Kunst der Rechtsfindung oder die juristische Hermeneutik“ (Kiel, 1869).

Burchellia R. Brw. Rozkrwian. Rodzaj roślin z rodziny Marzanowatych (Rubiaceae) plemienia Gardeniowych (Gardenieae). Kwiaty obupłciowe, kielich głęboko 5-szczepny, o łatkach równych i trwałych. Korona rurkowato-dzwonkowa, z gardzielą rozdętą, włochatą, a z rurką mającą pierścień z włosów. Pręcików 5, o nitkach bardzo krótkich, o pylnikach osadzonych podstawą, niewystają-cych. Zalążnia 2-komorowa, otoczona krążkiem obrączkowym; szyjka włochata, na środku nabrzmiała, a przy końcu znamieniowym zcieńczona. Komory zalążni wielo-krążkowe. Owoc—jagoda

2-komorowa wielo-nasienna. Nasiona kończaste, z bielmem mięsistem. Jedyny gatunek, rosnący w południowej Afryce, B. Capensis R. Brw. jest niewielkiem drzewem o liściach przeciwległych, krótko-ogonkowych, skórzastych, opatrzonych w dwa przylistki, umieszczone pomiędzy ogonkami, o kwiatach dość wielkich, czerwonych, zebranych w główki wierzchołkowe, zbite. Bywa hodowana w ogrodach. Drewno ma nadzwyczaj twarde, używane do wyrobów stolarskich.

Burchiello, właściwie Domenico di San-Gio-v a nn i, oryginalny poeta włoski (* w Bibbienna czy też we Floreucyi—f w Rzymie w r. 1448), był go-librodą we Florencyi i swojemi sonetami, układa-nemi w narzeczu toskańskiem, w których łączyła się bezgraniczna swawola z satyrą, a raczej złośliwością, wymierzoną przeciw różnym osobistościom, pozyskał u współczesnych taki rozgłos/ że jego razura była nawiedzana przez artystów, literatów i uczonych. Sonety jego, dziś prawie niezrozumiałe, nietylko z powodu aluzyj do różnych osobistości ale i chaotycznego biegu myśli, często wyrażanej dziwacznie, dały w swoim czasie początek osobnemu rodzajowi poezyi,zwanemu burchiellesca. Wyszły one z druku we Florencyi (1475 i 1568) i w Londynie (1577).—Porówn. Mazzi „II Burchiello; saggio di studi sulla sua vita e sulle sue poesie“ (Bolonia, 1878).

Burckhard Jan Karol, astronom (* 1773 w Lipsku — f 1823). Zajmował się astronomią i matematyką w mieście rodzinnem i w r. 1795 ogłosił rozprawę o metodzie kombinacyjno-anali-tycznej, czem zyskał uznanie Zacha w Gotha i pod jego kierunkiem kształcił się w astronomii praktycznej. Polecony przez Zacha Lalande’owi, udał się

w r. 1797 do Paryża, gdzie w r. 1799 został ad-junktem biura długości, a w r. 1807, po śmierci Lalande'a, dyrektorem obserwatoryum szkoły wojskowej. Był gorliwym rachmistrzem i dobrym teoretykiem; obliczył drogi kilku komet, przełożył na jęz. niem. mechanikę nieba Laplace’a i według zasad tego dzieła ułożył tablice księżyca (1812). s- K Burckhardt Jan Ludwik, słynny podróżnik (* w Lozannie 24 listopada 1784 — f w Kairze 17 października 1817 r.) W r. 1801 udał się do Londynu, gdzie się nauczył języka arabskiego i popłynął potem do Syryi (1809), którą zwiedził i zbadał należycie pod nazwiskiem szeika Ibrahima. Następnie w r. 1812 wybrał się do Kairu i zyskawszy protekcyę Mehemeta Alego, w roku 1813 podróżo- z rany. wał po Nubii, skąd przez Berber dostał się do Suakimu (1814), stamtąd zaś przez morze Czerwone przybył do Dżeddy, gdzie, po ścisłym egzami- Burda (po arabs. b ord a), wogóle jest to nazwa nie, uznany za prawego muzułmanina, połączył się płaszcza wełnianego, ciemnego koloru, używanego z karawaną pielgrzymów i pociągnął do Mekki, na Wschodzie, zwłaszcza przez ascetów i ludzi ubo-Tam spędziwszy cztery miesiące, zwiedził górę gich. Jest podanie, jakoby jeden taki płaszcz B. Arafat, a następnie Medynę (1815). Zapiski jego podarowany był przez Mahometa w r. 631 poecie z podróży, złożone Towarzystwu geograficznemu staro-arabskiemu Kab-ben-Zahairowi za jego piękne w Londynie, wydał Leake p. t. „ Travels in Nu- utwory poetyczne. Płaszcz ten kupiony był później bia“ (Londyn, 1819, 2 ed. 1821); „Travels in Sy- na wagę złota od rodziny poety przez kalifa Moa-ria and the Holy Land“ (Londyn, 1821); „Tra- wię i przechodził od jednej dynastyi do drugiej, vels in Arabia“ (Londyn, 1829); „Notes on the Obecnie znajduje się w skarbcu konstantynopolitań-Bedouins and Wahabys“ (Londyn, 1830; przełożo- skim, gdzie cieszy się czcią ogólną muzułmanów, ne na franc., razem z poprzedniem dziełem, w Pa- przypisujących mu cudowne własności lecznicze. N-ryżu 1843); „Arabie proverbs“ (Londyn, 1831). * Burdach Karol Fryderyk (* w Lipsku d.

cowników hr. Paskiewicza-Erywańskiego w wojnie tureckiej. Odznaczył się początkowG w 1813 w armii Bennigsena w wojnie z francuzami, zwłaszcza pod Dreznem, Plauen, a w 1814 pod Hamburgiem. W lutym 1829 B., dowodząc niewielkim oddziałem, oswobodził od oblężenia fortecę Achałcych, za co mianowany generał-majorem i dowódzcą brygady. Przy końcu kwietnia t. r. zadał cały szereg klęsk hanowi adżarskiemu, a w czerwcu, wspólnie z generałem Murawiowem, zniósł go ostatecznie w Pos-chowskim wąwozie. W końcu czerwca miął udział przy zdobyciu Erzerumu, a 7 lipca z niewielkim oddziałem udał się pod Trebizondę, lecz przy wiosce Chart, w starciu z wojskiem tureckiem, umarł

H.

Burczymucha Jacek, pseudonim, ob. Wojni-ło wicz.

Burckhardt Jakób, (* 1818 w Bazylei), histo- 12 czerwca 1776), fizyolog niemiecki. Do nauk ryk niemiecki, profesor dziejów i historyi sztuki lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem w Bazylei, oprócz kilku pomniejszych monografij, i w Wiedniu, gdzie był uczniem Piotra Franka, na-ogłosił drukiem: „Die Zeit Konstantin des Grossen“ stępnie osiadł w Lipsku jako docent prywatny; (Baz., 1853; 2 wyd. Lipsk, 1880); „Die Cultur der w owym czasie ogłosił drukiem szereg prac treści Renaissance in Italien“ (Baz., 1860; 3 wyd. Lipsk; historycznej i filozoficzno-przyrodniczej. W r. 1811

1877), dzieło bardzo gruntowne, oceniające wszech- powołanym został do Dorpatu na profesora anato-stronnie życie społeczeństwa włoskiego w dobie mii, fizyologii i medycyny sądowej, niedługo jednak Odrodzenia; „Geschichte der Renaissance in Ita- na stanowisku tern pozostał, gdyż już w r. 1814 lien“ (Stuttg., 1867; 2 wyd. tamże, 1878). Oprą- objął w Królewcu katedrę anatomii i fizyologii cował nadto bardzo pożyteczny przewodnik; „Cice- i zajmował ją do śmierci (f d. 16 lipca r. 1847). rone, Anleitung zum Genuss der Kunstwerke Itali- Jako pisarz był bardzo płodnym, z prac jego wy-ens“ (5 wyd. Lipsk, 1884).    szczególniamy: 1. „Diaetetik für Gesunde“ (Lipsk,

lin, 1829). Najznakomitszem, lecz niedokończonem dziełem jego jest wielki podręcznik p. n. „Die Physiologie als Erfahrungswissenschaft“, którego wydawnictwa podjął się ze współudziałem najgłośniejszych fizyologów niemieckich swego czasu.

Burdach Ernest (* w Lipsku d. 25 lutego r. 1801) syn poprzedzającego, anatom niemiecki. Nauk lekarskich słuchał w Królewcu i tamże po obronieniu rozprawy: „Observationes nounullae microscopi-cae inflammationem spectantes“ w r. 1825 otrzymał stopień doktora ined., w r. 1829 został docentem pryw. anatomii i prosektorem, w r. 1839 nadzw.,

Burckmeir Jan, (Burkgmair) malarz i rytownik 1805).—2. „Beitraege zur näheren Kenntniss des niem. (* w 1473 w Augsburgu—f 1531). W 1498 był Gehirns“ (tamże, 1805).—3. „Die Lehre vom Schlag -już mistrzem cechu malarskiego. Z początku uległ fluss“ (tamże, 1806).—4. „Handbuch der Patholo-wpływowi Dürera; później zaś daje się już widzieć gie“ (tamże, 1808).—5. „Literatur der Heilwissen-u niego, zwłaszcza w architekturze i ornamentyce, Schaft“ (Gotha, 1810—1811, 2 t.).—6. „Ueber die wpływ renesansu włoskiego, co można wytłómaczyć Aufgabe der Morphologie“ (Królewiec, 1818).—7. bądź przez podróż jego do Włoch, bądź przez same „Vom Baue und Leben des Gehirns“ (tamże, 1819). — stosunki handlowe Augsburga z tym krajem. Jego są: * 8. „Ueber Psychologie als Naturwissenschaft“ (Ber-„Bazylika rzymska św. Piotra w 1501“; „San Giovanni di Laterano“; „Santa Croce“. Z religijnych:

„N. Panna na tronie z Dzieciątkiem Jezus“; w Augsburgu z późniejszych: „Sw. Jędrzej i Sw. Jerzy“;

Dr. J. P.

„Estera przed Ahaswerem“. Wielkiej wagi w dziejach sztuki są B-a drzeworyty, szczególnie wyobrażające wielki cykl maksymilianowski, jako to: „Tryumf Maksymiliana“, szereg świętych i genealogię cesarzów rakuskich. B. dorównywa w rytownictwie

Dürerowi.

Burców Jan, syn Grzegorza (* 1794—f 1829), generał-major, jeden z najwybitniejszych współpra-

W. G.

Dr. J. P.

W O.

A. O.

And. S.

Burdett Sir Francis, baronet (* 25 stycznia 1770 — f 23 stycznia 1844). Jeden z najpopu larniejszych polityków angielskich swego czasu. —

Wykształcił się w Westminster College i w uniwersytecie oksfordskim, potem podróżował po Europie w czasie wybuchu i rozwoju rewolucyi fran cuskiej. W r. 1793 ożenił się z Zofią, córką londyńskiego bankiera Couttsa, i z małżeństwa tego miał córkę, Anielę Georginę, znaną filantropkę. —

W 1796 r. obrano go członkiem parlamentu w hr.

Yorkshire. W parlamencie występował wymownie przeciwko wojnie z Francyą, domagał się reformy parlamentu, emancypacyi katolików, wolności prasy, reformy więziennej i innych środków liberalnych. Z tego powodu stał się ulubieńcem ludności londyńskiej. W 1807 był wybrany na członka parlamentu w okręgu westminsterskim, który przedstawiał do 1837. Kiedy w 1810 w „Political Register“ wydawanem przez Cobbetta, B. zamieścił list otwarty do swoich wyborców, w którym uznawał za nielegalny rozkaz izby niższej aresztowania jednego radykalnego mówcy, parlament nakazał i jego aresztować, za naruszenie przywilejów parlamentu („breach of privilege“). Wtedy ß. zabarykadował się w swoim domu i, podtrzymywany przez lud londyński, nie chciał się poddać. Po dwóch dniach jednak policya wdarła się do jego mieszka- tonem przy wykonaniu jakiejś kompozycyi pomniej-nia i odprowadziła go do Toweru. W starciu z woj- szej, lub danego ustępu. Najdłuższa piszczałka

a w 1844 prof, zwycz. anatomii. Życia dokonał d. 10 października r. 1876, ustąpiwszy krótko przedtem z zajmowanej katedry. Z dzieł jego, pomijając prace mniejszych rozmiarów, wymieniamy: 1. „Beitrag zur mikroskopischen Anatomie der Nerven” (Królewiec, 1837) i 2. „Anthropologie für das gebildete Publicum” (Stuttgart, 1849).

Burdę v. Bürdet Jan Karol, rytownik-pie-czętarz i medalier (* 1744 w Hodkowicach w Czechach — f 1815 w Pradze czeskiej). Był w akademii wiedeńskiej, następnie pracował w Pradze cz., skąd znowu do Wiednia zawitał, a następnie w Paryżu był 4 lata w pracowni Legoi, w 1774 osiadł w Pradze na stałe.—Starszy syn B., Jan Ignacy (* 1776 w Pradze), zasłynął jako rytownik Kani-tzów, młodszy zaś brat, Józef Karol (*w Pradze 1779—f 1848) poświęciwszy się głównie medalierstwu, był od r. 1804 pierwszym kustoszem założonego wówczas zbioru obrazów Towarz. przyjaciół nauk w Pradze. Próbował też malarstwa i był dobrym restauratorem obrazów. Najwięcej jest prac B-go miedziorytniczych, wykonanych przeważnie na żądanie hr. Franciszka Sternberga. Zbiór prac B-go znajduje się w muzeum Cześkiem.

Burdekin, rzeka w australskiej prowincyi Queensland, odkryta przez Leichhardta w 1845, źródła jej leżą pod 18° 30' sz. pd., płynie zrazu równolegle do północno-wschodniego wybrzeża Australii, lecz pod 20° 45' sz. pd. wyłamuje się ku wybrzeżu w nagłym skręcie na północ i poniżej Wickham wpada do Oceanu Wielkiego dwoma ramionami.— Z dopływów zasługują na uwagę tylko prawe: Clarke River, Basalt R., Lolworth R. i Balyando R. — Ogólna długość przeszło 600 km.

skiem postradał wtedy życie jeden człowiek. Odroczenie parlamentu przywróciło B-wi wolność. — W 1820—wskutek listu o tak zw. rzezi w Peter-loo („Peterloo-massacre”), był skazany na trzy miesiące więzienia i 1,000 f. s. kary. W 1835 przeszedł do partyi konserwatywnej, w 1837 był obrany członkiem parlamentu w Wiltshire i mandat ten zatrzymał aż do śmierci. — Aniela Georgina Burdett-Coutts, córka poprzedniego (* 21 kwietnia 1814 r.), używała po książęcemu odziedziczonego majątku na cele dobroczynne. Oprócz znacznych sum na wybudowanie wielu kościołów i szkół, dostarczyła funduszu na założenie trzech biskupstw: w Cape-Town, Adelaidzie i angielskiej Kolumbii; założyła instytut dla krajowców w Australii, ustanowiło zw. fundusz dobroczynny turecki (1878), przytułek i zakład poprawczy dla upadłych kobiet. W Londynie, oprócz wielu wodotrysków, urządziła rynek Columbia na targ ryb niższych klas ludności i wybudowała Columbia-square z mieszkaniami dla 300 rodzin robotniczych. Wiele także zrobiła dla tak zw. People’s Palace, pałacu ludowego. Była także opiekunką sztuk pięknych. W 1872 dostała obywatelstwo honorowe Londynu, a w 1874 takież obywatelstwo Edynburga.

Bnrdigala, starożytna nazwa miasta Bordeaux (ob.).

Burdo Adolf, podróżnik belgijski (* 1849 r. w Leodium). R. 1878 udał się do Afryki, zwiedził Senegal, Niger, Benu, oraz nieznany przedtem kraj Akpoto i opisał to wszystko w dziele „Niger et Benoué, voyage dans 1’ Afrique centrale“ (1879). W r. 1880 po raz wtóry do Afryki wyruszył, jako wysłaniec międzynarodowego Towarzystwa afrykańskiego, i począwszy od Zanzibaru, przeszedł następnie Usagarę, Ugogo, Unjanjembe, Ugandę, Ugallę i krainę około jeziora Tanganjiki. Dokładny opis tej podróży, której o mało życiem nie przypłacił, B. wydał w dziełach: „Les Belges dans T Afrique centrale“ (1884); „Les Arabes dans 1’ Afrique centrale“ (1885); „De Zanzibar à la region des grands lacs“ (1886).    *

Burdon (z francuskiego b ou rd on = trzmiel, owad), tak się nazywają piszczałki w organach, o połowę krótsze od miary, jakąby mieć były powinny dla wydania odpowiednego głosu, lecz zamknięte u góry, skutkiem czego powietrze, tłoczone w nie przez miechy, nie mając wylotu w górze, musi powracać na dół, gdzie uchodzi przez mały otwór, zwany światłem. Tym sposobem w piszczałce 16-stopowej przebiega stóp 32, w 8-stopo-wej —16, 4-stopowej—8 i wywołuje głos o oktawę niższy od tego, jakiby każdą z tych piszczałek wydała, gdyby otwór miała u góry. Stóp 16, 8 i 4 jest to zwykła miara burdonów, nazywają się one wszakże 32-u, 16-o i 8-o stopowemi; pierwsze i drugie są zazwyczaj drewniane, ostatnie zaś cynowe, albo z aliażu ołowiu, cyny i cynku. Burdonem, przez skażenie burdumbasem, zowie się w muzyce każda struna albo piszczałka o głosie basowym, brzmiąca przez pewien czas wciąż jednym

96

Encykloptdy» PowtzachDa Illuitr. T. X.

zwierzchnia nad obserwatoryum paryskiem, a w zakres jej wchodziła poprawa tablic astronomicznych i ulepszenie metod oznaczania długości geograficznej. Obowiązkiem zaś głównym biura było ogłaszanie corocznych tablic astronomicznych p. t. „Connaissance des temps“ dla użytku astronomów i żeglarzy, tak, aby rocznik każdy gotów był na kilka lat z góry. Pierwotnymi członkami B. d. 1. byli najznakomitsi ówcześni astronomowie i matematycy: Lagrange, Laplace, Lalande, Cassini, Méchain, De-lambre, Borda, Bougainville, Buache. W r. 1854, gdy dyrektorem obserwatoryum paryskiego został Leverrier,instytucyatazyskała samodzielność i oswobodzoną została z pod zwierzchnictwa biura długości, którego zakres działalności i znaczenie uległy stąd ograniczeniu. I obecnie wszakże B. przyczyniać się ma do udoskonalenia różnych gałęzi astronomii, a zwłaszcza zastosowań jej do geografii, żeglugi, jako też do ulepszania narzędzi astronomicznych. Oprócz „Connaissance des temps“, które wychodzi obecnie na trzy lata z góry, B. wydaje jeszcze rocznik „Annuaire de B. d. 1.“, który zawiera streszczenie najważniejszych danych astronomicznych, oprócz rozpraw, dających obraz bieżącego stanu astronomii. Do obowiązków biura należą dalej: kierownictwo wyprawami dla badania postaci ziemi, sprawdzanie przyrządów do obserwacyi przypływów i odpływów morza, redagowanie i ogłaszanie materyałów, dostarczanych przez podróżników i żeglarzy. B. d. 1. składa się od 1874 pięciu astronomów, trzech przedstawicieli ministeryum marynarki, jednego przedsta-¹ wiciela min. wojny, geografa, dwu adjunktów, jednego artysty, oprócz korespondentów. Posiedzenia odbywają się raz na tydzień, prezydentem biura jest obecnie znany astronom Faye, a etat biura wynosi 155,000 franków. Oprócz wymienionych już wyżej wybitniejszymi członkami B. d. 1., byli: Poisson, Arago, Delaunay, którzy tej instytucyi umieli nadać doniosłe znaczenie.

w dudach, czyli kobzie, której głos basowy stanowi ton zasadniczy całego instrumentu, nosi także tę nazwę.    *

Burdwan, ob. Bard wan.

Bure, ob. Bur i.

Bure (fran. B o u r ó), południowo-wschodnia część Sudanu francuskiego na lewym brzegu Górnego Nigru, z główną osadą Di di i 6,000 m-ców. Kraj pagórkowaty, bardzo urodzajny, ludność jednak mało zajmuje się rolnictwem, a więcej przepłókiwa-niem złota z piasku rzecznego, którego produkcya roczna wynosi około 500,000 fr.

Bureaux arabes, w skutek podboju przez Francy ę Algieryi, w kraju tym zaprowadzono rząd na pół wojenny, na pół cywilny. Władzę rządową sprawował generalny gubernator, pod którym w każdej prowincyi władzę wykonywał generał, dowodzący prowincyą, a od tego zależał prefekt dopartamen-tu. Z ustaleniem się panowania francuzów, nastąpiła reakcya przeciwko rządom wojennym, i skutkiem tego dekret z 31 maja 1870 postanowił, że odtąd w departamentach prefekci będą wykonywali w całej pełni administracyę cywilną, zależąc pod tym względem jedynie od generalnego gubernatora. Przeciwnie, w terytoryach wojennych, w których uważano jeszcze za niemożliwe zaprowadzić rządy cywilne, władza administracyjna powierzoną została generałom, dowódzcom dywizyi. Dla załatwiania znów niektórych spraw, odnoszących się tylko do ludności miejscowej, utworzono przy prefektach B. a., które później wprawdzie zniesiono, z mocy jednak rozporządzenia generalnego gubernatora z 11 czerwca 1870 r., przy każdym generale, dowodzącym prowincyą, powinno być biu ro administracyjne, złożone z pewnej liczby urzędników, dla załatwiania spraw cywilnych; wskutek tego, jakkolwiek B. a., zostały de jure zniesione, de facto istnieją pod nazwą Bureaux administratifs, głównie dla spraw krajowców w terytoryach wojennych, (en matière indigène). Do obowiązków tego biura należy: 1) policya polityczna terytoryum; 2) policya sądowa; 3) klasyfikacya, przy pomocy djemaa każdego duaru, przedmiotów, od których należy się podatek, i sporządzenie odpo-wiednych list podatkowych, przeciwko którym interesowani mogą reklamować. Pobór podatku powierzony jest naczelnikom arabskim; 4) nadzór nad wymiarem sprawiedliwości muzułmańskiej, nad mu zułmańskiemi szkołami i korporaeyami religijnemi, 5) nadzór nad naczelnikami krajowców i utrzymywanie spisów wszelkich ludzi wpływowych w okręgu; 6) słuchanie zażaleń krajowców, wyprowadzanie w nich śledztwa i składanie co do nich sprawozdania dowódzcy. Inne obowiązki biura są wymienione w cyrkularzu generalnego gubernatora z 21-go marca 1866, ale z powyższego już wyliczenia można poznać ważność i znaczenie instytucyi. Przy biurze ustanowieni są tłómacze do porozumiewania się z krajowcami.

And. S.

S. K.

And. S.

Bfireja, 1) B. lewy dopływ Amuru, w obwodzie Nadamurskim, źródła ma na zachodnim stoku gór tegoż im.; kierunek biegu południowo-zachodni, uście pod osadą Skobelcyną, długość do 1,000 km.; z dopływów najważniejszy lewy: Tyrma. 2) B. Burej skie góry, zwane także niekiedy Chin g an, towarzyszą lewemu brzegowi powyższej rzeki w jej kierunku, i stanowią część systematu Stanowych gór; zbocza pokryte odwiecznemi borami, — wnętrze obfituje w rudy wszelkiego rodzaju, wcale dotąd nie wyzyskiwane, wysokość dosięga do 1,500 m. Między B-skiemi górami a nadbrzeżnem pasmem Sichota-Alin rozciąga się żyzna niziua dolnego Amuru.

Buren, hrabiowie, ob E g m o n t.

A. O.

Buren Marcin, van (* w Kinderhook w Stanie New-Yorckim 5 grudnia 1782 — f w Lindenwald pod Kinderhook 24 lipca 1862). Ósmy prezydent Stanów Zjed. Był synem holenderskiego emigranta. W 1803 r. został adwokatem w New-Yorku, a w 1809 r. przeniósł się do Hudson, i tam, Bureau des longitudes, t. j. biuro długości, zajmując się, obok adwokatury, sprawami publicz-instytucya astronomiczna we Francyi, ustanowiona nemi, stanął na czele partyi demokratycznej. Będąc uchwałą konwencyi narodowej z d. 24 czerwca w 1812 r. członkiem ciała prawodawczego new-1795. Według ustawy pierwotnej była to władza yorckiego, rozwinął wielką energię w wojnie

z Anglią, za co był przez swoich stronników obrany prokuratorem tegoż stanu, w 1821 r. wszedł jako senator do kongresu. W 1827 roku powtórnie obrano go senatorem, a w 1828 r. gubernatorem Stanu New-York. Przyczyniwszy się silnie w 1830 do wyboru Jacksona na prezydenta, dostał od niego urząd sekretarza stanu i miejsce posła w Londynie, senat jednak ostatniej tej nominacyi nie zatwierdził. Kiedy Jackson został powtórnie prezydentem St. Zj. w 1833 r., Buren był obrany wice-pre-zydentem, a w 1837 r. prezydentem Stanów Zjednoczonych. Za jego prezydentury wybuchnęło wielkie przesilenie handlowe w Stanach Zjed., a wskutek środków przedsiębranych w celu zażegnania go B. stracił popularność w swojej partyi. Chociaż więc w 1848 r. wystąpił ponownie jako kandydat do prezydentury, nie został już wybrany. Wtedy wycofał się z życia politycznego, a w 1853—55 po-

A. o.

And. S.

And. S.

And S.

And. S.

w pobliżu; 2,119 m-ców.

Dr. A. P.

dróżował po Europie.

Büren 1) B. powiat, w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regencyi Minden, obejmuje 765 km. □ i 35,735 m-ców, prawie wyłącznie katolików.—Kraj pagórkowaty, dosyć żyzny, przemysł słabiej rozwinięty, niż w innych okolicach Westfalii. 2) B. stolica poprzedniego, nad rz. Almą (lewy dopływ rz. Lippe), sąd powiatowy, seminaryum nauczycielskie katolickie, instytut głuchoniemych, dwa kościoły, zamek, 2,199 m-ców.—B. był niegdyś stolicą hrabstwa t. im., które dostało się później zakonowi jezuitów, po ich zniesieniu przeszło do biskupów Paderbornu, obecnie stanowi własność korony. 3) B., Beuren, Wäschenbeuren, miasteczko w wir-temberskim powiecie Welzheim, między Gmünd a Göppingen, z niewielkim zamkiem, który był gniazdem rodzinnem Hohensztanfów.

Burenin Wiktor, (* 1841 w Moskwie), literat, powieściopisarz i poeta russki, współpracownik dziennika „HoBoe BpeMîi“, w którym drukuje swoje artykuły i recenzye literackie, ostro potępiając w nich wszelkie objawy twórczości, nie odpowiadając wysokim wymaganiom artyzmu i samorodności. Wybór swych studyów i artykułów wydał drukiem osobno p. t. „OuepKn w napo^in“ (Peters., 1874) i „KpHTHuecKie aTio^Bi“ (t-że, 1888)% Oprócz tego napisał dwa zbiory poezyj, tragedye Śmierć Agry-piny i Mesalina, i komedyę „O KHunrafc 3a6a-Bk ITyTaTHiiiHk“ (1890), oraz powieści: „MepTBan Hora“ i „PoMaHB bb KncjioBO^CKk” (1889).

Burford, starożytne miasteczko w angielskiem hrabstwie Oxford nad rz, Windrush, pamiętne zwycięstwem Cuthreda, króla Wessexu, nad Etelbaldem, królem Mercii, 750 r.—Karol II, synowi swemu naturalnemu, Beauclair’owi, nadał tytuł hrabiego B. która to godność przeszła następnie na jego brata, księcia St. Albans.

Burg, starogockie bańrgs, szw. borg, franc, bourg, włosk. bor go, w średnich wiekach i później nazwa miejsc obwarowanych dla pilnowania lub obrony dróg lub okolicy. Odpowiada łac. arx greckiemu akropolis, arabskiemu al-kesr (alkazar), słów. gród, hr ad, zamek. Warownie takie zakładano na wyniosłościach, lub nawet pośród bagien; niekiedy był to umocniony zamek mo-żnowładzcy, na szczycie wzgórza lub skały, albo też pośród równiny, jak np. w północnych Niemczech lub Hollandyi, lecz wówczas budowle otaczał wał i rów napełniony wodą. Wyraz B. stał się z czasem imieniem własnem wielu osad, powstałych dokoła warowni, albo też wszedł w skład wielu nazw złożonych we wszystkich językach romańskich i germańskich (hiszp. miasto Burgos, franc. Bourgneuf, włoskie Borgomanero, szwedz. Göteborg, niem. Wasserburg i t. d.) Z pomiędzy miast i osad niemieckich ważniejsze są: 1) B., miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Magdeburskiej, powiecie Jerychowskim, nad rz. Thle (prawy dopływ Elby) i przy drodze żel. Berlin - Magdeburg, 16,414 m-ców. Jest to starożytna osada słowiańska, a dziś wielce ożywiona przemysłem, którego podwaliny założyli emigranci francuscy i walońscy w XVII w.; są tu fabryki sukna (1,000 robotników) i flaneli, farbiarnie, tartaki, krochmalnie, olejarnie, fabryki tytoniu, machin, wyrobów z drzewa i pozłotniczych; jest nadto gimnazyum, przytułek dla sierot, główny urząd podatkowy i sąd gminny.—2) B. jedyne miasto na wyśpię Fehmarn (Bałtyk), należącej do pruskiej prowincyi Szlezwicko-holsztyńskiej, regencyi Szlezwic-kiej, powiatu Oldenburskiego, urząd celny, stacya morska, 2849 m-ców. — 3) B. miasto w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, regencyi Düsseldorfskiej, powiecie Lennep, nad rz. Wupper; ożywiony przemysł hutniczy: odlewnie żelaza, walcownia stali, fabryki machin i wyrobów z żelaza i stali, papiernie, przędzalnie, 4,418 m-ców.

Burgas, miasto w autonomicznej prowincyi Ru-melii Wschodniej, nad zatoką m. Czarnego t. im., w głębi której rozciągają się trzy laguny nadbrzeżne, leży w miejscowości niezdrowej, przystań ma otwartą, ale dogodną, liczy do 6,000 .m-ców, głównie bulga-rów, greków, turków, ormian i żydów; ludność trudni się wyrobem fajek (słynne stambułki), oraz prowadzi handel zbożem, wełną, nabiałem, łojem, wodą różaną, okowitą i żelazem. B. pamiętne jest także w wojnie 1828—9 r., w r. zaś 1855 przebywał tu czas krótki Mickiewicz.

Burgau, miasto w Szwabii bawarskiej, nad rz. Mindel i przy drodze żel. Ulm-Augsburg, niegdyś stolica udzielnego hrabstwa, które w r. 1559 dostało się Austryi, a w 1805 Bawaryi, posiada warowny przedtem zamek, piękny kościół, fabryki tkanin wełnianych, sąd gminny i pokłady torfu

And. S.

Burgbernheim, miasteczko w Bawaryi, w Fran-konii średniej, okręgu Uffenheim; jeden z najstarszych niemieckich zakładów zdrojowo-kąpielowych, posiada pięć słabych zdrojów ziemno-słonych; dzisiaj mało uczęszczany (Wildbad). Mieszkańcy w liczbie 2,000 prowadzą handel chmielem.

Burgdorf, 1) B. miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, regencyi Lüneburskiej, nad rz. Aue„ o 20 km. na północo-wschód od Hanoweru, 54 m. nad p. m., tartaki parowe, wielkie olejarnie, gorzelnie, krochmalnie, 3,324 m-ców w pobliżu kopalnie torfu. — 2) B., wioska w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, regencyi Hildesheimskiej powiecie Goslar; przebywali w niej oesarze niemiec-

cy od Henryka I do Konrada III (niegdyś cesarski palatynat Werla). — 3) B. miasto powiatowe w szwajcarskim kantonie Berneńskim, w węźle kolei żelaznych doj Bernu, Solury, Aarau i Lucerny, 568 m. nad p. m., 6,581 m-ców, (powiat 29,648 m-ców, przeważnie protestantów). Składa się z dwóch części: dolnej i wyższej, połączonych za pomocą mostu kamiennego przez rz. Emmę, wyższa ma wiele cech miasta starożytnego. B. posiada zamek na wzgórzu z VII w., piękny kościół, gimnazyum, bibliotekę miejską, fabryki tkanin bawełnianych, warsztaty mechaniczne i t. p. Handel serem emmentalskim jest bardzo znaczny. Miasto należało pierwotnie do książąt Zähringen, którzy nadali mu prawa miejskie, zbudowali zamek warowny i umocnili mura mi, następnie do książąt na Kyburgu; w r. 1383 przeszło do kantonu Berneńskiego. Zamek tutejszy zajmował Pestalozzi 1798—1804 i prowadzi w nim słynny swój zakład wychowawczy. W 1830 r. wybuchło tu powstanie ludowe przeciw arystokratycznym rządom w Bernie i wymogło demokratyczną ustawę.

go swoim kosztem kształcił, zabrał go z Halli i posłał do Getyngi na wydział prawny (1768). Gdy jednak i tutaj B. nie umiał się ustatkować, został przez dziadka zupełnie opuszczony i tylko kolegom i literatom, którzy cenili w nim wyraźne zdolności poetyckie, zawdzięczał znośną egzystencyę; szczególniej Boie, wydawca getyngeńskiego „Almanachu muz“, wiele mu przysług wyświadczył, zarówno pod względem materyalnym, jak i moralnym, a po ukończeniu przezeń studyów wyrobił mu posadę radź cy sądów, w Altengleichen (1772). Blizkość Getyngi pozwalała B-owi utrzymywać łączność z żywszym ruchem literackim, jakkolwiek do t. z. „szkoły ge-tyngeńskiej“ w ścisłem znaczeniu nie przystąpił. W r. 1773 B. napisał swoją „Eleonorę“, balladę, która powszechny wywołała podziw. Tymczasem dziadek, przejednany ustatkowaniem się wnuka, opłacił jego długi i B. ożenił się (1774) z Dorą Leonhart. Wprędce jednak rozkochał się namiętnie w jej młodszej siostrze, Auguście, a że ta odwzajemniała jego uczucia, za zgodą więc zrezygnowanej żony, żył w bigamii aż do śmierci Dory (1784). Ale i Augustę, którą teraz poślubił i którą w swoich pieśniach pod imieniem Molly opiewał, wprędce także utracił (1786). Już przed jej poślubieniem porzucił był B. swój urząd i, osiadłszy w Getyndze, utrzymywał się z lekcyj i z pióra. Zgnębiony stratą Augusty, w wielkie znowu zabrnął kłopoty ma-teryalne, bo chociaż od r. 1787 wykładał filozofię Kanta jako docent prywatny, a w 1789 został mianowany profesorem nadzwyczajnym, ale profesura ta była bezpłatną. W 1790 B pojął w małżeństwo Krystynę Elizę Hahn ze Stuttgartu, która, zachwyciwszy się utworami poety, sama ofiarowała mu swoją rękę; związek ten jednak nietylko nie polepszył bytu materyalnego B-a, ale zatruł goryczą ostatnie lata jego życia. Wprawdzie uwolnił

And. S.

And. S.

Bürgel, właściwie Stadt-Bürgel, miasto w w. ks. Wejmarskiem, na wschód od Jeny, na krawędzi wyżyny otaczającej malowniczą dolinę Gleiss; wysoko rozwinięte garncarstwo („Bürgeler Waaren“), 2,100m-ców. W pobliżu Thal-B., z ruinami opuszczonego w XVI w. klasztoru benedyktynów, przedtem zaś cystersek.

Bürgel Karol, prawnik czeski (* 1841 — f

1875). Został w r. 1865 doktorem praw, w 1871 adwokatem, w r. 1872 członkiem izby obrończej i komisyi egzaminacyjnej adwokackiej. Był od r.

1869 — 1879 redaktorem czasop. czes. „Prawnik“, w którem pomieszczał artykuły z dziedziny postępowania sądowego, mianowicie o przysięgach i egze-kueyi, jako też w przedmiocie prawa prasowego.

Pisał także artykuły polityczne w czasopiśmie się poeta przez rozwód od niedobranej małżonki „Politik“ i artykuły o konstytucyi austryackiej (1792), ale zgnębiony do reszty zawodami i troską („Randglossen zur Dezember-Charte“).—P o r. Czas. o chleb powszedni, umarł po dwóch latach walki

„Prawnik“ (XIV, 790).

F. J.

kantonie Lucerny, na granicy z kantonem Unterwalden, sterczy podłużnym grzbietem nad jez. Czterech kantonów, do wysokości 1,134 m., stromy, gęstym borem pokryty, przedstawia wiele pięknych widoków. Na jego zboczach w przecudnej okolicy, 870 m. nad p. m., leży letnie uzdrowisko klimatyczne z klimatem podalpejskim, powietrzem czy-stem, orzeźwiającem; lato nieco zagorące, wahań i spadków ciepłoty nie bywa, noce zupełnie ciepłe, wiatrów i mgły niema. Urządzenia, wygodę na celu mające, są wyborne. Sezon od czerwca do 15 września, koszta pobytu 250 fr. miesięcznie. Do Lucerny koleją, następnie statkiem ³/₊ godziny do Stanzstad, stąd końmi na miejsce.

And. S. i Dr. A. P.

1747 w Molmerswende pod Halberstadt — f 8 czerwca 1794 r. w Getyndze), wybitny poeta niemiecki. Nauki szkolne pobierał w Aschersleben i Halli, poczem w Halli zapisał się na słuchacza teologii; gdy jednak pod wpływem filologa Klotza zaczął prowadzić życie rozpustne, dziadek, który

z nędzą i chorobą piersiową. B, zajął wybitne Bürgenstock, szczyt Alpejski w szwajcarskim miejsce w literaturze niemieckiej jako autor drobnych poezyj, zwłaszcza sonetów, które pierwszy artystycznie traktował, i ballad, w których okazał się mistrzem prawdziwym; to też jego „Lenore“, Der wilde Jäger“, „Der Kaiser und der Abt“, „Des Pfarrers Tochter von Taubenhayn“ i inne, należą do rzędu arcydzieł. Niepoślednią wartość mają i jego liryki, szczególniej te, któremi natchnęła go miłość do Molly. Charakterystycznym rysem jego talentu jest umiejętność kojarzenia żywiołów ludowych z subtelnem poczuciem artystycznem. Tą zaletą celują mianowicie jego utwory z lat młodszych; w późniejszych często wpada w niesmaczne manie-rowanie. Pierwszy zbiór jego poezyj p. t. „Gedichte“ wyszedł w Getyndze, 1778; drugi tamże, w r. Bürger Gotfryd August, (* 31 grudnia r. 1789. „Sämmtliche Werke“ wydał Reinhard (4 tomy, Getynga, 1796—1798), a „Sämmtliche Gedichte“ Grisebach (2 tomy, Berlin, 1889). —B. wiele swoich utworów poetyckich i artykułów prozaicznych drukował w „Göttinger Musenalmanach“, który wydawał od roku 1779 aż do śmierci, i w „Akademie der schönen Redekünste“, czasopiśmie, któ-

„Ott. SI. n.“.

Burggraf!:, ob. B u r g r a b i a.

Burgńard, herb polski, na tarczy w polu błę-kitnem; środkiem tarczy i wpoprzek onej pas srebr ny, nad pasem w górnej części pola orzeł czarny, zwrócony w lewo, pod pasem zaś w dolnej części pola prawe ramię w zbroi, z ręką trzymającą w palcach srebrny pieniądz. Ręka zwróconą jest w prawo.—W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy białe strusie pióra. Herb ten pochodzi z Pomorza, a pieczętują się nim Burghardowie, osiedli w Poznań

skiem od r. 1763.—(Borkowski „Herb. rod. szlach.

w. K. z.

And. S.

Pr. A. P.

bydła.

And. S.

And. S.

A. Pol.

re wydawał w r. 1790—91 w Berlinie.—Niektóre jego ballady tłómaczyli na polski: Odyniec, Zan, Kiciński i inni.—Porówn. Pröhle „G. A. B. Sein Leben und seine Dichtungen“ (Hamburg, 1856) i Stro.dtmann „Briefe von und an B.“ (4 tomy, Beri., 1874).

Burger Ludwik, rysownik i malarz niemiecki (* w Krakowie r. 1825 — f w Berlinie 1884). Kształcił się w akademii berlińskiej w latach 1846 —47. Podróżował w celach naukowych był w Antwerpii, Paryżu i nad Renem, uczestniczył w wojnach: duńsko-pruskiej i austryacko-pruskiej; illustro-wał te walki w dziełach „Schleswig - holsteinsche Krieg“ (1866) i „Der Deutsche Krieg von 1866, 70 —71“. Wydał cykl „Die Kanone“. Jego malowidła dekoracyjne odznaczają się wybornem pojęciem malowniczości, a zwłaszcza ścienne w ratuszu berlińskim i we „Florze“ w Charlottenburgu.—

W. G.

kr. Pols.“).

Burghauseń. miasto w Bawaryi Wyższej, powiecie Altotting, nad Salzachem, szpital, odlewnia dzwonów, garbarnie, sąd, 3,500 m-ców. Niegdyś było stolicą samodzielnego hrabstwa i należało do hrabiów na Abensbergu, których zamek dotąd się wznosi, po ich wygaśnięciu dostała się Bawaryi.

Burghölzli, wioska w Szwajcaryi, w kantonie Ziirychskim, rządowy zakład leczniczy dla umysłowo chorych pod kierunkiem prof. Zürychskiego uniwersytetu dr. Forela.

Burgkmair Jan (ob. Burckmeir)

Burgkundstadt, miasto w bawarskiej prowincyi Frankonii Wyższej, okręgu Lichtenfels, na skale nad Białym Menem; zamek, wyrób tkanin lnianych i bawełnianych, uprawa chmielu, browary, hodowla

And. S.

Bürglen, wioska w szwajcarskim kantonie Uri, w pięknej dolinie potoku Schachen, według podania—miejsce urodzenia, pobytu i śmierci Wilhelma Telia, z kaplicą, pamięci jego poświęconą.

Burglengenfeld, miasto okręgowe, w bawarskiej prowincyi Palatynatu Wyższego (Oberpfalz), piękny kościół św. Krzyża, ruiny zamku, znaczne jarmarki na bydło, wielkie browary, 3,500 m-ców.

Burgmüller Jan Fryderyk (* 1806 w Ra-tysbonie — f 13 lutego 1874 w Beaulieu we Francyi), niegdyś ulubiony kompozytor lekkich utworów fortepianowych.

BurgOS, 1) B. departament hiszpański w prowincyi Starej Kastylii, na północy graniczy z depart. Santander i Vizcayą, na wschodzie z Alavą i Logrońo, na południu z Sozią i Segovią i na zachodzie z Walladolidem i Palencią. Rozległości ma 14,196 km. kw. (265.8 mil kw.). Wogóle kraj jest górzysty i bardziej wyniosły w części północnej i wschodniej niż na południu i zachodzie. Południowe odroślą gór Kantaryjskich, tu niezbyt wysokie (do 1,000 m.), biegną na północy; południo-wschodnią połać kraju zajmują: Sierras de la Demanda (2,300 m.) i de Neila, należące do środko-wo-iberyjskiego systematu górskiego, w środku kraju Montes de Oca (995 m.) Sierra de Cervera (l,413 m.) i wiele innych, niższych łańcuchów. Góry te po największej części nie posiadają lasów, zato doskonałe pastwiska i bogate pokłady rozmaitych kruszców i węgla, mało dotąd wyzyskiwane; brak drzew, przestrzenie zarosłe krzakami i rozległe łąki charakteryzują doliny B-u.— W głębokich parowach (450 m.) płyną Ebro, z lewym dopływem Nela, Duero z dopływem Risuerga, która przyjmuje Arlanzon z Arlanzą. Klimat lądowy, właściwy Hiszpanii środkowej, przy tern surowy; w górach zdarzają się częste lodozwały i wieją gwałtowne wiatry. Ludność w 1887 wynosiła 337,822 m-ców, co odpowiada gęstości 24 na kil. □. Głównem zatrudnieniem jest rolnictwo, nizko stojące z powodu braku ziemi urodzajnej; żyto, wino i w małym stopniu owoce i jarzyny stanowią główne płody kraju. Hodowla bydła bardzo rozwinięta, dostarcza wełny, sera i skór; górnictwo — soli, miedzi i srebra. Kwitnący w dawnych wiekach przemysł dziś ma niewielkie znaczenie. Najważniejszą drogą całego kraju jest kolej północna, dążąca z Francyi do Madrytu i dotykająca stolicy B-u, następnie niewielka odnoga kolei idącej do portu Santander. — Pod względem sądownictwa cała prowincya dzieli się na 12 okręgów i podlega sądowi wyższemu w Walladolidzie. — 2) B. Stolica tejże nazwy śród dosyć żyznej okolicy, amfiteatralnie wznosi się na wzgórzu na prawym brzegu Arlanzonu i przy kolei północnej, 842 m. nad p. m. W r. 1887 liczyła 31,000 m-ców. Miasto zabudowane bez planu, z krę-temi i ciasnemi uliczkami, z domami po największej części nie starszemi nad wiek siedmnasty, po-malowanemi na kolory jaskrawe, niewiele posiada gmachów ozdobnych. Jednakże tutaj znajduje się słynna katedra z XIII wieku, najwybitniejszy okaz stylu gotyckiego w Hiszpanii, uderzająca ogromem i mnóstwem ozdób, płaskorzeźb i posągów na każ-dem piętrze, aż do wierzchołków dzwonnic, aż do szczytu wielkiej wieży, górującej nad środkiem kościoła; wspaniała fasada i dwie wysokie na 90 m. wieże zbudowane zostały w 1442 — 56 przez budowniczego Jana z Kolonii. Arcydzieła rzeźby i malarstwa zdobią wnętrze i liczne kaplice (główna — konetablów Kastylii), zawierają grobowce książąt i biskupów; słynny posąg „Chrystusa cierpiącego“ wisi w bocznej kaplicy. Oprócz katedry zasługują na uwagę: dawne kościoły San Esteban i San Gil, pałac arcybiskupi, ratusz i łuk tryumfalny wystawiony na cześć pierwszego księcia Kastylii, Fernanda Gonzaleza. Fontanny na placach miejskich w liczbie 9 orzeźwiają powietrze; na jednym z tych placów stoi posąg Karola III. Z cytadeli, która stanowi ła za królestwa Kastylii więzienie państwowe, po

oblężeniem B. przez Wellingtona.

zostały tylko zwaliska. Na lewym brzegu Arlan-zonu leży duże przedmieście La Vega, a na zachodzie dwa inne: las Huelgas i San Pedro, przedzielone rzeką, przez którą prowadzą trzy mosty.— Niegdyś kwitnął tu przemysł i handel, dziś przemysł, skutkiem wojen domowych, znacznie podupadł, wyrabiają się tylko sukna i towary dziergane; handel natomiast, dzięki położeniu przy drodze żelaznej Paryż—Madryt, jest dość ożywiony, głównie wełną i serem. W B. przebywają: gubernator, biskup i sąd apelacyjny; zarazem jest tu jeden z większych arsenałów Hiszpanii. Z zakładów naukowych istnieją: 2 kolegia, seminaryum nauczycielskie, szkoła chirurgiczna, akademia sztuk pięknych, instytut głu-

od miasta znajduje się słynny, teraz opuszczony, klasztor kartuzów, zwany Miraflores (z r. 1441), z alabastrowemi grobowcami Jana II i jego małżonki.— B. założone zostało w IX lub X w., prawdopodobnie na ruinach miasta Cauca albo Deobri-gula, i stało się rezydencyą hrabiów i królów Starej Kastylii. Alfons VI, przenosząc stolicę do Toledo, uczynił B. rezydencyą biskupów z Gamonal, a od 1574, staje się B. siedliskiem arcybiskupa. W czasach nowszych zasłynęło zwycięstwem 40,000 francuzów, pod marszałkiem Soultem, nad 20,000 hiszpanów pod wodzą margrabiego Belvedere (10

list. 1808) a później, w końcu r. 1812, bezskutecznem

st. st.

BurgOS Franciszek Ksawery, hiszpań. mąż stanu (* 1778 — f 1845 r.). Za panowania Józefa Bónapartego był podprefektem Almeryi, atoli pó-

;,:Ą

Mi

Im

[j

ii

«i

ml

■-

S' mm

id

r.

i«

■ v;.

fi

h

i)

mmi*

■i-

j.

urn

Mm

■Ja

ft

KÆMm

Ml

mm

'i-

frr

rs!

Ef

tin⁻ iicniłf

_ -Jllfgmv)

» mm

r sr

•in

•:=s§,.

Fig. 318. Brama Santa Maria w Burgos.

Fig. 317. Katedra w Burgos.

choniemych i ociemniałych, kilka szpitali i przytułków.—Pod miastem leży opactwo Santa Maria de las Huelgas, założone przez Alfonsa IX dla 150 mniszek szlacheckiego rodu; jego ksieni miała przywileje biskupom właściwe i posiadała pod swem zwierzchnictwem 17 klasztorów, 14 miast i 50 wsi. W sąsiedniej mieścinie, Vivar,. urodził się głośny bohater półwyspu, Cyd, któremu w przypuszczalnem miejscu zamieszkania wystawiono r. 1784 pomnik; zwłoki Cyda i jego małżonki Ximeny w r. 1842 spoczywały w starożytnym klasztorze San Pedro de Gardeńa (o 8 km. od miasta), potem zostały przeniesione do ratusza w B. 0 4 km. na wschód źniej po powrocie Ferdynanda VII wygnany, udał się do Francyi. W r. 1817 wróciwszy do ojczyzny, wydawał czasopismo: „Miscelanea de commercio, artes y literatura“, a następnie redagował: „Im parcial“. W 1824 wysłany był do Paryża dla zaciągnięcia pożyczki rządowej u bankiera Guebhar-da; w 1835 został ministrem spraw wewnętrznych, jednakże już po roku urzędowania musiał złożyć tekę, skutkiem napadów partyi liberalnej; obwiniony przez generała Alvalę o nadużycia podczas zaciągania pożyczki u Guebharda, był wkrótce przez komisyę śledczą zupełnie uniewinniony. Resztę dni swoich spędził w Granadzie. B. jest znany, jako autor kilku prac literackich: „Esposicion sobre los malos que aquejan â Espańa“ (1826 r.); komedye: „Las

B.

très iguales“ (1817); „El baile de Mascara“ i „El optimista y ei pesimisla“, Obok tego napisał znaną Odę do rozumu (Oda â la razon) i Dzieje panowania Izabeli II-giej (Anales del reinado de lsabel II), wydane tylko częściowo.

Burgoyne John (* około 1722 — f 1792), generał i pisarz angielski; służył początkowo w wojsku portugalskiem w stopniu brygadyera (1762) i zasiadał dwa razy w parlamencie (1761—1768); roku 1777 otrzymał dowództwo wojsk angielskich w Kanadzie, ruszył więc z 7-tysięcznym korpusem ku jezioru Champlain: w bitwie pod Ticonderoga pobił amerykanów, ale w dolinie rzeki Hudson, po przegranych pod Stillwater i Freemans Ferm, gdy nie doczekał się przyjścia generała Clintona, a szańców zdobyć nie mógł, trapiony brakiem żywności, zawarł kapitulacyę z generałem Gates i złożył broń pod Saratogą (17 października 1777 roku); po powrocie z niewoli podał się do dymisyi; przywrócony do stopnia generał-porucz-uika roku 1782, został członkiem tajnej rady i dowódzcą sił zbrojnych w Irlandyi. Oprócz pism politycznych i parlamentarnych, B. pozostawił pamiętnik p. t. „State of the Expedition from Canada“ (1780 r.), a także zbiór poezyj i sztuk teatralnych, z których na wyróżnienie zasługują: „The Lord of the Manor“ (Opera komiczna) i „The Heiress“ (Komedya przypominająca „The School for Scandal“ Sheridana). Prace dramatyczne i poetyczne B-a, poprzedzone biografią autora, wyszły drukiem w 2 tomach r. 1808.—Fonblanque „Episodes and Correspondence of Burgoyne“ 1876.    r*

Burgoyne sir John Fox (* 1782 — + w Lon dynie 7 października 1871 r.), angielski feldmarszałek, syn poprzedniego; skończył szkołę wojskową w Woolwich ze stopniem porucznika inżenieryi roku 1798; r. 1800 odbył wyprawę do Malty; 1806 —1807 służył w Sycylii i Egipcie, gdzie się odznaczył przy oblężeniu Rozetty i Aleksandryi; zamianowany kapitanem, udał się 1808 do Portugalii, do armii Wellingtona i prowadził później osobiście oblężenie Burgosu i Saint-Sebastian; 1812 otrzymał sto pień podpułkownika; wróciwszy do Anglii, wyruszył natychmiast do Ameryki, jako naczelny inżynier wraz z admirałem Cochrane, ale wyprawa skierowana na Nowy Orlean nie powiodła się (1815 r.); 1827 powrócił do Portugalii; r. 1831 zamianowany pułkownikiem, otrzymał prezesowstwo komisyi robót publicznych w Irlandyi i na tern stanowisku oddał wielkie usługi; r. 1838 został generałem majorem, a 1845 generalnym inspektorem fortyfikacyj angielskich; wyniesiony na stopień generała porucznika 1851, opracował cały plan kampanii wschodniej, a wysłany następnie do Konstantynopola, zbadał system obrony tego miasta i złożył swojemu rządowi raport o siłach militarnych Turcyi; zamianowany naczelnym inżynierem sztabu głównego armii wschodniej, brał udział w bitwach pod Almą, Bałakławą i Inkermanem, poczem poruczo-no mu kierunek oblężenia Sewastopola, ale, nie poparty przez własny rząd i trafiwszy na niechęć podwładnych, nic nie wskórał, przez co naraził się na wymówki marszałka Canroberfa, który mu wy

rzucał nieudolność. On sam znów skarżył się, że siły angielskie w armii skombinowanej były tak słabe, iż głos angielski w niej niknął; francuzi przeprowadzali swoje plany, nie pytając się o zdanie sprzymierzeńców; w każdym razie, plany B-a były wykonywane i przyczyniły się do ostatecznego zwycięstwa. Wróciwszy do Anglii (w marcu 1855), B. został nagrodzony tytułem baroneta, koustabla Wieży londyńskiej (1865) i stopniem feldmarszałka (1868). R. 1870 po bitwie pod Sedanem B. wystosował do Napoleona III list kondolencyjny; cesarz w odpowiedzi przesłał mu swoje zwierzenia, które wywołały chwilowe wrażenie. Napoleon III pisał do „Moltkego Anglii“, że marsz na Sedan był zgubny ze względu na skutki strategiczne, ale że był dla niego koniecznym ze względów politycznych; list się kończył znanym frazesem: „Wszystkie nasze nieszczęścia wynikły stąd, że prusacy byli pierwsi gotowi do marszu“. B. zostawił między innemi studyum, p. t.: „Military opinions“ (Loud., 1859), omawiające kwestyę najazdu na Anglię armii obcej, a zwłaszcza fran.—Wrokesley „Life and Cor. of sir J. B.u (Lond. 1873). r-Burgrabia, dawny dyguitarz niemiecki (burg-g r a f). Pierwotnie B. był komendantem zamku lub miasteczka (burg), i obok władzy wojskowej, piastował także urząd sędziowski w przynależnym mu okręgu; mianował go właściciel zamku, lub też dawał mu zamek w zastaw; zazwyczaj powoływano na to stanowisko członków drobnej szlachty. Władza B-iów, nie ujęta w ścisłe przepisy, była bardzo rozległą; zczasem, gdy dokoła zamków zaczęły powstawać miasta, stali się oni hrabiami tychże miast (comités urbis) i w ich ręku spoczywała ad-ministracya wojenna, sądowa i policyjna. Ze wzrostem sił. miejskich, utracili wiele ze swoich praw i przywilejów, a w wielu miejscowościach zniesiono ich zupełnie. Niektórzy tylko z nich, jak B-iowie Magdeburga, Miśnii i Norymbergi, ustanowiwszy w swoich burgrabstwach prawo dziedziczności, pozakładali własne księstwa. Hohenzollernowie, piastując burgrabstwo Norymberskie, dorobili się olbrzymiej fortuny.    r-

B. w dawnej rzeczypospolitej zajmował stanowisko podrzędne; był albo służebnikiem kasztelana, czy też starosty, jeżeli w jednym grodzie z tym lub owym przebywał (jak np. w grodzie kaliskim od r. 1305, wschowskim od 1356 i wieluńskim od 1386), albo rządził tylko zastępczo w tych grodach, w których nie było kasztelana. Burgrabia grodowy (Burgravius capitanei) należał do katego-ryi urzędników grodzkich, głównym zaś jego obowiązkiem było: czuwać nad wykonaniem wyroków sądowych i naprawiać zamek w czasie pokoju. Byli też B-owie używani przez starostów grodowych do strzeżenia bezpieczeństwa publicznego, odbywali kondescencye i trądy eye, a stąd w niektórych województwach nazywano ich subdelegatami. W wieku XV-m wybór B-go i wydalenie zależały jedynie od starosty. Inne zupełnie stanowisko i znaczenie mieli B-owie zamku krakowskiego, miasta Gdańska i Rygi. B-ów zamku krakowskiego ustanowił Kazimierz W. W w. XV-m było ich dziesięciu, od wieku zaś

And. S.

licę.

XVIII do końca bytu Rzeczypospolitej — dwunastu. Mianowani byli przez króla, zwierzchność nad nimi miał starosta krakowski, obowiązkiem ich było pilnowanie zamku, za niedbalstwo w urzędowaniu zaskarżano ich przed sejmem, a ten winnym odbierał przywileje. Należeli oni do liczby urzędników ziemskich województwa krakowskiego, lecz nie mieli pomiędzy nimi wyznaczonego miejsca; sądząc wsze-lakoż z ich podpisów na elekcyach i na konfede-racyach generalnych, szli zaraz po skarbniku. B. królewski miasta Gdańska—był właściwie królewskim sędzią miejskim lub zamkowym. Urząd ten ustanowił Kazimierz Jagiellończyk po objęciu panowania nad Prusami, zastąpiwszy nim dawniejszego komtura krzyżackiego, który mieszkał na zamku gdańskim, jako namiestnik w. mistrza i wykonywał pierwszą, oznaczoną prawami, jurysdykcyę. Nowy ten urzędnik królewski miał tenże zakres władzy, co dawniej komtur, nosił tylko inne nazwisko, t. j. starosty królewskiego, jak go mianuje główny przywilej gdański z r. 1454. Po łacinie nazywano go Bur grabi u s, co i do niemieckiego języka przeszło. B-ego takiego corocznie wybierano z grona członków rady miejskiej i do zatwierdzenia królowi przedstawiano. Do urzędu jego należały wszelkie sądy o pobicie i gwałty w mieście; sędziowie bez jego zgody nie mogli nikogo pod sąd oddawać w sprawach kryminalnych, ani brać na tortury, ani też wykonywać wyroku śmierci na skazanym bez jego zatwierdzenia. Burgrabia zaś gdański miał pod swojem zwierzchnictwem notary uszów królewskich; w zakresie swojej jurysdyk-cyi wyrokował bez apellacyi i jedynie królowi zdawał sprawę ze swych czynności; do niego też należał dozór nad rzeczami rozbitków i nad dobrami kaducznemi. Hartknoch (ks. 2 rozd. 4) wspomina o podobnych urzędnikacn w Prusach. Takąż zupełnie władzę miał i B. miasta Rygi, ustanowiony na mocy ugody z r. 1561 d. 28 listopada pomiędzy mistrzem Kawalerów Inflanckich, Kettlerem, a Zygmuntem Augustem. Po zniesieniu urzędu rzeczywistych burgrabiuw tytuł ich, przekształcony na murgrabiego, przeszedł był na rządzców pałaców pańskich w miastach lub na wsi, lecz w końcu wyszedł z używania zupełnie. — „Encyklopedya S. Orgelbranda“.    *

Burgraw, (po niemiee. Burggraf, w zepsutej łacinie Burgravius, praefectus, comes urbis albo civitatis) obacz Burgrabia.—We Francyi, za prezydentury Ludwika Napoleona, Burgrawami (bur-graves) przez szyderstwo nazywano przewodzców stronnictwa legitymistycznego i organistowskiego (pomiędzy innymi Vatimenilla, Montalemberta, Ber-ryer’a, Brogliego, a nawet Thiersa), którzy się byli zjednoczyli w oppozycyi przeciw prezydentowi i rzeczypospolitej. Pochop do tego wzięto z tytułu znanego dramatu Wiktora Hugo, w którym główne osoby działające są starcami.    *

Burgscheidungen, wioska w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Merseburskiej, powiecie Querfurt, nad rz. Unstrut, z zamkiem hrabiów na Schulen-burgu, uchodzi za najstarszą osadę w Turyngii i była niegdyś jako Scheidingen (Skidinge) warownią pograniczną przeciw Frankom, oraz rezyden-cyą władzców turyngskich.

Burg Schlitz, zamek w w. ks. Meklenbursko-Szweryńskiem, na szczycie lesistej wyniosłości, w okolicy zwanej Szwajcaryą Meklenburską, leży niedaleko jeziora Malchińskiego, posiada cenną bibliotekę, oraz nader ciekawe zbiory starożytności i pamiątek historycznych, jest własnością hrabiów Bassewitz z przydomkiem Schlitz; wielki park; granitowy pomnik Bliichera; rozległy widok na daleką oko-

And. S.

Burgschmiet Daniel, odlewnik niemiecki (*1796 w Norymberdze—f 1858 t-że). Wszedł z razu na naukę do tokarza w mieście rodzinnem, który go później przyjął za wspólnika. Następnie w r. 1819 B. założył w Norymberdze własny swój warsztat i tegoż roku wraz z Bucherem zrobił teatr maryo-netek automatycznych, z którym różne miasta objeżdżał. W kilka lat później zawezwano go do wykonania trzech figur wielkości naturalnej w domu sierot; a gdy je przyjęto z uznaniem, wtedy B. postanowił wykształcić się systematycznie i wstąpił do szkoły sztuk pięknych w Norymberdze pod kierunek Reindla. R. 1826 wykuł z kamienia statuę Melanchtona bez żadnego modelu, poczem został nauczycielem plastyki w nowo-założonej szkole politechnicznej w Norymberdze. Po niejakim wsze-lakoż czasie udał się do Paryża, aby pod kierunkiem Crossatiera udoskonalić się w odlewnictwie; a kiedy po dość długim tam pobycie wrócił do Norym bergi, powierzono mu odlanie ze spiżu posągu Albrechta Diirera, według modelu Raucha, z czego się znakomicie wywiązał. Z innych jego odlewów zasługują na wyróżnienie: sześć aniołów, zdobiących wielki ołtarz w kościele św. Wawrzyńca w Norymberdze (1840); posąg Beethovena, według modelu Hähnela w Bonn, kolosalny posąg cesarza Karola IV (według tegoż) w Pradze; posąg Lutra w Möhra (według Müllera), a wreszcie posąg Radeckiego w Pradze, (według modelu braci Maxów), któ/y wykończyć śmierć mu przeszkodziła, i dopiero zięć jego, Lenz, zakład po nim odziedziczywszy, wypełnił to zadanie.    *

Burgsdorf FryderykAugust Ludwik (*23 marca 1747 r. w Lipsku,—f 1802 w Berlinie). W młodym wieku wstąpił do służby wojskowej we Francyi, lecz wkrótce, z powodu nieszczęśliwego wypadku, był zmuszony ją opuścić. W r. 1762 poświęcił się nauce leśnictwa; w 1764 wstąpił do służby łowieckiej na dworze w Gotha, w 1767 podróżował po Francyi, Hollandyi i Anglii. Po po-powrocie słuchał wykładów botaniki leśnej u Gle-ditscha w Berlinie, w 1777 kupił posadę sekretarza leśnego, do której przywiązany był zarząd leśnictwa Tegel pod Berlinem. Założył tam obszerne plan-tacye drzew leśnych, zaprowadził handel nasionami leśnemi i usiłował aklimatyzować drzewa obcych krajów. W r. 1787 Fryderyk Wilhelm II powie rzył mu nauczanie młodzieży, poświęcającej się leśnictwu i łowiectwu, oraz wydanie podręcznika leśniczego. Jako dyrektor akademii leśnej w Berlinie, miewał wykłady gromadzące licznych słuchaczy. Pozostawił następujące dzieła: „Beiträge zur Erwei-

St. Rew.

And. S.

And. S.

r.

And. S.

terung der Forstwissenschaften“ (Berlin, 1780); „ Versuch einer vollständigen Geschichte vorzüglicher Holzarten in systematischen Abhandlungen“;—szeroko pojętego tego dzieła wyszły tylko dwie części: o Buku (Beri., 1783) i o Dębie (2 części, 1787 — 1800); „Forsthandbuch“, (2 tomy; Berlin, 1804—5); Najważniejszem jego dziełem jest: „Anleitung zur sichern Erziehung und zweckmässsigen Anpflanzung der einheimischen und fremder Holzarten“, razem ze wstępem dendrologicznym (Berlin, 1805). B. usiłował sam doświadczać jak najwięcej, aby nauczać na podstawie własnych doświadczeń. Przez sumienne swe w praktycznym kierunku prace położył znaczne usługi.

Burgstädt, miasto w królestwie Saskiem, okręgu Lipskim, powiecie Rochlitz, przy drodze żel. Lipsk-Chemnitz, 318 m. nad p. m., liczne fabryki: tektury, machin do szycia, drutów pończoszniczych, pasów transmisyjnych i t. p., 6,000 m-eów. Jest to kolebka sask. perkalików i tkanin jedwabnych.

Burgsteinfurt, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regencyi Münster, nad rz. Aa, węzeł dróg żelaznych; gimnazyum z oddziałem realnym, 2 ewaug. i 1 katol. kościół, farbiarnie tkanin, drukarnie perkalików, fabryki płótna i cygar, browary, 4,500 m-ców. Piękny zamek hrabiów Bentheim, z obszernym parkiem angielskim, wznosi się na niewielkiem wzgórzu.

Burgundowie (Burgundio nes), lud germański, należący, podług Pliniusza, do szczepu wandalów lub gotów; w I-m stuleciu naszej ery mieścili się oni między Odrą a Wisłą, w ziemi stanowiącej obecnie wielkie księstwo Poznańskie. Nazwa B. pochodzi zapewne od wyrazów gockich: „burga“, co znaczy „mieszkaniec“, i „chunda“ czy „gunda“ — „wojowniczy“, w każdym razie pochodzenie B-ów jest ciemne; i tak, nazwy wyspy Bornholm (dawniej Borgunda-bolm), i wyspy Rugii (dawniej Borgunda-land) dawały do myślenia, że B. przybyli z półwyspu skandynawskiego. Pomału posuwali się oni nad Ren; około r. 35ü terytoryum ich stykało się z granicami siedziby A1 a m a n ó w (ob.); cesarz Julian prowadził z nimi wojny i zadał im liczne klęski; r. 370 cesarz Walentynian I zawarł z nimi przymierze i podburzył ich przeciwko Alamanom. B. wyruszyli w liczbie 80,000 wojowników, ale, opuszczeni przez cesarza, cofnęli się z nad Renu. R. 407 przeszli Ren pod wodzą Gibiki. (Ob. co do dalszego ciągu Burgundy a).—Roget de Belloguet „Questions bourguignonnes“ w I tomie „La Description générale du duché de Bourgogne” przez Courtépée, wyd. 1847; Derichsweiler „Geschichte der Burgunder (Monaster, 1863); Albert Jahn „Die Geschichte der Burgundionen“ (Halla, 1874).

Burgundya, dawna prowincya Francyi przed jej rozdziałem na obecne departamentu, graniczyła z prowincyami: Isle de France, Szampanią, Franche-Comté, Sabaudyą, Lyonnais, Bourbonnais, Nivernais i Orleannais, oraz na niewielkiej przestrzeni z Szwaj-caryą. Właściwa B. tworzy dziś departament Saône et Loire, oraz części dep. Yonne, Aube i Haute Marne, inne jej dzielnice wchodzą w skład departamentów: Ain (Pays de Dombes, Pays de Gex,

Encjklopedya Powtzecłma lluitr. T. X.

Bresse-Bugey), Yonne (Auxerrois) i Côte-d’Or (Dijon-nais). W układzie poziomym przedstawiała B. kształt wydłużonego równoległo-boku ukośnego, dotykającego na północo-zachodzie okolic Paryża, a na po-łudnio-wschodzie opartego o Szwajcaryę i Jurę, w układzie zaś pionowym cechuje się szeregiem wyniosłości, przebiegających środkiem kraju z północy na południe i stanowiących wododział między systematem Rodanu z jednej, a Sekwany i Loary z drugiej strony; są to góry Charolais, Côte d’Or i wyżyna Langres, przedzielone między sobą dość głębokiemi zapadlinami, które umożliwiły przeprowadzenie kanałów Centralnego i Burgundzkiego z dorzecza Rodanu po wschodniej stronie gór w dorzecze Sekwany i Loary po zachodniej. Wogóle rozróżnia się B-ę wyższą (Haute Bourgogne) od niższej (Basse Bourgogne), t. j. środkową i północną, górzystą, od południowej, płaskiej, uwydatniającej się głównie w widłach rzecznych między Rodanem i Saoną. Najważniejszą rzeką jest pograniczny Rodan z prawemi dopływami Ain i Saoną; Sekwana bierze tu początek równie jak i Armanęon, wchodzący do jej systematu przez przepływającą kraj Yonnę; Loara płynie na granicy z prow. Bourbonnais. Ogólna przestrzeń wynosiła 25,714 km. □. Klimat łagodny i zdrowy, grunt urodzajny i po większej części dobrze uprawny; tylko niektóre okolice bardziej górzyste, oraz dzielnica Dombes mają grunt niezdatny do uprawy. Ludność trudni się przeważnie rolnictwem, sady i ogrody warzywne w stanie kwitnącym; uprawa słynnego wina B-kiego na zboczach górskich przynosi dochód znakomity; godną jest uwagi kultura łąk i staranne gospodarstwo leśne; hodowla owiec, koni i bydła nie bez znaczenia; przemysł skierowany głównie do wyrobu płótna, tkanin wełnianych i towarów metalowych (Creuzot). Z miast najważniejsze dziś są: Dijon, Châlon s. Saône i Auxerre.

Dzieje Burgundy i, 1. Okres przedhistoryczny. Liczne wykopaliska 'kamienia łupanego i kości ludzkich, znalezione w „Grocie Wieszczek“ (Grotte des Fées) w departamencie Yonne i w So-lutré, świadczą o istnieniu człowieka w epoce czwartorzędowej w tej części Gallii, która stanowiła późniejszą B-ę. Ludzie rasy, zamieśskującej Solutré, byli, jak się zdaje, wzrostu więcej niż średniego, podłużnogłowi (dolichocpehali), o wystających policzkach, czole nizkiem, podanem w tył, szczękach prognatycznych; pod względem cywiliza-cyi stali na jednym stopniu z troglodytami Peri-gordu. 2. Okres celtycki. Na czele ludów gallijskich, które zajmowały terytoryum pierwotnej B-i, stali eduowie, mandubiowie, lingoni i sekwano-wie. Eduowie otrzymali r. 120 przed Chr. tytuł sprzymierzeńców rzymskich; wspierając się na potędze Rzymu, uciskali sąsiednie ludy arwernów i sekwanów, lecz zostali pobici przez Aryowista, który napadł na nich na czele 15,000 swewów i sekwanów. 3. Okres galio-rzymski. Z rozpoczęciem or-ganizacyi Gallii za Augusta, terytoryum eduów, se-nonów, liugonów i sekwanów wcielone zostało do prowincyi lugduńskiej. Eduowie i sekwanowie przystąpili do spisku, uknutego przeciwko Neronowi

97

przez Juliusza Vindexa, gubernatora Lugdunu (68). Chilperyk rozszerzył swoją władzę aż do Vaison Po śmierci Witeliusza (69) druidzi zorganizowali nowe i zajął Langres; r. 490 Gundebald odbył wyprawę powstanie, lecz eduowie, stając w obronie cesar- do Liguryi i wrócił z bogatym łupem i pocztem Btwa, pobili lingonów, na których czele stanął Ju- niewolników; r. 493 miasto Chalon- sur- Saône liusz Sabinus. Za Marka-Aureliusza sekwanowie weszło w skład królestwa. Gundebald kazał za-chwytali kilkakrotnie za broń. W owym czasie mordować braci swoich, Chilperyka i Gondomara, misyonarze zaczęli wprowadzać wiarę chrześciań- wraz z żoną i dwoma synami pierwszego: jedna ską do Burgundi. Święty Andoch, Benignus córka Chilperyka wstąpiła do klasztoru, drugą Klo-i Thyrses głosili pierwsi słowo Boże w Autuu; tyldę, zaślubił Hlodewig, król franków; Godegesil wszyscy ponieśli śmierć męczeńską. W połowie zawarł z nim przymierze i wypowiedział wojnę III wieku Krokus (Crocus), król alamanów i wan- Gundebaldowi. W bitwie pod Dijon (500) franko-dalów wtargnął do Gallii i, zdobywszy miasto Lan- wie pobili Gundebalda, który musiał uchodzić do gres, mieszkańców wyciął w pień; sam zginął pod Awenionu. Wkrótce potem Gundebald pochwycił Arelatem r. 260. Posthumus, zamianowany przez Godegesila i kazał go ściąć; został zatem sam je-Waleryana rządzcą Gallii, okrzyknięty został cesa- den panem B-i, ale musiał zato złożyć hołd kró-rzem (257), lecz musiał się zamknąć w Autun, łowi franków. Gundebald wydał dwa kodeksy, które obiegł Gallien. Autun, zachowując wierność z których drugi, noszący nazwę „Loi Gombette“, Klaudyuszowi II, wytrzymało drugie oblężenie, bro- został później przerobiony i uzupełniony przez niący się przeciwko Tetrlowi, lecz musiało się króla Zygmunta. Gundebald zmarł r. 516; przed poddać r. 270. Aurelian, upodobawszy sobie mia- samą śmiercią koronę przeznaczył synowi, Zyg-sto Dijon, kazał je ufortyfikować. W r. 305 Ga- muntowi. Zygmunt wezwał r. 517 do Epaone na leryusz Maximinus broniąc Gallii od najazdu ger- synod wszystkich biskupów swojego królestwa; manów, pobił ich pod Langres. Za Konstansa z pozostałej listy, zawierającej wszystkie grody bi-alamanowie napadli Autun; miasto obronili wete- skupie, można wnosić o ówczesnym obszarze kró-rani Juliusza (356), wkrótce jednak potem barba- lestwa burgundzkiego. R. 523 synowie Hlodwiga: rzyńcy, zalegli cały kraj. 4. Pierwsze króle- Hlodomir, Childebert i Klotaryusz wyruszyli do B-i; stwo burgundzkie (407—534). R. 407, bur- odnieśli walne zwycięstwo; król Zygmunt, pochwy-gundowie (ob.), sprzymierzywszy się z wandalami eony wraz z żoną i dziećmi przez żołnierzy Hlo-i alanami, przebyli Ren w okolicach Moguncyi domira, został stracony. Brat jego, Godemar, ob-i złupili część Gallii. Konstans, wódz Honoryusza, jął w posiadanie część B-i, ale r. 524 król Hlo-nadał im ziemie wraz z tytułem gości i sprzymie- domir wypowiedział mu wojnę i, jakkolwiek sam rzeńców imperyum, pod warunkiem, że będą bro- zginął w bitwie pod Vézeronce, frankcwie przecież nili nadanego im terytoryum od obcych najazdów, odnieśli zwycięstwo. R. 532 Childebert i Klotaryusz, Gibika był wówczas wodzem burgundów; po nim postanowiwszy dokończyć zaboru B-i, zgromadzili nastąpił Gundikar (Gunther „Nibelungów“). Około znaczne siły i po dwuletniej wojnie stali się pa-r. 430 burgundowie wytrzymali pierwszy najazd nami królestwa; Godemar uciekł z kraju; B. zosta-hunnów, poczem usiłowali zająć lewy brzeg Renu, ła podzieloną między obu królów frankońskich lecz Aecyusz pobił ich na głowę (436). Ci, co i ich siostrzeńca, Teodoberta, królewicza austrazyj-zdołali ujść z pola bitwy, osiedlili się w Sabaudyi, skiego.—5. B. pod panowaniem franków, t. j. w okolicy w Genewy 443, gdzie rząd cesarski (534—843). Po śmierci Klotaryusza I (561) B. dozwolił im się podzielić ziemią z dawnymi miesz- dostała się Gontramowi, który rezydował na prze-kańcami. Do podziału weszła tylko pewna część miany w Chalon-sur-Saône lub w Lugdunie. R. 571 posiadłości ziemskich, rozdzielonych na parcelle, musiał on walczyć z longobardami, którzy wtargnęli które losowano; burgundowie osiedli na ziemiach do Prowancyi; pobił ich Patrycyusz Mummolus, właścicieli rzymskich i otrzymali nazwę „Faraman- czem wbity w pychę, sam przeszedł na dwór Chil-ni“. Pola uprawne w każdej parcelli rozdzielone deberta i starał się wprowadzić na tron burgundz-zostały po połowie między burgundów i rzymian; ki Gondobalda, domniemanego syna Klotaryusza. lasy i łąki były wspólne. Za panowania Gunde- Zamiar ten nie urzeczywistnił się i Gondobald, balda (473—516) nastąpił drugi podział ziemi: bur- zdradzony przez samego Mummola, dostał się w rę-gundowie otrzymali na własność dwie trzecie pól ce Gontrama, który kazał go ściąć. Gontram umarł uprawnych i połowę łąk i lasów, oraz trzecią część 28 marca 593 r., lecz jeszcze w roku 577 adop-niewolników należących do właścicieli rzymskich, tował siostrzeńca swojego, Hildeberta, syna Sige-Kiól Gundikar poległ w bitwie na Polach Catalau- berta króla, Austrazyi, przeznaczając mu B-ę. Hil-num (451 r.); następca jego, Gandiok, przyłączył debert, zasiadał już na tronie Austrazyi od r. 575; się wraz z synem, Chilperykiem, do wyprawy Wi- I zmarł r. 596, zostawiając dwóch synów: Teodober-zygotów przeciwko swewom hiszpańskim (456). Po ! ta, który objął Austrazyę i Teodoryka, któremu pomyślnem zakończeniu wyprawy burgundowie po- się dostała B. bez Prowancyi. Teodoryk II (f 613), sunęli swoje zagony aż nad prawy brzeg Rodanu mając zaledwie 10 lat w chwili objęcia tronu, pa-i dotarli do Ambérieux. Diedzictwem Gundioka nował pod regencyą matki swojej, Brunehildy (ob.), podzielili się czterej jego synowie: Chilperyk, Gun- Po jego śmierci całą monarchię franków objął Klota-debald, Godegesil i Gondomar; za ich rządów po- ryusz II (613—628), wszakże B. zachowała swoją tęga burgundów doszła do szczytu. R. 470 miasta autonomię, a rządził nią z ramienia Klotaryusza Lugdun i Vienna dostały się w ich ręce; r. 474 mer pałacowy, Garnier. Dagobert (628—638) zwiedził B-ę, zaprowadzając w niej porządek. Nastą- > nem. Panowie lombardzcy, niezadowoleni z nowego pił potem okres „leniwych“ Merowingów i rządy króla, prosili Rudolfa o powrót, ale ten odmówił merów pałacowych, z których św. Léger, biskup z Autun, odznaczył się dodatnią bardzo administra-cyą, a Ebroin tyranią. R. 687 Tedoryk III, król Neustryi i B-i, został pobity pod Testry przez Pi-pina z Heristalu, majordoma Austrazyi; B. utraciła swój oddzielny zarząd, gdyż odtąd Pipin rządził obu monarchiami, jako jedyny majordom, wódz i książę franków. R. 737 saraceni napadli na B*ę i złupili miasta Mâcon, Chalon-sur-Saône, Autun,

i zrzekł się pretensyj swoich do królestwa włoskiego, wzamian za Prowancyę i część Delfinatu, które mu Hugo odstąpił na własność (933). W ten sposób obie Burgundye, transjurańska i ćisjurańska, zostały połączone w jedną całość. 7. Księstwo burgundzkie pod panowaniem książąt hołdowniczych (843—1032). Karol Łysy osadził w tej swojej dzielnicy szwagra swojego, Ryszarda, hrabiego Autun. Popierał też Ryszard wnuków jego: królów Ludwika i Karlomana, przeciwko własnemu bratu Bosonowi, który się koronował na króla Prowancyi; po ich zgonie, podczas rozkładu monarchii, trzymał stronę Eudesa, ale r. 893 odstąpił go i przeszedł do stronnictwa Karola Prostaka. R. 897 Ryszard zdobył miasto Sens; największym jego tryumfem było pobicie normandów, którzy, wtargnąwszy do B-i, zapuścili się aż do Beze. Umarł on r. 921, zostawiając trzech synów: Raula, który po nim nastąpił, Hugona Czarnego, Bosona i córkę Ermengardę, zaślubioną Gislebertowi. Ożeniony był z Adelaidą, siostrą Rudolfa I, króla B-i transjurańskiej. Za jego-to rządów Wilhelm, książę Akwitanii, założył klasztor Cluny w posiadłościach swoich w Mâcon. Bernon był pierwszym opatem tego klasztoru, a następcy jego: św. Odon, św. Odilon i św. Majolus, podnieśli opactwo do wysokiego znaczenia i chwały. Raul, syn Ryszarda, zasiadał bardzo krótko na książęcym tronie, gdyż w r. 923 obrany został królem Francyi; odstąpił on księstwo szwagrowi swojemu, Gislebertowi, synowi Manasse-sa de Vergy; Gislebert, nie pomny na dobrodziejstwo króla, wystąpił przeciw niemu z bronią w ręku. Raul przybył do B-i, zdobył szturmem Dijon i zmusił Gisleberta do odbycia aktu pokory. Póki żył król Raul, Gislebert panował spokojnie w księstwie, po śmierci wszakże króla (936) Hugo Czarny, syn Ryszarda hr. Autun, i Hugo Wielki, wystąpili z pretensyą do B-i. Wszyscy trzej pretendenci zgodzili się wreszcie i podpisali w Langres r. 938 traktat, na mocy którego podzielili się w trzech równych częściach księstwem i każdy z nich przybrał tytuł ks. R. 943 Hugo Czarny odstąpił swoją część Hugonowi Wielkiemu, który wkrótce potem otrzymał od króla Ludwika Zamorskiego (d’Ou-tremer) całe księstwo burgundzkie; co do Gisleberta, to osiadł on, zdaje się, w hrabstwie burgundzkiem, gdzie miał znaczne posiadłości. Po Hugonie Wielkim nastąpił syn jego, Otton (956), ożeniony ze starszą córką Gisleberta; jednocześnie Robert, hrabia na Troyes, ożeniony z drugą córką Gisleberta, upomniał się o część sukcesyi po swoim teściu; król Lotaryusz stanął po stronie Ottona i przysłał mu swoje wojska do Dijon; Robert uderzył na miasto i zdobył je (959). Lotaryusz odebrał Dijon przy pomocy Brunona, księcia Lotaryngii i, zagroziwszy miastu Troyes, zmusił Roberta do uległości. Książę Otton umarł r. 963, pozostawiając księstwo bratu, Henrykowi Wielkiemu, zmarłemu r. 1002. W tej epoce na księstwo burgundzkie składały się dyecezye: Langres, Chalon, Mâcon, Autun, Nevers, Auxerres, Troyes i archidyakonaty Sens i Provins.

Beaune, Dijon, Auxerre. Nowe spustoszenia zrządził Waifar, książę Akwitanii w 761 r. Z podziału krajów, dokonanego r. 806 przez Karola Wielkiego między synów, widać, że B. sięgała od południa do kraju Lyonnais, Sabaudyi, Maurienne i Val de Suse. R. 841 na terytoryum burgundzkiem, pod Fontenoy, opodal Auxerre, synowie Ludwika Pobożnego stoczyli między sobą wielką bitwę, po której nastąpił traktat w Verdun (843) i rozkład monarchii franków. Lotaryusz cesarz otrzymał część B-i, położoną na wschód rzek Saony i Rodanu, pod nazwą hrabstwa burgundzkiego lub „Wolnego“ czyli „Franche - Comté“ (ob.), a Karolowi Łysemu dostała się część, leżąca na zachód Saony, pod mianem księstwa burgundzkiego. Oprócz właściwego księstwa były jeszcze inne ziemie, noszące miano B-i. Lotaryusz podzielił (855) swoje państwo między trzech synów: najmłodszy, Karol, otrzymał Prowancyę z tytułem króla; po jego śmierci tytuł został skasowany; dwaj jego bracia,

Ludwik i Lotaryusz, podzielili się Prowancyą, ale żaden się nie koronował. R. 889 Boson (ob.) przybrał tytuł króla Prowancyi, a rozszerzywszy swoje panowanie między Rodanem, Alpami i morzem Sród-ziemnem, oraz nad częścią Wyższej B-i, utworzył królestwo B-i cisjurańskiej, przezwane jeszcze królestwem Prowancyi lub Arelatu (Arles)-6. Królestwo B-i transjurańskiej (888—1033). Rudolf, syn Konrada hr. Auxerre, korzystając z zamieszek, wynikłych po dotronizacyi cesarza Karola Otyłego, kazał się obrać królem panom i prałatom B-i transjurańskiej, zebranym w opactwie św. Maurycego w krainie Valais (888). Ówczesne to królestwo składało się jedynie z ziem szwajcarskich, dotyka-kających brzegów rzeki Reuss, z Valais i z części Franche - Comté. Rudolf, zaatakowany przez Ar-nulfa, króla niemieckiego, wyszedł z walki zwycięsko, poczem koronował go biskup z Toul. R.

894 Arnulf ponowił kroki nieprzyjacielskie, ale i tym razem został pobity. Po Rudolfie nastąpił syn jego, Rudolf II (912—933), książę wielce ambitny i przedsiębiorczy; przyjął on koronę włoską, ofiarowaną mu przez Adalberta, margrabiego Ir-rei, i innych panów włoskich, którzy utworzyli ligę przeciwko królowi Berengaryuszowi, i wyruszył za Alpy (923); przyszło do bitwy pod Fiorenzulą, z której Rudolf wyszedł zwycięsko; po roku śmierć Berengaryusza utrwaliła jego władzę we Włoszech, wszakże r. 926 król burgundzki musiał ustąpić przed potężniejszym współzawodnikiem, Hugonem, księciem Prowancyi. R. 936 Henryk Ptasznik odstąpił Rudolfowi pas ziemi między rzekami Reuss a Re-

Oprócz zwierzchnictwa nad temi terytoryami, książę Henryk, miał w księstwie, jako osobistą własność swoją, hrabstwa Auxerre, Autun i Nevers. Po śmierci Henryka, pasierb jego, Otton-Wilhelm, zrobił zamach na księstwo, ale król francuski, Robert, wystąpił przeciw niemu i zdobył Avalion. W r. 1006 władza króla francuzkiego uznaną była w większej części B-i. R, 1015 —1016 król Robert zdobył miasta Sens i Dijon, zagarnął całe księstwo, i oddał jego rządy synowi, Henrykowi. Henryk, wstąpiwszy na tron francuski r. 1027, zdał księstwo bratu swojemu, Robertowi w roku 1032. 8. Księstwo burgundzkie pod książętami pierwszej linii Kapeta(1032—1361). Nowy książę, Robert, miał za doradzcę Hugona, biskupa z Chalon; po jego śmierci (1039 r.) rozpoczęły się wojny między księciem Renaudem a hrabią Niwerneńskim; walka trwała lat kilka. Robert był charakteru gwałtownego; złamał on śluby z żoną, księżną Helią, córką Dalmace’a, pana na Se-mur, a teścia zamordował. Duchowieństwo, które padało również ofiarą jego nadużyć, obłożyło go klątwą, a księstwo interdyktem. Książę pogodził się z kościołem w r. 1060, w r. zaś 1076 życie zakończył; miał sześcioro dzieci: Hugona (f 1059 czy 1060), Henryka (f 1070—1074), Roberta, ożenionego z córką Rogera hrabiego Sycylii, Simona, Konstancyę i Hildegardę. Po śmierci Roberta panowie burgundzcy obrali księciem wnuka jego, Hugona, starszego syna po Hugonie. Za jego rządów nie było w B-i żadnej wojny; w r. 1077 odbyły się dwa synody: w Dijon i Autun; Hugo był szczodrym opiekunem opactwa kluniackiego i za pośrednictwem opatów jego zawiązał stosunki z Hiszpanią; dopomógł np. Sanchesowi I, królowi Arago-nii, do zdobycia Nawary. Wróciwszy z tej wyprawy, książę H. stracił żonę, Sybillę Niwerneńską, z którą dzieci nie miał, i ze zmartwienia, mimo perswazyj papieża, osiadł w Cluny (1079), przekazawszy księstwo bratu, Budesowi; umarł r. 1093. Endes I, przezwany „Borei“ od rudych włosów, miał wtedy około 24 lat. Orężne powodzenie Alfonsa VI, króla Kastylii i Leonu, ożenionego z Kon-stancyą Burgundzką, córką Roberta I, zachęciło panów burgundzkich do nowej wyprawy. R. 1085 książę Eudes i Rajmund Burgundzki przebyli Pireneje i zdobyli Tudelę nad rzeką Ebro. Później królowa Konstancya sprowadziła na swój dwór siostrzeńca swojego, Henryka Burgundzkiego, który się odznaczył wielu zwycięstwami nad maurami; pozostawił on syna, z którego powstał królewski ród portugalski. Rajmund Burgundzki, hrabia na Amaous, brat Renauda, księcia B-i, ożenił się z córką Alfonsa XI, i z niego wyszedł ród królów Kastylii i Leonu. D. 16 października 1094 odbył się w Autun synod, na którym powtórzone zostały klątwy na cesarza Henryka i króla Filipa I. Najważniejszym wypadkiem w dziejach wewnętrznych B-i, pod koniec XI w., było założenie w Cîteaux opactwa (cystersów). Głośnem już było opactwo w Molesme, założone r. 1075, z którego wyszły pierwsze hasła reformy klasztornej, zamierzonej przez św. Roberta. Do Molesme przybywali zakonnicy

ze wszystkich stron, a panowie nie szczędzili bogactw swoich na liczne fundacye. Ponieważ klasztor ten, jak wszystkie, w miarę wzbogacania się, tracił na prostocie obyczajów, więc św. Robert nie chciał już pozostać w Molesme i udał się do na danej mu przez Eudesa puszczy Cîteaux. Zakonnicy, którzy poszli za św. Robertem, wybudowali kilka chat i oratoryum, które zostało poświęcone Matce Boskiej (21 marca 1099). Takie były początki głośnego później opactwa. Książę Eudes, będąc w sprzeczce z opactwem Cluny, spustoszył jego posiadłości, za co został wyklęty; aby otrzymać rozgrzeszenie, musiał się wybrać na wyprawę krzyżową (1101) i zginął za morzem w Tarsie, czy też w bitwie pod Ramą (27 maja 1102). Ciało jego sprowadzono i pochowano w Cîteaux. Syn jego, Hugo II, zwany Spokojnym, żył i rządził do 1143 r. Za jego czasów, w r. 1106, papież Paschalis II odwiedził B-ę, 16 zaś lutego 1107 r. odbył wjazd do Dijon. Za Eudesa II (1143 —1162) zaszła druga krucyata, w której wzięło udział mnóstwo panów burgundzkich. Syn jego małoletni, Hugo III, objął rządy księstwa pod regencyą matki, Maryi Szampańskiej; panowie burgundzcy zagarnęli majątki klasztorne, a nadto utworzyli ligę przeciwko regentce, która musiała uciekać. Księżna udała się o pomoc do króla francuskiego; Ludwik VII, nie mogąc nic wskórać namową, zagroził B-i najazdem; wówczas młody książę, zbuntowany przeciwko matce przez pauów, wezwał pomocy cesarza Fryderyka Rudobrodego; wszakże, dzięki iuterwencyi hrabiego Szampanii, nastąpiła pomiędzy synem a matką zgoda. Książę ożenił się z siostrzenicą cesarza, Aliksą, księżniczką Lotaryngii, córką księcia Mateusza I, i sam objął rządy. R. 1166, Wilhelm II, hrabia na Chalon, napadł na opactwo Cluny; żołnierze jego wymordowali zakonników podczas pro-cesyi i mieszkańców miasta. Ludwik VII wyruszył na Chalon i, kazawszy powywieszać wszystkich żołdaków Wilhelma, ogłosił na zjeździe w tem mieście konfiskatę hrabstwa, z którego jedną połowę nadał księciu B-i, a drugą hrabiemu Nevers, zatrzymując jedynie dla siebie zamek Saint-Gengoux. Hrabia Wilhelm odbył akt pokory i przeprosin na zjeździe zwołanym do Vézelay w r. 1168, ale zwrócono mu tylko część hrabstwa, którą był otrzymał hr. Nevers. R. 1171 książę Hugo III odbył wyprawę krzyżową, a r. 1174 wypowiedział wojnę hr. Gwidonowi niwerneńskiemu, broniąc posiadłości opactwa Vézelay, i wziął go do niewoli. Książę dopomógł także królowi francuskiemu przy oblężeniu m. Rouen. Ale w pierwszych latach panowania Filipa-Augu-sta, Hugo III przystąpił do nieprzyjaznej mu ligi hrabiów Flandryi i Blois, za co później musiał zapłacić kontrybucyę. Przyciśnięty niedostatkiem pieniężnym, zniewolony był nadać miastu Dijon przywilej komunalny (charte de commune). R. 1186 r. wskutek skarg duchowieństwa król francuski wkroczył do B-i i, zdobywszy Beaune, Fla-vigny i Chatillon-sur-Seine, schwytał mu starszego syna Eudesa, czem zmusił księcia do podpisania pokoju (1190). Udali się jednak razem do Ziemi Świętej, gdzie Hugo III zmarł w Tyrze na początku r. 1193. Eudes III odznaczył się rzadką bezinteresownością, bo nie przyjął spadku po Teobal-dzie, hrabi Szampanii, apo zdobyciu, przy boku króla francuskiego, miasta Carcassonne (1209) na Albigen-sach, nie chciał również przyjąć praw zwierzchni-czych nad tern miastem; wpływał też najwięcej na niedopuszczenie do podpisania pokoju między Fili-pem-Augustem a Janem Bez Ziemi, królem Anglii; roku 1214 odznaczył się w bitwie pod Bouvines; w chwili gdy się przygotował do wyprawy krzyżowej, umarł (6 lipca 1218 r.). Ponieważ syn Eudesa III, Hugo IV miał dopiero sześć lat, regencyę objęła matka jego, Aliksa de Vergy i sprawowała rządy nad księstwem bardzo roztropnie; na mocy aktu, zawartego w Paryżu w sierpniu 1218, zobowiązała się ona służyć Filipowi-Augustowi bezwarunkowo przeciw komukolwiekbądź i nie wchodzić w powtórne związki małżeńskie bez jego zezwolenia. Roku 1229 książę Hugo IV przystąpił do ligi przeciwko hrabiemu Szampanii, ale, dowiedziawszy się, że król Ludwik Święty idzie na pomoc hrabiemu, cofnął się; r. 1239 był w Ziemi Świętej, skąd powrócił 1241; r. 1247 zawiązał sojusz z hrabią Bretanii, hr. Angoulême i hr. de Saint-Pol, by położyć tamę roszczeniom duchowieństwa do jurysdyk-cyi świeckiej; towarzyszył Ludwikowi Świętemu do Egiptu i był wzięty do niewoli pod Mansurah. W tymże czasie umarła matka jego, Aliksa (1251). Hugo IV otrzymał w 1265 od Bald wina II, cesarza Łacińskiego, królestwo Tessaloniki; urn. 1272, ustanowiwszy następcą swoim brata, Roberta, z wyłączeniem córek od korony. Przeciwko Robertowi II (1272—1305) wystąpili Robert III hr. Flandryi i Robert hr. de Clermont, obaj ożenieni z wnuczkami Hugona IV, ale Roberta II poparł król francuski, Filip Śmiały, uznając go jedynym spadkobiercą księstwa. R. 1282 książę udał się do Włoch na pomoc stryjowi swojej żony, księciu Karolowi Andegaweńskiemu; 1294 otrzymał od Filipa Pięknego namiestnictwo Lugdunu, a 1297 strażnikowstwo hrabstwa burgundzkiego; był on żarliwym obrońcą praw korony francuskiej przeciwko papieżowi, Bonifacemu VIII. Po śmierci Roberta II rządy księstwa spoczywały lat kilka w ręku jego żony, księżny Agnieszki w imieniu syna Hugona V. Zaręczono go z Joanną, córką Filipa Długiego, ale on nie doczekawszy ślubu, umarł (1315), przekazawszy drugiemu bratu swojemu, Ludwikowi, tytuł króla Tessaloniki. Następca i brat Hugona V-go, Eudes IV (1315—1340 r.), musiał odstąpić Ludwikowi zamek Duesme z roczną rentą czterech tysięcy liwrów; po śmierci króla francuskiego, Ludwika X, bronił on praw jego synowicy Joanny, ale w rezultacie porozumiał się z Filipem Długim, z którego córką się ożenił (1318); r. 1320, po śmierci brata Ludwika, odziedziczył księstwa Achai i Morei i królestwo Tessaloniki, lecz sprzedał je Filipowi księciu Tarentu; r. 1330 po śmierci teściowej, Joanny, wdowy po Filipie Długim, odziedziczył także hrabstwa Burgundzkie i Artois; w latach 1328—1340 towarzyszył królowi Filipowi Walezyuszowi do Flandryi; r. 1347 udzielił posiłków hrabiemu Sabaudyi, Amadeuszowi VI, przeciwko księciu Medyolańskie-, mu. Przy rozpoczęciu walki między B-ą a Franche-Comté przeciwko Eudesowi IV wystąpili Jan de Chalon-Arlai, Thibaut pan na Neuchâtelu i Henryk de Faucogney; król francuski przeciął spory wyrokiem arbitralnym, wydanym w Vincennes, w marcu 1348 r. Po EudesielV, nastąpił wnuk jego, Filip de Rouvres (1350—1361), hrabia B-i i Artois; z matką jego ożenił się był król francuski Jan II. Po bitwie pod Poitiers auglicy zagarnęli całe księstwo: spalili Chatillon-sur-Seine, złupili Tonnerre, mury miasta Auxerre zrównali z ziemią, zajęli Flavigny. B., by się pozbyć anglików, musiała zapłacić znaczny okup. R. 1358 królewicz francuski, Karol V-ty, zadekretował, że wyroki, wydawane przez sądy księcia burgundzkiego, winny być przedstawiane za pośrednictwem trybunału królewskiego w Saint-Gengoux parlamentowi paryskiemu. — 9. Księstwo burgundzkie pod książętami drugiej linii domu Kapeta(1361—1477). Ponieważ Filip de Rouvres nie zostawił spadkobierców w prostej linii, dziedzictwo więc jego poszło do podziału między dalszych krewnych. Hrabstwa Boulogne i Auvergne, które Filip odziedziczył po matce, przeszły na Jana hr. Boulogne; hrabstwa B-i i Artois z Szampanią dostały się Małgorzacie, księżniczce Francyi, gdyż ziemie te należały przedtem do jej matki, Joanny Burgundzkiej, żony Filipa Długiego. Co do samego księstwa, to upominali się o nie: król francuski, Jan, i król nawarski, Karol Złośliwy, jako najbliżsi spadkobiercy. Papież miał spór rozstrzygnąć, ale do sądu rozjemczego nie przyszło, gdyż król nawarski. wplątany w wojnę z Karolem V, nie miał czasu tą sprawą się zająć; tymczasem król Jan polecił hrabiemu de Tancarville zagarnąć B-ę w imieniu korony francuskiej (30 listopada 1361). Tancarville, mając dodanych sobie dwóch radzców królewskich, którzy weszli w skład dawnej Rady książęcej, zreorganizował administrację księstwa i przedsięwziął odpowiedne środki ku obronie pro-wincyi od napadów zbrojnych band, tak zwanych „Compagnies“. Król Jan odbył wjazd do Dijon 23 grudnia 1361 r. Księstwem rządził hrabia Tancarville do 27 czerwca 1363, w którym-to dniu król zamianował syna swojego, Filipa bmiałego, księcia Turonii, namiestnikiem nad namiestnikami B-i; Filip cieszył się szczególną miłością ojca za odwagę i poświęcenie, z jakiem bronił go w nieszczęśliwej bitwie pod Poitiers: więc też wkrótce, d. 6 września 1363, otrzymał tytuł księcia B-i z zupełną prawie niezależnością od korony francuskiej. Księstwo to miało wracać pod władzę króla tylko w razie braku potomków linii męskiej Filipa. Z początkiem r. 1364 przyszło do wojny między B-ą a Franche-Comté. Filip Śmiały rozpoczął tę wojnę zaczepnie, ale, zmuszony do odwrotu, opuścił Franche-Comté i podążył ze swojem wojskiem nieść pomoc delfinowi przeciwko królowi nawarskiemu. Po śmierci króla Jana Karol V zadekretował, że Filip Śmiały i jego następcy ponosić będą w B-i te same wszystkie ciężary i podatki ogólne, jakie będą stosowane we Francyi. Wybuch wojny między Karolem V a Karolem Złośliwym odciągnął od B-i łu-pieskie „kompanie“ żołnierzy, które na wezwanie

kaptala Bucha, skierowały się ku Normandyi. Z dru- j kart Bourbon. Wówczas powołano pospolite ruszenie giej strony Duguesclin pociągnął za sobą wiele j B-i do Varennes, a Stany wyasygnowały nadzwy-z tych band do Kastylii; wreszcie wojna z Anglią czajne subsydya. W marcu r. 1440 Jan de Vergy, (1370) uwolniła ostatecznie B-ę od tych strasznych Antoni de Ghellet i Phelippot de Saingnis, zadali gości. Filip Śmiały zaślubił Małgorzatę, księżniczkę Bękartowi klęskę pod Langres, a drugą bandę roz-Flandryi, wdowę po Filipie do Rouvres, która mu bił pan na Ternant; Bękart Bourbon poszedł pod wniosła hrabstwa: burgundzkie, Artois, Flandryę, miecz. Niedobitki Hyclów zebrały się jeszcze w hrab-Rethel i Nevers. Gdy Karol Złośliwy zagroził B-i, stwach Chalon i Mâcon, a jednocześnie kompanie, książę wyruszył w pole, zostawiwszy rządy księ- które przywiódł z sobą do Szampanii król francus-stwa w ręku Eudesa de Grancey. Wkrótce Karol ki (1441), rabowały w okolicach Auxerre i Tonnerre, umarł. Aby sprostać kosztom wojennym, Filip Dopiero w r. 1445, przy pomocy delfina, B. pozby-omiały ustanowił podatek od soli i nałożył dwa- ła się ostatecznie tych band łupieskich. Filip Do-naście denarów od liwra na wszystkie produkta, bry ustanowił r. 1430, z okazyi małżeństwa swo-ale wydał zarazem patent, podpisany w Talant 18 jego z Izabellą Portugalską, order Złotego Runa; maja 1370 r., że przywileje mieszkańców nie będą założył także uniwersytet w Dole, a r. 1459 wy-naruszone; w roku zaś 1386 ustanowił Izbę obrachun- dał dla B-i zbiór praw (cońtumes), którego redak-kową w Dijon, na wzór Izby paryskiej. R. 1396 Sta- cyą zajęli się Ferri de Cluny, Jan de Beaufremont, ny księstwa zapłaciły okup za syna Filipa Śmiałe- J. Georges, Wilhelm de Sercey i inni. Filip Do-go, Jana hrabiego Nevers, wziętego do niewoli bry umarł w Brurgii r. 1467. Syn jego, Karol w słynnej bitwie z turkami pod Nikopolis. Filip Śmiały (1467—1477), odbył wjazd do Dijon dopiero Śmiały umarł 27 kwietnia 1404 r. a żona jego, r. 1473; podczas gdy był zajęty w Lotaryngii, Małgorzata, 16 marca 1405 r. Jan Nieustraszony wojska królewskie wtargnęły do B-i i zdobyły Châ-(ob.) hrabia de Nevers (1405 —1419), urodzony tillon i Bar-sur-Seine, dalej się jednak posunąć nie w Dijon roku 1371, nastąpił po ojcu; zajęty spo- mogły. Uciążliwemi wielce dla poddanych były rami z domem Orleańskim, przebywał on rzadko walki Karola nieustanne, to z Ludwikiem XI, to kiedy w B-i, przesiadując więcej w posiadłościach z cesarzem niemieckim, to ze szwajcarami, to na-swoich na północy, dostał bowiem w posagu za żo- reszcie z Lotaryngią, zakończone ostateczną klęską ną, Małgorzatą Bawarską, hrabstwa Heunegau (Hai- pod Nancy.—10. Księstwo burgundzkie od naut), Hollandyę i Zelandyę. Zamordowany 10 czasu przyłączenia do dominium królew-wrześnial419 na moście pod Montereau w toku ukła- skiego, aż do rewolucyi (1477—1789). Po dów z delfinem Karolem (VII). Następca Jana, śmierci Karola Śmiałego (1477) król francuski, Lu-syn jego, Filip Dobry, urodzony w Dijon 1396 dwik XI, postanowił zagarnąć jego dziedzictwo, li-r., był tylko gościem w B-i; administracyę księstwa czył się jednak z prawami jedynej córki jego Maryi, prowadziła od r. 1419 do 1424 matka jego, Mał- Król, wiedząc o nienawiści jaką przejęty był dla gorzata Bawarska; a od 1446 ustanowiona w tym domu burgundzkiego Jan de Chalon, książę Oranii, celu Rada. Wskutek pokoju, zawartego w Arras pozyskał sobie tego ostatniego, obiecując mu oddać r. 1435 między Filipem Dobrym a królem Karo- gubernatorstwo obu B-yj. Na zebraniu stanów bur-lem VII, ten ostatni odstąpił księciu burgundzkie- gundzkich książę Oranii skłonił panów do tymcza-mu hrabstwa Auxerre i Mâcon. Jednocześnie ksią- sowego oddania księstwa w ręce Ludwika XI; po-żę Bourbon, który był wtargnął do Mâcon i Cha- czem miało nastąpić małżeństwo księżniczki Maryi lon, podpisał zawieszenie broni i rozpuścił swoje z delfinem francuskim. Ludwik XI nie śmiał dzia-pułki, złożone z najemnego żołdactwa; rozpierzchły się one po całej B-i, siejąc trwogę dokoła; współcześni przezwali tych opryszków „Hyclami“ (<écor-cheurs), i miano to pozostało im w historyi. Wśród ogólnego popłochu Stany, zwołane do Dijon, wyznaczyły subsydyum 20,000 lirów na utrzymanie garnizonów po miastach, a wszyscy ludzie zbrojni z księstwa zostali wezwani do Is-sur-Tille. Hycle, zdobywszy Langres, posunęli się pod sam Dijon; jeden z ich przywódzców, Rodryg de Villandrando, wtargnął do hrabstwa Mâcon (1437). Gubernator księstwa, Jan de Fribourg, nie mógł im podołać; r. 1438 Karol VII wydał listy królewskie, skazujące ich przywódzców na wygnanie, a Filip Dobry kazał wyrok wykonać. Tegoż samego roku zaraza nawiedziła B-ę; w samem Dijon, w szpitalu św.

łać jeszcze otwarcie; w listach, wystosowanych do stanów w styczniu 1477 r., oświadczał, że chce jedynie strzedz praw księżniczki Maryi i zobowiązywał się utrzymać wszystkie swobody i przywileje mieszkańców. Stany zdecydowały się na oddanie księstwa królowi. Ludwik XI wysłał natychmiast swoje wojsko i zamianował namiestnikiem Jerzego de la Trémoille, pana na Craon, -w marcu zaś otworzył w Dijon parlament na miejsce dawnych burgundzkich „Grands Jours“. W taki sposób dokonaną została anneksya księstwa burgundzkiego do królewskiego dominium. Tymczasem Marya oddała swą rękę arcyksięciu Maksymilianowi Austryac-kiemu (sierpień 1477). Książę Oranii, widząc się oszukanym przez Ludwika XI, ofiarował swoje usługi arcyksiężniczce Maryi i wywołał bunty w Beau-ne i Semur. Miasto Chalon stanęło także po stronie Maryi. Craon złupił Chalon i, puściwszy się w pogoń za księciem Oranii aż do Franche-Comté, pobił go. Wówczas mieszczanie zbuntowali się przeciwko władzy królewskiej, mieszkańcy miasta Dijon ścięli Jana Jouard, którego Ludwik XI za-

Ducha, leżało 15,000 biedaków, z których 10,000 umarło. W Auxerre padło tyleż ofiar. Po zarazie nastąpił głód; ćwiartka pszenicy (boisseau) kosztowała trzydzieści soldów; ubodzy jedli chleb pieczony z gliny, tymczasem Hycle rabowali dalej i wzmogli się już w potęgę, gdy na ich czele stanął Bę-

mianował był pierwszym prezesem parlamentu. Craon uśmierzył bunt, poczem obiegł miasto Dôle, ale go zdobyć nie mógł. W całej B-i nienawidzono tego człowieka za jego chciwość i okrucieństwo. Ludwik XI odwołał Craona i zastąpił go Karolem d’Am-boise, panem na Chaumont. Nowy gubernator wyparł z B-i przybyłe wojska arcyksięcia i zdobył zbuntowane miasta: Montsanjon, Beaune, Verdun i Semur. Ludwik XI przybył do Dijon w lipcu 1479 r., zaprzysiągł uroczyście poszanowanie swobód mieszczanom i kazał zbudować w mieście zamek. Po śmierci Maryi Burgundzkiej (25 marca 1482) zawarty został między królem a Maksymilianem traktat, w którym nie było wcale mowy o księstwie, ale za to postanowiono małżeństwo Małgorzaty, córki Maksymiliana i Maryi Burgundzkiej, z delfinem. Księżniczka wnosiła w posagu hrabstwa: Artois, Bourgogne, Mâcon, Auxerre, Bar-sur-Seine i Noyers. Delfin objął te ziemie w posiadanie zaraz po odbytych zaręczynach z księżniczką (1483). Po Karolu d’Amboise, zmarłym r. 1481, gubernatorstwo księstwa objął brat jego, Jan d’Amboise, biskup z Langres; po nim nastąpił Jan de Baudricourt, pan na Choiseul, marszałek Francyi, a potem Engelbert kliwijski. Karol VIII, udając się do Włoch, odwiedził B-ę i odbył akt objęcia księstwa w posiadanie przez przyjęcie pierścienia książęcego, który mu włożył na palec opat z Saint-Bénigne. Po śmierci Engelberta 1506 król oddał gubernatorstwo księstwa Ludwikowi de la Trémoille.

dów księcia Aumale protestantyzm rozwinął się w B-i, choć go tłumił energicznie namiestnik Gaspard de Saulx, hrabia de Tavannes, który między innemi nie dozwolił na ogłoszenie w księstwie edyktu „styczniowego“, zakazującego prześladować protestantów na modlitwach po za obrębem miast. Nastąpiły z tego powodu rokosze, zwłaszcza w Cha-lon. Szlachta burgundzka popierała namiestnika. Hugonoci z Chalon i Mâcon wezwali na pomoc kal-winistów z Południa. R. 1569 oddziały, dowodzone przez księcia Dwóch Mostów i palatyna Kazimierza, przybyły w pomoc hugonotom i spustoszyły okolice miasta Dijon;jednocześnie Coligny, przegrawszy bitwę pod Montcontour, zburzył Cluny, puścił z dymem wszystkie wsie dokoła Chalon, pobił marszałka de Cassé pod Arnay-le-Duc i spustoszył ziemię Au-tun. Pokój zawarty w Saint-Germain (sierpień 1570) powstrzymał tę wojnę domową. Lata 1571 i 1572 poświęcone były naprawie szkód. Karol IX wysłał do Dijon marszałka de Vieuville z misyą pogodzenia stronnictw. Tavannes, zamianowany marszałkiem, odstąpił namiestnictwo B-i Chabotowi, hrabiemu de Charny. Dijon ocalało od rzezi św. Bartłomieja (24 sierpnia, 1572) dzięki interwencyi prezydenta miasta, Jeannina, który przekonał namiestnika Chabofa, że król nie mógł z namysłem wydać podobnego rozkazu, i że lada chwila nadejść musi odwołanie. W ten sam sposób Gabriel de la Guiche osłonił miasto Mâcon. R. 1576 rozpoczęła się wojna na nowo. Książę Kondeusz i palatyn Ka-

tillon, ale odparci przez hrabiego de Tavannes, syna marszałka, posunęli się pod Dijon, nie śmieli jednak obledz tego miasta. „Liga“, która się utworzyła wskutek oburzenia, wywołanego w stronnictwie katolickiem przez pokój w Loches (14 maja 1576 roku), znalazła wielu stronników w B-i. Rządził nią książę Mayenne. Ligiści zajęli Dijon (1585) i kilka innych miast. Część zachodnia B-i, ulegająca wpływom hrabiego de Tavannes, została wierną królowi, ale za to Dijon, Chalon, Mâcon, Beaune, Châtillon i Auxerre stanęły po stronie księcia Mayenne. Marszałek d’Aumont, wysłany przez Henryka IV na gubernatora B-i, uderzył na Autun, ale musiał się cofnąć; nie powiodło mu się również pod Chalon. Dopiero gdy Henryk IV zaprzysiągł wiarę katolicką, Mâcon i inne miasta B-i uznały go za króla. Książę Mayenne, opuszczony przez miasta, stoczył ostatnią bitwę z Henrykiem IV pod Fontaine-Française (czerwiec 1595) i został na głowę pobity. Król odbył wjazd do Dijon d. 6 czerwca. Marszałek Biron, następca księcia Mayenne na gubernatorstwie, uknuł spisek z Hiszpanią przeciwko królowi i został ścięty (1602). Henryk IV nadał po nim tytuł gubernatora B-i delfinowi, a namiestnikiem księstwa zamianował księcia de Bellegarde; później nastąpił Henryk Bourbon, książę Kondeusz, i od tej chwili urząd gubernatora B-i stał się dziedzicznym w rodzie Kondeuszów. R. 1632 Gaston książę Orleański, zbuntowawszy się, podszedł pod Dijon, a następnie udał się do Langwe-docyi. Mieszkańcy Franche-Comté stanęli po stronie Gastona, a połączywszy się z oddziałami cosar-

R. 1511 Ludwik XII rozpoczął budowę nowego j zimierz uderzyli z sześciu tysiącami ludzi na Châ-gmachu dla parlamentu w Dijon; gmach ten został dopiero wykończony r. 1571. R. 1513 oddziały szwajcarskie, którym Ludwik XII odmówił podwyższenia płacy, obiegły Dijon; La Trémoille wszedł w układy z nimi, obowiązując się im i panom, którzy się do nich przyłączyli, wypłacić 200,000 talarów; gdy nie można było zebrać tyle pieniędzy, szwajcarowie odeszli, ale wzięli z sobą zakładnika, synowca gubernatora. Podczas wojny między Franciszkiem I a Karolem V napadły na B-ę bandy przybyłe z Włoch. Aby je wypędzić, zwołano pospolite ruszenie. Małgorzata Austryacka, ciotka Karola V, która miała w posagu hrabstwo bur-gundzkie, a w dożywotniem posiadaniu krainę la Bresse, próbowała pogodzić króla z cesarzem, a przynajmniej zagwarantować swoje posiadłości, i w tym celu doprowadziła obie prowincye bur-gundzkie do podpisania aktu neutralności w Saint-Jean-de-Losne (8 lipca, 1522), który zapewnił księstwu i hrabstwu pokój na lat sto z górą. B. odznaczyła się pośród wszystkich prowincyj francuskich wysokością kwoty ofiarowanej na wykup z niewoli Franciszka I. Gdy Launoi, wice-król Neapolu, przybył dla ratyfikacyi traktatu madryckiego, na mocy którego B. miała przejść w posiadanie Karola V, stany burgundzkie odmówiły dotrzymania obietnicy królewskiej. Po Ludwiku de la Trémoille, zabitym pod Pawią (1525), gubernatorstwo księstwa objął Filip Chabot Brion, hrabia de Charny; po nim zaś następowali kolejno; książę Antoni Gwizyusz Lotaryński (1543) i Klaudyusz książę Aumale, syn poprzedniego (1550). Za rzą

skiemi, wtargnęli do B-i, spalili Chaussin i wszystkie wincyi. Następnym księciem B-i z domu królew-wsie po-za rzeką Saône, zdobyli Verdun i Mire- skiego był Józef Ksawery książę Francyi, wnuk beau; lecz pod Saint-Jean-de-Losne doznali klęski.

Ludwika XV (* 1751—f 1761). W ostatnich latach XVIII wieku dokonano w B-i wielu robót publicznych; między innemi wykopano kanał, łączący Saonę z Loarą, i urządzono głośne zakłady Creusot, których głównym akcyonaryuszem był sam Ludwik XVI. B. przyjęła rewolucyę ze spokojem, chociaż panowie usiłowali zawrzeć unię dla obrony swoich przywilejów. D. 28 marca 1789 zgromadzenie reprezentantów wszystkich trzech stanów zebrało się w Dijon dla wyboru deputowanych do stanów generalnych. Zamknięcie sesyi nastąpiło 16 kwietnia, po złożeniu przysięgi przez deputowanych. Na mocy dekretu Konstytuanty z d. 15 stycznia 1790 r. prowincya burgundzka została zniesioną a z jej terytoryum utworzono cztery departamenta: Côte-d’Or, Saône-et Loire,, Ain i Yonne.—M. Prou w „La

Zaburzenia Frondy odbiły się słabem echem w B-i.

Po aresztowaniu Kondeusza (18 stycznia 1650 r.) gubernatorstwo księstwa oddane zostało księciu Vendôme; wówczas powstały w Dijon dwa stronnictwa: książęce i dworskie. Stronników Kondeusza zwano Albions lub Principions, a przeciwników — Mazarins lub frondeurs. Na czele tych ostatnich stał margrabia de Tavannes, namiestnik prowincyi, i prokurator Millotet. Millotet przejął listy Tureniusza, wzywające hrabiego de Tavannes do Stenay. Dnia 18 lutego 1650 hrabia de Tavannes pobił margrabiego de Tavannes w bitwie pod Arc-sur-Tille. Nadciągnął ks. Vendôme i po-położył kres rozruchom. Król przybył do Dijon 6 marca 1650 r., a kardynał obiegł miasto Saint-

Burgundzki kanał, we Francyi, łączy systemat Rodanu przez Saonę z systematem Sekwany przez Yonnę-Armanęon. Pierwsze usiłowania budowy kanału sięgają czasów Franciszka I, lecz dopiero w 1775 r. właściwe roboty zostały rozpoczęte i po wielokrotnych przerwach ukończone zaledwie w 1830 r. B. k. ma początek w Laroche nad skanalizowaną Yonną, biegnie wzdłuż jej prawego dopływu Armanęonu aż do m. Aisy, powyżej którego wstępuje w dolinę rzeczki Brenne, dosięga następnie najwyższego wzniesienia w zaklęsłości międzygór-skiej, na południe od Mt. Tasselot, opuszcza się się w dolinę rzeki Ouche (prawy dopływ Saony), której towarzyszy aż do Dijon, poczem w prostej linii dosięga Saony pod m. St. Jean de Losne. Ogólna długość kanału wynosi 242 km., z tego przypada: na dorzecze Sekwany 155 km. z 76 szlu-zami, na dorzecze Rodanu 81 km. ze 115 szluzami i 6 km. na grzbiet wododziałowy. Rozmiary szluz wynoszą 5.2 m. szerokości, przy 34 m. długości; normalna głębokość kanału obliczoną jest 1.8 m., lecz norma ta w wielu miejscach nie zawsze bywa osiąganą. Z tern wszystkiem Burg, kanał i jego przedłużenie —skanalizowana Yonna, należą rzędu do dróg wodnych najbardziej uczęszczanych we Francyi, łączą bowiem Paryż z przemysłowemi i bogatemi

And. S.

Jean-de-Losne. Miasto Seurre, gdzie się zamknęła grande Encyclopédie“ Lamirault’a. część wojsk kondeuszowych, kapitulowało w kwietniu 1650 r. Kondeusz, wypuszczony z więzienia Vincennes (1651), w zamian za gubernatorstwo B-i otrzymał gub. Gwienny. Po pokoju pirenejskim (1659)

Kondeusz odzyskał gubernatorstwo księstwa a prezes Brulard stanął ponownie na czele parlamentu.

W r. 1662, dzięki jedynie interwencyi Kondeusza, do którego burgundczycy mieli wiele przywiązania, stany zgodziły się wypłacić królowi olbrzymią sumę 1,050,000 lirów. Ludwik XIV żądał co raz większych subsydyów. Zadekretowanie edyktu o len-nościach wolnych (francs fiefs) i o majątkach dorobkowych (acquêts) napotkało w B-i silną opozy-cyę; stany wystąpiły z reklamacyą do króla i wyjednały zawieszenie edyktu (1660). Ludwik XIV wskrzesił tytuł ks. B-i 1682 dla wnuka swojego. Podatki, nakładane przez króla, wyczerpały w końcu prowincyę. R. 1694 delegaci pisali do p. de Pont-chartrain, generalnego kontrolera finansów: „Osądź sam, Jaśnie Panie, do jakiej nędzy doszli mieszkańcy prowincyi: umierają oni poprostu z głodu, zwłaszcza w okręgach Charolais i Autun, gdzie przeszło od dwóch miesięcy żywią się jedynie korzeniami le-śnemi. Gromadzą sią oni po lasach i co mogą kradną; nocami podpalają budynki folwarków, aby módz pożreć resztki niedopalonego bydła“. Henryk-

Burgundzkie wino, jest to wino wyrabiane w Burgundyi, czerwone, albo białe. Czerwone wytłaczają z winogron granatowych, niesłusznie zwanych u nas czerwonemi, we Francyi zaś—pineau, lub noir i en, choć obok tego hodują tam i wiele innych, pospolitszych gatunków, z których robi się

Juliusz de Bourbon, syn wielkiego Kondeusza, okolicami B-i środkowej, umarł 1 kwietnia 1709 r., wywołując w całej B-i niesłychany żal. Po nim nastąpił syn jego, Ludwik Henryk, W tej epoce położenie prowincyi było pożałowania godne. R. 1709 zasiewy wy marzły, nastąpiły wylewy wód i epidemia wśród bydła; wreszcie podatek 10% dokonał ruiny mieszkańców.

Pomard

R. 1720 stan rzeczy poprawił się nieco. Zbiory wino tańsze, mniej dobre. Najprzedniejszy Bur-wina były tak obfite, że wielu właścicieli nie chciało gund pochodzi z departamentu Côte d’Or, gdzie po-rozpocząć winobrania z obawy, czy cena wina po- i łudniowe zbocza gór pomiędzy Dijon, Nuits i Beau-kryje koszta produkcyi. D. 6 lipca 1722 Ludwik i ne wydają winorośle najznakomitsze. B. w. czer-XV dozwolił, na prośbę stanów, na otwarcie w Di- ! wone jest najlepsze ze wszystkich win czerwonych, jon uniwersytetu, ale po roku, ulegając reklamacyom odznacza się bukietem (wonią), esencyalnością i mo-profesorów Sorbonny i uniwersytetu w Besançon, cą, stąd się też zowie królem win czerwonych; ograniczył ten uniwersytet do jednego wydziału najsłynniejsze zaś wydają winnice Romane Conti, prawnego. Po Ludwiku Henryku de Bourbon, księ- i Clos Vougeot, Chambertin, Nuits, Volnay, ciu Kondeuszu, gubernatorstwo B-i objął syn jego, ! i Richebourg. Białe wina burgundzkie są też wy-Ludwik Józef; był to ostatni gubernator tej pro- ¹ śmienite, tak ze względu na smak przyjemny jak

i aromat; najcelniejsze z nich: Chabli, Mont-Rachet, Tonnerre, Mersault, Puligny i Goûte d’Oc. Mâcon jest winem podrzędnem i w znacznej części przerabiają je na musujące. Punktem środkowym handlu i uprawy B-go w-a jest miasto Beaune. * Burhanpur, Barhampur, Burhaunpoor, miasto w lndostanie, w Prowincyach środkowych, dywizyi Narbadda, przy drodze żelaznej Bombaj -Allahabad, na prawym brzegu rz. Tapti, przeszło 30,000 m-ców, między którymi około 9,000 mahometan, nazywających się iszmiliah, tj. izmaelita-mi, i zamieszkujących osobną dzielnicę; reszta hindowie bramińscy. Miasto początkiem swoim sięga XV wieku i posiadało zawsze ważne znaczenie handlowe, jako leżące na drodze dogodnej między wyżyną Dekanu a zachodniem wybrzeżem półwyspu. Założył je Mulik Nasir, władzca Khandeszu w 1414; było stolicą Khandeszu aż do r. 1600, w którym-to czasie zdobyte przez Akbara, stało się rezy-dencyą namiestnika Wielkiego Mogoła. Mahra-towie łupią B. w 1685,—anglicy zajmują go chwilowo w 1803, lecz dopiero w 1860 przyłączają do swych posiadłości. Z budowli wyróżnia się wielki meczet (Jama marjik), zbudowany przez ces. Au-rengziba, i tak zwany Czerwony zamek (Lal-Kila), wzniesiony przez Akbara. Słynnym był niegdyś wyrób muślinu, brokatu i tkanin jedwabnych; dziś przemysł ten podupadł nieco; handel miejscowemi produktami pozostaje głównie w ręku mahometan. Na poblizkiem wzgórzu Asirghar wznosi się cytadela.

And. S.

Buri czyli Bure, w mitologii skandynawskiej zowie się człowiek, którego krowa A ud hu wiła (ob.) wylizała ze słonego bałwana lodu: pierwszego dnia pojawiły się na nim ludzkie włosy, drugiego—głowa, trzeciego — cały człowiek. Synem jego był Bör, ojciec bogów, władających niebem i ziemią, którymi są: Odin, Wili i We. (Simrock: „Handbuch der deut. Mithologie“ str. 186).    *

Buridan Jan, filozof średniowieczny francus.; żył w XIV w., urodził się w Béthune, w hrabstwie Artois, we Francyi, w samym końcu XIII w. (ok. 1300 r.). Uczył się u Occama w Paryżu i wyszedł z tej nauki żarliwym nominalistą. Wkrótce sam został prof, filozofii w Sorbonnie, a później (podają 1327) rektorem tej macierzy szkół ówczesnych. W1345 stawał jako obrońca jej praw przed Filipem VI de Valois i przed papieżem w Awenionie. Żył jeszcze w r. 1358, jako człowiek zgórą sześćdziesięcioletni. W filozofowaniu swojem B. uznawał rozum za najwyższą i jedyną istotną powagę; dla tego też wyłączył teologię z całości rozpatrywanych podówczas dziedzin filozofii i zajmował się jedynie logiką, fizyką, etyką i polityką w formie komentarzy nad odpowiedniemi dziełami Arystotelesa. W komentarzach tych przebija się już umysł wolny od subtelności logicznych i małostkowości Alberta Wielkiego, znać śmiały postęp w stosunku do Dunsa Scota, a na drodze protestantyzmu filozoficznego posunięcie się nawet poza Occama. B. nie wahał się takzw. uniwersalió w Arystotelesa, któremi wojowali realiści, uważać za czcze dźwięki, za nazwy (n o m i n a) i rzeczywistą istotność przyznawał tylko indi vidua li om, to jest przedmiotom indywidualnym świata. Rodzaje (genera) i gatunki (species) były dla B-a tylko prostemi określnikami na oddanie pojęć, wprowadzanych przez sam umysł w ogół jestestw indywidualnych. Z największem zamiłowaniem oddawał się B. logice, a w niej syllogiz-mom, układanym na trzech stopniach prawdziwości przedmiotowej i podmiotowego przekonania (mo-dalitas), t. j. twierdzenia, możliwości i konieczności. W komentarzu do arystotelesowej etyki ni-komachejskiej umiał B., metodą ścisłego rozumowania, w sposób zajmujący postawić kwestyę wolnej woli i dziwnie się w tern zbliżył do Locke’a. Duszy przyznaje B. taką tylko wolność, jaka zaledwie wystarcza do wstrzymania procesu namysłu i wyboru i do nadania myślom nowego kierunku; w tych jednak granicach akty woli są w zupełności zależne od poglądów umysłu i wolę wprawia w ruch zawsze to, co wypada ostatecznie z myślenia jako bodziec najsilniejszy. B. był zatem na-wpół deterministą. — Wiele błędnych podań przywiązano do jego osoby i nauki. Najpierw chronologia sama nie pozwala na jego miłostki z Joanną Nawarską za życia jej męża, Filipa Pięknego (f 1314), ani też na uczestnictwo w strasznym dramacie „de la Tour de Nesle“. Dalej pisarze średniowieczni błędnie przedstawiają B-a jako wygnanego z Francyi wraz z innymi nominalistami, a na tułactwie w Niemczech zakładającego uniwersytet w Wiedniu. Edykt przeciw nominalizmowi, a poszczególnie przeciwko pismom samego B-a, wydał dopiero Ludwik XI w r. 1473, a uniwersytet wiedeński założył dopiero arcyksiążę Rudolf IV 1365, choć już cesarz Fryderyk II Hohenstaufen 1237 erekcyę mu nadał. Większym jeszcze błędem od poprzednich jest t. z. „Osioł Burydana“, wrze-komo postawiony przeciwko wolności woli. W argumencie tym B. miał jakoby obrazowo przedstawić osła między dwiema wiązkami siana (dwiema łąkami, dwoma cebrami wody), równie dużemi i od-ległemi od pyska i równie ponętnemi dla węchu. Otóż gdyby osioł nie miał tego, co w Wiekach Średnich nazywano liberum arbitrium indifferentiae,—tak niby brzmiało rozumowanie—zdecłhby z głodu, bo nie mógłby się przechylić ani na jedną, ani drugą stronę. Jest to plagiat polemiczny któregoś z realistów, bo oni tylko mogli z takiego dowodzenia odnieść pożytek. W pismach B-a niema nigdzie takiego dowodu na poparcie konieczności wolnej woli od pobudek umysłowych niezależnej; a użycie go na katedrze wobec jego niemocy wewnętrznej jest nieprawdopodobne. Cały ten osioł stał już na wiele wieków przed B-m w arsenale filozoficznym. Już Arystoteles w „De coelo“ wspomina o nim, a Dante zna go w swym „Raju“. Równie jak to podanie, krzywdzącem jest dla B-a przypisanie mu logicznej budowy t. z. oślego mostu (pons asino-rum), jakoby ułatwiającego myślenie i rozumowanie. Takie mosty stawiał na kilkadziesiąt lat przed nim Raimundus Lullius, hiszpan, w swojej maszynce myślenia (ars logi ca); B. zaś w swem „Compendium logicae“ uczy tylko wnioskowania, metodą syllogizmów, wyżej wskazaną, i rozwija pojęcie ka-

98

Kncrklnoady» Powtiachn* Hoatr. T. Z.

tegoryi.— Po wynalezieniu druku wydano następujące prace B-a: „Summula de dialectica“ (Paryż, 1487); „Quaestiones in X libros Ethicorum Ari-stotelis“ (Paryż, 1489; Oksford, 1627): „Compendium logicae“ (Wenecya, 1499); „Quaestiones in VIII libros Politicorum Aristotelis“ (Paryż, 1500); „Quaestiones in VIII libros Physicorum Arist. et in parva naturalia“ (Paryż, 1516); „Quaestiones in Arist. metaphysica“ (Paryż, 1518); „Sophismata“. O B-e przejrzeć „Théodicée“ Leibniza, (cz I); Dyk-cyonarz Bayle’a; Prantl: „Geschichte der Logik im Abendlande“ (4 t., Lipsk, 1855—70); Stöckl: „Geschichte d. Phil. d. Mittelalters“ (3 t.; Moguncya, 1864—7).

Burjaci, najliczniejsze plemię koczownicze mongolskie w Syberyi wschodniej, zaludniające gubernię Irkucką i obwód Zabajkalski, na obszarze, ciągnącym się z zachodu na wschód od rzek Ii i Oki, dopływu Angary, do Ononu, dopływu Amuru, i z południa na północ—od granicy Chin do źródeł rzeczek wpadających do Leny i Witimu. O pochodzeniu B-ów niepodobna nic pewnego powiedzieć, są oni bowiem niepiśmienni i literatury nie mają, a ustne ich podania jedne z drugiemi nie dają się pogodzić. Pewniejsze nieco wiadomości historyczne napotykają się dopiero poczynając od w. XII w dziejach mongolskich, z których wnieść można, że B. w epoce owej mieli swe koczowiska nad Bajkałem. Podczas podboju Syberyi przez kozaków w w. XVII, B. byli aborygenami w kraju obecnie przez nich zajmowanym. Pierwsze stosunki ich z rossyanami datują się od r. 1612, a w 1628 już niektóre z plemion ich półn.-zachodnich po raz pierwszy obłożone były jasakiem (daniną). Założenie na brzegu rzeki Angary w roku 1631 Ostroga Brackiego, wywołało pośpieszną ucieczkę B-ów, naprzód bałagackich, a w ślad za nimi i tunkińskich, do chałchasów w Mongolii. Wkrótce wszakże wynikłe w Chałsze zaburzenia z powodu najścia haua Gałdana, pobudziły B-ów do powrotu w granice Tunki i kraju Zabajkalskiego (1665— 1710). Powoli, lubo nie bez oporu, wszystkie rody burjackie przyjęły poddaństwo russkie; już w początkach w. XVIII niepodległych wcale nie było.— Dziś B. dzielą się na borga-burjatów, mieszkających w gub. Irkuckiej, czyli w stronie północo-za-cbodniej Bajkału, i na mongoło-burjatów—w stronie południowo-wschodniej tegoż jeziora. Jedni i drudzy tworzą kilka grup oddzielnych, z których każda rozdrabia się jeszcze na rody (ajmaki). Nazwa administracyjna drobnych działek pochodzi od nazwy starożytnej rodów burjackich, czyli j aganó w (kości), ale jaganów liczą oni nierównie więcej, niż jest rodów administracyjnych. Niższą jednostką administracyjną jest u nich ułus. Każdym ułusem rządzi własny jego „starszyna“, każdym rodem— własny jego szu len g a, t. j. starosta rodowy. Dawniej rody, łącząc się po kilka w jedno ciało, stanowiły osobne zarządy, zostające pod zwierzchnictwem tajszów, których godność była zrazu dziedziczną, później zaś obierały ich gminy a zatwierdzali na urzędzie gubernatorowie. Pod względem administracyjnym, oprócz podziału na okręgi, w zarządach obszerniejszych poustanawiano dumy stepowe, w których przewodniczył naczelnik rodu (tajsza) z kilku wybieralnymi asesorami, a tych liczba zależną była od rozległości zarządu. W mniej ludnych rządził „głowa“ z dwoma lub więcej wybrańcami. Wszystkie pomienione urzędy zależne były bezpośrednio od władzy policyi okręgowej. Obecnie taki ustrój administracyjny utrzymuje się jeszcze w kraju Zabajkalskim, w gubernii zaś Irkuckiej ustanowione są zarządy rodowe, dla których ułożono instrukcyę osobną, z zastosowaniem jej do zwyczajów tubylców (zarządy te, z wyjątkiem sądownictwa, niczem prawie nie różnią się od zarządów włościańskich). W r. 1887 w okręgu Ba-łagańskim, zamiast dawniejszych trzech zarządów (bałagańskiego, idyńskiego i ałarskiego), utworzono 12 jednostek administracyjnych, zwanych „uprawami“; w Irkuckim z czterech i w Wierch oleńskim z trzech zarządów—po jedenaście „upraw“. Występki mniejszej wagi wolno B-om sądzić według swego prawa zwyczajowego, przewinienia zaś kryminalne podlegają ogólnym urządzeniom sądowym. Podstawę życia u B-ów stanowi ich pierwotna gmina rodowa, której wzorem jest ich ustrój gminny ułusu, składającego się zwykle z kilku, otoczonych niewy-sokiem ogrodzeniem, jurt, należących do ojca rodziny, jego dzieci, wnuków i t. d. W takiej gminie rodzinnej wszystkie interesa są wspólne: rola, łąki, pastwiska i t. d. stanowią własność niepodzielną wszystkich zarazem członków, którzy wespół pracują, na wspólną korzyść sprzedają swe produk-ta, na wspólną korzyść podejmują wszelkie przedsiębiorstwa. Szamaniści wiosną i w jesieni obchodzą w pewnych, uświęconych przez tradycyę miejscach, gminne uroczystości religijne, zwane taj tangami. Po ofiarach złożonych bogom, odbywają różne igrzyska: zapasy, strzelanie z łuków, wyścigi konne, tańce, zabawę w niedźwiedzia, oraz naśladowanie innych zwierząt; występują śpiewacy, którzy improwizują pieśni, sławiąc w nich swoich bohaterów (chubułganów), swoje krasawice stepowe, swe rumaki i starodawne swe zwyczaje. Święta buddystów zabajkalskich: cagansara i biały miesiąc, t. j. nowy rok, oraz niektóre inne, nie mają charakteru gminnego, ale raczej kościelny i powstały z buddyzmu. W nowszych czasach śród szamani-stów przyjęła się cześć św. Mikołaja cudotwórcy pod imieniem „sagan-ubunguna“ t. j. siwego czyli białego starca; przed obrazami jego w cerkwiach palą oni świece woskowe.—B. używają języka mongolskiego, który się dzieli na kilka dyalektów. Własnego pisma ani też literatury nie mają; tylko u zabajkalskich z przyjęciem buddaizmu ukazały się księgi, po większej części religijne, tłómaczone z tybetańskiego. Brak zupełny utworów literackich zastępuje u nich wielkie bogactwo podań, baśni i pieśni, żyjących w ustach ludu dotychczas; obok tego zaś, wraz z buddaizmem, powstało mnóstwo pieśni religijnych, w śród których jednak napotykają się także i przygodne, i dziś jeszcze powstające po każdym ważniejszym wypadku. Większa część utworów epickich u B-ów świadczy o bardzo niz-kim stopniu ich rozwoju, o panującem wśród nich niedbalstwie, samolubstwie i grubej zmysłowości; zapoznanie się wszakże z buddaizmem i chrześciań-stwem, oraz szkoły znacznie wpłynęły na ich uspołecznienie i złagodzenie obyczajów. Zresztą przy wielu wadach mają oni nie mało rysów sympatycznych; tak np. odznaczają się miłosierdziem, szczególniej względem swoich, którym pomagają w nieszczęściu i we wszelkich potrzebach; wdowy ich i sieroty mają utrzymanie na koszcie gminy; cześć starszych i miłość domowego ogniska, nadewszystko zaś ujmująca gościnność, stanowią wybitną cechę ich obyczajów. Lubią spokój i zgodę, są uczciwi i rzetelni, ale w razie doznanej krzywdy—mściwi. B. irkuccy chętnie się uczą w russkich szkołach i założyli kilka własnych, z których szczególniej dobrze urządzona szkoła w ułusie Bochan, w okręgu Bałagańskim; r. 1889 uczęszczało do niej 48 chłopców i 8 dziewcząt burjackich, ma zaś ona bibliotekę, liczącą 668 dzieł a 2,096 tomów. Ogółem w gub. Irkuckiej i kraju Zabajkalskim w szkołach ludowych r. 1889 było chłopców burjackich 603, z których 218 prawosławnych, a 286 nie-chrzczonych. Liczba uczących się dziewcząt niezmiernie mała.—Ogólna liczba B-ów płci obojej, wynosi około 270,000 dusz, mianowicie zaś w gub. Irkuckiej 100,000, na Zabajkalu 170,000, a w tern szamanistów 75,000, lamaistów 160,000, prawosławnych 35,000. Przed podbojem B. byli szamani-stami, tylko na granicy Mongolii przenikał powoli do nich buddaizm, który się zaczął bardziej rozpowszechniać dopiero od roku 1727, gdy z Mongolii przybyło na Syberyę 12 lamów. Rząd, nie chcąc jątrzyć nie zupełnie jeszcze uległej i uspokojonej ludności, pozostawił jej wolny wybór wyznania; ale dla zapobieżenia szkodliwemu wpływowi i mieszaniu się wyższej hierarchii mongolskiej w sprawy religijne buddystów zabajkalskich, w r. 1764 ustanowił nad nimi zwierzchnika duchownego pod tytułem Bandido-chamba-lamy w osobie lamy Zajajga, szyrstuja (przełożonego) dacanu (klasztoru), Congolskiego. Dzisiejszy chamba-lama, Daniel Gom-bojew, rezyduje w dacaństwie Gusinoozierskiem. W r. 1812 przybyło z Tybetu na Zabajkale 150 lamów, których propaganda przyczyniła się wielce do szybkiego rozszerzenia się lamaizmu, i ten obecnie jest wyznaniem przemagającem w pośród B-ów zabajkalskich, w gub. zaś irkuckiej wyznają go B. ałarscy, tunkińscy oraz część bałagańskich. Wielki wzrost klasztorów lamajskich i niepomierne rozmnożenie się duchowieństwa (w r. 1848 samych lamów było już 4,547), zmusiły rząd do wydania w r. 1853 ustawy, ograniczającej liczbę dacanów do 34, a liczbę duchowieństwa do 285 osób. Dla szerzenia zaś chrześciaństwa, jeszcze w w. XVII założona była misya religijna, która już liczy 160 lat swego istnienia i składa się z dwóch oddziałów: irkuckiego, o 17 okręgach (stanach) missyonarskich, i zabajkalskiego o 24 okręgach z odpowiedną liczbą misyonarzy. Od r. 1872 do 1881 liczba nawróconych na prawosławje B-ów wynosiła 20,139 dusz płci obojej. Burjaci nawróceni nazywają się „ja-sacznymi“ (jasak—danina, podatek) i stanowią ciekawy okaz etnograficzny w pośród wschodnio-sy-beryjskiej ludności: skutkiem ciągłych związków małżeńskich z rossyanami wytworzyła się odrębna, miejscowa odmiana russkiej narodowości, w której nie tylko w fizyognomii i w ogólnej budowie ciała przeważa typ burjacki, ale i w duchowym ustroju odbija się to pomieszanie krwi. Przedstawicielami tych mieszańców, prócz B-ów jasacznych, są też kozacy zabajkalscy, którzy powstali z B-ów selen-gińskich. Na prośbę jednego z naczelników rodu, rząd russki w r. 1766 pozwolił mu uformować z B-ów cztery pułki, składające się każdy z sześciu sotni, dla strzeżenia granicy selengińskięj. Pułki rzeczone od r. 1811 formowały się z samych B-ów, a godność atamanów ich była dziedziczna. Kozacy ci zostawali w zawiadywaniu kan-celaryi pogranicznej, nie otrzymywali od skarbu prowiantu, ani umundurowania, tylko nie płacili jasaku. Uzbrojenie ich stanowiły łuki i strzały, mundurów nie nosili, mieli tylko sztandary. W r. 1851, przy utworzeniu zabajkalskiego wojska kozackiego, pułki te przekształcono.—B., według Rit-tera, należą do jednego z trzech plemion, na które się pierwotnie dzielili mongołowie, mianowicie zaś do plemienia Oj rat-bur jat, czyli burga-burj at, i stanowią też typ czysto mongolski: są krótko-gło-wi, krępi, ale ruchliwi, nogi mają krótkie i krzywe, tułów długi, twarz szeroką o cerze żółtej, z wydatnemi kośćmi policzkowemi, oczy skośne, czarne, nos płaski, usta wydatne, czoło nizkie, uszy wielkie, sterczące, włosy na głowie czarne, gęste i szorstkie, na brodzie rzadkie, późno porastające. Burjatki prędko się starzeją i mało miewają dzieci, macierzyństwo zaś ich ustaje między rokiem 35 a 40, ku czemu przyczynia się ta okoliczność, że są obarczone niezmiernie ciężką pracą: one - to kręcą sznury z końskiej włosieni, wyprawiają skóry, a do zszywania ich wyrabiają z suchych żył nici (czurmys); one też dla całej swej rodziny sporządzają odzienie, wyszywając na niem i na obuwiu kunsztowne wzory; one robią wojłoki i tkaninę z końskiej włosieni i koziej sierści, zwaną „tar“, w kształcie pasów, szerokich na 6 wierszków, a długich na 18 do 21 arszynów, z których się zszywają dywany. Dziewczęta cieszą się wielką swobodą i poszanowaniem.—B. żyją zwykle w jednożeństwie, choć wolno im mieć po kilka żon. Przy zawarciu małżeństwa rodzice panny młodej płacą „kałym“ (wykup), stosowny do swej zamożności, który wszakże w razie rozwodu odbierają na powrót. Rozwody u B-ów są łatwe, lecz rzadko się zdarzają.—B. głównie się zajmują hodowlą bydła, dla tego też mieszkają przeważnie w okolicach stepowych. Zamożniejsi z nich miewają ogromne stada bydła rogatego i tabuny koni (przeciętnie na jednego mieszkańca wypada po 94 sztuki koni i po 190 sztuk bydła). Bydło przez cały rok znajduje się pod go-łem niebem, tylko na zimowisko w niektórych okolicach urządzają „chochory“, to jest w tych miejscach, gdzie bydło noc przepędza, potrząsają śnieg wysuszoną przez lato i rozbitą widłami mierzwą. Na wiosnę też, oprócz stepowego i łąkowego siana, zbierają jeszcze tak nazwane siano „utugowe“. Utugiem nazywa się miejsce ogrodzone żerdziami,

w którem zimową porą karmią bydło. Latem, pod- twierdząc, że byłoby szaleństwem wymagać racyo-czas upałów, miejsca takie zraszają wodą i otrzy- nalnej przyczyny dla każdej instytucyi społecznej mują z nich obfite plony wybornego siana (za Baj- lub moralnej. Równe prawie powodzenie miała kałem). Zarówno w gub. Irkuckiej, jak i na Za- druga jego praca „The Philosophical Inquiry into bajkalu, B. już oddawna oddają się także uprawie the origin of our Ideas on the Sublime and Beau-roli; najpierwiej zabrali się do niej B. choryńscy tiful“. Johnson cenił wysoko tę rozprawę, a Lessing (1796). W okręgu Bałagańskim, gdzie się najle- uważał ją za godną przetłómaczenia, ojciec, któ-piej rozwinęło rolnictwo, na każde gospodarstwo remu się także podobała, przywrócił mu dawniej przypada po 12 diesiatyn gruntów uprawnych, dawaną pensyę. W tym czasie B. ożenił się z Jane a przeciętnie na jedną głowę po 25 dzies. Podczas Nugent, córką lekarza (1756). W 1757 r. wydał posuchy uciekają się do sztucznej irrygacyi, w któ- „An Account of the European Settlements in Ame-rej nabyli wielkiej wprawy i dzięki jej miewają rica“, i napisał krótki rys historyi Anglii „The najczęściej plon obfity. Sieją pszenicę, żyto, ję- Abridgement of the History of England“, który jęczmień, owies i nieco gryki, a większą część zbio- dnak wydany był dopiero po jego śmierci. W owym ru sprzedają. B. szamaniści trudnią się także ło- czasie brał udział w wydawaniu „Annual Register“, wiectwem, polując głównie na sobole, wiewiórki, W 1759 r. został prywatnym sekretarzem Hamil-lisy i gronostaje. Rybołówstwem zajmują się głó- tona, kiedy jednak zajęcie to zabierało mu zbyt wnie B. mieszkający nad Bajkałem. Z rzemiosł wiele czasu i nie pozwalało na nic innego, B. ze-przeważnie uprawiają kowalstwo, białoskórnictwo rwał te stosunki (1764). W owym czasie (1761 r.) i garbarstwo, oraz wyrabianie wojłoków, oród bud- bawił kilkakrotnie w Irlandyi, w chwili pojawienia dai8tów zabajkalskich odlewają metalowe burchany    się t.    z. „Whiteboys“, dających    żywy wyraz niezado-

(ob.), dzwonki (choncho) oraz inne przedmioty, po-    woleniu irlandczyków. Z tego    powodu B.    napisał

trzebne do dacanów; selengińscy zaś słyną jako memoryał do króla, wykazujący ucisk katolików wyborni cieśle.—J. G. Gmelin „Reise durch Sibi- w Irlandyi. Memoryał ten dopiero w 14 lat dostał rien“ (1751 r.); Georgi „Reisen“ (1775); Pallas się do rąk Jerzego III, i, jak utrzymują, przyło-„Sammlungen historisch. Nachricht, über die Mon- żył się do zmiany poglądów króla na kwestyę golisch. Völkerschaften“ (1801); A. Erman „Reise“ katolicką i zaprowadzenia pierwszych ulg dla tego (II t. 1833); A. Castren’s „Etnologische Vorlesun- wyznania w Irlandyi. W 1765 r. B., za protekcyą gen“ (St.-Petersburg, 1857); Ritter „Asien“ (II t. swego krewnego, Williama Burke’a, otrzymał sekreta-1860, 1879)) G. Radde „Berichte über Reisen in ryat przy lordzie Rockingham, który wtedy został był Süden von Ostsibirien“ (1861); P. Szperk „Me,ä,H- pierwszym ministrem skarbu. Zawistni ludzie obmó-KO-TOnorpa<D0qeCKiS cóopHHKi. (1870); M. Zagoskin wili Burke’a przed Rockinghamem, że był nie tylko „MpKyTCKij i MpuyTCKan ryöepma“ (1870); A. irlandzkim awanturnikiem, ale katolikiem i jezuitą; Pozdniejew „06pa3E,ti HapojTHofi JiHTepaTypbi moh- Rock. jednak wkrótce poznał się na wartości czło-roJibCKHXb iuieMeHT.“; W. Waszkiewicz „JlaMauTH wieka i obdarzył go całem zaufaniem. Za protekcyą Bi. Boctouhoh CHÓapH“ (1885)—i wiele innych.— lorda Verneya, Burke został 23 grudnia 1763 r. F. Szperk w „OHpnKJioneA. Cjiob.“.    * obrany członkiem parlamentu w Wendower. Za-

Burkan, Ob. Bur chan.    jęcie    miejsca w parlamencie    14 stycznia    1764 r.

Burkard Waldis ob. Waldis Burkard.    stało    się epoką w jego życiu,    od tej chwili    bowiem

Już

Burkę Edmund (ur. się w Dublinie, prawdopo- zasłynął jako znakomity mówca i polityk, dobnie 12 stycznia 1729 r.—f 9 lipca 1797 r.). pierwsze dwie jego mowy: nad petycyą kolonii ame-Był drugim synem Ryszarda Burke, adwokata w Du- rykańskich i nad uchyleniem podatku stemplowego, blinie. Ojciec jego był protestantem, matka kato- który dał początek wojnie o niepodległość Stanów liczką, pierwszy nauczyciel, Schackton, kwakrem. Zjednoczonych, zwróciły na niego powszechną uwa-Okoliczności tej należy przypisać tolerancyę religij- gę i zdobyły mu odrazu stanowisko między kieru-ną, która B. go ożywiała w dalszym zawodzie. Kształ- jącymi ludźmi w Parlamencie. W mowach tych B. cił się w Trinity College w Dublinie od 1743— wykazał potrzebę umiarkowania, którem należy 1748 r. Wtedy studyował łacińskich autorów, zwła- się rządzić w polityce. W ogóle, według Buckle’a, szcza Cycerona, którego zasadami etycznemi i poli- B. wykazał w mowach swoich tyle politycznej mą-tycznemi w wysokim stopniu się przejął. W 1750 drości, jak żaden inny polityk angielski, z wyjąt-r. przybył do Londynu w celu studyowania prawa, kiera może Bacona. Po upadku gabinetu Rocking-nie zdaje się jednak, aby tym przedmiotem wiele hama B. napisał w jego obronie „A short history się zajmował. Praca literacka więcej odpowiadała of a short administration“. W czasie następnej jego usposobieniu, aniżeli praktyka sądowa. Z tego sesyi parlamentu B. bronił interesów swego kraju powodu ojciec cofnął mu nawet pensyę w ilości rodzinnego, sprzeciwiając się wnioskom o zakaz 100 funt. st. rocznie, Burke zaś widział się zmu- przywozu wełny z Irlandyi. Za to miasto Dublin szonym pracą literacką zarabiać na utrzymanie, zaszczyciło go obywatelstwem honorowem; poprze-Pierwszem pismem, które mu zjednało rozgłos, była dnio już takie obywatelstwo otrzymał był od miasta „Vindication of natural Society, in a Letter to Lord | Galway. W maju 1767 r., kiedy Izba z łatwością by a late noble Writer“, która stanowiła satyry- | zgodziła się na bill Townsenda, nakładający cła czne naśladowanie stylu i zasad zmarłego lorda na towary amerykańskie, B. w jednej ze swoich Bolingbroke’a. W małej tej pracy B. występował mów przepowiadał, że Anglia nie będzie miała ani przeciwko temu, co nazywał „artificial society“, grosza z tego podatku. Wiadomo w jaki sposób

i:

il.

m "Æ

■aj

przepowiednia ta się sprawdziła. B. w owym czasie stawał się coraz potrzebniejszym naczelnikom partyi wigów, do której należał, rozważając z nimi wszystkie kwestye polityczne bieżące. Za to tory si patrzyli na niego z niechęcią; czując się bezsilnymi przeciwko jego wymownym napaściom w parlamencie, mścili się, nazywając go zawsze irlandzkim awanturnikiem. W owym czasie B. kupił w Anglii, w hrabstwie Buckingham, majątek ziemski, około 600 akrów mający, Gregories, który jednak od sąsiedniego miasta nazywał się Beaconsfield. W tym majątku spędzał wiele chwil wolnych od prac parlamentarnych, zajmując się gorliwie uprawą roli i zasięgając pod tym względem rady znanego Artura Younga. Z początku sesyi 1768—9 r. B. wykazywał niebezpieczeństwa, na jakie narażona została Anglia wskutek niedbałej polityki Graftona, tak względem Ameryki, jak i względem Francyi, która wtedy zdołała opanować Korsykę. W odpowiedzi na manifest Grenville’a przeciwko partyi Rockingha-ma, wydał B.na wiosnę 1769 „Observations on a late Publication entitled the Present State of the Nation“, w których krytykował politykę rządu. W 1770 r., gospodarując w Beaconsfield, napisał „Thoughts on the Present Discontents“, które wywarły znakomity wpływ na partyę wigów, wskrzeszając zasady polityczne 1688 r. B. w broszurze tej występował przeciwko intrygom rządu i uważał je za główną przyczynę niezadowolenia ludu, któ-^ rego prawdziwe intere-

sa były zaniedbywane.    ...............

Występował też przeci-wko skróceniu terminu, Fig. 319. Burke Edmund, na jaki odbywały się

wybory do parlamentu, wykazując dobitnie, że wskutek tego wzmocniłby się tylko wpływ administra-cyi. Stosownie do tego na wiosennej sesyi parlamentu 1770 r. występował w obronie prawa „law of libel“, mającego na celu zapewnić społeczeństwu większą wolność w krytykowaniu działalności rządu, tudzież przeciwko środkom, przedsięwziętym wówczas przez parlament względem drukarzy, którzy ogłaszali drukiem rozprawy parlamentu. W 1773 r. bawił przez jakiś czas we Francyi, zwłaszcza w Paryżu, gdzie poznał się z ówczesnemi znakomitościami, a w szczególności z encyklopedystami. Na wiosennej sesyi parlamentu 1774 r. domagał się uchylenia cła od herbaty, wprowadzanej do Ameryki, i sprzeciwiał się zamknięciu portu w Bostonie, tudzież zniesieniu konstytucyi stanu Massachussets. Wskutek rozwiązania parlamentu w sierpniu 1774 roku zmuszony był starać się o wybór w innym okręgu wyborczym, był jednak bez zachodów wybrany w Bristolu. W marcu 1775 miał mowę przeciwko środkom ograniczającym handel amerykański, i 22 t. m. wniósł 13 propozycyj,

mających na celu doprowadzenie do pojednania z koloniami. Wnioski jego jednak były odrzucone większością 270 przeciwko 70 głosom. W listopadzie 1776 podtrzymywał wniosek, mający na celu rewizyę wszystkich aktów, dotychczas wydanych, a obciążających kolonie. Kiedy wniosek ten był odrzucony, B. z całą swą partyą uchylił się od roztrząsania wszelkich kwestyj dotyczących Ameryki. Pomimo to, 5 lutego 1778 miał mowę przeciwko użyciu indyan w wojnie z Ameryką. Mowa ta była tego rodzaju, że ministrowie winszowali sobie swojej ostrożności, iż przed nią wydalili publiczność z sali posiedzeń; gdyby bowiem publiczność słyszała mowę, ministrowie nie mogliby być pewni swoich głów. B., uznając konstytucyę angielską za dobrą, sprzeciwiał się wszelkim w niej zmianom. Uważał tylko, że działalność konstytucyi była paraliżowana przez korrupcyę i że zdrowie polityczne mogło być zapewnione przez zdrowie ekonomiczne. Dla tego 11 lutego 1780 r. wyłożył plan w celu zapewnienia lepszej niezależności parlamentu i reformy ekonomicznej instytucyj państwowych. W planie tym domagał się zniesienia wielu synekur, które obciążały tylko budżet państwowy i opodatkowanych, dostarczając ministeryum środków do przekupywania członków parlamentu. B. był zbyt dobrym Irlandczykiem,

! żeby zapomniał o potrzebach Irlandyi. Jasno wi-i dział, że środkiem do poprawienia jej losu było I dopuszczenie irlandczyków do równouprawnienia I z anglikami, zniesienie ograniczeń handlu i przemysłu i ulgi katolikom. Dla tego wspólnie z lordem Nugent dopominał się w 1778 r. zniesienia ograniczeń handlowych i ostatecznie w 1779 r. zmusił ministeryum Northa do wyrzeczenia się monopolów, zaprowadzonych na korzyść anglików. Tak samo w 1779 r. bronił praw katolików szkockich. Obrona B-go interesów handlowych irlandzkich oburzyła na niego jego wyborców bristolskich. Z tego powodu, kiedy 1 września 1780 r. rząd rozwiązał parlament, B. był zmuszony szukać mandatu w innym okręgu wyborczym. Za protekcyą Rockin-ghama został wybrany w Malton, i w następnym roku wniósł ponownie bil o reformie ekonomicznej instytucyj państwowych. Jakkolwiek bil ten był podtrzymywany przez Wiliama Pitta, upadł jednak większością 233 przeciwko 190. W czasie wiosennej sesyi 1782 r. B. wspólnie z Foxem napadł na ministeryum Northa, które pomimo ciągłych klęsk w Ameryce, nie chciało wyrzec się pretensyi do Stanów Zjednoczonych, i ostatecznie zmusił je do podania się do dymisyi. Wskutek tego do władzy dostała się partya wigów Rockinghama, ale B. nie dostał miejsca w ministeryum. Przyczyną tego była, zdaje się, zawiść, jaką czuli wigowscy oligarchowie do „irlandzkiego awanturnika“. Był mianowany tylko generalnym płatnikiem armii, i zgodnie z własnemi poprzedniemi wnioskami o reformie ekonomicznej, zaprowadził oszczędność w swoim wydziale. Po śmierci Rockinghama ( 1 lipca ), w którym miał prawdziwego przyjaciela, pierwszym ministrem został Shelburn, ale Fox i Burke, nie mogąc się z nim zgodzić, opuścili urzędowanie. Wspólnie z Foxem B. zawarł koalicyę z Northern,

do której tak długo należał, nastąpiło na posiedzeniu parlamentu 6 maja 1791 r. w gruncie rzeczy z powodu różności poglądów na rewolucyę francuską. Wtedy stał B. prawie zupełnie samotnie w izbie i brał nie wielki udział w jej rozprawach. Utrzymywał ciągle stosunki z emigrantami francuskimi w Koblencyi, i kiedy rewolucya francuska przybierała coraz krwawszy charakter, pobudzał w parlamencie do wojny z Francyą. Wtedy też B, zakończył proces Hastingsa dziewięciodniową mową, a za energią swoją otrzymał podziękowanie od Izby (20 czerwca 1794). Wkrótce potem wycofał się z parlamentu. Po odroczeniu go lord Fitz-william miejsce członka parlamentu dał synowi B-go, Ryszardowi, ale ten 2 sierpnia t. r. zmarł, many tym ciosem B. powrócił do Beaconsfield, gdzie oddał się gospodarstwu i pracom literackim. Wówczas napisał „Remarks on the Apparent Circumstances of the war“, i „Letters cn the Regicide Peace“. Zdrowie jego jednak coraz bardziej pogarszało się. Nie pomógł dwukrotny pobyt w kąpielach w Bath; śmierć nastąpiła 9 lipca 1797 r. Po śmierci B-go, Fox nawet wniósł projekt do parlamentu pochowania go w opactwie westminsterskiem, Panteonie see. Zawiść jednak arystokratycznych członków anglików; B. jednak życzył sobie aby go pogrzebano na partyi wigów nie dopuściła do tego, chociaż B. cmentarzu wiejskim w Beaconsfield. Pierwsze zbio-podtrzymywał w parlamencie prawa księcia Walii do rowe wydanie dzieł B-go było wydrukowane w 1792 legencyi; przeznaczono mu tylko małoznaczące sta- r. Później nastąpiło wiele innych wydań. Dodać nowisko płatnika. Zarzucano mu wtedy brak pa- należy w końcu, iż B. niesłusznie przypisywano nowania nad sobą, zbyteczne rozdrażnienie, wynio- autorstwo „Junius Letters“, które prawdopodobnie słość. Pełny jednak godności list, który napisał do napisał William Burke, jego krewny.    A- °-

w celu obalenia Shelburna i dopiął tego w 1783 r. W nowem ministeryum ks. Portland B. przyjął napowrót urząd płatnika generalnego. W czasie trwania tego ministeryum koalicyjnego nakreślił projekt znakomitego „Eeast India Bill’u“, który był wniesiony do parlamentu przez Foxa. Nienaturalna jednak koalicya z Northern, na którego dawniej B. tak zacięcie napadał, zaszkodziła wielce jego popularności. Ministeryum to wszakże upadło 18 grudnia t. r. W owym czasie B. zniechęcił się do spraw politycznych. Obojętnie przyjmowany W parlamencie, niewiele zajmował się polityką. Wszystkie wolne chwile przepędzał w Beaconsfield, zajmując Się gospodarstwem. W 1784 r. był tylko wybrany na rektora uniwersytetu w Glasgowie i miał tam mowę inauguracyjną. Z okazyi ponownego wyboru w następnym roku odbył podróż po Szkocyi. Ze spraw parlamentarnych głównem jego zajęciem było przeprowadzenie oskarżenia przeciwko Hastingsowi za jego zdzierstwa i nadużycia w Indyach Wschodnich. Kiedy w listopadzie 1788 r. Fox był przywołany z za granicy wskutek choroby umysłowej króla, i układano plany co do utworzenia przyszłego ministeryum, B. sądził, że dostanie w niem miej-

Zła-

ks. Walii po objęciu przez niego regencyi, dowodzi, że Burkę William, słynny morderca edynburski, B., kiedy nie był jątrzony ciągłemi napaściami stron- irlandczyk z pochodzenia, który do współki z nie-ników Pitta i Hastingsa, których ten ostatni dosyć jakim 0’Harem zamordował w ciągu 1828 piętna-miał w izbie, posiadał w pełni wszystkie swoje ście osób, a ciała ich dostawił Dr. Knoxowi do dawniejsze zdolności polityczne. W maju 1789 r. prosektoryum uniwersyteckiego. Dla zatajenia zbro-popierał wniosek Wilberforce’a, mający na celu dni obmyślił własną metodę, polegającą na tern, zniesienie niewolnictwa. Wtedy też zaczął pisać że kiedy we dwóch zaskoczyli ofiarę, prawie za-uwagi nad rewolucyą francuską, na żądanie przyja- wsze starali się odurzyć ją, jeśli nie uśpić, następ-ciela swego, Dupont’a. B. kochał wolność, ale tylko nie ją obalali, i rozciągali, B. przytrzymywał jej wraz z porządkiem, dla tego nie sympatyzował z ów- ręce i nogi a Hare zatykał nozdrza i usta; w ten czesnemi wypadkami w Paryżu, w których motłoch sposób nieszczęśliwy umierał z zaduszenia. Od uliczny grał tak wielką rolę. Poglądy swoje nazwiska B-a mówiono później w Anglii o takiem wyraził w mowie 9 lutego 1790 r., w której mó- zabijaniu: to burke (berkować). W roku 1828 wił przeciwko francuskiej demokracyi. Fox znów, uwięziony za zamordowanie trzech osób i skazany który w zdobyciu Bastylii widział wypadek świato- już na śmierć, B. dopiero wtedy przyznał się do wego znaczenia, wyraził przeciwną opinię. Z tego zgładzenia ze świata jeszcze 12 innych. Wykry-powodu doszło do zerwania między nimi. B. na cie zbrodni B-a pobudziło parlament do przyśpie-posiedzeniu izby oświadczył, że odłącza się od swej szenia uchwały billu, wskazującego urzędowe dro-partyi w polityce. Obawiając się rozszerzenia się gi do zaopatrywania prosektoryów we zwłoki ruchu rewolucyjnego w Anglii, B. już 2 marca 1790 { zmarłych.

r. opponował przeciwko bilowi Foxa o zniesieniu ‘ Burke sir John Bernard, genealog i heral-t. z. Test and Corporations act’ôw, będącemu ! dyk angielski (* 1815 w Londynie), w 1839 został wypływem tolerancyi religijnej. Bill przepadł, ale ! adwokatem, poświęcił się wszelakoż studyom dzie-B. okazał się niewiernym owym zasadom toleran-    i    jów angielskich i rodowodów, i wydaje    od śmierci

cyi, w imię których tak długo walczył. W tym cza-    j    ojca swego (1842)    Johna B-go, założony    przez niego

sie wykończył i wydał swoje sławne „Reflections    w 1831 ważny dla    genealogii i heraldyki    brytańskiej

on the Revolution in France“, które narobiły tyle    rocznik: „Peerage    and baronetage of    the British

hałasu, nie tylko w Anglii, ale i na stałym lądzie Empire“ (w 1890 r. 50 rocznik), oraz „Genealogi-Europy, i wywarły potężny wpływ na usposobienie cal and Heraldic Dictionary of the landed gentry.“ umysłów, zwłaszcza w Anglii. W samej Anglii W r. 1854 otrzymał szlachectwo i tytuł doktora uni-w ciągu roku praca ta doczekała się 11 wydań. wers. dublińskiego, a w r. 1868 order Łaźni. Oprócz Ostateczne zerwanie B-go zFoxern i partyąpolityczną, Słownika wydał jeszcze kilkanaście dzieł z tego rokiem 1847 a 1849; zastosował on w nim wiele szczęśliwych motywów, zaczerpniętych ze szkoły gärtnerowskiej stylu romańskiego do wymagań i potrzeb teraźniejszych. Dzieło to zwróciło na B. uwagę króla bawarskiego, Maksymiliana Ii-go, miłowanego w budowlach stylu Odrodzenia. B. zaznaczył swoją działalność i wybitne zdolności przy zabudowaniu ulicy Maksymiliana w Monachium, na której przedewszystkiem uwydatnia się piękity gmach terrakotowy, na pomieszczenie władz rządo-. wych przeznaczony, a nadto znany powszechnie na, końcu wspomnianej ulicy pałac, tak zwany „Maxi-milianeum“. Jako generalny dyrektor budownictwa w Bawaryi, B. kierował budową wielu kolei żelaz* nych i gmachów publicznych, przyczem nadmierna praca wyczerpała jego siły i choroba umysłowa położyła kres jego działalności.

zakresu, z których godne ogólniejszej uwagi: „Encyclopedia of Heraldy or General Armoury“ (1844), oraz „The Book of Orders of Knighthood and Decorations of Honour of all Nations“ (1858).    *

Burke Robert O’Hara, pierwszy z europejczyków, który ląd australski przewędrował z południa aż na północ (* 1821 w St. Clearans w hrabstwie Irlandzkiem Galway — f 1861). Wychowywał się w jednem z kolegiów belgijskich, potem wstąpił do marynarki austryackiej. Skutkiem wypadków 1848 r., wziął dymisyę i wrócił do ojczyzny, gdzie dostał obowiązek w konnej policyi, który wszakże złożył po kilku leciech, aby szukać losu w Australii. -Tam w 1853 zajął stanowisko inspektora policyi, naprzód w Melburnie, a potem w okręgu Reechwarth. Podczas wyprawy krymskiej wybrał się z powrotem do Europy, aby wziąć udział w wojnie, która wszakże z przybyciem jego już się była skończyła. Znowu więc popłynął do Australii, gdzie zajął dawne stanowisko. W r. 1858 przeniesiony do Castlemaine, służył tam aż do czasu, gdy go królewskie towarzystwo melnburskie powołało na naczelnika urządzonej przez się wyprawy dla zbadania lądu australskiego od Doliny miedzianej (Cooperthale), aż do odnogi Carpentarya. D. 20-go sierpnia 1860 wyruszył B. z Melburnu, w grudniu część swego towarzystwa zostawił w Cooper, i po trudach niewysłowionych, w d. 11-m lutego 1861 dotarł do uścia rzeki Flinders, wpadającej do Car-pentaryi. Tak wypełniwszy swe zadanie, zabrał się do ciężkiego powrotu, w którym d. 11-go czerwca 1861 zmarł z wysilenia. Na cześć jego brzeg południowy odnogi Carpentarya nazwano Ziemią B u r k e g o (Burke’s Land).    *

za*

F. R.

Bürkli-Ziegler A., inżynier miasta Ziirychu,. znany ze swoich prac techniczych, jako kierownik wielkich robót w okresie od 1870—1890 r. Szczególne zasługi B-go na polu asenizacyi miasta Ziiry-» chu związane są z projektami i budową wodociągu, kanalizacyi miasta, udogodnieniem środków prze* wozowych przez pobudowanie sieci tramwajów. Działalność jego, jako eksperta, używanego chętnie do miast szwajcarskich i niemieckich, gdy szło o=cenę projektów asenizacyjnych, wyrobiły mu dobrą reputacyę w kołach zawodowych, a dzieło jegą; „Ueber Anlage städtischer Alzugs-Canäle und Behandlung der Abfallstoffe“ (Zürych, 1866 roku), jest dotąd cennym poradnikiem w literaturze technicznej specyalnej.

Illustrował też

w. o.

Bürkner Hugo, rysownik i rytownik niemiecki (* 1818 w Dessau), uczył się malarstwa w Düssel-Bürkel Henryk, malarz niemiecki (* 1802— dorfie, rytownictwa w Berlinie pod Unzelmannem, f 1869 w Mnichowie), Był początkowo w akade- w 1846 r. powołany na profesora drzeworytnictwa mii mnichowskiej, w 1831 udał się do Włoch na do Drezna. Do najlepszych rycin jego należą te, dwa lata. Malował sceny potoczne, tegoczesne, , którerobił z rysunków Schnorra, illustrujących Biblię, z życiem i prawdą. Najlepszemi obrazami jego są: z Budemana, z Hiibnera do „Nibelungów“ i z innych „Bandyci w wiosce włoskiej“, wiele scen z alp 1 słynnych artystów niemieckich. Z własnych ry-Bawarskich i z Tyrolu; z wielkiem też powo- j sunków rytował pomysły do „Pawła i Wirginii“, przędzeniem malował krajobrazy zimowe. —„Ott. SI. I ważnie w stylu staroniemieckim, nauc“.    w- G•    wiele powieści dla dzieci.

N.

okolicy; skromny bardzo zakładzik kąpielowy w le-

Burkersdorf, wioska na Szląsku pruskim, Burkut, zdrój szczawy żelezistej, alkalicznej, w obwodzie Świdnickim, znana ze zwycięstwa Fry- w Galicyi, w powiecie Kołomyjskim, w górzystej deryka II nad Daunem, 21 lipca 1762 r.

Burkhardtsdorf, duża fabryczna wieś w kró- i sie, niedaleko Preszowa. Burkutem albo Borkutem lestwie Saskiem, okręgu Zwickau, powiecie Chem- i nazywają wogóle na Pokuciu i u górali karpackich nitz—licząca 4,110 m-ców — wyrób tkanin baweł- ; wschodnich zdroje szczawy czyli wody kwaśnej, nianych, tektury smołowcowej, towarów dzierganych, a stąd i różne drobne miejscowości noszą tam tę

And. S.

tartaki i t. p.

Dr A. P

nazwę. O pół wiorsty od Kiszyniewa w Bessa-Burkleiń Fryderyk, znakomity budowniczy rabii jest też zdrój siarczany tegoż nazwiska, bez bawarski (* 30 marca 1813 r. w Burk we Frań- zakładu kąpielowego.

konii—f 4 grudnia 1872 r.). Po ukończeniu na- j Burlamaqui Jan Jakób, publicysta XVIII w. uk humanitarnych B. wstąpił do akademii mona- Urodził się i umarł w Genewie (* 1694—f 1748). chijskiej, w której został wkrótce pomocnikiem j W 25-m r. ż. profesor prawa natury i pr. naro-swojego nauczyciela, Gärtnera, i zastąpił go w roz- ! dów, po 15-u latach obrany członkiem rady stanu maitych godnościach. Był stopniowo powoływany kantonu Genews., wykładał w Genewie do śmierci, na konduktora budownictwa rządowego, inspektora Za życia jego wyszły: „Principes de droit naturel“ budownictwa, profesora politechniki i generalnego (Genewa, 1747; powtórnie t-że 1750); po śmier-dyrekcyjnego radzcę w ministeryum robót publiez- ci zaś: „ Principes de droit politique “ (Gene-nych. Do najsławniejszych prac jego należy dwo- wa, 1751), oraz Zasadnicze pojęcia prawa natu-rzec kolejowy w Monachium, wybudowany między ry, zrazu po łacinie (Genewa, 1754), później po

franc. (Lozanna, 1774). Dwa pierwsze dzieła, wraz z uzupełnieniem pierwszego z nich, wydał w Yver-dun wiatach 1766—9 prof. Félice pod zbiorowym tytułem: „Principes du droit de la nature et des gens, avec la dernière partie inédite du droit de la nature“. Przedrukowano to wydanie w Paryżu 1820 w 5 tomach, a w 1821 uzupełniono je ogłoszeniem trzeciego dzieła w tekście francuskim, p. t.: „Eléments du droit naturel“. Według dwóch pierwszych prac B-go wykładali prof, angielscy jeszcze w tym wieku w Cambridge; we współczesnych szkołach głównych niemieckich również wielu miał B. zwolenników na katedrze. Nauczał w duchu Cycerona, źe szczęście jest celem wszelkiego uspołecznienia, a celu tego osiągnąć nie można bez ściśle zwartego systematu praw zapewniających porządek. — Istotę społeczeństwa cywilnego pojmował B. wręcz przeciwnie niż Hobbes: nie jest ono niczem przeciwko naturze postawionem dla ukrócania jej samowoli (helium omnium contra omnes), ale wynikiem naturalnego rozwoju, dalszym ciągiem, doskonalszym wyrazem, a przytem i wyższym stopniem spółeczeństwa naturalnego. B., stawiając nade-wszystko porządek i surowość praw, był zwolennikiem monarchii absolutnej i dziedzicznej; jednakże ogółowi ludu politycznego przyznawał prawo pozbawiania władzy i przenoszenia jej na innych. — W wykładach i pismach swoich odwoływał się często do ogólnych zasad moralnych. — „La grande Encycl.“ Lamirault’a.

Burleigh lord, ob. Cecil.

Burleigh Walter, filozof średniowieczny (* 1275 — f 1357), zakonnik angielski. Razem z Oc-camem słuchał Dunsa Scota w Paryżu; gdy się wykształcił, jął toczyć z tym samym Oc. spór, którym w XIII, a zwłaszcza XIV w., wrzały wszystkie umysły filozoficzne w Europie zachodniej. Stanowisko jego w tym sporze nie jest jeszcze ustalone przez krytykę; najwięcej danych przemawia za tern, że B. był realistą, t. j. wyznawcą platońskiej nauki o wyłącznej rzeczywistości idei. Przez czas pewien nauczał w Sorbonnie, gdzie doktoratu dostąpił; po powrocie do Anglii kierował wykształceniem późniejszego Edwarda III. W Wysokiem był poważaniu u współczesnych jako filozof. Sławiono jasność jego wykładu i bystrość argumentacyi; stąd nawet otrzymał przydomek „Doctor planus et per-spicuus“ (równy = jasny i przezorny). — Zostawił po sobie: „De vita et moribus philosophorum“ i Komentarze nad fizyką i logiką Arystotelesa; pierwsze dzieło wydrukowano w Kolonii 1472—powtórnie w Norymberdze 1477, drugie w Oksfordzie w XVI w.—„La grande Encycl.“ Lamirault’a.

Burleska, (po francusku burlesque, z włoskiego burla = żart, figiel, drwiny, burlesco = śmieszny), pod nazwą tą w ogólności rozumie się utwory niższej, płaskiej komiki, czy-to sceniczne (buffonady, arlekinady, hanswurstyady, farsy), czy też rymowane, lub przybrane w formę opowieści, anegdot, mów i t. p.; do tego też rodzaju należą trawestacye, oraz parodye, ośmieszające fałszywą patetyczność albo chorobliwą przesadę. Zresztą B-i nie tylko w piśmiennictwie, ale także w malarstwie,

rzeźbiarstwie, architekturze, a nawet i w muzyce, zawsze istniały. .Tuż u greków B. znalazła wyraz sobie właściwy i przedstawienie artystyczne w „Ba-trachomiomachii“, a jeszcze bardziej w Arystofa-nesie; bezpośrednio zaś z ludowego humoru i dowcipu, w grubej, rubasznej formie zjawiła się u rzymian. To też i w nowszych czasach B., jako rodzaj literacki odrębny, oznaczony wyraźnie, wraz ze swojem nazwiskiem zrodziła się na ziemi włoskiej, a ojcem jej był w w. XVI Ber ni, (ob.), którego „Rime burlesche“ miały wielką poczytność i wielu naśladowców znalazły (Mauro, Caporali i inni). We Prancyi, pomimo Rabelais’go, jedynym rzeczywistym twórcą B-i był Scarron, w którym, rzecby można, uosobił się, ten rodzaj. Powodzenie jego utworów wywołało niezmierną liczbę nie tylko wierszy i opowieści, ale nawet dzienników burleskowych, obok mnóstwa parodyj i trawestacyj, które nie oszczędziły ani Eneidy, ani nawet Iliady i Odyssei. A rzecz dziwna — moda ta grasowała szczególniej w epoce uroczystej Ludwika XIV, co chyba da się wytłómaczyć konieczną potrzebą re-akcyi przeciw rygoryzmowi nieubłaganemu etykiety dworskiej. W Niemczech, w których się ten rodzaj datuje od w. XVI, odznaczyli się w nim, pominąwszy Biirgera z jego „Zeus und Europa“ i „Frau Schnips“, Abraham a Sancta Marta, Sebastyan Sailer i Holberg. W naszej literaturze B-i, jako rodzaj osobny, pod tym tytułem nie występowały, lubo w mowie potocznej zwano niekiedy buries z-kami wiersze albo anegdoty swawolne, z ust do ust podawane, lub też wpisywane do „Silva rerum“; możnaby wszakże pod B-i podciągnąć takie „ Figli -ki“ Reya, wiele „Fraszek“ Kochanowskiego, „Jo-vialitates“ Wacława Potockiego, oraz niektóre inne. Nie brakło nam też i parodyj, i trawestacyj, z których na wyróżnienie zasługuje „Eneida“ Ferdynanda Chotomskiego. Wreszcie do rodzaju burleskowego należały i oracye, z jakiemi często na zapustnych zabawach i kuligach występowali dowcipnisie, a których żywioł komiczny zasadzał się na mówieniu o rzeczach poważnych w sposób żartobliwy, lub też o błahostkach w sposób poważny. Historyę Burleski napisał po niemiecku Flögel (Lipsk, 1794 roku).    *

Burlingame Anson (* 1822—f 1880 r.), dyplomata amerykański. Miał udział w sprawach granicznych z indyanami, był adwokatem w Bostonie, w 1852 r. członkiem senatu w Massachussetts, w 1861 r. posłem nadzwyczajnym w Wiedniu, lecz nie znalazł tam powodzenia z powodu swej sympatyi dla włochów, więc przeniósł się na takież stanowisko do Chin, gdzie pozyskał wielkie uznanie. W 1868 r. na rachunek rządu chińskiego udał się w podróż do Europy, w celu zawarcia traktatów handlowych ze Stanami Zjednoczonemi, Francyą, Prusami, Anglią i Rossyą. W czasie tej podróży umarł w Petersburgu.    H-

Burlington, nazwa kilku miejscowości w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, z tych ważniejsze: 1) B., jedno z największych miast stanu Jowa, na prawym brzegu rz. Mississippi, 504 st. nad p. m., węzeł siedmiu kolei żelaznych, ważny

Burlińskie jezioro — Burma.

ÎO

punkt handlowy i przemysłowy; fabryki wyrobów dłości indyjskich (British India). B. składa się żelaznych i mydła, młyny, tartaki, handel zbożem, z dwóch części: B-y niższej (British B.) naprzód nierogacizną, winem i owocami; uniwersytet bap- zajętej przez anglików i obejmującej zachodnie wy-tystów, szkoła handlowa. 23,459 m-ców (1885). brzeże półwyspu nad odnogą Bengalską, od 10° do 2) B., najważniejsze miasto stanu Vermont, mało- 22° sz. pn., i B-y wyższej (Upper B.), położonej wnięzo położone, na wschodniem wybrzeżu jeziora Champlain—węzeł dróg żelaznych, żegluga parowa,

12,000 m-ców. Jest to najożywieńszy punkt handlowy stanu, w którym zbierają się płody i produktu okolicy,dla wysłania ku rzece S-go Wawrzyńca, lub Wielkim Jeziorom, albo na wybrzeże Atlantyku — jest tu także uniwersytet stanu. 3) B. miasto w stanie New Jersey, na lewym brzegu Delawary, o 28 km. na północo-wschód od Filadelfii, przystań rozległość B-y wyższej podaje się w liczbach zao rzeczna, rezydencya biskupa, kolegium biskupie — krąglonych: zakład dla obłąkanych, 6,653 m-ców; zwało się

And. S.

wewnątrz kraju między Chinami, Annamem, Sianiem i Niższą B-ą i obejmującej górzyste miejseo wości między 19° 25' i 28° sz. pn., oraz między 92° 20' i 100° 15' dł. wd. Gr. Wewnętrzne granice krajów indochińskich są na razie tak jeszcze nieustalone, że ścisłe oznaczenie powierzchni osiągnąć się nie da, a nawet plamimetryczne obliczenia z maj) dokładnych nie prowadzą do celu; z tego względu

przedtem New-Bewerley.

Burlińskie jezioro słone, w gub. Tomskiej, na stepie Kułundyńskim, w grupie jezior Amurskich, ma 20 wiorst obwodu, wydaje od 60 do 100 tysięcy pudów soli tak zwanej „wykwitającej“ (t.j. wydzielającej się z pary), z niego wypływa rzeka Burła.    *

Nazwa prowincyj

I. B. Brytańska

1.    Dywizya Arakan

2.    „    Irawaddy

3.    „    Pegu

4.    „    Tennasserim    121,026

rozległość Ludność w przy- na 1 w km. kw. bliż. (1881) km. kw

47,981    597,518    12

43,523 23,721

27

49

825,741

Burlos, Burlus, Brullus, w starożytności Buto - Lacus, nadbrzeżna laguna w delcie Nilu, między ramionami Rozetty i Damietty, oddzielona od m. Śródziemnego wązką mierzeją, która jednak w połowie swej długości jest przerwana cieśniną B., umocnioną portem t. im.—Jest wogóle płytka, nadzwyczaj rybna, wodę ma słoną i mnóstwo dro

a oko

Razem 236,251    3,746,771    17

II. B. Wyższa

1.    B. wyż. właściwa 144,000    2,700,000    19

2.    Dzielnica Kachin (Singhpu)

3.    „ Lushai (Kuki) 42,000

4.    Państewka Schan 200,000

Razem 500,000    5,000,000    10

Burma w ogóle 736,251    8,746,771    12

Anneksya krajów burmańskich przez rząd wielko-brytański rozpoczęła się wyprawą wojenną z 1824— 26, której owocem było pozyskanie Arakanu na północy, oraz wybrzeża Teunasserimu na południu (obwody Tavoi, Mergui i Yea v. Jih). Druga wyprawa, z 1852 r., przyniosła Anglii w zysku krainę Pegu, jednakże państwo burmańskie nie uznało nigdy układu, mocą którego miało się pozbyć tej żyznej i ważnej dzielnicy; mimo to B. pod naciskiem nieprzyjaznych okoliczności zgodzić się musiała na zawarcie traktatu handlowego i otwarcie wnętrza swego kraju dla kupieckich stosunków Anglii (1867). Znośne czas jakiś stosunki wzajemne zachmurzyły się w r. 1878 z wstąpieniem na tron burmański wrogiego Anglii króla Theebaw, a gdy postawa dworu stawała się coraz bardziej nieprzyjazną i wyzywającą, Angliia przedsięwzięła zbrojną ekspedycyę w 1885 r., która uwieńczoną została pojmaniem króla do niewoli. W d. 1 stycznia 1886 wyzsła proklamacya angielska, mocą której B. wyższa wcieloną została do posiadłości wielkobrytań-skich. Ustęp odnośny brzmi: „Z rozporządzenia królowej i cesarzowej podaje się do publicznej wiadomości, że ziemie rządzone dotąd przez króla Birmańskie państwo, które w połowie Zeszłego stu- Theebaw nie pozostają nadal pod jego władzą, lecz lecia zajmowało całą niemal zachodnią część pół- są włączone do posiadłości Jej Cesarskiej Mości wyspu Indochińskiego w Azyi, które jednak, poczy- i z Jej woli zarządzane będą przez urzędników nająć od 1826 r., traciło jednę prowincyę za drugą których wice-król i gubernator generalny Indyi usta-w szeregu niepomyślnych wojen z Anglią, tak, że nowi. Podpisano: Dufferin“. Lata 1886—88 zeszły dziś kraj cały wchodzi w skład Brytańskich posia- na poskramianiu ruchów powstańczych, jakie obja-

bnych wysepek:—mierzy długości 60 km., ło 25 km. szerokości; w jej wodach ginie kil ka pomniejszych ramion nilowych, między które mi są: najważniejsze Bahr-el-Mehallet i Bahr - el -Jesir.    And* s‘

Burła 1) rzeka na stepie Kułundyńskim, wypływa z jeziora Burlińskiego (ob.), płynie leniwie wT kierunku pł.-zach., na przestrzeni wiorst 300 i uchodzi do jeziora Gorzkiego. Głębokość jej wynosi od 1 do 2 arszynów, brzegi ma gliniasto-piaszczyste; w niektórych miejscach wysycha i tworzy, zwłaszcza w dolnej części swojego biegu, gorzkie łachy; 2) B. rzeka w gub. Tomskiej, w okręgu Kuźnieckim, godna uwagi ze względu na znajdujące się na niej płóczki złota; płynie szeroką doliną, między górami dyorytowemi. Wydobywane z niej złoto jest wysokiej próby, a trafiały się bryły samorodne, ważące blizko funta.    *

Burłak albo Burłaka, tak w guberniach południowych państwa Russkiego, a także na Pokuciu nazywają włościan, szczególniej bezżennych i bezrolnych, którzy uchodzą ze wsi na zarobki gdzieś w dalszych stronach, albo po prostu na włóczęgę. Wielu z nich najmuje się do obsługi statków na rzekach i ci tworzą kompanie, z pewną organiza-cyą i podziałem pracy.    *

Burma, Bar ma, Birma, przedtem samodzielne

Encyklopedy* Powiztahna Uuitr. T. X.

114,000    200,000

100,000

2,000,000

ObîH

99

wiały się w prowincyach położonych nad brzegami się i wygasłe wulkany (Paopa). Najważniejszą Irawaddy i jej dopływów, uspokojono też pogranicz- ! rzeką B-y, spławną od Bhamo aż do uścia, jest ne plemiona górskie. W tymże czasie, a miano- Irawaddy z prawym dopływem Kjenodwen; obok wicie w 1887 i 1888 r. rozciągnięte zostało zwierz- niego występuje Saluen, stanowiący na niewielkiej chnictwo nad wschodniemi państewkami Schan; przestrzeni granicę z Siamem; z rzek zaś pobrzeż-nioktóre z nich zostawały przedtem w bardzo nych—Koladan w Arakanie, Tenasserim w dzielnicy luźnym stosunku do króla Theebaw. Wzgląd na t. im. i Sittang między deltami Irawaddy i Saluenu. Chiny wywołał ze strony Anglii potrzebę porożu- - W porze dżdżystej wszystkie niemal rzeki silnie mienia, które doprowadziło w końcu do układu z dnia 24 lipca 1887. Artykuł 1. tego układu orzeka, że poselstwa, jakie B. wyprawiała co lat dziesięć do Chin z podarunkami, i nadal odbywać się będą, oraz, że ich członkami mogą być tylko burmańczykowie; artykuł 2 daje Anglii wszelką swobodę użycia środków, jakie uzna za stosowne dla utrzymania swej władzy i powagi; wreszcie artykuł 3 powierza mieszanej komisyi sprawę uregulowania granicy między B-ą a Chinami, oraz określenia warunków handlu pomiędzy obydwoma krajami. — Wybrzeże B-y, z wyjątkiem środkowej części, usiane jest mnóstwem wysepek, które na południu łączą się w znaczną grupę Mergui, na północy zaś są mniej liczne, ale za to większe, jak np. Ramri, Tscheduba. Prócz zatoki Martaban większych rozgałęzień brzegu niema; są tylko drobne wgłębienia, najczęściej przy uściach rzek, bez większego znaczenia. Dogodnych przystani, w stosunku do znacznej długości wybrzeża, jest niewiele, najważniejsze z nich, a pod względem handlowym pierwszorzędnej wartości są: Akyab w Arakanie, Rangun w delcie Irawaddy, Malmen przy uściu Saluenu i Mergui przy uściu rz. Tenasserimu. — Wnętrze kraju wypełniają południkowe pasma, będące odroślami wyżyny wschodnio-azyatyckiej i porozdzielane podłużnemi dolinami rzek Irawaddy i Saluen, oraz ich dopływów. Są to łańcuchy Sigong i Schuo-doung na północy, Pat-koi na granicy z Assamem,

wzbierają i zatapiają przyległe niziny. — Klimat wogóle zdrowy; pod tym względem nie były usprawiedliwione dawniejsze opowiadania, które B-ę stawiały na równi z Bengalem lub Koromandelem; wprawdzie febry i gorączki panują epidemicznie, ale ani z taką złośliwością, ani też na tak wielkich, jak tam, przestrzeniach. Co do opadów atmosferycznych wybrzeże B-y należy do najhojniej zraszanych na ziemi (przeszło 200 cm. rocznie); największe gorąco przypada na porę od marca do maja, średnia roczna wynosi na północy 22°, na południu 27°; średnia stycznia: tam 12°, tu 26°; średnia lipca: tam 26°, tu 28°; z czego wynika, że na północy amplituda roczna wynosi 14°, na południu tylko 2° i świadczy o równomiernym rozdziale ciepłoty. B. leży w strefie monsunów przy panujących wiatrach południowo-zachodnich w lecie, północno-wschodnich w zimie. — Grunt na nizinach i w dolinach rzecz

nych bardzo urodzajny, stąd też produkcya roślinna przy obfitości gorąca i wilgoci jest nader obfita i rozmaita. Wzmaga się ona' z każdym rokiem pod troskliwą opieką anglików, którzy w interesie własnym nie szczędzą ku temu celowi starań i zabiegów. Odwieczne bory dostarczają wybornego drzewa, najróżnorodniejszych gatunków, między któ-remi drzewo tekowe odgrywa główną rolę. Na równinach sieją ryż, stanowiący ważny artykuł handlu wywozowego, a nadto: tytoń, trzcinę cukrową, bawełnę, jutę, kukurydzę, sezam, indygo, proso, Świat mineralny odznacza się również bogactwem i rozmaitością, lecz ta gałąź gospodarstwa krajowego, prawie że dotąd nie tknięta, oczekuje świetniejszej przyszłości. Z drogich kamieni znajdują się szafiry i rubiny najczystszej wody, z kruszców szlachetnych—złoto i srebro, z metali pożyteczuych: miedź, cyna, ołów, a nadto węgiel kamienny, marmur, bursztyn i t. p. — Świat zwierzęcy zajmuje wybitne stanowisko: oprócz bawołu domowego i oswojonego słonia, używanych do pociągu i uprawy roli, jest tu słoń dziki, nosorożec, dzik, lampart, niedźwiedź, zając, bażant, perliczka, kuropatwa, mnóstwo ptactwa wodnego, wydra; rzeki roją się od ryb; gadów jadowitych mniej, niż w Indostanie. Słowem, wszystkie trzy działy

Kiundoung i Joma-Dong w środku, Arakańskie na pszenicę, granicy Arakanu z B-ą wyższą, Kokarit w północnym Tenasserimie i t. p. Wysokość szczytów wzrasta w miarę zbliżenia się do systematu Himalajskiego, rzadko jednak przeuosi 4,000 m. nad p m. i zazwyczaj trzyma się normy od 1,500—2,500 m.

ueralny i zwierzęcy, występują tu w całej pełni, z właściwą strefie zwrotnikowej bujnością i rozrzutnością i otwierają człowiekowi nowe pole przyszłej działalności, która dotąd ujawniała się słabo i nierównomiernie. — Przemysł lokalny mało rozwinięty: w B-ie niższej powstały w ostatnich dziesiątkach lat liczne młyny do mielenia mąki ryżowej na wywóz za granicę i na miejscowe potrzeby; z rodzimych fabrykatów, mających tylko miejscowe znaczenie, wyróżniają się: tkaniny wełniane

Oprócz gór, zajmujących przeważną część kraju, rozwija się na wybrzeżu wązka nizina, która tylko w zatoce Martaban rozszerza się obszernemi deltami Saluenu i Irawaddy. W wielu miejscach Tenasserimu góry bezpośrednio i stromo spadają w morze, przerywając tera samem łączność niziny nadbrzeżnej. — Stosunki geologiczne poznane są tylko na wybrzeżu, i to nie wszędzie; o wnętrzu niema prawie żadnych danych. Skały archaiczne występują po wschoduiej stronie środkowego Irawaddy przyrodzonego bogactwa: roślinny, zarówno jak mi i na granicy z południowym Siamem, gdzie są okryte formacyą paleozoiczną: utwory mezozoiczne spotykają się po obu stronach dolnego Saluenu, oraz w okolicach wyspy Ramri, gdzie są wszczepione w fermacyę trzeciorzędową, zajmującą znaczne przestrzenie na wybrzeżu północnem. Zatokę Martabań-ską w deltach Saluenu i Irawaddy wypełniają utwory dyluwialne i aluwialne. Całą okolicę wyspy Ramri otaczają wulkany szlamiste, których niebrak i nad brzegami Irawaddy, tam jednak spotykają

i bawełniane, wyroby z laku, gliny, złota i srebra, blu kultury, złagodzili swe obyczaje i doszli do wyroby snycerskie i kamieniarskie, wreszcie pa- względnej cywilizacyi. Gałąź Mon v, Talaing zaj-P’er* — Handel ożywiony jest tylko w B-ie niż- muje niziny dolnego Saluenu i Irawaddy i poczy-szej (co objaśnia się nadmorskiem jej położeniem) tuje się za założycielkę kultury i literatury bur-i prowadzi się głównie ryżem, któ,ego eksport mańskiej; plemię to, niegdyś dominujące w B-ie, w r. 1881—2 dosięgną! olbrzymiej liczby 21 mil. zostało zdziesiątkowane w zeszłym wieku, gdy król funtów sterl. Z chwilą otwarcia drogi żelaznej burmański Allompra zdobył jego siedziby. Wschod-z Rangunu do Prome i Pegu, a jeszcze bardziej nią część B-y wyższej zajmuje pokrewne siamczy-z Pegu do Awy wciągnięte zostały i wewnętrzne kom plemię Schan, rozpadające się także na kilka prowincye B-y w sferę interesów handlowych, tak, ' szczepów i stojące na nizkim szczeblu kultury; nie-że obecnie ruch ekonomiczny całego kraju znajduje które z nich tworzyły dawniej samodzielne pań-się w stadyum szybkiego rozwoju, któremu uspoko- | stewka, lecz dziś wszystkie znaidują się pod pro-jenie wszystkich obszarów z Diemałą przyszło po- ! tektoratem angielskim. Śród plemienia Schan miesz-Ludność należy do rasy mongolskiej lecz zarówno pod względem socyalnym, jak i języ

mocą.

ka wyspowo pokrewny tybetańczykom szczep Kho, oraz szczep Palung, pobratymczy chińczykom, gdy

==s

mm,

faz

...

ŻL-J&r

IIeM

ml Mate

(U

im.

I . ty

ijry ■ i ¹ ^¹ •>

SiiB

iimmc.

•J

'WaÊ

mm MÈmmâÊÊaÈSÊÊËm

JL,*'

Fig. 320. Klasztor buddystów w Burmie.

kowym rozpada się na wiele gałęzi zupełnie odrębnych od siebie. Naczelne miejsce zajmują bur-manowie, którzy się sami nazywają Mranma, Mjan-ina, Bania, i dzielą na wiele szczepów, jako to: Katchin v. Kakye, Singhpo i Maru na północy; Lu-szai, Rakaing, Szindu, Khyeng, Bhyamma (Burma) na zachodzie; Karen i Karen-nee (czerwoni karenowie) na wschodzie, Tawoi na południu. Burmanowie odznaczają się wzrostem małym, krępym, cerę mają brunatną lub żółtawą, włos gładki i szorstki, twarz prawie bez zarostu, zwłaszcza na brodzie. Zdaje się, że burmanowie przybyli w nowszych czasach z Chin i wyżyny tybetańskiej, jako lud rozbójniczy i barbarzyński, lecz przez zetknięcie się z plemieniem Mon v. Talaing, stojącem na wyższym szcze-

tymczasem gromadę wysp Mergin' zaludnia malaj-8kie plemię Selung. Odzież mieszkańców składa się z tkaniny, obwijanej około goleni i lędźwi, oraz sukni jedwabnej lub muślinowej; noszenie pierścieni, naramienników i nagolenników, jak również ozdób wszelkiego rodzaju jest obu płciom właściwe; tatuowanie wychodzi z mody, zresztą używają go tylko mężczyzui. Pożywienie jest prawie wyłącznie roślinne, a ryż stanowi najważniejszą jego podstawę; palenie tytoniu jest w powszechnem użyciu, zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Domy stawiają tu z bambusu i pokrywają trzciną, trawą lub liśćmi palmy; na budowlach należących do osób zamożnych spotkać można częstokroć znakomicie wykonane ozdoby snycerskie. Bunąąnowie charakteru

żywego, namiętnego, skłonni do zwady, która nie- tnie, a wkrótce potem plemię Schan dochodzi rzadko śmiercią się kończy; lubią przedstawienia w B-ie do władzy. W 1364 r. powstaje nowa dy-teatralne, walki kogutów, zakłady i t. p. Stanowisko nastya w m. Awie; nieustanne wojny między Awą, kobiety jest daleko swobodniejsze niż w Indostanie; Pegu i Arakanem wypełniają następne stulecia, aż może ona według woli wychodzić, zarabiać samodziel- wreszcie zjawił się Allompra, burmańczyk nizkiego nie na clileb, bądź sprzedając towary na rynku, pochodzenia, który 1750—57 zdobył Pegu, podbił bądź też robotami ręcznemi w domu; rozwód jest talaingów, z pomocą anglików ufundował silne nader łatwy i zależy tylko od środków materyal- państwo i należycie je zorganizował. Po jego śmier-nych, poligamia dozwolona, ale wogóle rzadka. Re- ci, zaszłej w 1760 r. w czasie szczęśliwego po-ligiią panującą jest buddaizm, a wychowanie i ukształ- chodu przeciw Siamowi, następcy prowadzili pocenie dzieci spoczywa oddawna w ręku buddajskich myślne wojny zdobywcze i znakomicie rozszerzyli duchownych, którzy po szkołach klasztornych uczą granice państwa; lecz uwikłani w wojnę z Anglią, zasad wiary oraz czytania i pisania. W B-ie niż- 1824—26 r. odstąpić musieli pokojem w Yandabo szej liczono w 1881 r. 26.2°/₀ umiejących czytać cały Arakan z trzema mniejszemi prowincyami na

1    pisać, lecz kobiety są tu nader słabo reprezen- południu. Ta pierwsza utrata ważnych i bogatych

towane; w każdym razie, zważywszy miejsce i oko- prowincyj była początkiem upadku burmańskiego liczności, rezultat taki nazwać można pomyślnym, państwa, bowiem w 1852 r., po szczęśliwej dla an-p< myślniejszym, niż w niejednem europejskiem spo- glików wojnie, nastąpiło zajęcie całego wybrzeża, łeczeństwie. Liczba klasztorów jest niepomiernie tak, iż B. ujrzała się zupełnie odciętą od morza, wielka: w samej tylko B-ie niższej było ich w 1881 Zajęte prowincye anglicy zorganizowali szybko i do-blizko 4,300 z 12,000 mnichów, tak, że na każde konali podziału na cztery dywizye: Arakan, Pegu, 300 głów ludności przypadał jeden mnich. Wstęp Irawaddy i Tenasserim; pod ich rządem dobrobyt do życia zakonnego stoi każdemu otworem; między wzrastać począł, ludność napływała ze wszech stron; sobą mnisi są hierarchicznie ustopniowani i uwa- budują się koleje żelazne, parostatki krążą po rzezają się na zewnątrz za najwyższą klasę społeczeń- kach, a krainy deltowe stają się najpierwszym na stwa; w obrębie klasztoru świecki rozmawia z mni- ziemi spichrzem ryżu. O zajęciu B-y wyższej była cliem na klęczkach. Z tem wszystkiem zakonnik już wzmianka powyżej. Stolicą gubernatora (Chief btirmański jest w swym zakresie oświeconym, umie Commissioner) B-y jest Rangun, tu także rezyduje być wstrzemięźliwym i zdolnym do poświęcenia, najwyższy sędzia prowincyi (Judicial Commissioner). Ciekawym jest wspomniany wyżej szezep Karenów, Porów. „Reports on the administration of British o którym już Marco Polo czyni wzmiankę. Przybył R.u (corocznie w Rangunie); Colquhoun: „B. and on prawdopodobnie z północy i stanowi dziś, zdała the Burmans’' (Londyn, 1885); Harmand: „Birmanie, od głównych miast i wielkich rzek, najważniejszą résumé ethnographique et linguistique” (Paryż, 1884), część ludności rolniczej. W ich pieśniach i poda- Phayrn: „History of B.“ (Londyn, 1883); Yoje: „The mach ustnych przezierają chrześciańskie oddźwięki Burmans, their life and notions“ (Londyn, 1882); o stworzeniu świata i grzechu pierworodnym. Bro- Hellwald: „Hinterindische Länder und Völker“ (Lipsk, ni li się zawsze przeciw buddaizmowi i zwracali oczy, 1880); Laury: „Our Burmese wars and relations jak mówią ich pieśni, ku zachodowi, „skąd przyjdą with Burmah“ (Londyn, 1880); Fytche: „Burmah biali ludzie z dobrym chlebem i nauczą ich o praw- past and present“ (Londyn, 1878); Tenże: „The dziwym Bogu“. Dlatego missyonarze znaleźli tu British Burmah Gazetteer“ (Rangun, 1879); Bastian: dla siebie grunt przygotowany i znaczną część do „Die Völker des östlichen Asien“ (Lipsk, 1866— chrześciaństwa przywiedli. Co się tyczy liczebności 70); Mason: „Burmah, its people and natural pro-pojedyńczych plemion niema na razie innych da- ductions“ (Rangun, 1862).    And. s.

nych nad przybliżone oszacowania. Sir C. Bernard Blinnann Piotr (* 1668 w Utrechcie—f 1744 oznacza następujące liczby dla całej B-y, zgodne w Leydzie), filolog holenderski, zwany niekiedy zresztą z ogólną ludnością, podaną wyżej na 8³/₄ Starszym, był profesorem dziejów i krasomówstwa, mil., a mianowicie: burmanów 5.5 mil., schanów później greczyzny i polityki w Utrechcie, a od

2    mil., karenów 0.75 mil., katchinów, tehinów r. 1715 — greczyzny i krasomówstwa w Leydzie. i innych dzikich plemion 0.75 mil. hindów, chiń- Wydał z obszernemi komentarzami: Horacyusza czyków i europejczyków 0.2 mil.—Motywy archi- (Utrecht, 1699), Petroniusza (tż. 1709), Welejusza tektury burmańskiej, odznaczającej się bogactwem Paterkula (Leyda, 1719), Kwintyliana (tż. 1720), ornamentyki snycerskiej i kosztownem złoceniem, Owidyusza (Arasterd. 1727), Swetoniusza (tż. 1736), p)chodzą z Indostanu, równie jak i pismo okrągłe. — Lukana (Leyda, 1740) i wielu innych pisarzy Dzieje. Pewniejsze dzieje B y rozpoczynają się rzymskich. Z prac jego oryginalnych, przeładowa-z wprowadzeniem religii buddyjskiej do Paganu, nych także erudycyą, należy wymienić „De vecti-owczesnej stolicy, przez króla Anawrahta w poło- galibus populi Romani“ (Utrecht, 1694). Cenne wie XI w. po Chr. Taiaingowie musieli już wcze- też jest jego „Sylloge epistolarum a viris iliustri-ś ni ej być nawróceni do buddaizrau przez kolonistów bus scriptarum“ (5 tomów. Leyda, 1725).

z południowego Indostanu, którzy założyli kwitnące Burmann Piotr (* 1714 w Amsterd.—f 1778 osady na całem wybrzeżu By, gdy tymczasem pół- ¹ w Sandhorst), filolog holenderski, zwany Młodszym nocne okolice kolonizowane były przez wychodźców * (secundus), był profesorem dziejów i krasomówstwa z Benaresu i Manipuru. W 1284 r. chińczycy j we Praneker, od r. zaś 1742 profesorem języków z mongołami zdobywają Pagan i burzą go doszczę- ¹ klasycznych i historyi, potem i poezyi w Ąmster-

damie. Wydał Wergiliusza (Amsterd. 1746), Lo- wa, z trzema łożyskami środkowemi, skrzydłom tychiusza (t. 1754), „Anthologia veterum Latino- okwiatu przeciwległemi; szyjka cienka; znamiona rum epigrammatum“ (t. 1759 — 73) i t. d.

Bnrmann Jan, botanik hollenderski, profesor ką 3-koinorową, opatrzoną czasem w trzy skrzy -botaniki w Amsterdamie (* w Amsterdamie 26 kwie- dła, otwierającą się tylko częściowo u góry, w ścia-tnia 1706 — f tamże 20 stycznia 1779). Jest on autorem wielu ważnych dzieł: 1) „Thesaurus zey-lanicus, exhibens plantas in insula Zeylana nascen-tes, inter quas plurimae novae species et genera inveniuntur. Omnia iconibus illustrata et descrip- 1 ta“ (Amsterdam, 1737, in 4 o, 235 str. 110 tab.);

2) „Catalogi duo plantarum africanarum quorum 1 prior compiectitur plantas ab Hermanno obser- j vatas, posterior vero quas Oldenlandus et Harto g i us indagarunt“ (Amsterdam, 1737, in 4-o, 33 str.); 3) „Rariarum africanarum plantarum ad vivum delineatarum iconibus et descriptionibus illustrata-rum Decades“ (Amsterdam, 1738, 4 dekady; 1739,

6 dekad, in 4 o, ze 100-u tabl.);jj 4) „Wachendor-fia“ (Amsterdam, 1757, folio, 4 str., 1 tab.); 5)

„Flora Malabarica, sive index in omnes tomos Horti Malabarici, quem juxta normam a botanicis hujus aevi receptam conscripsit et ordine alphabetico di-gessit...“ (Amsterdam, 1769, folio, 10 str.); 6) „Index alter in omnes tomos Herbarii Amboinensis et G.

Everhardi Rumphii, quem de novo recensait, auxit et emendavit....“ (Leyda, 1769, folio); 7) „Horti medici Amstelodamensis plantarum usualium Ca- ( talogus“ (Amsterdam, 1775, in 8-o). B. J. zostawał w naukowych stosunkach z Karolem Linné i z Ra-demacherem, założycielem towarzystwa naukowego w Batawii. Portret jego znajduje się na początku dzieł „Thesaurus Zeylanicus“ i .Herbarium Am-boinense“.

3 kuliste, rozszerzone lub 2-łatowe. Owoc z toreb-

nach komór. Nasiona bardzo liczne, drobne, wrze-

MCI

J. A.

li

Burmann Mikołaj Wawrzyniec, syn poprzedzającego, profesor botaniki w Amsterdamie (* w Amsterdamie 1734 — f tamże 14 września 1793 r.). Pierwszem dziełem jego była rozprawa inauguracyjna, p. t.: „Specimen botanicum de Ge-raniis“ (Leyda, roku 1759, in 4-o, 52 str., 2 tab.); następnie wydał: „Dissertatio de Heliophila“

(w „Nova Acta Societatis upsaliensis“, t. I); „Flo-rula Corsica aucta ex scriptis domini J an sin (w temźe samem piśmie t. IV); „B’lora Indica, cui accedit zoophytorum indicorum nec non Prodroraus Florae Capensis“ (Leyda, 1768, in 4-o 241 str., scach błotnistych.

6 7 tab.). Florę tę wydał z materyałów znalezionych w zbiorach swego ojca.—B. M. dobrze zasłużył się nauce przez zgromadzenie nader ważnych zbiorów i przez popieranie podróżników-botaników, a w szczególności Tlmnberga.—Zielnik jego przeszedł do zbiorów Delessert’a, a obecnie znajduje się j Zniechęcony stosunkami politycznemi, udał się do

Ameryki Południowej i w latach 1850 — 52 zwiedził całą Brazylię. W r. 1856 przedsięwziął nową podróż, zbadał Uruguay i część półuocną Argentyny, przeszedł Andy i przez Panamę i Kubę powrócił do Europy. W r. 1861 po raz wtóry popłynął do Ameryki, gdzie został dyrektorem instytutu politechnicznego w San José, a potem kuratorem założonego przez siebie muzeum przyrodniczego w Buenos - Ayres. Z licznych dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Handbuch der Entomologie“ (Berlin, 1832 — 1855, 5 tomów); „Grundriss der Naturge-

Fig. 321. Burojannia L.

1) Pokrój rośliny; 2; kwiat; 3) przekrój podłużny kwatu.

cionowate i brózdkowane. Są to zioła maleńkie, roczne, o liściach przy korzeniowych trawiastych, skupionych,łodygowych—żadnych albo kruciuchuych, o głąbikach na szczycie dzierżących jeden lub dwa kwiatki, albo też kłosy dwuszczepue, wielokwiatko-we. Znanych jest około 16 gatunków, rosnących w strefie gorącej obudwu półkul, zwykle w miej-

J. A.

Burmeister Herman, przyrodnik niemiecki, (* 1807 w Stralsundzie). Był profesorem zoologii przy uniwers. w Halli, w 1848 uczestniczył w parlamencie frankfurckim, a w następnym zasiadał w pierwszej izbie pruskiej, w której należał do lewicy.

w Genewie.

J. A.

Burmannia. L. Bur manka. Rodzaj roślin, nazwany przez K. Linné na cześć Jana Burmanna, botanika hollenderskiego. Rodzaj ten jest typem osobnej rodziny Burmanniaceae w dziale roślin Je-dnolistniowych. Cechy jego są następujące: Kwiaty foremne i obupłciowe. Rurka okwiatu koronowate-go z zalążnią zrosła, obła lub 3-skrzydła, kraj 6-dzielny, w 2-ch okółkach, 3 łatki zewnętrzne i 3 wewnętrzne. Pręcików 3, łatkom wewnętrznym Okwiatu przeciwległych. Zalążnia dolna 3-komoro-

schichte“ (t-że, 1833, 10 wyd. 1868); „Zoolog, j jednak urzędowanie ich trwa przez pewną liczbę Handatlas“ (t-że, 1835—1843, drugie wyd. Giebla , lat, jak w Prusach, Bawaryi i t. d„ a po upływie 1858 — 60); „Geschichte der Schöpfung“ (Lipsk, oznaczonego czasu następują nowe wybory. Wy-1843, 7 wyd. 1867); „Geologische Bilder zur Gesch. \ bór ten potwierdza zwykle rząd. W niemieckich

d. Erde u. ihrer Bewohner“ (t-że, 1851—53, 2 to- wolnych miastach i w miastach szwajcarskich komy, 2 wyd. 1855); „Reise nach Brasilien“ (Berlin, rzystają burmistrze nietylko z prerogatyw miejskich,

1853); „Systematische Uebersicht der Thiere Bra- ale i honorowych praw państwowych, reprezentują siliens“ (t-że, 1854—56, 3 tomy); „Erläuterung zur nietylko miasto ale i państwo, wysyłają i przyjmują Fauna Brasiliens“ (t-że, 1867); „Zoonomische Briefe“ posłów, a w stosunkach dyplomatycznych nadaje (Lipsk, 1856, 2 tomy); „Reise durch die La Plata- się im tytuł „Excellenz“ i przemawia do nich przez Staaten“ (Halla, 1861, 2 tomy); „Die fossilen Pfer pluralis majestaticus (Mitermaier „Deutsches de der Pampusformation“ (t*że, 1875); „Physika- Privatrecht“). Ob. Gołowa, Kwestor, Mayor, lische Beschreibung der Argentinischen Republik“ : Mer, Prezydent, Syndyk.

F. J.

Burmow Teodor Stojanowicz, mąż stanu bułgarski (* 1824); wyższe nauki pobierał na uniwersytecie moskiewskim, gdzie ukończył wydział filologiczny; po powrocie do kraju był najpierw nauczycielem w gimnazyum gabrowskiem, potem udał się do Konstantynopola, gdzie w r. 1861 założył czasopismo: „Wreme“, w którem bronił obrządku wschodniego przed stronnikami katolicyzmu; atoli wpływu większego nie wywarł na ziomków, ponieważ bronił jednocześnie patryarchatu greckiego, gdy bulgarowie dążyli do utworzenia samodziel-

(Buenos-Ayres. 1875, tom 1); tego dzieła w języku j francuskim wyszły t-że 1876 — 1879 tomy I—III i V.

Oprócz tego B. wydawał: „Anales del Museo publico de Buenos-Ayres“.    *

Burnasz Jałyczew, ataman kozaków sybir-

Burmistrz, tę nazwę nosi zwierzchnik władzy policyjnej i administracyjnej w miastach pomniejszych Królestwa Polskiego. Dawniej służyła mu w pewnej mierze i władza sądowa: sądził on i skazywał na kary obwinionych o tak zwane przewinienia policyjne, a po wprowadzeniu kodeksu kar głównych i poprawczych z r. 1847—obwinionych o wykroczenia mniejszej wagi; w przedmiotach do nego kościoła narodowego. W czasie ostatniej wojny zakresu prawa cywilnego należących zabezpieczał tureckiej był przy księciu Czerkaskim, poczem spra-pozostałości spadkowe i zwoływał rady familijne, wował obowiązki wice-gubernatora w Płowdiwie pod jego przewodnictwem stanowiące co do urządzeń (Filipopol), a następnie w Sofii. Za księcia Ale-opiek nad nieletnimi, do których nie należał ma- ksandra został prezesem ministrów bułgarskich i je-jątek nieruchomy ziemski prawem własności albo | dnocześnie był ministrem spraw wewnętrznych. N-zastawu, ani dzierżawa dóbr ziemskich lub folwarku i gdy ich mienie ruchome nie było wartości wyższej ¹ skich w XVI, w. chcąc poznać kraje przylegające od 1,500 rubli. Naostatek był i jest dotąd urzę- I do Syberyi, zwiedził w r. 1567 Mongolię oraz Chiny dnikiem stanu cywilnego dla osób nie należących j i pozostawił opis tych ziem; oprócz tego opisał do wyznań chrześciańskich. Sądowe attrybucye po- ' rzekę Ob i inne rzeki syberyjskie i miejsca, które przednio burmistrzowi służące i obowiązek prze- j zwiedził.—Por.: Karamzin „McTopia rocy^.apcTBa wodniczenia w radach familijnych nad nieletnimi i pocciScKaro“ (t. IX. str. 648).    N-

Bilme Jones Edward, malarz angielski współ-

w. o.

Burnell Artur Coke, znakomity oryentalista

mieszkańcami miasta spełnia po reformie sądowej ' właściwy sędzia pokoju. W znaczniejszych mia- czesny, ukończywszy uniwersytet Oksfordzki, został stach kraju tutejszego naczelnik zarządu miejskiego, malarzem; pierwsze obrazy B-go są z r. 1867. któremu służą attrybucye burmistrza, nosi tytuł pre- : Mało znany na kontynencie, w Anglii używa do-zydenta. Burmistrza i prezydenta mianuje guber- ! brej sławy, prace zaś jego są wysoko cenione. We nator właściwej gub rnii. W Niemczech naprzód Włoszech studyował pierwszą dobę odrodzenia ma-zaprowadzony został, w wieku XIII, na wzór rzym- : larstwa, a mimo to, że należy do prerafaelistów, skich konsulów, urząd burmistrzów. Tych przy nie stracił indywidualności. Maluje najczęściej le-zwiększeniu się przewagi miast poczęli wybierać i gendy starożytne. W barwach B-go przeważają z pomiędzy magistri civium albo consulum oliwkowe i sinawo-fiołkowe, przypominające staro-sami obywatele, usuwając wpływ na sprawy miej- florencką szkołę. Malowidła B-go są nie wielkich skie urzędników państwowych. Wpływ ten jednak wymiarów. Do najlepszych należą: „Amor i Psy-w ostatnich czasach najwyższa władza rządowa od- che“, „Sześć dni stworzenia świata“, „Cztery pory zyskała i rady miejskie razem z burmistrzem roku”, „Laus Veneris“, „Merlin i Viviana“, „Pan władzy swej podległemi uczyniła. Obecnie burmistrz i Psyche“, „Zwiastowanie“, „Pigmalion i Galatea“, obierany tam bywa przez obywateli miasta, albo „Złote schody“. Jest członkiem akademii Sztuk też przez magistrat; stoi na czele policyi i sądo- Pięknych w Londynie; na wystawie Paryskiej r. wnictwa miejskiego, a w sprawach administracyj- 1889 otrzymał wielki złoty medal.—„Ottuv slov. uych spełnia postanowienia rady gminnej, i w wię- nauć.“. kszej części swych działań do przedsięwzięcia ich zezwolenia jej potrzebuje. W miastach znaczniej- angielski (* 1840 r. w St-Briavel, w hrabstwie szych bywa dwóch burmistrzów, z których jeden Gloucester—f 1882 w Strattonie); wychowywał się ".wie się naczelnym a drugi pod-burmistrzem. Tam- w kollegium królewskiem w Londynie i uczył się ;en kieruje właściwym zarządem i policyą, ostatni języków wschodnich, głównie pod Fausböllem. Na-sprawami technicznemi. Niekiedy burmistrze obie- stępnie wszedł do służby cywilnej w Madrasie i był rani bywają dożywotnio, jak w Saksonii, zwykle później sędzią w różnych miejscowościach w In-

dyach ostatecznie zaś w Tandjore. W r. 1868—9 odbył podróż po Arabii, Egipcie, Nubii i Le wancie, a w 1876 zwiedził też Jawę dla zbadania ta n zabytków kultury indyjskiej. W r. 1881, skutkiem osłabionego zdrowia, musiał wrócić do Anglii. Z bardzo licznych pism jego na szczególniejszą zasługują uwagę: „Elements of South-IndianPaleography“ (z rycinami, Mangalora, 1874); „On the Aindra School of Sanscrit Grammarians“ (Mangalora, 1875); „Text and translation of a brief Summary of Hiudo o Law of Inheritance and Partition“, (1875); wspaniały ka talog „A classified Index to the sanscrit Mss in the Palace at Tandjore“ (12,000 mskptów), dalej zaś wiele wydań z bramańskiej Sama wędy, jako też wiele opracowań z zakresu studyów nad potu-dniowo-indyjskiemi dyalektami, napisami i t. p. *

caulay („Hist, of England“, Tauchnitz edition, III, 18), przypisuje gadulstwu jego zmianę stanowczą w stosunkach Wilhelma z whigami angielskimi. Żonie statudera, Maryi, B. tłómaczył, że, jako starsza córka Jakóba II Stuarta, zostanie królową Anglii, a władzy swej dzielić nie będzie z małżonkiem. Na to odpowiedziała Marya: „Nie wiedziałam, że zachodzi taka różnica pomiędzy prawami Anglii i Boga; lecz ja dochowam przysięgi posłuszeństwa ślubowanej mężowi“. Tę odpowiedź powtórzył B. Wilhelmowi, który, znając prawa angielskie, zachowywał się dotychczas obojętnie względem rewolucyjnych projektów oppozycyi whigowskiej; teraz atoli poznał, że czas już wystąpić w roli czynnej. Jakoż niebawem (1687) wydał słynną protestacyę przeciwko deklaracyi tolerancyjnej Jakóba Ii-go w imieniu własnem i żony, co stało się pierwszym krokiem do rewolucyi 1688 r. Gdy Wilhelm otrzymał od parlamentu tytuł królewski z władzą rządzenia państwem przez czas spólnego z żoną pożycia, B. zo3tał mianowany kapelanem jego, następnie biskupem w Salisbury i kierownikiem wychowania księcia Gloucester. W 1699 ogłosił teologiczne dzieło: „Wykład 39 artykułów wiary“ (Exposition of the 39 Articles), które zgromadzenie duchowne parlamentu (convocation) oskarżyło jako dzieło heretyckie; do chwili obecnej nie straciło ono jednak zasadniczego znaczenia w dogmatyce kościoła anglikańskiego. Po śmierci jego ogłoszone zostały sześciotomowe pamiętniki jego p. t.: „Historya mojego czasu“ (History of my own times, 2 t., 1723 — 34), które uważane są za jedno z najlepszych źródeł do historyi rewolucyi angielskiej. Jego umysł światły, charakter nieskazitelny i niezaprzeczona bezstronność sądu uzdolniły go do skrę ślenia wiernego obrazu tej burzliwej epoki. Zostawił też inne dzieła: „Discourse of pastoral care“; „History of Reformation“; „Life of Haie“; „Life oi Wilmot“.

Burnes sir Aleksander, dyplomata i podróżnik angielski, (* 1805 w Montrose w Szkocyi — f 1841 w Kabulu). W r. 1821 wstąpił do wojska kompanii Wschodnio-indyjskiej, a spełniwszy w r.

1831 nader ważne zlecenie przy poselstwie dy-plomatycznem do radży lahorskiego, otrzymał od lorda Bentincka pozwolenie na podróż do Azyi środkowej, i z przyrodoznawcą, Gerardem, zwiedzi!

Chulm, Kunduz, Balch, Bucharę, krainy do owego czasu mało znane, poczem przez Persyę powrócił do Europy. W r. 1834 wysłany był w celu za wiązania stosunków handlowych z Sindhem i otwarcia dolnego Indu dla żeglugi angielskiej; wprzód jednak nim ten rozkaz wykonał, polecono mu w r.

N. T.

1836, aby z władzcami Sindu, Kelatu, Kandaharu i Kabulu zawarł natychmiastową umowę; ale po niewaź chan Kabulski, Dust-Muhammed zażądał, by mu za to anglicy dopomogli do zajęcia Peszauru czego niepodobna było wypełnić bez wojny z radź \ lahorskim, B. przerwał dalsze układy, a rząd angielski zrzucił z tronu Dust-Muhammeda. B., zamianowany agentem dyplomatycznym w Kabulu, do wodził wyprawą wojenną w stopniu podpułkownika, ale zginął podczas powstania afgańczyków r. 1841. Burnet Jo h n, malarz i rytownik szkocki (*1784 r. Pierwszą podróż po Azyi środkowej opisał w dziele w Fisher-Row pod Edynburgiem—f 1868 w Londy-„Travels in to Bokhara“ (Londyn, 1831, 3 tomy), nie, gdzie przebywał od 1803 r.). Najlepsze z jego druga zaś jego podróż wyszła pod tyt.: „Cabool, prac rytowniczych są kartony Rafaela na kobierce being a personal narrative of a journey to and resi i reprodukcye obrazów Dawida Wilkie. Malował dence in that city at the years 1836 —1838“ (Londyn, dobre obrazki zżycia potocznego. W literaturze 1842, 2 tomy).    * znane są B-a wyborne książki z techniki malar-

W. G.

Bumet (czytaj: Bernet) Gilbert (* 1643 r. skiej i z historyi sztuki. — „Ott. sl. nauć.“. w Edynburgu — f 1715 r. w Salisbury), teolog Burnett, rzeka w australskiej prowincyi Queens-anglikański i historyk o głębokiej wiedzy i nie land, ma źródło w hrabstwie Wicklow, na połu-zwykłym na swą epokę duchu tolerancyi religijnej, dniowych stokach Dewes-Range, płynie ku połu-wiódł życie ruchliwe naprzód w sporach ze swym dniowi; powyżej m. Mundubbera, przyjąwszy z pra-szkockim kościołem, jako profesor uniwersytetu wej dopływy Auburn i Boyne, zwraca nagle ku w Glasgowie (od 1669 r.), a następnie, gdy osiadł wschodowi a potem ku północo-wschodowi i poni-w Londynie (1673 r.), ze stronnictwem jakobitów. żej m. Bundaberg wpada do zatoki Hervey na Jako znakomity kaznodzieja, oraz jako autor po    Oceanie Wielkim. Z wyjątkiem dolnej części cały

And. S.

Burnetyzowanie drzewa, środek zapobiegający chrześciańskich na rusztowaniu przed egzekucyą : niszczeniu, polega na działaniu pary wodnej na (1683). Schroniwszy się do Hollandyi, był dobrze j drzewo, ułożone w żelaznych cylindrach, w ciągu 3 widziany na dworze statudera Wilhelma III. Ma- godzin, poczem wyciąga się powietrze, a wtłacza

ważnego dzieła „Historya reformacyi kościoła w Au jej bieg odbywa się się śród nadbrzeżnej wyżyny gli“ (History of the reformation, 3 t., 1679, 1681, j i górzystych okolic; od Bundaberga dostępną jest dla 1714 roku), zwrócił na siebie powszechną uw.i ₍ statków o 500 t. objętości—ogólna długość wynosi gę, lecz ściągnął niełaskę dworu za sympatyo około 380 km. dla Wilhelma Russela, któremu udzielił pociech

jednoprocentowy roztwór chloru pod ciśnieniem 8 Tacyta z komentarzami (6 tomów. Paryż 1827— atmosfer.    Kd-w- j 1833; 1881).

Burnouf Eugeniusz (* 1801 w Paryżu —

sat’em. W r. 1832 został po Chezym profesorem sanskrytu w Collège de France i członkiem akademii napisów. Prace jego znacznie się przyczyniły do naukowego wyjaśnienia buddyzmu i ksiąg religijnych starożytnych zendów. O pierwszym traktują: „Essai sur le Pali“ (Par. 1826), napisana wspólnie z Lassenem; „Observations grammaticales sur quelques passages de 1’ essais sur le Pali⁴ (t. 1827); „Introduction à 1’ histoire du Buddisme indien“ (t. 1844; 2 wyd. 1876) i „Le Lotus de la Bouue Loi“ (1852), przekład legend buddystycznych, zawartych w „Lalita - vistara“. Za podstawę do studyów nad piśmiennictwem religijnem zendów służył mu tekst „Vendidad-Sadé“ (Paryż, 1829—43), który wiernie odlitografował podług rękopisu; wykład jego ogłosił w „Commentaire sur le Yaęna“ (Par., 1835 tom I) i w „Etudes sur la langue et les textes zendes“, drukowanych w „Journal asiatique“ (1840—50). Pracami terni B. dał początek filologii zendzkiej. Oprócz tego wydał „Bhâgavat-Purâna“ z przekładem francuskim (3 tomy. Par., 1840—49) i był współpracownikiem ilustrowanej pubhkacyi „L’Inde française“ (2 tomy, Paryż,

Burney Karol (* 7 kwiet. 1726 w Schrews- j bury,—f 12 kwiet. 1814), sławny angielski historyk , f 1852 tamże), syn poprzedniego, znakomity oryen-muzyczay, uczeń Bakera (w Chester), i Arne’a ' talista francuski; studyował początkowo prawo, pó-(w Londynie). Zajmował stanowisko organisty | źniej języki wschodnie pod Chezym i Abel-Rému-w Londynie (1749), później w Lynn (1751). W 1769 otrzymał od uniwersytetu oksfordzkiego tytuł doktora muzyki. Od 1770—72 podróżował po Europie, zbierając materyały do history i muzyki. Owocem tej podróży było dzieło: ,,The present state of music in France and Italy etc.“ (1771), i „The present state of music in Germany, the Netherlands and United Provinces etc.“ (1773). W r. 1776 wydał B. pierwszy tom głośnej swej „General history of music“; ostatni tom tej pracy (czwarty) wyszedł w 1788 r. Z pozostałych pism B-a na wzmiankę zasługują: „Plan of a public music school“ (1767), i „La musica che si canta etc., composta da Palestrina, Allegri e Baj“ (1784). Jako kompozytor, pozostawił Burney kilka oper, sonat fortepianowych, koncertów na skrzypce, kantat

i t. d.

A. Pol.

Bumouf Emil Ludwik (* 182L w Valognes), brat stryjeczny Eugeniusza, filolog i mitolog francuski, wychowaniec kolegium Ludwika S-go i Szkoły Normalnej w Paryżu, był czas jakiś profesorem literatury starożytnej w Nancy, później (do r. 1875) dyrektorem Ecole française w Atenach. W r. 1878 został dyrektorem honorowym tejże instytucyi. Napisał: „Méthode pour étudier la langue sanscrite“ (1859; 3 wyd., 1885); „Essai sur le Véda ou l’introduction à la connaissance de l’Inde“ (1863); „Dictionnaire classique sanscrit-français“ (1863 — 1865); „Histoire de la littérature grecque“ (2 tomy, 1869; 2 wyd. 1885); „La légende athénienne“ (1872); „La science des religions” (1872; 4 wyd. 1885); „La mythologie des Japonais“ (1875); „La ville et I’ Acropole d’ Athènes aux diverses époques“ (1877): „Les chants de 1’ Eglise latine: Restitution de la mesure et du rythme selon la mé-

S.K.

Burnham Sherburn Wessley, współczesny astronom amerykański, był poprzednio obserwatorem w Chicago, obecnie w obserwatoryum Licka na górze Hamilton w Kalifornii. Zajmuje się główni" badaniem gwiazd podwójnych i wielokrotnych; za pomocą potężnego refraktora w Chicago, o otworze 46 centymetrów, odkrył około tysiąca takich gwiazd, 1827—35). a większy jeszcze refraktor Licka dozwala mu prowadzić pomiary mikrometryczne i śledzić ruchy tych brył, które w przyrządach słabszych wydają się gwiazdami pojedyńczemi. (Ob. Gwiazdy).

And. S.

Burnley, znaczne miasto fabryczne, w angiel-skiem hrabstwie Lancaster, nad rzeką Burne, o 4 mile na północ od Manczesteru w węźle kolei żelaznych; przemysł tutejszy odznacza się rozmaitością i nie jest tak jednostronym, jak w bardzo wielu miastach angielskich: obok wyrobu tkanin wełnianych i bawełnianych, są tu odlewnie żelaza, fabryki machin, lin okrętowych i powrozów, garbarnie, kopalnie węgla, łomy kamieni i t. p. Miasto wzrasta szybko i liczy dziś przeszło 72,000 mieszkańców.

Burnomissa, ob. Bornemissa,

Burns Robert (* 25 stycznia 1759 w Allô-

Burnouf Jan Ludwik (* 1775 w Urville — f 1844 w Paryżu), filolog i pedagog francuski; w r. 1807 został profesorem w Collège Charlemagne, thode naturelle“ (1887) i t. d. Wiele jego artykułów później w Szkole Normalnej, w 1816 roku profe- znajduje się w „Revue des deux mondes“, sorem wymowy w Collège de France, w 1826 inspektorem uniwersytetu, w 1830 generalnym in- way w hrabstwie Ayr—f 211ipcal796 w Dumfries), spektorem szkół, a w 1840 bibliotekarzem uniwer- wybitny poeta angielski, był synem dzierżawcy-za-syteckim. Od r. 1836 był członkiem akademii na- grodnika szkockiego, który z powodu ubóstwa mógł pisów. B. jest autorem udoskonalonej gramatyki j dać synowi tylko wykształcenie elementarne. Skrom-jęz. greckiego p. t. „Méthode pour étudier la langue ny ten zasób wiedzy uzupełnił B. czytaniem ksiąg, grecque“ (Par. 1814), dotychczas jeszcze używanej ! jakie mu się nadarzyły; między innemi potężny w szkołach francuskich (ostatnie wyd. z r. 1888); j wpływ na jego umysł wywarły dzieje bohatera oprócz tego opracował „Méthode pour étudier la narodowego, Williama Wallace’a: im to zawdzięczał langue latine“ (1840; w. ostatnie 1879) i treściwiej: ten gorący patryotyzm, który później wylał w tylu „Premiers principes de la gramm. grecque“ (w. ostat. j pięknych pismach. Utwory Szekspira, Pope’a i nie-

1879) i „Premiers principes de la gramm. latine“ J których innych poetów uzupełniły jego wykształce-(w. ostat., 1883). Ceniony też jest jego przekład nie literackie, którego podstawą wszakże były sta-

rodawne pieśni, oraz podania i baśni ludowe, słyszane w dzieciństwie. Pisma filozoficzne Bayle’a i Lockea, czytane już w szesnastym roku życia, przygotowały B-a do zrozumienia i przejęcia się w pewnej mierze temi prądami, które przenikały umysły drugiej połowy w. XVIII. Wykształcenie to zdobywał B. dorywczo, bez przewodnictwa, wśród trosk materyalnych i ciężkiej pracy około roli, z początku na gospodarstwie ojcowskiem (w Mount I we. Wzrosły wśród ludu i wtajemniczony w jego Oliphant), później (po śmierci ojca 1784) na wła- ; poezyę, potrafił w swych pieśniach skojarzyć jej ducha snem—w Mosgiel pod Mauchlinem, które na współkę j z subtelnym artyzmem i stać się prawdziwym poetą z bratem Robertem prowadził. Zniechęcony niepo- ' ludowym w najszlachetniejszem pojęciu. Te wła-wodzeniem, stratą narzeczonej (Maryi Campbell), ! ściwości zapewniają B-owi trwałe stanowisko w li-której tkliwą pamięć do śmierci w sercu zachował, wreszcie nieprzyjemnościami, jakich doznał z powodu ożenienia się z Joanną Armour, B. postanowił szukać karyery na wyśpię Jamajce. Zamiaru tego jednak zaniechał, gdy wydany przez niego skromny zbiorek poezyj (Kilmarnock, 1786) zwrócił na niego uwagę sfer literackich w Edynburgu, zjednał mu przychylność mecenasów i otworzył , „Przekładach“ (Lwów, 1876); nadto Wł. Syrokomla perspektywę polepszenia się bytu materyalnego. B. —„Tom O’Shantera“. — Porówn. Lockhart „Life spędził czas jakiś w Edynburgu, gdzie wszedł of R. B.“ (Edyn., 1828, 5 wyd. 1853); z nowszych: w sfery literackie; po-    Shairp „R. B.“ (Lond., 1877), Blackie „Life of R.

glasa „Complete works“ (6 tomów, Edynb., 1883). —B. był lirykiem w całem tego słowa znaczeniu; pieśni jego—to szczery wyraz uczuć i wrażeń, jakich poeta doznawał w różnych usposobieniach i momentach życia; na treść ich złożyły się: miłość, której B. bardzo często hołdował, troski, uciechy i pustoty życia codziennego w zwykłem otoczeniu wieśniaczem, przyroda i ojczyzna, jej pamiątki i wierzenia ludo-

teraturze angielskiej, a w jej dziejach odegrał on bardzo ważną rolę, jako poeta, który pierwszy zerwał w zupełności z panującym jeszcze, lubo już zachwianym, smakiem francusko-klasycznym.—Pieśni jego (wybrane) tłómaczyli na jęz. niemiecki: Hein-tze (1859), Pertz (1859), Bartsch (1865) i inni; na jęz. polski przełożył ich kilka A. Pajgert w swoich

mimo jednak uznania i    B.“ (Lond., 1888) i Angellier „Etudes sur la vie et

pokupu jego poezyj (w    los oeuvres de R. B.” (Paryż, 1892).    E- G-

r. 1787, wydał nowy    Burnside Ambroży Ernest (* 1824 w Li-

ich zbiór), tęsknił za    ‘'Wmk    berty, w Stanie Indyana—f 1881 w Filadelfii), ge-

swobodą życia wiejskie-    JL    ^    nerał amerykański. Skończywszy szkołę wojskową

go i pięknościami gór-    Élp    w West-Point r. 1847 ze stopniem porucznika, od-

skiej natury; opuścił W 4tf||I    był kampanię meksykańską (1847 — 48); r. 1853

więc stolicę i osiadł    'W'    wystąpił z wojska i otrzymał urząd w administracyi

na skromnej dzierżawie    drogi żelaznej środkowego Ilinois; przy wybuchu

w Nithsdale (1788); gdy JÊË3^" -ÊÈk I W0Juy domowej powrócił do wojska, został pułko-jednak po niejakim cza- gÆÈÏËP ... jHBl wnikiem, a w pierwszej bitwie pod Bull-Run (1861) sie okazało się, że dzier-    //'Æwm/" dowodził brygadą. Zamianowany brygadyerem ge-

źawa nie zapewniałaby- ''    neralnym r. 1862, dowodził wyprawą, która się za-

tu rodzinie, zwłaszcza ’ ' ,    kończyła zdobyciem wyspy Roannoke i miasta New-

przy zaniedbywaniu się    born (Karolina Północna); otrzymawszy tegoż roku

poety i jego gościnności    322. Burns Robert. stopień generała-majora, połączył się z armią Mac-

dla licznych wielbicieli,    Clellana, operującą w Wirginii przeciwko miastu

B. porzucił rolne gospodarstwo i przyjął niemiłą Richmond, i odznaczył się w bitwie pod Antietam posadę przy zarządzie akcyzy w Dumfries. Przykro- w Marylandzie, która, jakkolwiek nie była decydu-ści nowego obowiązku i niechęć zwierzchności, któ- jącą, zmusiła naczelnego wodza wojsk skonfedero-rej się naraził swojemi jakobińskiemi (t. j. stuar- wanych, Lee, do cofnięcia się do Wirginii. W li-towskiemi) sympatyami a jeszcze bardziej otwar- stopadzie t. r. rząd waszyngtoński, niezadowolony tern uwielbieniem dla haseł rewolucyi francuskiej, , z akcyi Mae-Clellana, odebrał mu naczelne dowódz-wreszcie ustawiczne troski o byt materyalny, — [ two i powierzył je B-owi. B. pchnął wszystkie

wszystko to wyczerpało jego siły moralne, a szu- 1 kanie pociechy w kieliszku zrujnowało do reszty zwątlone siły fizyczne. Po śmierci B-a przyjaciel jego Currie, chcąc przyjść w pomoc osierociałej rodzinie, ogłosił pierwsze zbiorowe wydanie pism poety (4 tomy, Lond., 1800); uzupełnienie stanowią „Poems ascribed to B.“ wydane przez Stewarta (Glasgow, 1801) i „Reliques of R. B.”—przez Cro-meka (Lond., 1808). Odtąd wychodziły one w licznych edycyach, pomiędzy któremi w nowszych czasach ważniejsze są: A. Smidtha „Poetical works, with glos8arial index and a biogr. memoir“ (2 tomy Nowy York, 1883), J. i A. Macphersonów „Poetical works with memoir, prefatory notes and a complete marginal glossary“ (Lond., 1891) i W. S. Dou- l Island.

swoje siły do szturmu na warowne pozycye Frederiks-burga, bronionego przez generałów Lee, Longstreet i Jacksoua, i został na głowę pobity, poniósłszy ogromne straty (13 grudnia 1862). Zastąpił go wówczas w naczelnem dowództwie generał Hooker, któremu się również nie poszczęściło, bo doznał klęski pod Chancellorsville (maj 1863). R. 1864 B. walczył na czele korpusu pod rozkazami generała Granta; po wojnie był czas pewien gubernatorem Rhode-Islandu, poczem puścił się w podróż po Europie. Podczas wojny r. 1870 — 1871 asystował armii niemieckiej przy oblężeniu Paryża i okazywał niejednokrotnie uczucia przychylne dla Francyi. Ostatnio był senatorem Stanu Rhode-

100

En.y.lopedye Powszechni Ilustr. T X

And. S.

Kd. W.

szonego.

Burow Julia (* 1806 w Kidulach, dzisiejszej gub. Suwalskiej, podówczas prowincyi pruskiej —f 1868 w Bydgoszczy), powieściopisarka niemiecka, zamężna Pfannenschmidt. W powieściach swoich, osnutych przeważnie na tle życia mało - miasteczkowego, rozwijała myśl o emancypacyi kobiety, uważając jako podstawę jej samoistnienia posiadanie w rękach jakiego zawodu praktycznego. Celniejsze jej powieści są; „Frauenlos“ (1850); „Aus dem Leben eines Glücklichen“ (1852);

str. 591—594).

Burow Ernest (* w Królewcu d. 24 maja r. 1838), syn poprzedzającego, również chirurg. Do uniwersytetu uczęszczał w mieście rodzinnem i w Berlinie, gdzie w r. 1860 otrzymał stopień doktora med., poczem osiadłszy w Królewcu, dopomagał ojcu w prowadzeniu kliniki jego prywatnej, w r. 1874 sam objął nad nią kierownictwo, zaś dwa lata później został prof, nadzwyczajnym chirurgii. Umarł na anewryzm aorty d. 20 listopada r. 1885. Najgłówniejszą z prac jego jest znakomity „Laryngo-skopischer Atlas“ (Stuttgart, 1877) wydawał też ciekawe sprawozdania z kliniki swej prywatnej

Dr. J. P.

Burntisland, miasto portowe, na wybrzeżu m. Północnego w szkockim hrabstwie Fife, nad zatoką Firt-of-Forth, wprost Bdynburskiego portu Leith, niezła przystań, zwłaszcza po dokonaniu robót około jej rozszerzenia i pogłębienia w 1876 r., połów ostryg i śledzi, handel węglem kamiennym, żelazem i spirytusem, 4,500 m-ców. — Jako letnie kąpielisko licznie jest nawiedzane.

Burnus, płaszcz arabski bez rękawów, używany w Afryce północnej, Algierze i Marokko, szeroki, z materyi wełnianej gęstej, z kapiszonem, który służy dla ochrony głowy podczas (leszczu. Koloru zwykle białego; możniejsi noszą i w innych kolorach, jako to: niebieski, zielony, czerwony i t. d. Hiszpanie strój ten uznali za dogodny i przyjęli pod nazwą „al bornos“. Po zdobyciu Algieru przez francuzów wprowadzony został przez nich do Europy z pewną zmianą pierwotnej formy.

Buro, Buru, wyspa na oceanie Wielkim z grupy Moluckich, pod S¹/^ sz. pd., 12672° dł. wd. Gr., oddzielona cieśniną Manipa od leżącej na wschód wyspy Serang (Ceram), a cieśniną Pitta od leżących na północ wysp Sula. — B. należy do holenderskiej rezydentury wschodnio-indyjskiej Amboina; pobrzeże nizinne, bagniste i niezdrowe, wnętrze górzyste (szczyt Tomaku 3,148 m.) ze śladami wulkanicznej działalności, ale urodzajne. — Gęste bory pokrywają większą część wyspy i dostarczają wielu gatunków cennego drzewa, jak sandałowego, tekowego, kajeputowego (Melaleuca cajeputiy, zwierzyna obfita, zwłaszcza jelenie i babirusy; — grunt nie uprawia się wcale. — Rozległość wynosi 8,584 km. □ (a z sąsiednią wyspą Ambelay 8,771 km. □); liczbę mieszkańców, podawaną dawniej na 50,000, oznaczają dziś najwyżej na 20.000. Między zaciągniętą do regestrów ludnością było w 1882 r. 134 chrze-ścian, 2151 mahometan i 7061 pogan; pod względem pochodzenia mieszkańcy należą do grupy ma-lajów wschodnich, szczepu Gebmassin i Alivuru (Al-furu), co do kultury stoją niżej od swych współple-mieńców na wyspach Ceram i Amboina. Najwa-żniejszem miastem jest port Kaj eli na wschodniem wybrzeżu,—wywóz olejku kajeputowego i mięsa su-

And. S.

„Ein „Arzt

einer kleiner Stadts“’(1854); „Der Glückistern“ (1857 roku) i niektóre inne. Wielką poczytnością cieszyły się jej prace: „Frauenleben“ (6 wyd., 1874 r.) i „Denksprüche für das weibliche Leben“ (23 wyd., 1884 r.).

Burow August (* w Elblągu d. 10 listopada 1809), chirurg niemiecki. W r. 1830 wstąpił w Królewcu na wydział teologiczny, lecz porzuciwszy go prędko, oddał się naukom lekarskim, które w r.

1835, po obronieniu rozprawy p. n. „De vasibus sanguiferis ranarum“ ze stopniem doktora med. ukończył. Udawszy się do Berlina, przez rok kształcił się w chirurgii pod przewodnictwem Dieffenba-cha; powróciwszy następnie do Królewca, został asystentem przy klinice chirurgicznej, w roku 1839 docentem, w 1844 prof, chirurgii na stanowisku tern pozostawał do r. 1859, w którym dobrowolnie z katedry ustąpił. W r. 1844 założył prywatną klinikę chirurgiczną, która, jako zakład wzorowo prowadzony, cieszyła się wielkiem powodzeniem. Podczas wojen r. 1866 i 1870 zajmował w wojsku pruskiem stanowisko konsultanta naczelnego (con-sultirender Generalarzt). Trudy ostatniej z tych wojen podkopały silnie zdrowie jego, tak, że nawet przed jej ukończeniem musiał służbę porzucić i nigdy już do zupełnego zdrowia nie powrócił. Umarł w Królewcu r. 1874. Jako chirurg i oftalmolog używał w Niemczech dobrze zasłużonej sławy. Jest wynalazcą nowej metody robienia operacyj plastycznych, oraz antyseptycznego opatrywania ran octanem glinki (Alumina acetica). Z prac jego, dość licznych, podajemy: „Physiologie und Physik des menschlichen Auges“ (1842); „Resultate der Beobachtung an 137 Schieioperationen“ (1844) i „Beschreibung einer neuen Transplantationsmethode zum Wiederer-satze verloren gegangener Theile des Gesichts“ (1856).—Por. „Deut. Zeitschr. für Chirurgie“ (1874

Dr. J. P.

(Lipsk, 1875, 1877, 1880).

Burq_ V. B. (* 1823 — f w Paryżu d. 12 sierpnia r. 1884) wynalazca metaloterapii. Już w r. 1850 ogłosił w „Gazette médicale de Paris“ dwie prace p. n. „Mémoire sur quelques accidents nerveux consécutifs au choléra et sur leur traitement par les armatures métalliques“ oraz „Note pour servir à l’histoire des effets physiologiques et thérapeutiques des armatures métalliques ou de l’influence de certains métaux sur la paralysie du sentiment“. Następnie badał statystycznie stan zdrowia robotników w kopalniach miedzi i fabrykach metal ten przerabiających, co go doprowadziło do zupełnie błędnych wniosków o swoistych jakoby własnościach miedzi przeciwko cholerze; ogłosił je w pracy „Métallothérapie. Du cuirre contre le choléra an point de vue prophylactique et curatif“ (Paryż, 1867). Z innych prac jego przytoczymy jeszcze: „Métallothérapie, nouveau traitement par les applications métalliques“ (Paryż, 1853), i „De la gymnastique pulmonaire contre la phthisie etc.“ (t-że, 1875). B. nie posiadał dość nauki, żeby umieć

sehr.“ (1884, str. 600).

And. S.

S. K.

krytycznie i ściśle zbadać swe spostrzeżenia, nadto, jak to często zdarza się wynalazcom, był zaślepionym odkryciami swemi, więc też koniecznie musiał się zabłąkać na manowce i dojść do poglądów niemożliwych, podkopujących wiarogodność podawanych przez siebie faktów. Dopiero późniejsze, sumienne badania Charcofa i Schiffa, podjęte umiejętnie i z krytycyzmem należytym, odłączyły ziarno zdrowe od plewy i wskazały metaloterapii właściwe miejsce w nauce, którego sam wynalazca zapewnić jej nie potrafił.—Por. „Wiener med. Wo-chenschr.“ (1884, str. 1083); „Beri. Klin. Wochen-

Dr. J. P.

BurrhlIS Afranius albo Burrus, prefekt kohort pretoryańskich za czasów Klaudyusza i Nerona, wysokie to stanowisko był winien nie tyle swym zasługom, co względom Agrypiny, która go zaleciła Klaudyuszowi r. 51 po Chr.; to też wywdzięczył się jej za to, dopomógłszy do wyniesienia na tron Nerona, z pogwałceniem praw Brytannika. Był to mąż biegły w sztuce wojennej, a odznaczał się surowością obyczajów i prawym charakterem; wespół z Seneką kierując wychowaniem przyszłego władzcy, szczęśliwy wpływ na niego przez pewien czas wywierał; potem wszakże wpadł w podejrzenie u Nerona, który zamyślał nawet odebrać mu dowództwo. Zarzucają mu wszakże, że się splamił naprzód, przyjąwszy część majątku Brytannika, oraz tem, że lubo powstrzymywał cesarza, gdy ten był postanowił ukarać śmiercią Agrypinę, oskarżoną o zamiar pójścia za mąż i przywłaszczenia tronu, po zamordowaniu jej wszakże złożył mu przez centuryo-nów i trybunów pretoryańskich powinszowanie, iż szczęśliwie uniknął spisku uknutego przez matkę. Pomimo to i sam B. wkrótce potem życie zakończył (r. 52), niewiadomo czy śmiercią naturalną, czy też otruty z rozkazu Nerona.    *

Burriana, miasto w hiszpańskim departamencie Castellon (prowincya Walencyi), w pobliżu uścia rz. Seco do m. Śródziemnego i przy drodze żelaznej Walencya* Castellon; leży w urodzajnej równinie nadbrzeżnej, dostarczającej obficie wszelkiego rodzaju owoców południowych; wielki wywóz cytryn i pomarańcz, 10,039 m-ców.

Burritt Elihu, pisarz i reformator społeczny amerykański (* 1810 w stanie Connecticut—f 1879). W szesnastym roku życia oddany na naukę do kowala, cały czas wolny od pracy rzemieślniczej nad książkami przepędzał i dzięki niestrudzonej pilności posiadł języki: grecki, łaciński, hebrajski, arabski i ledwie nie wszystkie europejskie, a między niemi i słowiański. Sława „uczonego kowala“, jak go przezwano, rozeszła się wkrótce po całej Unii amerykańskiej. Główną cechą charakteru B-a była głęboka, prawie mistyczna religijność. Mając zaledwie lat 20, założył już tak nazwane „Kółko rodzinne“, w którem propagował swoje zasady, ściśle na biblijnym gruncie oparte. Nie poprzestając wszakże na tem, zwiedził z kolei wszystkie Stany Ameryki Płn., i wszędzie na odczytach swoich publicznych głosił pokój powszechny, powstając przeciw wojnie, jako przeciwnej zasadom Ewangelii i uczuciom ludzkości, której rozwój i pomyślność w niwecz obraca. Ażeby zyskać szersze pole dla swojej działalności, udał się w r. 1846 do Europy, a najpierwej do Anglii, gdzie w r. 1848 wydał książeczkę p. t. „Sparks from the anvil“ (Iskry z kowadła), którą publiczność bardzo dobrze przyjęła. (Pierwszym występem jego na polu literac-kiem było w r. 1842 opracowanie Sag islandzkich). W t. z. kongresach pokoju, czyli zgromadzeniach Towarzystwa przyjaciół pokoju, w Brukselli, Paryżu, Frankfurcie i Londynie, brał udział bardzo czynny, a w r. 1853 ogłosił swoje „Olive Leaves“ (Liście oliwne), które, przetłómaczone na wszystkie języki, w milionach egzemplarzy rozeszły się po całej Europie. Wróciwszy do ojczyzny, wydrukował tam „Thougts on Things at home and abroad“ (New-York, 1854 i Londyn, 1868). Wkrótce potem popłynął znów do Anglii, gdzie przez lat wiele pełnił obowiązki konsula Stanów Zjednoczonych w Birminghamie, i nie bacząc na małe powodzenie swych usiłowań, dalej prowadził wielkie dzieło miłości chrześciańskiej i braterstwa, żywem słowem i pismem. W dziele „A walk from London to John O’Groats and from London to the Land’s-End and back“ (2 tomy, Londyn, 1864) opisał swoją podróż po Anglii i Szkocyi; oprócz tego ogłosił: „Walks in the Black Country and in its green Bordesland“ (Londyn i Birmingham, 1868); „Fireside Words and Talks on various Topics“, (Londyn, 1869); „Lectures and Speeches“, (Londyn, 1869); „Jacob and Joseph and the Lessons of their Lives for the young“ (Londyn, 1870); „Ten-minutes’ Talks on all Sorts of Topics“ (Londyn, 1874); dzieło, w którem się zawiera jego biografia, i „Chips from many Blocks“ (1878).

Burrow Reuben, matematyk i astronom angielski (* 1747 w Hoberley—f 1792 w Buxor w Bengalii). Był nauczycielem, a od r. 1770 obserwatorem w Greenwich. W r. 1775 został prof, matematyki w szkole artyleryi, a w r. 1782 przeniósł się do Kalkuty, gdzie był prof, matematyki w instytucie inżynierów. Redagował przez czas jakiś pismo „Ladies and gentlemen’s Diary“ i wydał uzupełnienie pewnego traktatu geometrycznego Apoloniusza z Pergi (1779). W Indyach zajął się badaniami nad matematyką indyjską i perską i w Sprawozdaniach tow. azyatyckiego zamieścił rozprawę, w której wykazał, że hindowie znali rozwinięcie potęgi dwumianu. Oprócz tego ogłosił rozprawy o paralaksie księżyca i in. W r. 1791 i 1792 przeprowadził pomiar stopnia południka na wybrzeżu Koromandelskiem i z pomiaru swego doszedł, że długość stopnia tego pod 23° 18' szerokości północnej wynosi 56,725.3 toazów czyli sążni paryskich. Prace te (dały zachętę do dalszych jeszcze pomiarów południka w Indyach Wschodnich, które się okazały następnie bardzo pożytecznemi przy badaniach Bessla nad postacią ziemi.

Bursa, wyraz wzięty z łaciny średniowiecznej (po francusku bourse, po niemiecku Börse), znaczy właściwie sakwę, kieszeń. W wiekach średnich nazywano tak wspólną kasę jakiegokolwiek związku lub instytucyi, jak n. p. klasztorną, bracką i t. p. Później nazwę tę przywiązano do kas konwiktów

szkolnych i do samych konwiktów. Instytucye tego rodzaju powstały przed innemi we Francyi, gdzie po większej części na koszcie dobroczynności, a następnie i za opłatą, młodzież uniwersytecka miała wspólne mieszkanie z utrzymaniem zupełnem. Studenci tacy, zwani Bursiati albo Bur sari i, zostawali tam pod surowym dozorem, musieli się ubierać według przepisanej im formy i nie mieli prawa wychodzić bez pozwolenia. Bursy takie rozpowszechniły się i w innych krajach, często jednakże powstawały jako przedsiębiorstwa prywatne. We Francyi jest i dziś bardzo wiele pod tern nazwiskiem bądź bezpłatnych miejsc w pensyonatach przy różnych naukowych zakładach, bądź też stypendyów dla młodzi szkolnej. Środków na to dostarcza państwo, lub departamenta i gminy. W roku 1888 rząd francuski wydał na bursy blisko 5 milionów franków, z których, 3,150,000 na bursy przy średnich zakładach naukowych, liceach i kolegiach,

znaczne zmiany na lepsze.— „3Bn,nKJioiie,a,tiqecKifi CaoBapb“.    *

Bursy zwane także po łacinie contubernia, t. j. wspólne mieszkania, w dawnej Polsce, były to domy zakupione, lub na placach przez fundatorów nabytych z gruntu wystawione, w których przybywająca na nauki do szkół młodzież ze swoimi nauczycielami zamieszkiwała. Podobnego rodzaju zakłady, odpowiadające dzisiejszym pensyonatom czyli internatom, znajdowały się dawniej przy akademiach: krakowskiej i zamojskiej, oraz przy znaczniejszych kolegiach jezuickich.—Burs tych w Krakowie było sześć, i dziesięć domów przy szkołach parafialnych, w których na oznaczoną liczbę osób stół, opał i usługa były wspólne, z dochodów i procentów, czyli prowizyj od kapitałów zakładowych zaopatrywane. Nazwy przyjmowały B-y od założycieli lub wykładanych nauk; przy akademii krakowskiej były następujące: 1) Jagiellońska czyli ubogich; 2) Jerozolimska, fundacyi Oleśnickich; 3) Długosza czyli prawników; 4) Filozofów, fundacyi Noskowskiego, biskupa płockiego, za kolonię akademicką w Pułtusku jezuitom oddana; 5) Staryn-gielska; 6) Śmieszkowicza.—B-ę niegdyś Si-siniusza Kazimierz Stęplowski, doktor teologii,

942,000 na takież instytucye przy szkołach elementarnych, resztę zaś na bursy przy uniwersytetach.

swojem utrzymały się aż do końca istnienia Rzeczypospolitej; ale prócz tych, były jeszcze w rozmaitych epokach przy akademii krakowskiej następujące bursy: Majętnych, Węgierska, Niemiecka, Czeska i Grochowa (bursa pisarum).— Podobny zakład opisał dość szczegółowo bezimienny autor w dziełku pod tytułem: „Bursa Garvascia-na, albo fundacya na trzydziestu studentów szla-checkiey krwie, przy zacney Akademiey krakowskiey, przez X. Stanisława Garwaskiego, dziekana pło-ckiego, sekretarza J. K. M. uczyniona“ (w Krakowie u Andrz. Piotrk. 1637 r. in 4-to). Z czasem fundusze tych burs przepadły, a gmachy poszły w ruinę; dwie tylko w Krakowie pozostały, to jest; Jerozolimska i Filozofów, lecz i te w r. 1851 ogień zniszczył, poczem na bursę obrócono gmach przy kościele św. Barbary, w którym pod dozorem seniora zamieszkuje młodzież uboga, uczęszczająca do szkół. Szkółki parafialne przy kościołach w Krakowie, w samem mieście i na przedmieściach, z domami murowanemi na mieszkanie studentów, były: 1) Panny Maryi; 2) ś. Anny; 3) Wszystkich Świętych; 4) Szkoła zamkowa przy katedrze; 5) ś. Ducha; 6) ś. Szczepana; 7) ś. Floryana na Kle-parzu; 8) ś. Mikołaja na Wesołej i dwie na Kazimierzu: Bożego Ciała i ś. Jakóba.—Każda bursa miała swego dozorcę czyli prowizora, z kolegów wyższych lub jurydycznych, przez uniwersytet wyznaczonego, którego obowiązkiem było: dbać o dochód, utrzymanie i porządek domowy, odbierać od przełożonego rachunki i te akademii składać, w okolicznościach potocznych być mu pomocą, a w zachodzących trudnościach wspierać go radą swojąv nakoniec wglądać w karność studentów. Prowizorami szkółek byli proboszczowie kościołów.—Prze-

W Rossyi znane było najpierw pod nazwą B-y wspólne pomieszczenie dla uczniów szkoły brackiej, (późniejszej Akademii duchownej) w Kijowie. Powstała ona w pierwszej połowie XVII w., dzięki znakomitemu metropolicie kijowskiemu, Piotrowi Mohile, przerobił na seminaryum dyecezyalne przy akade-który znajdujące się przy tej szkole przytulisko mii, które później biskup krakowski Załuski odpo-pielgrzymów zamienił na stałe pomieszczenie uczniów wiednim zasilił funduszem.—B-y te z uposażeniem ubogich, a liczba ich dochodziła od 200 do 500 niekiedy. Położenie wszakże tych konwiktorów, zwanych zazwyczaj bursakami, już w końcu w. XVII stało się wcale niezazdrosnem. Mieszkanie, pożywienie, odzież, dawane im bezpłatnie, były niezmiernie skromne, bo na to nie starczyło funduszu, i za jedyny środek utrzymania bursaków, tak w końcu XVII, jak i przez całe prawie XVIII stulecie, uważano ofiary, przez samych wychowańców zbierane. Ci więc w tym celu obierali ze swego grona uroczyście każdego roku dwóch tak zwanych prefektów, kilku asystentów i sekretarzy i dawali im księgę, zwaną Album, przeznaczoną do wpisywania ofiar, z którą oni obchodzili mieszczan kijowskich, oraz mieszkańców okolicznych, prosząc o wsparcie dla swej B-y. Oprócz tego wielu bur* saków zbierało się w kompanie wędrowne, które śpiewem, mowami, deklamacyą, odegrywaniem sztuk scenicznych i t. p. zarabiały na swoje utrzymanie.

W drugiej połowie w. XVIII położenie B-y kijowskiej zaczęło się nieco poprawiać. Metropolita Arse-niusz Mogilański przeniósł ją z budynku drewnianego do murowanego, a w r. 1786 zbierania ofiar konwiktorom zabroniono stanowczo (Bułgakow „Mcto-pia KieB. ,flyx.0B. A Karenin“). Od kijowskiej Akademii duchownej nazwa B-y przeszła na wszystkie w Rossyi konwikty przy zakładach naukowych duchownych, a szczególniej przy seminaryach. W pierwszej połowie w. b. stan ich, tak pod względem ma-teryalnym jak i pedagogicznym, był bardzo smutny, jak się o tern przekonać można z dzieła M. Pomia-łowskiego p. t. „OuepKH Eypcii“ (St.-Petersburg,

1855, drugie wydanie 1874), które w swoim czasie narobiło wiele hałasu; w ostatnich wszakże trzydziestu kilku leciech w urządzeniu burs zaszły łożeni bursy szkółek zwali się starszymi (senio-res).—Miejsca te z mocy ustawy dawano profesorom zewnętrznym, z wyjątkiem bursy jagiellońskiej i jurydycznej, któremi zawsze rządzili koledzy mniejsi.— Prowizorowie byli bezpłatni, starsi zaś mieli swoje niewielkie pensye z funduszów bursy i wstępne pobory od studentów. Do seniora należało: rząd wewnętrzny bursy i karność szkolną utrzymywać, tamże rezydować, przychody podnosić i wydawać je na potrzeby bursy za wiadomością prowizora, z odebranych rachunki zdawać, w dni wyznaczone z mieszkającymi studentami konwoka-cye składać, onych wizytować, z nimi egzamin z postępu w naukach odbywać, wszystkich w bo-jaźni Boskiej, skromności i pobożnych obyczajach trzymać, sługami zawiadować. W tym celu każda 518 do 530). bursa rządziła się prawami i statutami przez uniwersytet przepisanemi, których senior przestrzegać, a mieszkający w niej wypełniać je byli powinni pod przysięgą, przy wstępie do bursy na zachowywanie statutów zwykle składaną.—Wprowadzając się ubogi do bursy, nic nie płacił, majętniejsi składali seniorowi po złp. 8 od osoby, bogaci po złp. 18 tosporeae). wstępnego na raz tylko jeden. Studenci byli w bursach zamknięci, za uderzeniem w dzwonek wychodzili razem do szkół i na przechadzkę; nie mogli wybiegać do miasta bez pozwolenia, a niektórzy bez towarzystwa swych domowych dozorców. Co sobota po skończonych iekcyach wszyscy mieszkańcy w każ- 7,254 m-ców. dej bursie za uderzeniem w dzwonek zbierali się do jednej sali na konferencyę, gdzie przełożony roztrząsał tygodniowe ich sprawy i uchybienia, pilność dozorców, wykraczających napominał i karcił, lub kary dla nich wyznaczał, dawał potrzebne przestrogi, zalecenie prowizora ogłaszał, wszystkich do nauki i chwalebnego prowadzenia zachęcał.

no pospolicie bursakami, a dla okazania, jak skromne i bez wystawy było ich zwykłe pożywienie, w potocznej mowie upowszechniło sią zdanie, że: wierna bursa, zje bez obrusa, to się miało rozumieć: na gołym stole bez nakrycia.—Szczegółową wiadomość o dawnych Bursach akademickich w Krakowie i przebywaniu w nich scholarów znajdzie czytelnik w dziełach: Józefa Muczkowskiego „Mieszkania i postępowanie uczniów krakowskich w wiekach dawniejszych“ (Kraków, 1842);—oraz w książce p. n. „Zakłady uniwersyteckie w Krakowie, przyczynek do dziejów oświaty krajowej, podany i pamięci pięciuset-letniego istnienia uwiwersy-tetu krakowskiego poświęcony przez C. K. Towarzystwo naukowe krakowskie“ (Kraków, 1864; ob. str.

C-r B-ckl.

Bursa kupiecka, ob. Giełda.

Bursaria (paleont.). Pod nazwą B. radobojana opisał Unger liście i owoce z pokładów dolnego miocenu w Radoboj i Sused w Kroacyi, bardzo podobne do żyjącej dziś wyłącznie w Australii B. Spinosa Cav. z rodziny pospornicowatych (Pit-

K. J.

Burscheid. przemysłowe miasto w pruskiej pro-wincyi Nadreńskiej, regencyi Diisseldorfskiej, powiecie Solingen, nad rz. Wupper; przędzalnie wełny, fabryki pluszu i aksamitu, wyrób tkanin wełnianych, farbiarnie, fabrykacya rur gazowych i t. p.,

And. S.

Burschenschaft, ob. Bursz.

Bursera u. O s o c z y n. Rodzaj roślin należący do rodziny Osoczynowatych (Burseraceae), przez St. Baillona („Hist, des pl.“ V. 309), odniesiony do rodziny Terpentynowcowatych (Terebinthaceae), seryi Osoczynowych (Bursereae). Ma kwiaty foremne, mieszano-płciowe. Kielich zrosłolistkowy 3 — 5 dzielny, w łatki równe, tępe i rozwarte. Korona 3—5 płatkowa, osadzona pod krążkiem otaczającym spód zalążni, o płatkach całkowitych, podłużnie-jajowatych, znacznie od kielicha dłuższych, w przed-kwitnieniu stulonych krajami, w kwiecie rozwartych i odgiętych. Pręcików liczba podwójna względem płatków, tj. 6 lub 10; osadzone są wraz z płatkami i prawie im równe; pręciki przeciwległe płatkom korony nieco krótsze, nitki szydło wate, wolne; pylniki wewnątrz-zwrotne, 2-woreczkowe, otwierające się w podłuż. Zalążnia beztrzonkowa, jajowata, 3-komorowa; komory 2-zaląźkowe; zalążki wywrócone, uwieszone, obokległe pod wierzchołkiem kąta wewnętrznego; szyjka króciuchna, gruba; znamię tępe, 3-łateczkowe. Pestczak kulisty, 3-row-kowy, z jednej strony wypukły, z drugiej tępo-kończasty; obowocnia skórzasto - mięsista, często

W bursach większych były oratorya, czyli kaplice domowe, w niezbędne ozdoby i aparata kościelne zaopatrzone, do których zbierali się rano i w wieczór studenci i domowi dozorcy na krótkie pacierze.

Podobnie i przy akademii zamojskiej dla ubogiej młodzieży były dwie bursy: jedna, Indigentiura zwana, była murowana, za życia jeszcze Jana Zamoyskiego, kanclerza wielkiego koronnego, stała tuż przy akademii; drugą bursę założył i uposażył Wawrzyniec Staringel, doktor filozofii, dziekan kolegiaty zamojskiej, i dla tego nazywała się Staringellia-na.—Także przy akademii wileńskiej, istniały trzy bursy, zwyczajnie konwikty zwane: waleryański, bejnartowski czyli ambrożyński i korsaków ski.— Były nakoniec i przy znaczniejszych kolegiach jezuickich, jak: w Warszawie, Kaliszu,

Przedtem

Toruniu, Brunsberdze, Poznaniu i t. d., w których, oprócz pobierania zwykłych nauk, młodzież k3ztał- pękająca w trzy łupiny; pestek trzy, prawie kostnych, ciła się jeszcze w muzyce i śpiewie chóralnym, co okrytych skóreczką miażdżystą, jednokomorowych, weszło w zwyczaj za panowania Augusta III. Ka- przez zronienie jednonasionowych, z których zazwy-żda B. miała swoje kapitały i fundusze, zebrane j czaj dwie maleńkie i czcze. Nasiona wywrócone, ze składek lub uposażeń, przez dobroczynne i po- ' jajowate, ze skórką błonkowatą. Zarodek bezbiel-bożne osoby poczynionych, już-to na potrzeby dla mowy, prostoległy; listnie listkowate, mięsiste, po-wspólnego stołu studentów, lub pro conservation mięto - zfałdowane, rostek zaś górny. sartorum, fectorum, wreszcie na pensyę prowizoro- rodzaj Bursera obej mował tylko 4 gatunki; obecnie wi, seniorowi i sługom, na odprawianie mszy i jał- z powodu przyłączenia do niego przez Baillona mużnę ubogim chłopcom.—Mieszkańców burs zwa- ¹ (1. e.) blizkich rodzajów: Morignia, Protium, Ela

Lipsk, 1787—1798, Berlin, 1823—tłómacz. włoskie Brery, Padwa, 1820, Florencya, 1837, —tłómacz. angielskie W. C. Browna, Edynburg, 1800 —

fhrium i Irica, z których on zrobił podrodzaje, i Vallisneri byli mistrzami jego, dalsze nauki po-liczba gatunków wynosi około 40. Osoczyny są to bierał w Bolonii i Florencyi, gdzie się szczególniej drzewa balsamiczne, właściwe strefie gorącej, ro- kształcił w chirurgii pod przewodnictwem Benevo-snące po większej części w Ameryce południowej, lego. Ukończywszy nauki, osiadł w Faenzy, a od-Liście ich naprzemianległe, składane, nieparzysto- znaczy wszy się zaraz na wstępie podczas panuj ą-pierzaste, czasem tylko trój - lub nawet jedno-list- cej tam epidemii złośliwej, w młodym jeszcze kowe; listki krótko-ogonkowe, błoniaste, całe, dro- wieku został protomedykiem. W r. 1770 powołano bno-przezroczyście kropkowane; kwiaty w gronach go na profesora farmakologii do Pawii, gdzie przez lat wierzchołkowych lub kątowych, złożonych z wierzch- dziesięć, z pożytkiem dla uczniów swych, pozosta-notek. — Z gatunków przytoczymy: Bursera gum- wał na katedrze, prowadząc zarazem klinikę cho-mifera Iacq., Osoczyn żywicodajny. Drzewo rób wewnętrznych. W r. 1780 został lakarzem wielkie, z korą cisawą i gładką, odchodzącą wiel- nadwornym arcyksięcia Ferdynanda, namiestnika kiemi i cienkiemi łatami; liście odpadające, dłu- w Lombardyi, i przeniósł się do Medyolanu; umarł go-ogonkowe, nieparzysto-pierzaste z 2 do 4 par w tern mieście d. 21 stycznia r. 1785. Z dzieł listków, jajowatych, ostrych, niewyraźnie kropecz- jego wymienimy tylko: „Institutiones medicinae kowanych, lśniąco-zielonych, lub też (przez zronie- practicae“ (Medyolan, 1781—1788, 4 tomy in 4-o, nie 2-ch albo 4-ch listków bocznych) 3-listkowe a nawet i proste. Kwiaty drobne, białawe, w gronach kątowych lub końcowych, lecz zawsze krótszych od liści, każdy z przykwiatkiem, a przytem 1801). męskie zwykle 4—5 liczebne, obupłciowe zaś tylko 3-liczebne. Rośnie w Ameryce południowej i na Antyllach. Ciecz, sącząca się z jego kory, mocno a przyjemnie balsamiczna, używana jest w miejscu jako balsam w biegunkach oraz w cierpieniach płuc i nerek, a zewnętrznie do maści i plastrów; zasuszona, dostaje się do handlu jako żywica Go mart,

Chibu lub Kachiburesina Gomart, Chibou V. Cachibou. Prócz tego liśćmi goją rany, korą leczą czerwie, pąpiów używają tam, gdzie i balsamu, a oleju wyciśniętego z nasion—w śluzo-tokach płuc. Bursera obtusifolia Lamk. (Morignia obtusifolia DC). Osoczyn tępolistny. Drzewo średniej wielkości, rosnące na wyśpię św. Maurycego, wyróżniające się kwiatami 5-liczebnemi, wysącza także, to dobrowolnie, to przez nacięcie, balsam terpentynowy, tężejący w czarną, smole podobną i zarówno też ze smołą okrętową używaną, żywicę Dammar czarną—résina Dammara nigra, z której miejscami odpędzają olejek jakby ter-

J» • A.«

Dr. J. P.

Reszta

pentynowy.

Bursfeldska kongregacja, zakon benedyktynów. Bursfeld był to klasztor benedyktyński, fundowany przez hr. Henryka Otyłego z Nordheimu i małżón-kę jego, Gertrudę, r. 1093 na cześć śś. Tomasza i Mikołaja. Opat tego klasztoru, Jan z Hagenu, (1439—1469) założył kongregacyę bursfeldską benedyktynów, do której coraz więcej klasztorów przystępowało, tak, iż doszła do 88 opactw. Sprzyjał jej legat papieski Mikołaj Cusa (Cusanus) (1450 — 1451), sprzyjali różni świeccy i duchowni książęta. Pius II zatwierdził ją w r. 1458, ostatecznie zaś 1561. W pełni swego rozwoju B. K. liczyła 14.2 klasztory. Skutkiem reformacyi oraz wojny trzydziestoletniej wiele z tych klasztorów upadło, a wraz z niemi i Bursfeld, w roku bowiem 1579 książę brunświeki, Julian, wygnał stamtąd ostatniego opata katolickiego, Andrzeja Lüderitza, a godność tę powierzył luteraninowi. W późniejszych czasach no-minacyę na opatów bursfeldskich otrzymywali niektórzy profesorowie teologii z Getyngi, klasztorów kongregacyi B-ej uległa sekularyzacyi Burserius, właściwie Bur ser Joachim (* 1593 na początku w. XIX. Ostatnim przełożonym kon-w Kamieńcu na Łużycach), lekarz i botanik. Przez gregacyi był Bernard Bierbaum, opat werdeński czas pewien pełnił obowiązki lekarza miasta w An- (f 1798).    *

Bursian Konrad (* 1830 — f 1883), filolog i archeolog niemiecki. Karyerę naukową jako profesor zaczął w Lipsku (1858), skąd przeszedł (1861) do Tubingi, stąd zaś (1864) do Zurychu, później (1869) do Jeny, wreszcie (1874) do Monachium. Oprócz wielu drobniejszych prac napisał dwa cenne dzieła: „Geographie von Griechenland“ (2 tomy, Lipsk 1862—72) i „Geschichte der classischen Philologie in Deutschland von den Anfängen bis zur Gegenwart“ (Monach, i Lipsk. 1883). W r. 1874 założył „Jahresberichte ueber die Fortschritte der classischen Alterthumswissenschaft“ i redagował je aż do śmierci.

Burski Adam (* ok. 1560—f ok. 1612), pro-

nabergu, zkąd powołanym został do Danii, i tam do r. 1649, w którym umarł, wykładał nauki lekarskie w Sora. Głównie zasłużył się jako bota-

nik.

Dr. J. P.

Burserius, właściwie Borsieri de Kanifeld Jan Chrzciciel (* d. 12 lutego r. 1725 w Ci-vezzano pod Trydentem), farmakolog i klinicysta włoski. Jako chłopczyk sześcioletni wskutek choroby oślepł na jedno oko, wkrótce potem odumarli go rodzice, ludzie niezamożni; dwaj bracia starsi, opiekunowie jego, nie troszczyli się o niego wcale, zaniedbując go w najwyższym stopniu. Pomimo to umiał się dobić zaszczytnego w świecie stanowiska.

Mając lat 14 gorliwie zabrał się do nauki, w dwa lata, prawie bez pomocy niczyjej, wyuczył się bie- fesor filozofii i wymowy, urodził się w Brzezinach gle po łacinie i po grecku, poczem pod przewód- na Mazowszu; w młodym wieku, przeniósłszy się nictwem lekarza trydenckiego Pergherego poznał wraz z wujem do Lwowa, tu pobierał pierwsze nau-dokładnie anatomię. Tak przysposobiony udał się ki, poczem wszedł do akademii krakowskiej; w r. na wydział lekarski do Padwy, gdzie Morgagni ; 1580 otrzymał stopień bakałarza nauk i sztuk wy-

H.

And. S.

H.

na wschodzie muzułmańskim. Wyznawali religię pogańską. Późniejsi pisarze arabscy świadczą, że B. byli mahometanami i trudnili się rozbojami i jeszcze w IX w. osiedli nad brzegiem Oki, przy uściu jej do Wołgi. W połowie XIII w. Piano Car-pini nazywa ich burłakami i zalicza do ludów, podległych mongołom. Niektóre rysy z życia B-ów zawarte w artyk. Józefa Sękowskiego (w „Słown. Encykl.“ Pluchard'a t. VII) wskazują gubernię Saratowską, jako miejsce zamieszkania B-ów, co dało powód p. Sbojewowi do uważania ich za jedno z czuwaszami. Pytanie o narodowości B-ów dotąd pozostaje nie wyjaśnionem.

Burtneck, niegdyś Ostjarw v. Be ver i, jezioro w gub. Inflanckiej, na północo-zachód od Wol-maru, 15 km. długie, 6 km. szerokie, ma głębokość znaczną; przepływa przez nie rzeka Salis, wpadająca do odnogi Ryskiej.

Burton John Hill, pisarz historyczny i prawnik szkocki (* 1809 r. — f 1881 r.). Po ukończeniu uniwersytetu w Aberdeen od 1831 r. poświęcał się zawodowi adwokackiemu, lecz z powodu małej praktyki wziął się do badań historycznych, prawnych i ekonomistycznych. Jego artykuły w tych przedmiotach ukazały się w 1833 r. w „Westminster Review“, później w „Edinburgh Review”. Lubo się głównie odznaczył jako pisarz historyczny, jednak pisał dalej we wszystkich powyższych kierunkach. Jego pierwszem oryginalnem dziełem jest: „Manual of the law of Scotland“ (Edynburg 1839, nowe wydanie 1855), a w 1845 r. „A treatise on the law of bankruptcy“. W szerszych kołach B. wsławił się przez swoje „Life and correspondence of David Hume“ (2 t. Edynburg, 1846). Następnie ukazały się jego biografie szkockie: „Lives of Simon Lord Lovat and Duncan Forbes of Culloden“ (Edynburg, 1847); „Political and social economy“ (Edynburg, 1849); „Narratives from criminal trials in Scotland“ (2 t., Edynburg, 1852) i „History of Scotland from the revolution to the extinction of the last Jacobite insurrection“ (2 t., Edynburg, 1853). W następnych latach zajmował się B. studyami do swojego głównego dzieła „History of Scotland from Agricola’s invasion to the revolution of 1688“, którego pierwsze cztery tomy wyszły w 1867 r., a w 1870 r. ostatnie trzy (2 wydanie 8 t., Edynburg, 1873). Oceniając te wielkie zasługi, przez które zapełnioną została próżnia w szkocko-angiel-skiej historyi, królowa Wiktorya nadała B-wi tytuł królewskiego historyografa szkockiego. Od 1854 r. B. pozostawał w służbie rządowej jako sekretarz szkockiego zarządu więzień, a od 1868 r. miał poruczone układanie rocznych sprawozdań urzędowych o sądowej statystyce Szkocyi. Oprócz powyższych dzieł wydał szkice literackie pod tytułem: „The Bookhunter“ (Edynburg, 1862) i „The Scot abroad“ (2 t., Edynburg 1864). Przed samą śmiercią B-a ukazała się jego „History of the reign of Queen Anne“ (3 t, 1880 r.).

Burton Ryszard Franciszek, znakomity podróżnik angielski (* 19 marca 1821 w Barbam-house, w hr. Hereford w Anglii — f 1890). Już służąc wojskowo w Indyach (po r. 1842), objawiał wielką ciekawość podróżniczą i spostrzeżenia swe spisał w dwóch książkach, które zwróciły na niego uwagę Londyń. Tow. Geogr. Porzuciwszy służbę, pociągany tajemniczością wnętrza Arabii (Nedżd), powziął zamiar zwiedzenia tej krainy przy pomocy zachęcającej go do tego instytucyi, wyuczył się języka arabskiego i wszelkich obrzędów, zwyczajów, układu i obejścia rodowitego araba, i jako szeich Abdallah wraz z pielgrzymami w r. 1853 dostał się do Janbo el-Bahr w Hedżasie; lądem powędrował pieszo, w roli wiernego muzułmanina, do Mediny, a ztamtąd, wraz z karawaną, do Mekki, gdzie własnemi oczyma obejrzał wnętrze i święty kamień Kaaby. Za swą żarliwość w wierze zaszczycony tytułem „rzeczywistego hadżego“, odłożył na później zamiary swoje względem wnętrza Arabii i wahabitów, w lutym 1854 przyjechał do Egiptu, opisał swą podróż i posłał rękopis do Londynu, gdzie wydrukowano go w r. następnym. Kompania wschodnio-indyjska czekała już na B-a i wysłała go zaraz do krainy Somalów i Harraru, wcale przedtem nieznanego Europie. B. miał jechać z kilku towarzyszami, ale postanowił pierwej zbadać grunt i sam jeden, znowu jako arab, przypłynął d. 29 paźdz. 1854 r. do Zeili. Dotarł do Harraru i po 10-dniowym tam pobycie zawitał do Berbery, gdzie założono sobie stacyę. W kwietniu 1855 krajów^ cy napadli na podróżników, jednego z nich, Stroyana, zabili, innych poranili, a między nimi i samego B-a. Po wyleczeniu się wrócił B. do Londynu, gdzie Tow. Geogr. obdarzyło go złotym medalem, a ministeryum wojny dało mu posadę w wojsku na Krymie. Na początku r. 1857 zjawił się B. wraz ze Spekem w Zanzibarze, aby ztamtąd przez pobrzeże Suaheli dostać się do „gór śnieżnych pod równikiem“ i wielkiego „morza“, o których krajowcy cuda rozpowiadali missyonarzom. W lutym 1858 obaj podróżnicy, pierwsi z Europy, stanęli nad jeziorem Tanganjika od wschodu. Choroba i znużenie zniewoliły B-a do długiego wypoczynku w Unija-njembe; Speke tymczasem przedarł się na północ, odkrył wielkie jezioro Ukerewe i nazwał je „Victoria“ (—Nyanza). Obaj powrócili do Zanzibaru, skąd w marcu 1859 odpłynęli do kraju. Wnętrze Arabii zeszło już z widowni. W r. 1861, po ogłoszeniu opisu podróży po Afryce wschodniej, udał się B. do krainy mormonów, zwiedził ją i opisał; w nowej tej podróży dotarł nad Ocean Spokojny. Rząd angielski zamianował go następnie konsulem na Fernando Po i powierzył mu missyę dyplomatyczną do Dahomeyu. B. wraz z botanikiem niemieckim Mannem był w Abeokuęie, darł się po szczytach Kameruńskich (1862 i 3), poznał Wybrzeże Złete i Dahomey. W r. 1864, jako konsul w Santos, zwiedził górniczą prowincyę Brazylii, Minas Geraes i rzekę św. Franciszka. W missyi urzędowej 1869 popłynął w górę Parany i Paragwaju podczas wojny Brazylii, Argentyny i Urugwaju z rzecząpospolitą Paragwajską. W końcu tego samego r. przeniesiony do Damaszku, zwiedził wraz z Th. Drakem ruiny Palmiry. W lecie 1872 r. zawitał na Islandyę. Zamianowany konsulem w Try-eście, już na tym urzędzie, za zgodą rządu ang.,

przyjął od Kediwa Izmaela zlecenie, dotyczące ko- siarczane i słone, o temperaturze od 21,5° R. do palni starożytnego Egiptu w Midiamie, a spełniając 59,6° R. Wanny, podobnie jak w Akwisgranie, znaj-je, odkrył wiele miast już zapomnianych — w gru- dują się w hotelach, z których każdy posiada swoje zach. W późniejszych podróżach towarzyszyła B-mu żona, I z a b e 11 a B. (ob.). Opisy podroży B-a są nadzwyczaj liczne, obszerne a zajmujące; jest to ze znakomitych podróżników może najpłodniejszy, najsilniej literat, miał też zdolności literackie jako tłómacz, komentator i biograf. Opisy B-a: „Sindhs and the races that inhabit the valley of the Indus“,

własne źródło. Cieplice tutejsze wskazane są w przymiocie, dnie, gośćcu, chorobach skórnych, nerwowych i przewlekłych cierpieniach nieżytowych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Sezon kuracyjny przez rok cały, frekwencya do 1,500 osób. Koszta pobytu od 300 do 400 marek. Miejscowość ta znana już była rzymianom pod nazwą Purce-tura, francuzi zowią ją Borcette, a anglicy Borcex. B. leży na stromern zboczu wyniosłości— ma ulice o znacznym spadku, zbiegające się w ulicy głównej, która ciągnie się wzdłuż doliny. Jest to również wielkie ognisko przemysłu, szczególuie pod względem wyrobu sukna i wełny czesankowej (kamgarnu). W 1887 r., ta gałąź przemysłu liczyła 35 fabryk z 3,800 robotników — są tu nadto fabryki machin, narzędzi rzemieślniczych, igieł do szycia, kas ogniotrwałych, odlewnie żelaza, papiernie, fabryki cygar, browary i dystylarnie. Izba handlowa i sąd handlowy są wspólne z Akwizgranem. Liczba mieszkańców, przeważnie katolików, dochodzi do

And. S i Dr. A. P.

(Londyn, 1850); „Goa and the blue mountains“

(t., 1851); „Personal narritive of a pilgrimage to El Medinah and Meccah” (Londyn, 1855; wyd. 3-e, t-że, 1879, 3 t.); „First footsteps in Eastern Africa, or an exploration of Harar“ (Londyn, 1856); „The lake-regions of Central Africa“ (t-że, 1860, 2 t.);

„The City of the Saints and across the Rocky Mountains to California“ (wyd. 2-e, Londyn, 1862);

„Abeokuta and an exploration of the Cameroon Mountains“ (Londyn, 1863, 2 t.); „Mission to Gelele, king of Dahomey“ (wyd. 2-e, Londyn, 1864, 2 t.);

„The Highlands of Brazil“ (Londyn, 1868, 2 t.);

Buruchin Iwan Daniłowicz, malarz historyczny i portrecista russki, członek Akademii Sztuk P. Petersburskiej (* 1827—f 1886), zajmował się głównie pracami mozaikowemi; tych największą część stanowią obrazy mozaikowe w soborze św. Izaaka w Petersburgu, i nieco na górze Athos. Zasługują na wzmiankę: „Chrystus Pan śród dziatek“, „S-ta Anastazya“, „Chrystus Pan na tronie“, „S-ty Jan Ewangelista“ i in.    w- G>

Burtldżird, miasto w Persyi, w prowinćyi Lu-rystanu, na zachodnim stoku gór Silachor, w głębi doliny, którą przepływa Abi-Dis (lewe dorzecze Szat-el-arabu), jest stolicą okręgu, zarządzanego zawsze przez księcia krwi; liczy do 20,000 mieszkańców. Okolica nader malownicza i urodzajna, słynie

And. S.

„Letters from the battlefields of Paraguay“ (Londyn, 1870); „Unexplored Syria“ (t-że, 1872, 2 t.—    15,000.

wspólnie z Th. Drakem); „Zanzibar“ (Londyn,

1872, 2 t.); „Ultima Thule“ (t-że, 1875, 2 t.);

„Two trips to Gorillaland and the cataracts of the Congo“ (t-że, 1875, 2 t.); „The gold mines of Midian and the ruined Midianite Cities“ (t-że, 1878,

2 t.); „The land of Midian revisited“ (t-że, 1879,

2 t.); „To the goldcoast for gold“ (1882, 2 t. — wspólnie z Cameronem). Z materyałów zebranych w podróżach ogłosił nadto: „Wit and Wisdom from West Africa“ (1865); „Proverbia communia syriaca“

(1872); „Etruscan Bologna“ (1876); „Sindh revisited, notices of the anglo-indian Army“ (1877). W latach 1881—4 wydał B. przekład „Luzyad“ i lirycznych poezyj oraz biografię Camoënsa.

Burunduk (Tamias Pallasii Baird), (T. Stria-tus Pall.). Zwierzę ssące, do rzędu Szczurowatych (Glires) należące, blizkie wiewiórki, od której różni się ciałem mniejszem, ogonem krótszym od ciała, pyszczkiem szczuplejszym, a głównie, że posiada torebki policzkowe.—Futro ma krótkie, uszy krótkie, zaokrąglone, u nóg 4-ty palec dłuższy od pozostałych. Z wierzchu i z boków ciała jest pokryty siercią krótką, gęstą i ściśle przylegającą, żółtawego koloru; wzdłuż grzbietu w nierównych odstępach przebiega pięć czarnych podłużnych pręg. Spód ciała jasno-szary. Ogon z wierzchu czarniawy, od spodu żółtawy. — Zamieszkuje lasy półno-co-wschodniej Europy i północnej Azyi.

Buruty, tak u chińczyków i kałmyków nazywa się jedna z czterech gromad, na które się dzielą ludy stepowe Syberyi zachodniej; zamieszkują ci B-e w górach Tien-szańskich i w stronie północno-zachodniej od nich. Sami u siebie zwą się „kirgizami czarnymi“ (kara-kirgiz) (ob. Kirgizi).    *

Bury, przemysłowe miasto w angielsk. hrabstwie Lancaster, na zbiegu rzek Irwell i Roch, oraz w węźle dróg żelaznych,—posiada ogromne fabryki

Burton Izabella, żona podróżnika Ryszarda B«a, przez ostatnie kilkanaście lat towarzyszka jego z wybornych pastwisk, podróży; wydała: „A. E. I. Arabia, Egypt, India: narrative of travel“ (1879); „The inner life of Syria,

Palestine aad the Holy Land“ (nowe wyd. 1884).

Burton upon Trent, miasto w angielskiem hrabstwie Stafford, na granicy z hrabstwem Derby, na lewym brzegu rz. Trent, najpierwsze miasto na świecie pod względem wyrobu porteru i piwa (Ale).

A. S.

Między trzydziestoma browarami pierwsze miejsce należy się zakładom Bassa i Allsoppa, urządzonym na olbrzymią skalę. Ogólna produkcya porteru i piwa wynosi 5 mil. hektolitrów rocznie. Oprócz tego w B-ie znajduje się cały kompleks fabryk w związku z piwowarstwem zostających, jako to: wielkie bednarnie do wyrobu beczek, słodownie, fabryki machin i utensyliów piwowarskich i t. p.

Liczba mieszkańców wynosi 39,288, — z których 17,000 oddanych piwowarskiemu zawodowi. W pobliżu ruiny opactwa ufundowanego w 1002 r., oraz zamek Tutbury, gdzie była więziona Marya Stu-

art.

And. S.

Burtscheid, miasto w pruskiej prowinćyi Nad-reńskiej, na południo-wschód od Akwizgranu, z którym łączy się dziś bezpośrednio, posiada cieplice

tkaniu wełnianych i bawełnianych, drukarnie per- tykamy często gradienty tak wielkie, że stają się kalików, fabryki machin i t. p., 52,213 m-ców. one powodem burz. Wokoło najmniej szóści baro-Miasto ozdabia piękny ratusz, kilka kościołów, oraz metrycznej wiatry wieją w postaci wiru, a gdy po pomnik bronzowy Sir Rob. Peela. W okolicy obfite wszystkich stronach takiego wiru występują znacz-kopaluie węgla kamiennego.    Aad- s- ne gradienty, a tern samem i wiatry burzliwe, po-

Bury Henryk, ob. Blaise de Bury. wstaje wyraźna burza wirowa czyli cyklon;

Burydan, Ob. Buridan.    charakter taki przedstawiają w szczególności B-e

w pozostałych częściach wiru występują gradienty mniejsze i wiatry słabsze. Gdy wiatry takie zajmują obwód bardzo wielki, w tym razie, jeżeli pod uwagę weźmiemy tylko tę część powierzchni ziemi, na której wiatr pozostaje w ruchu burzliwym, to wydawać się może łatwo, że wszystka masa powietrza ulegająca B-y porusza się po drogach prostolinijnych, w jednakim kierunku; jeżeli jednak rozejrzymy dokładniej większą część powierzchni ziemi, okaże się zawsze, że B. część tylko wiru tworzy. Przy rozważaniu tedy B-y rozróżniać należy ruch wiatru dokoła środka i ruch środka wiru czyli środka B-y. W przeważnej liczbie przypadków środek wiru porusza się po ziemi, a cały wir za nim idzie; wiatr przeto w stałym punkcie obserwacyjnym będzie się zwykle podczas B-y obracać, przyczem zachodzą zmiany elementów meteorologicznych, odpowiednio do zmian kierunku wiatru. Wogólności zaś objawy, jakie mają miejsce przy przejściu B-y przez dany punkt ziemi, są to tylko spotęgowane zmiany, jakie wogólności towarzyszą rozchodzeniu się wiru atmosferycznego; B. nie stanowi zjawiska odrębnego od ruchów wirowych atmosfery, szczegóły więc i prawa tyczące się B-y podane są pod wyrazem cyklon. Burze szczególniej silne, huczące w okolicach zwrotnikowych, nazywają się orkanami; na morzu Chińskiem noszą one nazwę tajfunów. Gwałtowne ruchy powietrza, które co do siły nie ustępują orkanom, ale obejmują obszar o wiele mniejszy, nazywają się tornadami, tak zwane zaś trąby (trąby wodne, piaszczyste) przedstawiają jakby tornada na małą skalę (ob. te wyrazy). Pomiędzy wszystkie-mi temi zjawiskami zachodzą tylko różnice stopniowania, a granice między niemi są chwiejne. Wszystkie powstają i utrzymują się wskutek silnych prądów wstępujących, w powietrzu parą obładowanem; trąby zwłaszcza i tornada rozwijają się, gdy powietrze pozostaje w stanie równowagi niestatecznej czyli chwiejnej, gdy zatem dolne warstwy powietrza są nadmiernie ogrzaue, jak to się często dzieje podczas dni spokojnych i nad gruntem łatwo się ogrzewającym. W takim razie warstwy te powietrza rozszerzają się silnie i stają się lżejszemi aniżeli warstwy ponad niemi spoczywające, a najsłabsze już wtedy zakłócenie wystarcza do zerwania stanu równowagi, zmuszając dolne warstwy powietrza do przełamania warstw wyższych i do wyszukania sobie w górnych obszarach atmosfery miejsca, które odpowiada ich gęstości i ich ciężkości. W taki sposób powstaje nagle prąd wstępujący, a powietrze wznosi się jeszcze łatwiej, jeżeli

Bury S-t Edmunds, jedno z najstarszych miast w strefie gorącej, w strefach zaś umiarkowanych Anglii, w hrabstwie Suffolk, nad rz. Lark, pośród i zimnych B-e nie stanowią pospolicie pełnych burz rozległej równiny Aagelhi, w okolicy żyznej, dobrze wirowych, zwykle bowiem część tylko wiru okazuje uprawnej i produkującej wiele zboża, słynie z 14-o- ! gradienty burzliwe i wiatry nadmiernie silne, gdy dniowego jarmarku na św. Mateusz, odbywanego na podmiejskiej równinie, głównie na bydło i zboże.

And. S.

Między wielu ciekawemi zabytkami architektury średniowiecznej godny jest uwagi piękny ratusz, kościół św. Jakóba i kościół Panny Maryi z grobowcem królowej Maryi Francuskiej, córki Henryka VII. Ruiny wspaniałego opactwa benedyktynów wznoszą się na grobowcu św. Edmunda, króla i męczennika, koronowanego w 856 r., a pojmanego i straconego przez duńczyków; było to jedno z największych i najbogatszych opactw w Anglii. Jest tu także łacińska szkoła, założona w 1550 r. przez Edwarda VI; zażywała ona w swoim czasie rozgłośnej sławy. Miasto liczy 16,200 m-ców i posiada przędzalnie wełny.

Burza, w ogólności każde silne zakłócenie atmosfery ziemskiej, które się zdradza wichrami i piorunami. Nazwa polska B-y odpowiada właściwie dwom wyrazom niemieckim: Sturm i Gewitter, z których pierwszy oznacza tylko silny wicher, drugi zaś obejmuje objawy gwałtownego wyładowania elektrycznego; należałoby może tedy nazwę B-y zachować tylko dla tej drugiej kategoryi zjawisk meteorologicznych, wiatry zaś nadmiernie silne określać jako wichurę,—wyraz ten wszakże nie posiada znaczenia dosyć ścisłego i jako termin naukowy przyjęty nie został. Z powodu zresztą pokrewieństwa tych objawów, które sobie często towarzyszą i w jednakich powstają warunkach, istotnej dwuznaczności nazwa B-y nie przedstawia. —

W znaczeniu więc pierwszem rozumiemy w meteorologii przez B-ę każdy wiatr, którego szybkość czyli siła przekracza pewien stopień. Na morzu, gdzie wiatr przecięciowo silniejszy jest, aniżeli na lądzie, uważamy wiatr za B-ę, gdy prędkość jego czyni przeszło 25 metrów na sekundę; na lądzie natomiast nazywamy już B-ą wiatr, gdy prędkość jego przenosi tylko 15 metrów na sekundę. Siłę wiatru odpowiadającą B-y oznacza się według skali lądowej liczbą 5 i wyżej, według skali morskiej liczbą 9 i wyżej (ob. Wiatr). Wiatr występuje zatem jako B., gdy jego gradient (ob.) barometryczny jest bardzo wielki, t. j. gdy ciśnienie atmosferyczne w blizko obok siebie przypadających miejscach okazuje wielkie różnice; przecięciowo nazywać można wiatr B-ą, gdy gradient jego przenosi 4.5 milimetra na stopień południka. Wokoło naj większości barometrycznych gradienty są zawsze małe i dla tego w miejscach tych nie dmą B-e; w około natomiast naj mniej szóści barometrycznych, czyli miejsc, gdzie w danej chwili ciśnienie atmosferyczne jest słabsze aniżeli w punktach sąsiednich, napo-zawiera obficie parę woduą; sköfö bowiem dosięga łatwiej nastręczają się w zimie, w naszych przy-ono wysokości, gdzie wskutek rozszerzenia się jego i oziębienia para zaczyna się skraplać, to utajone jej ciepło oswobadza się i podwyższa temperaturę powietrza, czyni je więc lżejszem jeszcze od otaczających warstw w jednakiej nad ziemią wysokości.

najmniej okolicach; w lecie wszakże, podczas pory gorącej, powietrze suche, rozpościerając się wpośród chmury, stanowi tam substancyę izolującą czyli odo-sobniającą, i nie dozwala odpływać elektryczności, wskutek czego wzrasta napięcie jej na każdej kropelce. Przy najsilniejszem zaś zagęszczeniu można chmurę uważać nawet za doskonały niemal przewodnik, tak że elektryczność z oddzielnych kropelek przenosi się na powierzchnię chmury, gdzie utrzymywana jest w równowadze przez powietrze otaczające. W taki więc sposób elektryczność, rozłożona pierwotnie na znacznej przestrzeni, skupia się na powierzchni mniejszej, a stąd potencyał jej wzrasta tak dalece, że wywoływać może działania potężne. Tą drogą powstają chmury naelektryzo-wane dodatnio; nie wszystkie wszakże posiadają w danej chwili jednaką gęstość, a tern samem przedstawiają i różny potencyał. Chmury więc, posiadające potencyał wyższy, oddziaływają na inne i przez wpływ swój rozwijają po jednej ich stronie elektryczność odjemną. Podobnyż wpływ wywierają chmury i na powierzchnię ziemi, występują więc w sąsiedztwie między sobą ładunki elektryczne dodatnie i odjemne, które oczekują tylko warunków przyjaznych, by przez wyładowanie przywrócić zerwaną równowagę elektryczną. Przy ta-kiem zatem uważaniu rzeczy, elektryczność odjemna chmur wzbudzaną jest jedynie przez wpływ chmur innych, przedstawiających silne napięcie elektryczności dodatniej; niektórzy wszakże fizycy i meteorologowie starają się wykazać samodzielne źródła i elektryczności odjemnej,—co do tej kwestyi ob. elektryczność atmosferyczna.—Co się tyczy rozkładu burz na ziemi, powiedzieć można wo-gólności, że B-e stają się coraz rzadsze w miarę, jak oddalamy się od równika. Żeglarze, którzy zwiedzali okolice podbiegunowe, twierdzą, że po za 75° szerokości nigdy nie grzmi, a między 70° i 75° pioruny są zjawiskiem rządkiem. Ilość burz w ciągu roku wynosi przecięciowo w Petersburgu i Londynie 9, w Europie środkowej około 15, w Kalkucie 60, a w bliższem jeszcze sąsiedztwie równika 70. Niektóre okolice ziemi mają być szczególniej pod względem częstości burz uprzywilejowane: na Jamajce, według Hutchisona, od listopada do kwietnia pioruny grzmią codziennie około południa, a w Etyo-pii według d’Abbadiego na rok przypada przeszło 200 dni burzliwych. Być może, że wywiera tu wpływ pewien natura gruntu; dostrzeżono w Anglii, że w częściach kraju bogatych w pokłady metaliczne burze są zjawiskiem rzadszem. Możnaby to tłómaczyć tern, że masy metaliczne działająjakby pio* runocbrony, ułatwiające odpływ elektryczności; wniosek wszakże taki jest co najmniej wątpliwy, w innych bowiem okolicach B-e mają być właśnie w kopalniach metali częstsze. Nierozstrzygnięte jest również pytanie: jaka zachodzi zmiana obfitości burz z biegiem czasu? Niektórzy statystycy w Belgii i w Niemczech twierdzą, że w ciągu drugiej połowy bieżącego stulecia ilość burz statecz nie wzrasta; inni wszakże przeczą temu, a nawet sądzą, że częstość burz maleje. Jeżeli w istocie

Prąd zaś wstępujący powietrza powoduje zmniejszenie ciśnienia atmosferycznego, a tern samem napływ powietrza z okolic otaczających, co jest też początkiem wiru. Wilgotne przeto powietrze, spokojna atmosfera i silny blask słoneczny, są to najistotniejsze warunki, sprowadzające chwiejną równowagę atmosfery, a w następstwie tego tworzenie się miejscowych prądów atmosferycznych, które przy sprzyjających okolicznościach rozwinąć się mogą w trąby, tornada, a niekiedy i w rozległe burze wirowe.

Burze w znaczeniu drugiem, wyżej podanem, zatem Burze elektryczne czyli piorunowe, są to objawy piorunów, t. j. błyskawic i grzmotów, którym towarzyszą wichry i deszcz lub grad. Niektórzy meteorologowie rozróżniają obecnie B. lokalne t. j. miejscowe albo B. cieplikowe i B. wirowe. Pierwsze są następstwem upałów letnich, gdy wzbudzone silnem rozgrzaniem gruntu prądy wstępujące powietrza, obładowane wilgocią, tworzą w górnych warstwach atmosfery, w wysokości około 3,000 metrów, chmury kłębia-ste, które stają się siedliskiem B-y. Tego rodzaju B-e sprowadzają tylko przejściowe czyli chwilowe oziębienie powietrza, nie wywołując zmiany stanowczej w panującym stanie pogody. B-e wirowe natomiast powstają skutkiem cyklonów, stanowiąc często objaw ich nieodłączny; nie należy przytem rozumieć, że to jedna i taż sama chmura burzliwa przesuwa się na znacznej przestrzeni, rozpościerają się bowiem tylko warunki, które tworzeniu się chmur takich sprzyjają. W każdym razie -pochodzą B-e bezpośrednio z właściwych chmur, tak zwanych chmur piorunowych (nimbus), składających się z gęstych obłoków kłębiastych, których podstawa okazuje charakterystyczne zabarwienie szaro-niebieskie (ob. Chmury). W chmurach tych występuje elektryczność swobodna, bądź dodatnia, bądź odjemna, w jaki sposób wszakże rozwija się ten ich ładunek elektryczny, jest kwestyą prawie również sporną, jak i pytanie o źródłach elektryczności atmosferycznej (ob.). Jakąkolwiek jednak teoryę elek-ryczności atmosferycznej przyjmiemy, rozumieć można w każdym razie, że skupienie elektryczności w chmurze jest następstwem jej skroplenia i zagęszczenia. Tworząca się bowiem chmura stanowi jakby przewodnik, złożony z kropelek kulistych, na ich przeto powierzchni gromadzi się elektryczność atmosferyczna, która w warunkach zwykłych, przy niebie pogodnem, jest w ogólności dodatnia. Jeżeli kropelki chmury nie są zbyt między sobą zbliżone, czyli jeżeli zagęszczenie chmury jest słabe, elektryczność gromadząca się w chmurze odpływać znów może do atmosfery wraz z deszczem lub mgłą, albo jakąkolwiek inną drogą, która dla wilgoci swej dobrze elektryczność przeprowadza. Warunki takie naj-zachodzi ciągłe zwiększanie się obfitości burz, albo kłócenie magnetyzmu ziemskiego, ujawniające się przynajmniej, jak chcą niektórzy, jeżeli się wzma- w niespokojnych i gwałtownych ruchach igły maga niebezpieczeństwo uderzania piorunów, to przyczy- gnesowej. Zakłócenia takie, dostrzeżone poraź pierw-ny zjawiska tego można szukać w tępieniu lasów, szy przez Halleya, były następnie gorliwie obser-których drzewa posiadać mogą znaczenie pioruno- | wowane, a badania te wykazały, że niepokój igły chronów naturalnych; przyczyniać mogłaby się do j magnesowej zachodzi w ogólności podczas zorzy tego i powiększająca się wciąż ilość fabryk, któ- północnej, choćby ona występowała w punktach od-rych kominy rzucają w powietrze dymy przeładowane pyłem, pył zaś, jak wykazały badania nowsze, przyśpiesza skraplanie się pary i ułatwia rozwój chmur, które stają się siedliskiem ładunków elektrycznych. Niektórzy obserwatorowie, jak Cruls i Zenger, sądzą, że zachodzi też pewna zależność obfitości burz od rozwojuplam nasłońcu,

dalonych i zgoła nie była widziana w miejscu, gdzie igłę obserwujemy. Gdy więc w okolicach naszych ruchy igły magnesowej okazują niezwykłe wstrząśnienia, wnosić możemy ze znacznem prawdopodobieństwem, że w tejże chwili w stronach podbiegunowych jaśnieje zorza północna (ob. Magnetyzm ziemski, Zorza biegunowa).

S. K.

tak, że B-e mają być najczęstsze podczas maxi- Burzany. W guberni! Podolskiej, w Malorossyi mum plam słonecznych. Przypuszczalny ten wszak- ; Bessarabi* ,ak nazywają wogóle wszelkie chwasty, że wpływ plam słonecznych tyczy się i innych zja- r08ntice bądż na stepacbj bądź na polacbi ]eź Jb wisk ziemskich i stanowi kwestyę dotąd merozstrzy- ₀₍jł₀glem, szczególniej zaś łopiany (Arctium), oraz gniętą (ob. Słonce). Niewątpliwą jest natomiast rozmajte gatunki ostów, z rodzajów: Onopwdon, zależność burz od godzin doby, są bowiem Carduus i Cirsium, zwane pospolicie bodjakami, najrzadsze w nocy, a najczęstsze w kilka godzin kt6re tam na żyznej glebie bujnje sję rozrastaj

po południu, w porze zatem, gdy temperatura jest (płodząc nieraz wysokości trzech metrów, i two-najwyższa, a stan barometru najniższy, gdy zatem    zWte)    ie nieprzystępue dla człowieka

zachodzą warunki sprzyjające rozwijaniu się prądów gą8zcze Kwiat iob) jak kwiat karozoollóWi ale pur.

wstępujących powietrza. Częstość burz przedstawia purowy j WOnny, znęca do siebie roje pszczół, które tez i okres roczny, który zalezy wszakze od zbjerają z niego przewybomy miód biały, wonią położenia geograficznego danego miejsoa, od jego j smakjem aieustępujący lipcowi; a okryte nim szerokości i długości. W ogólności są one najobfit- znaczne obsza falujące z powiewem wiatJru bar.

sze w lecie, gdy powietrze jest najcieplejsze i w pa- dz(J mile w oko wpadają. ₀ nich to w swoich rę najbogatsze, w zimie są stosunkowo rzadkie, gonetach Krymskich pisał Mickiewicz: „Wjechałem w Islandyi wszakże i Szkocyi północno-zachodniej na 8uobego prze8twor oceanu. śród    8zumią.

są właśnie w zimie najczęstsze. B-e zimowe mają byc b> śród kwiatów powodzi, omijam koralowe daleko niebezpieczniejsze, aniżeli letnie, w zimnej „8trowy burzanu*. Po okwitnieniu i zeschnię-bowiem porze roku chmury przypadają znacznie du kuliste icb okrywy kwiatowe pekają ; wypu8'.

powstała, że burza je rozsiewa.

Burzenie (z), szlachecki ród staro-czeski, stanowiący gałąź rodu Tluksów i mający w herbie swym dwa miecze srebne ze złotemi rękojeściami na czerwonej tarczy. Protoplastami jego byli czterej bracia Albert, Oldrzych, Przybyk i Sezema, którzy za Karola IV-go dzierżyli gród B. w Czechach. Wybitniejszym członkiem tego rodu był Wacław Kralik z B. (ob.).

Burzenin, osada, przedtem miasteczko, na lewym brzegu Warty, w gub. Kaliskiej, powiecie Sieradzkim, należy do gminy Majaczewice i liczy około 1,000 m-ców (przeważnie katolików), trudniących się rolnictwem i drobnemi rzemiosłami. — Tutejszy kościół katolicki murowany, wystawiony został w r. 1642 przez St. Pstrokońskiego, biskupa chełmińskiego, który go w różne sprzęty zaopatrzył i doebód dla trzech księży zapisał.—Szkoła elementarna posiada zapis Balcera Pstrokońskiego, kanonika gnieźnieńskiego w ilości 10,000 złp., według aktu zdziałanego w Sieradzu, 25 czerwca 1792 r., w urzędzie ksiąg ziemiańskich województwa Sieradzkiego. —D. 16 czerwca 1651 r. bracia czescy odbyli tu synod. —Na gruntach podmiejskiego folwarku B. znajdują się ślady cmentarzysk pogańskich oraz wzgórza,

niżej, aniżeli podczas ciepłej. W okolicach zwro- ezają z siebie owinięte w puszek delikatny nasiona, tnikowych pora, burz rozpoczyna się z chwilą, gdy ktdre z podmuchem wiatru uznoszą się w najdalsze słonce zbliza się do zemtu.-Wybucby wulkaniczne, Btr0 gtąd t6ż prawdopodobaie , nazwaJ B.ów wyrzucając w powietrze znaczuą ilość pary wodnej, która się ponad kraterem zgęszcza w słup obło-kowaty, przedstawiają warunki szczególnie korzystne dla rozwoju burz, dla tego też B-e wulkaniczne są zjawiskiem od wybuchów nieodłącznem.

N.

Według Palmierego dym wyrzucany przez wulkan jest naelektryzowany dodatnio, opadający zaś popiół posiada elektryczność odjemną, co odpowiada dostrzeżeniom, według których wyładowania elektryczne następować mają w części środkowej słupa pary, ilekroć z chmur górnych popiół obficie opada.—

Co do szczegółowych objawów B-y, błyskawicy i grzmotu, ob. Elektryczność atmosferyczna i Pio-run. Szczegółowe te zjawiska są zresztą daleko lepiej znane i wyjaśnione, aniżeli prawa ogólne tyczące się powstawania i rozkładu burz; do rozjaśnienia tych pytań przyczyni się z czasem zapewne ciągły wzrost liczby obserwatoryów meteorologicznych, które obok znaczenia swego dla badań teoretycznych przedstawiają i doniosłość praktyczną, wiadomości bowiem zbierane telegraficznie w sta-cyach centralnych pozwalają wnosić i ostrzegać o zbliżaniu się burzy (ob. Meteorologia). Co do literatury ob. Meteorologia i Elektryczność atmosferyczna.

Burzą magnetyczną nazywa się silne za-

102

Encyklopedya'Powł*eehnamu»tr. Tom X.

Burzenland — Burzyński Piotr.

p

będące podług podania okopami z czasu wojen szwedzkich. - (P o r ó w n. „ Sł. Geogr. ”)

Burzenland, żyzna płaszczyzna międzygórska w południowym Siedmiogrodzie, 520—540 m nad p. m. wzniesiona, przerżnięta rzeką Burza, która nadała jej nazwę.—Otacza ona z trzech stron oparte o góry miasto Kronstadt i zaludnioną jest przez kolonistów saskich, którzy dotąd zachowali dawny ubiór, zwyczaje i obyczaje; różnią się też wybitnie od innych niemców Siedmiogrodu. — Ogólna przestrzeń tej krainy wynosi około 900 km. □.

Burzyk (Thalassidroma pelagica L.) (Pr o cellar i a). Ptak wodny jFczyli pływający (Natatores), do rodziny Petreli (Procellaridae) należący, wielkości skowronka.—Dziob ma krótki, szczupły, o brze gach całkowitych. Nozdrza opatrzone rurkami, które się łączą od nasady dzioba. Skrzydła bardzo długie, ostre; ogon średniej długości, szeroki, ząbkowy. Jest on sadzowo-czarny, z białym tyłem ciała. Dziób ma czarny, nogi czerwono-brunatne. Długość ciała 14 cm.; długość skrzydeł 12 cm., dług. ogona 5 cm. Pospolity na morzach, gdzie biega, machając skrzydłami, po powierzchni wody dla łapania drobnych istot zwierzęcych. W czasie nawałnic siada często na okrętach, lecz żeglarze nie zabijają go, podobnie jest szanowany, jak na lądzie jaskółki. Po szczelinach skał nadwodnych znosi jedno duże jaje, naprzemian przez samicę i samca wysiadywane. Ptaki te tracą w czasie wysiadywania jaja pióra na brzuchu i powstaje w tern miejscu przestrzeń obnażona, „sednem“ legawem zwana.    A-s-

And. S.

r., a wydał je syn ex-kasztelana, Tadeusz, i dedykował królowi.—J. Bartoszewicz w „Encyklop. S. Orgelbranda“.    *

And. S

Burzyński Tadeusz z Burzyna, wojewoda miński, syn poprzedniego (f 1773 r. we Florencyi); uczył się u jezuitów w Warszawie, potem był starostą krasnosielskim i rotmistrzem w wojsku litew-skiem; w roku zaś 1763 otrzymał kasztelanię smoleńską po złożeniu onej przez ojca. W bezkrólewiu stał po stronie „Familii“; wszedł do konfederacyi generalnej litewskiej i podpisał ją 16 kwietnia 1764; ua sejmie konwokacyjnym wyznaczony de korektu-ry praw. Przed samą elekcyą jeździł za biskupem wileńskim do cesarzowej Katarzyny, która podówczas zwiedzała Inflanty, i otrzymał order Aleksandra Newskiego. Na sejmie koronacyjnym obrany z senatu członkiem komisyi skarbowej, zasiadał w niej aż do sejmu Czaplica. W roku 1765, przy pierwszej promocyi kawalerów, król Stanisław August dał mu order św. Stanisława, następnie Orła białego. Na sejmie Czaplica, obrany znowu komisarzem skarbowym (1766 roku) na dwa lata, w tymże roku został marszałkiem trybunału. Na sejmie październikowym 1767 roku, wyznaczony do układów z Repni-nem, był członkiem delegacyi i z łona tej de-legacyi raz wybrauy był do osobnych układów z Prusami, drugi raz do bliższego oznaczenia granic Kurlandyi, które odbyó się miało w maju 1769; nie wiadomo wszelakoż czy uczestniczył w tej czynności, gdyż na radzie senatu 4 października tegoż roku postanowiono rozesłać posłów po dworach za-Burzyński Stanisław Antoni z Burzyna, granicznych i B. wyprawiony był do Hollandyi kasztelan smoleński (data urodzenia i śmierci nie- i Anglii; -• posłował zaś już jako wojewoda miń-wiadoma), piastował naprzód urzędy ziemskie w wo- ski, z tytułem posła nadzwyczajnego. Szczegó-jewództwie Smoleńskiem i był skarbnikiem smoleń- łów o tern poselstwie nie mamy; zdaje się, że An-skim; w r. 1731 został instygatorem litewskim, glia robiła jakieś trudności Poniatowskiemu. Ro-R. 1731 był posłem na sejm, i odtąd co sejm, co ku 1771 B. bawił w Rzymie, gdzie się zapoznał trybunał, wybierała go szlachta. W r. 1736 za no- z Albertrandym i chciał go mieć koniecznie przy wego już króla (Augusta III), instygator, zostawszy swoim boku. Położenie B-go było zachwiane; prze-deputatem nowogrodzkim na trybunał, był obrany jeżdżał się po Włoszech, czekając na rozkazy z Pol-pisarzem tegoż trybunału. Na sejmie 1740 był de- ski. W sierpniu 1772 spodziewał się, że lada chwi-putatem z Litwy do układania konstytucyi i na la już powróci do Anglii, ale nadzieja go zawio-sesyi 14 października bronił prawa prowiucyonal- dła; w r. 1773 umarł we Florencyi.—J. Bartosze-nego Litwy. Są poszlaki, lubo niepewne, że był wicz w „Encyklop. S. Orgelbranda“.    *

naprzód kasztelanem mścisławskim, niewątpliwie Burzyński Adam Prosper (f 1830), herbu zaś przed rokiem 1748 został kasztelanem brze- własnego, biskup sandomierski, ksiądz, eks-reformat skim, i jako taki sądził asesorye w Grodnie 1757 długie lata spędził jako misyonarz w Syryi, Arabii roku; wreszcie 1754 r, został kasztelanem smoleń- i Egipcie, gdzie praktykował jako lekarz. Był jaskim. W roku wszakże 1763, będąc już w wieku kiś czas lekarzem armii Napoleona podczas bytno-bardzo podeszłym, zrzekł się swej kasztelanii, któ- ści jej w Paryżu. W 1815 wrócił do kraju, pełnił rą po nim wziął syn jego, Tadeusz, on zaś w pół naprzód obowiązki gwardyana w klasztorze w San-roku potem, po czterdziestu leciech służby publi- domierzu; w 1819 za protekeyą namiestnika, księ-cznej, postanowił schyłek życia Bogu poświęcić i d. cia Zajączka, przyjaciela swego z czasów wojen 10 października 1763 wstąpił do nowicyatu jeżu- napoleońskich, mianowany po Hołowczycu bisku-ickiego, a nazajutrz otrzymał cztery święcenia mniej- pem sandomierskim i senatorem Królestwa.—Ciesz-sze, których mu udzielił biskup Massalski. Napi- kowski „Senatorowie księstwa warsz.“ (Warszawa, sał kasztelan dziełko p. t. „Zebranie wszystkich sej- 1891).    w- s-

mów i praw polskich ad statum ściągających się, Burzyński Piotr, prawnik (f 1879 r. w Kra-które od początku sejmowania aż do naszych cza- kowie). Służył naprzód w sądzie krakowskim; sów są postanowione, przez Stanisława z Burzyna w r. 1855 został zamianowany podprokuratorem Burzyńskiego, niegdyś kasztelana Smoleńskiego“.— w Złoczowie, przez ostatnich zaś lat 20 życia swo-Dziełko to wyszło w Warszawie, w sierpniu 1765 I jego był profesorem prawa polskiego i francuskiego

przy uniwersytecie jagiellońskim. R. 1844 wydał: | Henrykowi (r. 1129). Nic wszakże na tern nie zy-„0 stosunkach majątkowych między osobami różno- j skała, gdyż B. uciskał nie tylko lud i właściciel/ krajowemi“, w 1852; „Wykład prawa cywilnego francuskiego“; a w 1868 i 1869 „Prawo polskie prywatne“.    *

ziemskich, ale też napastował i stan duchowny, dla którego Władysław był wylany, a nawet Pawła, biskupa poznańskiego, zdradzieckim podstępem uwięził. Biskup, uratowawszy się ucieczką z zamku szremskiego, rzucił na B a klątwę, a Władysław Odouicz napadł na Szrem (r. 1238), zdobył go szturmem i większą część załogi w pień wyciął; B. poległ podczas szturmu. Miał on brata, Bolesława, który padł pod Lignicą w boju z mongoła-

Burzyński Kazimierz (Szachin-bej), b. oficer sztabu armii ottomańskiej, poznawszy w kilkoletniej służbie stosunki polityczne i społeczne w południowej Słowiańszczyźnie, a w r. 1871 Syryę, gdzie towarzyszył generałowi włoskiemu d’Eveschi, za powrotem do kraju pisywał w „Niwie“ warszawskiej

Busa, ob. Bus sang.

Bu - Saada, ob. Bou-Saada.

Busbeck, vel Busbecq, Bousbecques, tioussbecques, także i Busbeke, po łacinie Busbequius, właściwie Ghislain (Ghiselin), z imienia Augerius (Augier, Auger, Ogier), polityk i uczony XVI w.,jeden z najwybitniejszych (* 1522 w Com-mines we Flandryi — f 28 października 1592 r. w Maillot pod Rouen w Normandyi). Był naturalnym synem Jerzego Ghislaina, pana na B.; Karol V nadał mu legitymacyę. Po odbyciu nauk akademickich w kraju, w Paryżu i we Włoszech, B. 1564 pojechał do Anglii jako sekretarz Piotra, nazwiskiem Lassa, posła Ferdynanda I, 1555 zaś w Amazyi jako samoistny już pełnomocnik zawarł zawieszenie broni z Solimanem II, poczem przez lat 7 (1556 — 62) sprawował urząd posła cesarskiego w Stambule tak dobrze, iż Maksymilian II zadowolenie swego ojca objawił zdaniem: „Tylko posłów z Flandryi używać można z pożytkiem dla cesarstwa“. Podczas pobytu na Wschodzie B. odkrył w Angorze, starożytnej Ancyrze, świątynię Romy i Augusta, a w niej t. z. Monumentum ancyranum, szacowne świadectwo historyczne, „Tablice Augustyńskie“, w których cezar sam opowiada czyny swego panowania; zebrał przeszło 200 dawnych manuskryptów greckich, nagromadził wiele medali, monet, napisów i innych zabytków. Wszystko to zabrał z sobą w 1562 do Europy, przywiózł nadto wiele rzadkich lub wcale nieznanych roślin, jak bez turecki, tulipan, kasztan indyjski i inne, również ji okazy dzikich zwierząt. Jego zasługą jest przyjęcie się i roz-krzewienie w Europie 3 wymienionych tu roślin. W Wiedniu został ochmistrzem 5 synów Maksymiliana II, w 1570 towarzyszył do Madrytu arcyks. Annie, poślubionej Filipowi II, a jednocześnie prawie taką samą missyę spełnił przy arcyksiężn. Elżbiecie, zaślub. Karolowi IX, został nawet ' marszałkiem jej dworu, nie odstępował jej do chwili, w której opuściła Francyę (1574), a sam tu pozostawszy, zarządzał jej majątkami. W 1582 następca Maksymiliana, a pupil B-a, Rudolf II, zamianował go posłem w Paryżu. Dowodem niepośledniej biegłości dyplomatycznej i rozumu stanu B-a jest odwrócenie od cesarskich Niderlandów najazdu francuskiego i oddanie pośrednictwa między Henrykiem III a ks. d’Alençon samemu cesarzowi. Gdy roz ruchy wzniecane przez Gwizyuszów ogarniały coraz bardziej Francyę, w środku 1592,    B., podów

czas już niemający charakteru posła, schronił się do Flandryi: dosięgli go i tu napastnicy; z prze-

w r. 1875 i 1876 artykuły obznajamiające z poło- mi. „Encykl. S. Orgelbranda“, żeniem Turcyi i słowian południowych,jako to: „Wojskowe położenie Turcyi“, „Południowa Słowiańszczyzna“, „Wojna słowian w Turcyi“, „Zmiany i kierunki polityki tureckiej w latach ostatnich“,

„Kilka słów o Rumunii“, „Azyatyckie pole wojny“.

W r. 1886 ogłosił w Warszawie 2 tomową powieść p. t. „Tahir-bej“, poświęconą Bohdanowi Jaroszewskiemu, a opisującą przygody jednego z tych ludzi, którzy z rozpaczy wstępowali do armi tureckiej i wbrew częstokroć własnemu usposobieniu walczyć musieli z ludami południowej Słowiańszczyzny, usiłującemi zrzucić jarzmo panowania ottomańskiego. Nikczemna intryga, rozgrywająca się na bruku paryskim, pogrąża dwoje kochających się osób w otchłań nieszczęść i doprowadza jedną z nich do śmierci na polu walki w czasie powstania bulgarów 1868.

Żywość opowiadania i świeżość treści zasłania istotne braki artystyczne, stylowe i językowe tego

utworu.

P. Chm.

Burzysław, osobistość nawpół bajeczna, wspominana w sagach skandynawskich i podaniach niemieckich, pod imieniem Burisleif i Burisleifr. Miał on być księciem, panującym przy końcu w. X nad słowianami pomorskimi i nad większą częścią morza Bałtyckiego. Miał trzy córki, z których jedną, Gejrę, wydał za Olafa Trygwasona, księcia Norwegii; drugą, Astrytę, za jarla Sygwalda; trzecią, Hungildę, za króla duńskiego, Swena, a sam ożenił się powtórnie z siostrą Swena, Thyrą.— Podania te przypominają trzy córki Jarosława Mądrego, w. ks. Kijowskiego, wydane podobnież za obcych książąt, z których jedna, równie jak Gejra, była zaślubioną księciu norweskiemu (Haraldowi).

W sadze Bjmunda Burisleifrem zwie się współczesny Burzysławowi książę russki, Świętopełk, współzawodnik Jarosława, nazywany, według tej sagi, na dworze jego B-em.    *

Burzywoj, Ob. Borzywoj.

BurzywÓJ, podług kroniki Joakima,—której wszakże wiarogodność wątpliwa,—miał to być książę słowiański na Rusi, panował nad Biarmią i ciężką toczył wojnę z waregami, a pobity przez nich schronił się do warownego grodu, Biarmy; gdy zaś nowogrodzianie, przez tychże waregów trapieni, prosili go o pomoc, dał im na rządzcę Bohomiła, syna swojego. — „Encykl. Orgelbranda“.    *

BurzyWÓj, wnuk Henryka Brodatego, księcia Wrocławskiego, urodzony z córki jego, Adelaidy, i margrabiego morawsk. Dypolda, z ramienia dziada swego rządził Wielkopolską, która, nękana przez Odonicza, chętnie poddała się walczącemu z nim o jej posiadanie

wydobywaniem alabastru, uprawą roli i jedwa-bnictwem; w pobliżu spotykają się zabytki z czasów rzymskich.

rażenia rozchorował się i wkrótce zmarł. Był to umysł wyższy, miłośnik nauk, literatury i sztuk a przytem pierwszorzędny polityk. Ważne jako świadectwa historyczne, zalecające się porządnym wykładem i stylem prostym a jasnym, jakby przezroczystym, są jego: „Itinera Constantinopolitanum et Amasianum et de re militari contra Turcas insti-tuenda consilium“ (Antwerpia, 1581), przedrukowane w Paryżu, 1589, i później p. t.: „Augerii Ghislanii Busbequii legationis turcicae libri quatuor“), dzieło przetłómaczone wkrótce na języki: angielski, niderlandzki, niemiecki; „Epistulae ad Rudolphum II Imperatorem e Gallia scriptae“ (wy d. Houwaerta, Bruksel-la, 1631). Oba dzieła przedrukowali Elzewirowie w Leydzie 1633 (powt. Bazylea, 1740) p. t. „Omnia quae exstant opera B.“ (przekł. franc. 1748, 3 t.). Ze szkodą dla historyi zaginęły B-a: „De vera no-bilitate“ i „Historia Belgica trium fere annorum (1582—4) quibus dux Alençonius in Belgio est ver-satus“.—Zob. o B-u: Forster and Daniel „Life and letters of Ogier Ghiselin de B.“ (Londyn, 1880, 2 t.); de Thou „Hist. de mon temps“; Dupuis „Et. sur l’ambass. d’Auger de Busbecques en Turquie“, w „Mémoire d. 1. société d. sciences de Lille“; Ga-chard w „Biographie univ. belge“; y. d. Haeghen „Bibi, belgica“ (Gandawa, 1880—9). W Bibliografii XV i XVI stulecia (Kraków, 1876) pod nazwiskiem Busbequius Augen (Augérius?) znajdujemy tytuł polski: „Drogi trzy, tłom. Namysłovius, Wilno, 1597), dr. Karcana“. Jest to prawdopodobnie przekład „Itinera“. Jeden egzemplarz tej książki znajduje się w Bibliotece Jagieł., drugi w zakładzie Ossol.    ⁸

And. S.

Büsch Jan Jerzy, publicysta niemiecki, nauczyciel matematyki w gimnazyum hamburskiem i wybitny handloznawca (* 1728 — f 1800 r.) zasłużył się Hamburgowi przez wprowadzenie użytecznych instytucyj, a szczególniej słynnej dziś szkoły handlowej, w której pierwszym był dyrektorem (1767). Wdzięczne miasto wzniosło mu pomnik. B. wiele podróżował po Niemczech, Skandynawii, Anglii, Hollandyi. Ważniejsze jego pisma w specyal-ności, którą sobie wyrobił: „Handlungsbibliotek“, wyd. wraz z Ebelingiem (Hamburg, 1784 — 97, 3 tomy); „Lehrbuch der Gesammten Handelswissen-schaft“ (Altoua, 1796—8, 3 t.); „Vom Geldumlauf“ (wyd. 2-e, Hamburg, 1800); „Säinmtliche Schriften ueber Banken und Münzwesen“ (Hamburg, 1801, nowe wyd. 1824). Oprócz tego wydał: „Grundriss einer Geschichte der Merkwürdigsten Welthandel“ (Hamburg, 1781; wyd. 4-e, Hamburg, 1810, 2 t.); „Erfahrungen“ (Hamburg, 1790—1802, 5 t.) — „Br. Conv. Lex.“.

1838 w Londynie), kompozytor i pisarz muzyczny. Teoryę muzyki studyował u Battischilla. Piastował urząd organisty przy kilku kościołach w Londynie; 1801 otrzymał od uniwersytetu w Cambridge tytuł doktora muzyki. Pierwszem dziełem, którem B. zwrócił na siebie uwagę krytyki, była „A Ballad by Peter Pindar“ (wyd. 1786); później napisał oratory a „Prophecy“ i „Britannia“, oraz wiele kom-pozycyj drobniejszych rozmiarami; wszystkie jednak niedługiem cieszyły się powodzeniem dla braku oryginalności. Nierównie większego dostąpił B. uznania jako pisarz muzyczny, autor: „A complete Dictionary of Music etc.“ (1786 r.); „A general history of Music etc.“ (Londyn, 1819), będące kom-pilacyą Burney a (ob.) i Hawkinsa; „A grammar of Music“ (1818); „A musical manual, or technical directory“ (1828); „Concertroom and orchestra anecdotes“ (1825); „The monthly musical journal, consisting of orig, british and new foreign music, vocal and instrumental“ (wyszło 4 numery w 1801 roku), oraz kilka innych dzieł pomniejszych i ar-

A. Pol.

tykułów.

Dr. J. P.

Busoli Jul. Herm. Maurycy, współczesny

Busch D y t ry ch W i lhelm Henryk (*w Marburgu d. 16 marca 1788 — f d. 15 marca 1858), znakomity profesor położnictwa. Na uniwersytet uczęszczał w mieście rodzinnem i skończył go ze stopniem dra med. 1808; będąc jeszcze studentem, służył jako ochotnik w lazaretach francuskich od listopada 1806 do sierpnia 1807, następnie toż samo stanowisko zajmował przy legionie polskim od grudnia 1807 do marca 1808. Później do r. 1813 był lekarzem wojskowym w królestwie Westfalskiem, Busby Tomasz (* 1755 w Westminster — f W 1814 został lekarzem naczelnym korpusu heskiego, w grudniu tegoż roku, powróciwszy z wojny, został prof, nadzw. chirurgii w Marburgu; gdy Napoleon powrócił z wyspy Elby, znów pełnił służbę w wojsku. W 1817 został prof, zwyczajnym chirurgii, zaś w 1820 otrzymał katedrę i klinikę położniczą. W r. 1829 powołano go na takież stanowisko do Berlina, pozostawał na niem aż do śmierci, jako bardzo lubiony i ceniony profesor. Ginekologią zajmował się bardzo mało, zato w położnictwie zdziałał wiele i przyczynił się do rozwoju i postępu jego; najgłówniejszemi zasługami B-a pod tym względem są: wydoskonalenie metody obrotu dziecka, oraz ulepszenie kleszczy porodowych. Pisywał wiele, prace jego pomniejsze znaleść można w „Gemeinsame Zeitschrift für Geburtskunde“ (1825 — 1834); w „Neue Zeitschrift für Geburts-kunde“ (1834 — 1853) i w „Monatsschrift für Geburtskunde“ (1853—1858). Z dzieł obszerniejszych wymieniamy: 1) „Lehrbuch der Geburtskunde“ (5 wydań 1829—1842); 2) „Das Geschlechtsleben des Weibes“ (Lipsk, 1839—1844. 5 t.); 3) „Atlas geburtshilflicher Abbildungen“ (1841, wyd. II, 1851). Busca, miasto we Włoszech północnych, depar- Razem z Moserem wydał „Handbuch der Geburts-mencie Cuneo (Piemont), na lewym brzegu Mairy, künde“ (Berlin, 1840—43, 4 tomy).—Życiorys jego (prawy dopływ Po), i przy drodze żelaznej Cuneo- obszerniejszy znaleśó można w „Monatsschrift für tSaluzzo, leży w żyznej, zdrowej i malowniczej oko- Geburtskunde“ t. IX (1858, str. 328). licy, zwanej „rajem Piemontu”, na granicy wschodnich stoków Alp Kotyjskich z przyległą równiną, I publicysta i urzędnik niemiecki, współpracownik liczy 3,020 m-ców (gmina 9,931), którzy trudnią się ' i poplecznik Bismarcka i krzewiciel bismarkizmu

F. R.

częściach, 1860—64—69).

w. G.

w Niemczech (* w Dreźnie 13 lutego 1813). Kierował się na teologa protestanckiego, ale zaledwie skończył fakultet w Lipsku, chwycił za pióro. Z początku tłómaczył Dickensa i Thakeraya. Zawód, jaki zgotował rok 1849 dla jego radykalnych i narodowych dążności i oczekiwań, zagnał go w roku 1851 do St. Zjedn. Am. Półn., gdzie rozczarował się do republikanizmu, demokracyi i radykalizmn i już po roku wrócił do Niemiec nawrócony na idee zachowawcze. W 1853 gotajczycy wysłali go jako emisaryusza do Szlezwigu i Holsztynu. Zdał z tej wędrówki sprawę w pismach publicystycznych. W latach 1853—6 w interesach „Lloyda“ austryackiego trzykrotnie wyjeżdżał na Wschód, był w Egipcie, Nubii, Grecyi, Palestynie, Azyi mniejszej, wreszcie w Turcyi europejskiej i Rumunii. Od r. 1857 współredaktor „Grenzboten“, za redakcyi Frey-taga i Juliana Schmidta, od r. 1859 sam to czasopismo prowadził, w wodnisto-liberalnym tonie. Na wiosnę 1864 wszedł do służby ks. Fryderyka Au-gustenburskiego, ale po roku już pożegnał księcia z pobudek patryotycznych i wrócił do „Grenzboten“ i „Preussische Jahrbücher“, które stale piórem swem zasilał. Po wybuchu wojny 1866 stanął po stronie Prus i Bismarcka i został pomocnikiem nadzwyczajnego komisarza zarządzającego Hanowerem do nadzoru nad prasą i opinią. W 1870 takież same obowiązki powierzył mu Bismarck na całe Niemcy i umieścił go przy sobie. B. towarzyszył kanclerzowi do Francyi i po wojnie był aż do r. 1873 kierownikiem prasy zwanej „gadzinową“, pobierającej jurgielt z funduszu zasekwestrowanego Jerzemu V i dynastyi hanowerskiej. Później objął redakcyę „Hannoversches Courier“, ale po dwóch latach ją porzucił i osiadł w Lipsku, aby się poświęcić literaturze i publicystyce. Tu wydał główne swoje dzieło: „Graf Bismarck u. seine Leute während des Krieges mit Frankreich“ (Lipsk, 1878, 2 t.), dopełnione przez „Neue Tagebuchblätter“ (Lipsk, 1879). Chociaż przesycone pochlebstwami, jest to przecież poważne źródło historyczne; w ciągu pół roku miało 5 wydań. B. na nowo zjednał sobie tern dziełem łaski Bismarcka, a powołany poraź trzeci na urząd przy kanclerzu, trzymał się go aż do upadku marcowego (1890) i zwłaszcza w „ Grenz-boten“ jego wielkość i nieomylność głosił; do maja 1885 był podsekretarzem stanu spraw zagranicznych; później, gdy Bismarck zamianował na tę posadę swego syna Herberta, B. otrzymał poselstwo w Bukareszcie. „Almanach gotajski“ na 1893 nazwiska już jego nie obejmuje. Oprócz powyższego dzieła, ważne są B-a: „Schleswig-Holsteinische Briefe“ (Lipsk, 1854, 2 t.) i „Zur Geschichte der Internationale“ (Lipsk, 1872). Podróże swoje opowiedział w kilku książkach: „Wanderungen zwischen Hudson u. Mississippi“ (Stuttgart, 1853, 2 t.); „Aegypten“ (Tryest, 1858); „Griechenland“ (t-że, 1859); „D. Türkei“ (t-że, 1860); „Eine Wahlfahrt nach Jerusalem“ (2-e wyd., Lipsk, 1881); „Bilder aus d. Orient“ (Tryest, 1862) i „Bilder aus Griechenland* (1863). Pisał nadto zarysy większe z dziedziny kultury niemieckiej.

Busch Emil, słynny przemysłowiec niemiecki

(* 6 sierpnia 1820 w Berlinie). Był wnukiem kaznodziei Dunckera, zmarłego 1843 r., założyciela przemysłu optycznego w Rathenowie, który w r. 1800 wybudował pierwszą, fabrykę szkieł do okularów, oprawy ich i wyrobu soczewek. Fabrykę tę odstąpił D. w 1821 r. swojemu synowi Edwardowi, ten zaś, nie mając dzieci, uczynił swoim spadkobiercą Emila B-a, i oddał mu fabrykę znaczuie powiększoną i ulepszoną. Po ukończeniu w 1845 r. swojej nauki w zawodzie technicznym i handlowym, objął B. kierunek fabryki i przekształcił ją zupełnie, powiększając liczbę działów różnych wyrobów. Przedewszystkiem ręczną pracę zastąpił motorem parowym, a główne gałęzie fa-brykacyi rozwinął stopniowo dla wyrobu okularów, lup, mikroskopów, lunet, lornetek teatralnych i szkieł fotograficznych. W fabrykacyi tych ostatnich B. porobił znakomite ulepszenia, szczególniej w szkłach przeznaczonych do zdejmowania portretów (ob. P an-toskop i uniwersalny triplet). Fabryka dostarczała także dla wojska pruskiego różnych dale-konośnych lunet i zasłynęła wyrobem dwunasto -szkłowych lornetek teatralnych. W 1872 sprzedał B. fabrykę swoją towarzystwu akcyjnemu, pod firmą: „Rathenowskie optyczne zakłady przemysłowe, poprzednio E. B.“, w którem został członkiem za rządu i delegowanym dyrektorem.

Busch Karol Dawid Wilhelm (*w Marburgu d. 5 stycznia r. 1826 — f w Bonu d. 24 listopada 1881), syn Wilhelma Henryka, znauy chirurg niemiecki. Uniwersytet skończył w Berlinie (1848), gdzie jako student wiele się zajmował anatomią porównawczą. Latem 1848 spędził kilka miesięcy jako lekarz wojskowy w Szlezwigu, na wiosnę roku następnego puścił się w dalszą podróż do Anglii, Hiszpanii. Algieru; wracając ztamtąd zwiedził Paryż, Wiedeń i Tryest. W 1851 został asystentem Langenbeeka w Berlinie, w rok zaś później docentem prywatnym chirurgii. W 1855 powołano go do Bonn, gdzie z początku jako nadzwyczajny, później jako prof, zwyczajny do śmierci prowadził klinikę chirurgiczną, nadto od 1860 ordynował jako chirurg w szpitalu św. Jana tamże. W latach L866 i 1870—1871 służył wojskowo jako konsultujący lekarz generalny.— Posiadał wielkie zdolności pedagogiczne i jako powszechnie łubiany profesor niemały wpływ wywierał na uczniów swych, był także pisarzem płodnym i wielostronnym, spis wszystkich prac jego zawiera numerów 145, pomniejsze z nich rozproszone są po różnych czasopismach niemieckich, z większych przytaczamy: „Chirurgische Beobachtungen“ (Berlin, 1854) i „Lehrbuch der Chirurgie“ (Berlin, 1.1, 1857, t. II w 3-ch

Dr. J. P.

Busch Wilhelm, rysownik i ilustrator niemiecki (* 1833 w Wiedenfahl). Ilustracye i karykatury B-a wraz z tekstem, który sam pisze, pełne są satyrycznego odcienia: naturalności komiki, wpadającej czasami w trywialność. Kilkoma kreskami nieraz całą wyraża sytuacyę. Znane są B-a bajki żartobliwe „Max und Moritz“; „HansHakebein“, „Die fromme Helene“; „Münchener Bilderbogen“.

Buschbad, osada w królestwie Saskiem, między

F. R

Miśnią a Dreznem, posiada słaby zdrój żelazny. Zakład ! konsistorialratk). Tu przeżył 27 lat. Ożenił się kąpielowy od paru lat zwinięty; pozostała nato- j w Getyndze ze słynną swego czasu poetką-laure-miast fabryka majolik i wyrobów z terrakoty.

Busche Jakób Alfons (* 13 grudnia 1803 w Paryżu— f 25 września 1868). Pierwiastkowo zajęty był przy robotach dr. żel. Paryż-Havre; po ukończeniu ich powierzono mu budowę linii Lille-Valencien-nes aż do granicy belgijskiej, oprócz gałęzi z Lille do Calais. W 1853 kierował studyami przy budowie francuskiej dr. żel. centralnej. W 1856 został dyrektorem generalnym lombardzko weneckiej dr.

Ed. W.

And. S.

Dr A. P.

żelaznej.

Blischetto da D u 1 i c h i o, budowniczy, rzeźbiarz i inżynier z Pizy, żyjący w końcu XI-go stulecia. O pochodzeniu tego artysty niema pewnych danych; z tablicy należącej de grobowca, który miasto Piza mu wystawiło, obecnie znajdującej się w fasadzie katedry tegoż miasta, wnioskować należy, że B. był jednym z budowniczych tego pięknego dzieła architektury, prawdopodobnie między latami od 1063 do 1080 r. Napis na tej tablicy wspomina także o wielkiej znajomości mechaniki, której dał dowód B. przez sprowadzenie z portu Palermo licznych starożytnych kolumn marmurowych, porfirowych i granitowych, użytych następnie do budowy katedry w Pizie. Nie wiadomo, czy B. pozostawił uczniów, ale to jest rzeczą pewną, że motywa zastosowane przez tego budowniczego w pięknej katedrze Pizy wywarły wpływ na wiele pomnikowych budowli architektury romańskiej w Toskanii z owej epoki.

Büsching Antoni Fryderyk, znakomity geo graf XVIII wieku (* w m. Stadthagen, w ks. Lipp > Schaumburg, d. 27 września 1724 — f w Berlinie 22 maja 1793). Odbywał studya teologiczne w Halli 1744—47, a otrzymawszy stopień magistra, rozpoczął tamże wykłady teologii, które dla braku środków do życia przerwać musiał, i przyjął proponowaną sobie posadę nauczyciela domowego u duńskiego radzcy tajnego v. Lynar.—Z Lynarem odbyt podróż do Petersburga, trwającą 6 miesięcy (1749 —50), a za powrotem do Danii rozpoczął w Itzehoe znakomite swe dzieło geograficzne: „Erdbe Schreibung“, które prowadził dalej w Kopenhadze od 1752 r., wydając jednocześnie miesięcznik: „Nachrichten von dem Zustande der Wissenschaften und

Künste in den dänischen Reichen und Ländern“. W r. 1754 mianowany profesorem uniwersytetu ge-tyngeńskiego, wykładał teologię i geografię.—Jako doktor teologii (od r. 1756), wystąpił w 1759 r. z dziełem, w którem wypowiedział swe wątpliwości co do wielu zasad teologicznych; skutkiem tego zrzec się musiał katedry teologii i doświadczył wielu przykrości. — W r. 1761 skorzystał z zaproszenia petersburskich ewangelików i przyjął posa dę kaznodziei: jednocześnie zajął się euergicznie organizacyą miejscowej szkoły niemieckiej, której został dyrektorem. Ciągłe nieporozumienia z kuratorem szkoły, feldmarszałkiem Münichem, zniewoliły go do opuszczenia Petersburga w 1765 r. — Udał się zrazu do Altony, lecz następnie wezwany w r. 1765 do Berlina, objął stanowisko dyrektora gimnazyum i radzcy naczelnego konsystorza (Ober-atką, Krystyną Dilthey. Liczne jego dzieła miały u współczesnych rozgłośną sławę, a zwłaszcza je-denastotomowe, wspomniane wyżej, „Erdbeschreibung“, tłómaczone na wszystkie niemal języki europejskie i w niektórych tomach po ośmkroć wydawane. — Niedokończone to dzieło kontynuowali: Sprengel i Wahl (Azya), Hartman (Afryka) i Ebe-ling (Ameryka).—Główną zasługą B-a było zwrócenie uwagi na pomijaną dotąd stronę polityczno-sta-tystyczną opisywanych krajów, oraz na możliwe dokładne i wyczerpujące przedstawienie istotnego stanu rzeczy. Taka metoda prowadziła do krytycznego obrabiania materyału, oraz do porównawczego zestawiania z sobą państw poszczególnych — czego przedtem żadne dzieło tego rodzaju nie uwzględniało. Słusznie też B. nazwany być może jednym z najwybitniejszych pracowników na niwie geografii—od niego bowiem rozpoczyna się okres bardziej racyonalnego i naukowego badania. Jeden z tomów tego dzieła, a mianowicie; „Królestwo Polskie i w. ks. Litewskie“ przełożony został na język polski i wydany w Warszawie 1775 r. Oprócz tej niepospolitej na swój wiek pracy, B. napisał olbrzymie, bo 25 t. wynoszące dzieło, p. t.; „Magazin für die neue Historie und Geographie“ (Hamburg i Halle, 1767— 93), jest w niem wiele ciekawych szczegółów, dotyczących Rossyi i Polski. — Z innych jego prac godne są wzmianki: „Beiträge zur Lebengeschichte merkwürdiger Personen“ (Hamburg, 1783 —89), tom szósty tego dzieła obejmuje autobiografię B-a; „Geschichte der zeichnenden Künste“ (Hamburg, 1781), oraz ciekawe dla nas dzieło: „Neueste Geschichte der evangelischen Bruderconfessio-nen in Polen und Lithauen von 1768 — 82 nebst der besonderen Geschichte der evangelisch-lutherischen Gemeinde zu Warschau“ (Halla, 1784 — 87, 3 i). Napisał także mnóstwo broszur Frozpraw z zakresu teologii.

Büsching Jan Gustaw Bogumił, syn zna komitego geografa, publicysty i historyka XVIII w., starożytnik niemiecki (* 1783 r. w Berlinie — f 1829 r.). Po krótkim zawodzie urzędniczym wyjednał sobie missyę objechania klasztorów i kościołów w Prusiech dla spisania ich zabytków sztuki i starożytności; w 1811 otrzymał miejsce archiwisty we Wrocławiu (do 1825), w 1817 katedrę sta-rożytnictwa na uniwersytecie miejscowym, najpierw jako profesor nadzwyczajny, a od 1823 zwyczajny. Specyalnością B-a były badania starożytnicze nad wiekami średniemi w Niemczech, i nietylko własną pracą, ale i pobudzaniem innych wiele tu dokazał. We Wrocławiu założył towarzystwo naukowe, znane pod nazwą: „Verein für Schlesische Geschichte und Alterthümer“. Przy pomocy Fr. Hen. v. d. Ha-gena, profesora uniw. berlińskiego, później wrocławskiego, i innych, wydał: „Sammlung deutscher Volkslieder“ (Berlin, r. 1807); „Buch der Lieder*' (Berlin, 1809, t. I); „Literarischer Grundriss zur Geschichte d. deutschen Poesie“ (Wrocław; 1811) „Leben Götz’ v. Berlichingen“ t-że, 1813); „Erzäh-, lungen, Dichtungen, Fastnachtsspiele und Schwan-’

A. A. Kr.

And. 8.

S. K.

ke des Mittelalters“ (t-że 1814—5, 3 zesz.); „Zeitbücher der Schlesier“, także p. t.: „Jahrbücher d. Stadt Breslau“ (t-że, 1813—9, 3 t.); „Des Deutschen Leben, Kunst und Wissen im Mittelalter“ (t-że, 1816—18, 2-ewyd., 1821); „Lieben, Lust und Leben der Deutschen des XVI Jahrh. in d. Begebenheiten d. Schlesischen Ritters Hans v. Schwei-uichen, von ihm selbst aufgesetzt“ (Wrocław, 1820 —23, 3 t., 3 wyd., ostatnie: Wrocław, 1878—szacowne dla historyi kultury i obyczajów świadectwo). Zblizka obchodzą nas B-a: „Die heidnischen Alterthümer Schlesiens“ (Lipsk, 1820 — 4, tom I); „Das Schloss d. deutschen Ritter zu Marienburg“ (Berlin, 1823). Najwyżej cenioną, dziś jeszcze cenną, pracą B-a jest: „Ritterzeit u. Ritterwesen“ (Lipsk, 1823, 2 t.). Napisał także: „Versuch einer Einleitung in d. Geschichte d. alt-deutschen Baukunst“ (Lipsk, 1823). W latach 1809—11 wspólnie z Hundeshagenem, Docenen, v. d. Hagenem wydawał w Berlinie: „Museum für altdeutsche Litter a-tur u. Kunst.“. —„Br. Conv. Lex.“.

Buscłlir, ob. Abu-szehr.

Buschmann Jan Karol Edward, znakomity lingwista niemiecki (* 14 lut. 1805 r. w Magdeburgu—f 21 kwietnia 1880 w Berlinie); studyował języki wschodnie w uniwers. berlińskim i w Getyndze; w r. 1827 udał się do Meksyku z wyprawą niemiecką, zostającą w służbie towarzystwa „New Mexican mining company“ i tu w ciągu całorocznych podróży poznał kraj i jego mieszkańców, badając starannie ich różnorodne języki; następnie 1828 r. powrócił do Europy. W Berlinie Wszedł w bliższe stosunki z Boppem i z braćmi Humboldtami. Odtąd brał stały udział w pracach językoznawczych Wilh. Humboldta, oraz w wydaniu dzieł brata jego, Aleksandra, między innemi jego „Kosmosu“, którego tom 5-ty po śmierci autora wydał r. 1862, wraz z wykazem przedmiotów do całego dzieła, przez siebie sporządzonym. (Rękopis „Kosmosu“, będący w jego posiadaniu, ofiarował ces. Napoleonowi III). W r. 1832 został urzędnikiem biblioteki królews. w Berlinie, w 3 lata potem kustoszem, a w 1853 bibliotekarzem tejże. W r. 1840 mianowany profesorem, a 1851 wybrany na członka akademii umiejętności. — Jako lingwista zasłynął naprzód badaniami porównawczemi języków szczepu malajsko-polinezyjskiego. Badania te prowadził łącznie z Wilh. Humboldtem, a wyniki ich znajdują się w dziele Humboldta „Die Kawi-Spra-che auf der Insel Jawa“ (3 tomy, Beri., 1836—39), którego wydanie i dokończenie po śmierci autora akademia berlińska powierzyła B-owi. Tom 3-ci tego dzieła w znacznej części jest jego opracowania: mianowicie przerobiona zupełnie gramatyka porównawcza języków wysp Oceanu Spokojnego i gra-mat. jęz. szczepu malajskiego. W związku z tym pozostaje praca B-a: „Aperçu de la langue des îles Marquises et de la langue taïtienue“ (Berl., 1843).—Prócz tego B. należy do znakomitych badaczy języków amerykańskich, rzec można, jest twórcą badań lingwisty cz. języków indyan Ameryki środkowej (apaszów, azte-ków) i półn.-zachodniej (atabąsków). W przedmiocie tym ogłosił od r. 1853 szereg prac w rozprawach akademii berlińskiej (Abhandlungen). Ważniejsze z nich: „Die aztekischen Ortsnamen“ (Berlin, 1853, dział I., nazwy miejscowości w Meksyku, przetłóma-czone na jęz. hiszpańs.); „Die Spuren der aztekischen Sprache im nördlichen Mexico und höhern americau. Norden“. (Berl., 1859); „Der athapaskische Sprachstamm“ (Berlin, 1856 r.); „Ueber die Verwandtschaft der Kinai Idiome mit dem grossen Athapas-kischen Sprachstamme“ (w Sprawozd. miesięcznych akad. berl. 1854); „Die Sprachen Kizh und Netela“ Berlin, 1856); „Die Pirna - Sprache u. die Sprache der Koloschen“ (Berlin, 1857 r.); „Das Apache als eine athapaskische Sprache erwiesen“ (3 części, Berlin, 1860— 1863); „Die Verwandtschaftsverhältnisse der athapaskischen Sprachen“ (Berlin, 1863 r.); i gramatyka języków północno-meksykańskieh: „Grammatik der sonorisclien Sprachen“ (Berlin, 1864—69). Z innych prac lingwistycznych B-a zasługuje na wyróżnienie rozprawa p. t. „Ueber den Naturlaut“ (Berlin, 1853), przełożona i na język angielski w Londynie.

Busenbaum Herman (* 1600—f 1668) jezuita niemiecki. W r. 1640 został profesorem filozofii i teologii w Kolonii, później był rektorem kolegium jezuickiego w Hildesheimie, następnie w Monaste-rze. Dzieło jego „Medulla theologiae moralis“ (Monaster, 1645; ostatnio 2 tomy, Lovanium, 1848), używane jako podręcznik w szkołach jezuickich, miało przeszło 50 wydań. Nabyło ono szczególnego rozgłosu po zamachu Damiena na Ludwika XV (1757 r.); parlament paryski dopatrzył się w niem usprawiedliwienia królobójstwa i jako szkodliwe skazał je na spalenie. W obronie potępionego dzieła zabrał głos jezuita Zaccaria, ale i jego obronę parlament potępił.

Busento, niewielki strumień górski, we Włoszech południowych, na półwyśpie Kalabryjskim, w departamencie Cosenzy, wypływa z góry Cocuzzo, biegnie na północ, i wpada z lewej strony do rz. Crati, mającej uście w zatoce Tarenckiej. — W łożysku rzeki B. pochowali wizygoci zwłoki swego wodza Alaryka 410 r.—W starożytności Pyxous greków, Buxentius rzymiau.

Buseo, ob. Buzeu.

Bushel, miara angielska do ciał sypkich,—ob. Angielskie miary i wagi. W New-Yorku używa się dawny B. angielski, tak zw. Winchester-B u shel = 0*9694477 nowego buszla angielskiego (Imperial-Bushel)=35,23812 litrów czyli kwart nowopolskich. W handlu zbożem przyjmuje się B. pszenicy za 60, żyta i kukurydzy za 56, jęczmienia za 48, owsa za 32 funtu.

Busi Jan, malarz włoski, ob. C a r i a n i.

Busiris, mityczna postać egipska, przechowana w tradycyi klasycznej; ojcem jego miał być Poseidon, a matką Libia czy Anippa, córka Nilu.— Podług Diodora, Strabona i Plutarcha, odrzucających mityczne to pochodzenie, był to król nieludzki, oddający na ofiarę bogom mścicielom wszelkich cudzoziemców, jacy mieli nieszczęście wkroczyć w granice jego państwa. Razu jednego Herakles, znalazłszy się w liczbie skazanych na ofiarę, zerwał swoje pęta, i króla, i jego dwóch synów zabił.

F. B.

Buska kasztelania w wojew. bełskiem; za Stanisława Augusta zajmował ją Teofil Załuski.

Buskerud, okrąg (amt) w norweskiej prowin-cyi Kristianii (Kristiania-Stift), całkowicie górzysty i obejmujący część południowej wyniosłości norweskiej, pochylonej ku południo-wschodowi do Skager-raku; wnętrze pustynne i dla osadnictwa prawie niedostępne; kraina nadbrzeżna przedstawia warunki przyjaźniejsze z powodu niższego położenia i dość urodzajnych dolin. Wielka obfitość wód (rzeki Laagen i Hallingsdal). — Powierzchnia wynosi 14,868 km. □ ludność 104,000. Ważniejsze miasta: Dram-men i Kongsberg. Mieszkańcy trudnią się górnictwem, rybołówstwem, żeglugą i handlem.

Buskie starostwo grodowe w wojew. bełskiem, powiecie buskim. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Józefa Mira, płaciło kwarty złp.

w. s.

Wyżej wymienieni autorowie zeznają przytem, iż opowieść ta nosi charakter widocznej legendy, za* czerpniętej u źródła alegorycznych wspomnień. Stra-bon oświadcza między innemi, że B. nie jest imieniem człowieka, ale oznacza miasto, niesłusznie oskarżone o gwałcenie praw gościnności; Plutarch jest tego samego zdania. Najbliższym prawdy jest, zdaje się, Diodor, gdy źródło tej bajki odsyła do rytuału, nakazującego co rok poświęcić Ozyrysowi człowieka rudego, podobnego do Tyfona, który go był zabił, posiekał i kęsy ciała porozrzucał. Rzeczywiście, miasto B. lub Pusiri (dzisiaj Abusir), posiadało znaczne sanktuaryum, poświęcone Ozyrysowi, a jak stwierdzili Maspero i inni uczeni interpretatorowi tekstów religijnych epoki Piramid, odbywały się tam w okresie przedhistorycznym, a nawet historycznym, ofiary z ludzi. Zapewnienia wielu podróżnych i geografów starożytnych, iż Egipt w epoce greckiej zaniechał już był ofiar ludzkich, nie mają żadnej podstawy. — G. Bénédite w „Encycl. Lamirault’a“.    r-

Busk, miasto leżące w powiecie Kainioneckim (Kamionka Strumiłowa), w Galicyi, 41 km. na pnc.-wsch. od Lwowa, pod 42° 16' wsch. dł. F., a 49° 57' pnc. szer., nad rzeką Bugiem, do którego w mieście i na przedmieściach wpadają: rzeczka Pełtew i potoki Rokitna i Sołotwina. Ta mnogość wód przyczynia się z jednej strony do nadania pewnego uroku miastu, co chwila bowiem trzeba przechodzić przez mosty, których tu jest kilkadziesiąt, a które zjednały miastu pochlebną nazwę „Wene-cyi galicyjskiej“, z drugiej strony bezdenne błota, jakie tu z tego powodu panują, zmniejszają ów urok bardzo znacznie; dawniej jednak te wody i moczary podnosiły ogromnie warowność grodu, który staroruskie czasy pamięta. Za czasów polskich B. wraz z ziemią bełzką należał do książąt mazowieckich aż do 1462. Ziemowit, ks. mazow. i pan bełski sprzedał w 1411 Mikoł. Scharerowi i jego spadkobiercom na wieczne czasy wójtowstwo miasta B-a, na prawie magdeburskiem będącego, wraz z 4 łanami roli, z izbą, łaźnią, połową jatek rzeźniczych, piekarskich, sukiennic i sklepów szewskich za 60 grzyw, groszy prags. mon. krak. z prawem pobierania miary zboża od każdego mełu w dwóch młynach buskich, łowienia ryb w stawach i rzekach, polowania w powiecie buskim, oraz zrębu drzew na budulec i na opał w lasach książęcych. Dokument ten zatwierdzili: Zygmunt I w r. 1521 i Zygmunt August 1569. Spalony w r. 1430 począł się B. znowu znacznie podnosić, gdy w tern napad tatarów i Wołochów 1498 pogrążył miasto w nędzy. To też Jan Olbracht, mając na względzie zniszczenie B-a i przedmieść jego, a pragnąc podniesienia miasta, ciągnącego z handlu zyski, pozwala mieszczanom buskim jeździć z towarami po całem Królestwie bez opłaty żadnych zgoła ceł albo myt. Konstytucya sejmowa 1616 przeznaczyła „za gorącą instancyą posłów ziemskich na oprawę obrony pomienionego miasta wójtowstwo tameczne z procentem“; „ponieważ miasto B. położeniem miejsca i opatrzeniem nie małą może być tamecznym obywatelom obroną“. Zarówno za czasów mazowieckich, jak i po przyłączeniu do Polski w 1462 wraz z ziemią bełską, był B. siedzibą grodowego starosty i stolicą ziemi bełskiej, należącej do województwa bełskiego. Dziś podlega starostwu, radzie powiatowej i urzędowi powiatowemu w Kamionce Strumiłowej; poczta i telegraf, oraz 2 parafie łac. i grec, na miejscu, toż samo notaryat i sąd powiatowy, podlegający sądowi obwodowemu w Złoczowie. M-ców około 5,000, z tego połowa rz.-kat., V₁₀ izrael., reszta grec.-kat. Właścicielem tabularnym jest Kazimierz hr. Badeni, namiestnik Galicyi. Statystyczne cyfry państwa (dominium) B. wykazują: 3 karczmy, 1 browar, 1 młyn, 1 cegielnię, 1 folwark, 452 mórg. 617 Q⁰ roli, 171 m. 542 O0 łąki, 69 m. 690 [J® ogrodów, 10 m. 27 Q⁰ pastwisk, 656 O⁰ stawów i moczarów, 1 m. 47 d0 nieużytków, 7 m. 1,093 d° parcel budowlanych, ogółem 712 m. 371 Q⁰, z czego podatek gruntowy wynosi 991 zł. 72 ct., domowy 154 zł. 80 ct. Księgi grodzkie i ziemskie buskie, zawierające pierwszorzędny materyał historyczny do dziejów B-a, znajdują się w Kraj. archiwum akt grodz, i ziem. we Lwowie.

And. S.

7810 gr. 22, denarów 3.

Busko, przedtem miasteczko, dziś osada w król. Polskiem, gub. Kieleckiej, powiecie Stopnickim, leży pod 38° 21' długości wschodniej i 50° 34' szerokości północnej, 205 metrów nad poziom morza Bałtyckiego, w ładnej okolicy kraju. Posiada kościół parafialny murowany, sąd gminny, urząd gminny, stacyę pocztową i telegraficzną, szkołę początkową, dom schronienia, szpital letni na 50 łóżek pod wezwaniem św. Mikołaja, 200 domów i około 2,000 m-ców. Gmina B. liczyła w d. 1 stycznia 1890 roku 4,711 m-ców, w tej liczbie 2,178 mężczyzn, 2,533 kobiet, 88.9% katolików, 0.1 protestantów, 11% ^ydów. Busk posiada zakład zdrojowo-kąpielowy i źródła mineralne siarczano-8łono-wapienne, sól glauberską i jod zawierające. Pod względem geologicznym były okolice tutejsze wielokrotnie badane, a to z powodu poszukiwania soli kuchennej kopalnej, którą tu spodziewano się znaleźć. Odkrycie źródeł słonych w Busku zawdzięczamy ks. Franciszkowi Ossowskiemu, kustoszowi katedry krakowskiej i rządzcy dóbr klasztornych w Busku, który za panowania Stanisława Augusta około 1776 r. w celu poszukiwania soli, kazał kopać własnym kosztem szybik i natrafił na źródło wody słono-gorzkiej. W roku 1778 doniósł o tern ks. Ossowski biskupowi płockiemu Szembekowi, za którego wstawiennictwem Stanisław August polecił wyznaczyć na dalsze próby pewien fundusz, z tej racyi, że zwiedzający w owym czasie (1780 r.) roboty górnicze w Olkuszu, Mogile i Busku, hr. Herss, zapewnił króla, źe w Busku z pewnością soli twardej dokopać się będzie można. Pierwsze naukowe wiadomości o źródłach buskich, oparte na geologicznych badaniach, w 1781 r. znajdujemy u Ca-rosiego. Carosi—jako urzędnik—tytułujący się kró-ny przez króla Stanisława Augusta dyrektor kopalni Saskich, baron Leopold Beust. Widocznie Beust nie podzielał opinii Carosiego, skoro zadzierżawił na lat 40 grunta ze słonemi źródłami i zawiązał spółkę akcyjną z 12 samych sasów złożoną. Warzenie soli w Busku trwało tylko lat 7, do 1792 r. Brak lasów w tej okolicy, nadzwyczaj zwiększający koszta opału, (na co już Carosi zwracał uwagę) niezupełnie czysta warzonka (gorzka) i nadmierny napływ wody zaskórnej, utrudniający roboty, były powodem zaniechania eksploatacyi, jako przedsiębiorstwa niekorzystnego. Po przejściu tej części kraju pod władzę austryacką, warzelnia soli w Busku

Mmmmm

: JSlc

ïgypXjf

'fj

%

■I

ii

“i

¹ te

fi

my

Ł-

mm

"Si

mm

t:, -.5.* i

j?/-' •

RS

_ _____

iIllUiij

Fig. 323. Zakład kąpielowy w Busku.

lewsko-polskim kapitanem i dyrektorem górnictwa, ; najzupełniej straciła racyę bytu, a to z powodu gorliwie badał te miejsca z polecenia rządu i wy- j blizkości bogatych pokładów soli w Wieliczce. Po dał opinię, że Busko pod żadnym względem nie kongresie wiedeńskim, gdy Galicya wraz z Wie-jest miejscowością zdatną do wydobywania soli ko- liczką przy Austryi pozostała, rząd król. Polskiego palnej; to samo rzekł i prof. Ferber, znany podów- podjął na nowo sprawę soli kopalnej, ku czemu czas mineralog i górnik. Pomimo to, myśl wyna- znacznie się przyczynił wiekopomny Staszic w swem lezienia w tych okolicach soli kopalnej głęboko dziele „O ziemiorodztwie Karpat“. Nowe więc de-wpiła się w umysły, i nic dziwnego: blizkość bo- legacye i nowe badania. Becker, górnik niemiecki, gatych pokładów soli w Wieliczce i obecność sło- w trzecim dziesiątku lat bieżącego stulecia wyko-nych źródeł więcej trafiała do przekonania opinii nał wielkie poszukiwania soli z obu stron Nidy. ogółu, a nawet i sfer rządzących, niż uczone i su- ' Około 1836 r. Pusch, w rozstrzygnięciu pytania mienne wywody specyalistów, jak Carosi i Ferber. | o powstawaniu źródeł słonych w dolinie Nidy, przy-To też w roku 1782 badał te miejsca sprowadzo- | chodzi w swem dziele „Geognostische Beschreibung

103

Encyklopcdy* Fowizachoa niuitr. T.Z.

Rotunda Maszynowe Grota

10.1467    4.2632    10.0588

0.5162 0.0055 0.0029 0.0472 1.2044 0.5052 1.0913 0.0732

0.0280 0.0181 0.01305 0.00437

0.0732    0.0082

1.3384    0.7130

0.3999    0.0307

1.2927    1.4350

0.0846    0.0258

von Polen“ do przekonania, że źródła te wcale jako dowód znajdowania się pokładów soli kamiennej służyć nie mogą. Między 1857—1860 okolice Nidy były badane przez Zejsznera, który potem kierował poszukiwaniami soli, jakie rząd król. Polskiego jeszcze raz był przedsięwziął na prawym brzegu Nidy. Ostatecznie i najdokładniej zbadaną została okolica tutejsza pod względem geologicznym w roku 1880 przez St. Kontkiewicza, inżyniera górniczego. Badacz ten wnioski swoje pomieścił w „Pamiętniku fizyo-graficznym“ z roku 1882, w rozdziale pod tytułem „Kwestya soli“. Dokładne poszukiwania dowiodły, że pokłady solonośne w Wieliczce należą do epoki trzeciorzędowej, że grubość ich w różnych miejscach jest bardzo rozmaita, dzięki nierówności powierzchni leżącego pod spodem marglu kredowego z epoki już drugorzędowej. Najniżej w szeregu warstw trzeciorzędowych leży gips i glina łupkowa, zawierające w sobie małą domieszkę soli, króra się ujawnia w źródłach słonych i w białych słonych wykwitach na powierzchni ziemi. Woda atmosferyczna, przesiąkając przez te warstwy, rozpuszcza tę niewielką ilość soli, jaką po drodze spotyka, i nasyca się siarkowodorem z rozkładu gipsu powstałym. Źródła słone wypływają z warstw gliny i gipsu i wcale nie mogą służyć za wskazówkę znajdowania się soli kamiennej w większej głębokości. Kontkiewicz stawia ostatecznie wniosek: iż „na całej przestrzeni między Nidą, Wisłą i górami Swię-tokrzyskiemi nigdzie nie ma pokładów soli kamiennej“. Tak więc główną część składową gruntu osady Busko i najbliższej okolicy stanowi margiel kredowy, pospolicie opoką zwany. Leży on na wzgórzach całkiem powierzchownie, w dolinach i na stokach pokryty jest mniej lub więcej grubą warstwą rodzajną, która powstała po zupełnem zwietrzeniu marglu i obecnie przedstawia ciężką, lecz żyzną ziemię, zwaną pospolicie rędziną. Pokłady marglu kredowego czyli opoki są bardzo grube, miewają one po 100 i więcej stóp grubości, tak, że wszystkie prawie Buskie studnie i otwory świdrowe w tej skale są wykonane. W bardzo blizkiem sąsiedztwie Buska znajdują się obfite pokłady gipsu: na północ, ku wsi Łagiewnikom, i na wschód, ku Owczarom, nieco zaś dalej na południe i zachód spotykamy we wsiach Siesławicach i Skorocicach bardzo obszerne pokłady gipsu, a wśród nich natrafiają się lejkowate zapadnięcia na powierzchni ziemi i groty, powstałe wskutek rozpuszczalności gipsu w wodzie. Największe i najpiękniejsze groty znajdują się we wsi Skorocicach i stanowią ulubione miejsce wycieczek gości kąpielowych. Mały strumyk, przez tę wieś przepływający, wyżłobił w gipsie obszerny, podziemny kanał, tak wysoki, że wygodnie nim przejść można; kanał ten biegnie w niewielkiej głębokości pod ziemią. Glina łupkowa, czyli margiel zasolony Zejsznera, zawierający małą ilość soli, znajduje się we wsiach Radzanowie i Chołudzy o wiorst 2—3 od Buska, dalej w Skorocicach, Widuchowéj, Strzałkowie, Szczytnikach o wiorst 4—5. Tym właśnie pokładom zawdzięczają Buskie źródła swoją zawartość soli kuchennej. Z powyższego okazuje się, że okolica Buska jest

utworzoną przez pokłady formacyi trzeciorzędowego okresu, w samym zaś Busku przeważa formacya kredowa (okres drugorzędowy), a jej reprezentantem jest margiel kredowy czyli opoka. Tak więc sól poszła w zapomnienie, ale natomiast zwrócono uwagę na inne cenniejsze własności Buska—na leczniczą wartość jego źródeł. Od roku 1825—1835 zaczęto poważnie się krzątać około podniesienia Buska do rzędu zakładów leczniczych; początkowanie należy niewątpliwie przypisać ówczesnemu dzierżawcy Buska, Feliksowi Rzewuskiemu, który, pozyskawszy poparcie władz, a w szczególności ówczesnego namiestnika król. Polskiego księcia Paskiewicza, zorganizował spółkę i w roku 1836 do otwarcia zakładu kąpielowego doprowadził. Przez pierwsze trzy lata spółka administrowała zakładem na własną rękę, a następnie oddała go w dzierżawę ini-cyatorowi tej sprawy, Rzewuskiemu, po którym bracia jego Busko objęli. W r. 1865 nastaje okres administracyi rządowej i dzierżaw krótkoterminowych. W r. 1879 obejmuje Busko w długoletnią dzierżawę dr. Dobrzański z Warszawy. Eksploatowanych źródeł czyli studni kopalnych i otworów świdrowych jest dziś w Busku trzy: 1) Rotundą zwane, 150 stóp głębokie, 2) maszynowe, 100 stóp głębokie, komunikuje się z pierwszem, o 18 stóp tylko odległem i 3) dawniej Parasolem, dzisiaj Grotą zwane, posiada dwa otwory świdrowe, jeden 150 stóp, drugi 310 stóp głęboki i komunikuje się rurą podziemną z drugiem źródłem. Ogólna wydajność wszystkich źródeł wynosi 24,000 garncy. Rozbiorom chemicznym poddawana była woda Buska kilkakrotnie, w r. 1830 przez asesora farmacyi Wernera, w 1835 r.—dr. Heinricha, w 1837 prof. Krajewskiego, w 1838 prof, z Wrocławia Fischera, w 187C prof, z Nowej-Aleksandryi Cichockiego i ostatni raz 1880 przez prof. c. k. Politechniki we Lwowie, Pawłowskiego. Woda buska świeżo zaczerpnięta jest czysta i przezroczysta, lecz przy dłuższem staniu na powietrzu mętnieje, z powodu osadzania się drobnych cząstek siarki, powstających z rozkładu siarkowodoru pod wpływem powietrza atmosferycznego. Oprócz tego mętu, osadza się w wodzie stojącej na powietrzu i węglan wapna, oraz węglan magnezyi, wskutek uchodzenia z wody gazu kwasu węglanego. Zmętnienie i osad powstają jeszcze prędzej przez gotowanie—jest to osad gipsu. Woda buska, przechowywana w naczyniach szczelnie zamkniętych, nie traci przez długi czas swoich własności. Smak wody ze wszystkich trzech źródeł jest słono-gorzki, ściągający, nieprzyjemny, zapach odrażający, do stęchłych jaj podobny. Wedle analizy Pawłowskiego w:

1000 gramach

Chlorku sodu Chlorku magnezu Jodku magnezu Bromku magnezu Siarczanu potassu „    sodu

„    magnezu

„    wapna

Węglanu wapna

Węglanu magnezu Wodanu glinu Krzemionki

Suma części stałych Ciężar właściwy Ciepłota

Wolnego siarkowodoru 19.9ccm. Wolnego kwasu węgl.

Ciał organicznych Chlorku lityny

znacz. śl.

Bezwodnego kwasu fosfor, ślady Wodanu tlenku żelaza znacz. śl.

Dr. a. p.

0.0147    0.0085    0.0102

0.0070    0.0006    0.0128

0.0008    0.0003    0.0018

18.6c. cm

0.1784    0.0115    0.1761

0.0138    0.0088    0.0056

wyraź. śl.

ślady znacz. śl.

13.7720    7.0759    13.603

1.0107    1.0053    1.0102

+ 9.7°R. +8.6°R. +8.4°R.

Do środków leczniczych należą jeszcze produkta w Busku otrzymywane: muł czyli szlam mineralny buski, ług buski i sól buska; były one analizowane przez Pawłowskiego w 1881 —1882. Gmach łaziebny, wysoki, wspaniały, w stylu rzymskim, z dwiema bo-cznemi krytemi galeryami, wspartemi na kolumnadzie. Gabinetów łaziebnych do kąpieli z wody mineralnej 62; są one wysokie, przestronne, dobrze oświetlone—lecz bez wentylacyi, bez możności ogrzewania i z umeblowaniem zanadto skromnem. Do kąpieli mułowych 6 gabinetów,—są one za ciasne, bez wentylacyi i mają za mało światła. Muł mineralny przygotowuje się w następujący sposób: ze stawów sąsiedniej wsi Nadola, należącej do zakładu zdrojowo-kąpielowego, wozi się jesienią szlam, który już, jako szlam rodzimy, posiada dość znaczny stopień mineralizacyi. Szlam ten składa się w oddzielnym budynku „mularnią“ zwanym, w obszernym zbiorniku, którego dno i boki wyłożone są balami dębowemi. Tu ułożony szlam rodzimy nawadnia się wodą mineralną buską, przerabia gracami, po ustaniu spuszcza się wodę i na nowo co każde 2 tygodnie nawadnia i t. d. Tak przyrządzony w ciągu jesieni, zimy i wiosny, muł mineralny nakłada się do wielkiej kadzi, w której, za pomocą wpędzonej pod Wysokiem ciśnieniem pary, roz-pulchnia się i nagrzewa do wysokiej ciepłoty, poczem przez dodanie już w wannie wody mineralnej buskiej doprowadza się go do odpowiednej, przez lekarza przepisanej ciepłoty i gęstości. Kąpiele parowe są tylko szafkowe, do natrysków znajduje się przyrząd jeden. Wanien 127, w tej liczbie 59 z lanego żelaza wewnątrz emaliowanego i 29 cynkowych dla dorosłych, 27 małych dziecinnych blaszanych i 12 drewnianych do kąpieli mułowych. Woda mineralna ze źródeł siłą machiny parowej przeprowadzana jest rurami żelaznemi do pięciu szczelnie zamkniętych drewnianych zbiorników, nad gmachem kąpielowym umieszczonych, skąd rurami żelaznemi rozprowadza się do gabinetów kąpielowych. Dwa zbiorniki zawierają wodę zimną, a w trzech ogrzewa się przez wpędzenie pary wodnej o bardzo wysokiej ciepłocie. Do pomocniczych środków leczniczych tu stosowanych należą: woda mineralna buska w umyślnie na ten cel urządzonych pijalniach, inne wody mineralne, serwatka, kefir, elektryczność, masaż i gimnastyka. Apteka w miejscu, pomoc lekarska zapewniona. Klimat kontynentalny umiarkowany, lecz zmienny; średnia temperatura czterech miesięcy sezonowych wynosi + 13.8° R. W pawilonach przy gmachu kąpielowym znajduje się 32 umeblowanych pokoi, oprócz tego w hotelu „Wiślica“, w willach i domach prywatnych w blizkości łazienek i parku położonych 80 kilka pokoi mieszkalnych; w miasteczku, o l¹/2 wiorsty od zakładu odległem, dwa zajazdy i kilkadziesiąt domów. Do uprzyjemnienia pobytu służą: cienisty park, teatr, bale, reuniony, koncerty, orkiestra zakładowa, czytelnia i wycieczki w malownicze okolice. Restauracye, cukiernie i mleczarnie przy parku i w miasteczku. Koszta pobytu od 60 do 120 rs. miesięcznie, frekwencya dosięga zaledwie 1,500 osób. Sezon od 20 maja do 20 września. Busko odległe jest od miasta powiatowego Stopnicy o wiorst 16, od Pińczowa w. 14, od Chmielnika w. 16, od Jędrzejowa w. 43, od miasta gubern. Kielc 47. Najbliższą stacyą kolejową jest Jędrzejów, przy drodze żelaznej Iwangrodzko-Dą-, browskiej, jednakowoż węzłem komunikacyjnym dla Buska są Kielce, również stacya drogi żelaz. Iwan-grodzko-Dąbrowskiej. Z Kielc do Buska dorożką dwukonną za 2 lub 3 osoby płaci się od 4 do 6 rs. Zalecane są wody buskie z pomyślnym skutkiem w zołzach, gośćcu, dnie, cierpieniach stawów, kości, okostnej, obrzmieniach wątroby i śledziony, cho-. robach kobiecych, porażeniach obwodowych, odrętwiałych wrzodach, chorobach skórnych i przymiocie.—Literatura Buska jest względnie dość bogatą; pisali o nim: Bełza, Wiślicki, Werner, Berends, Heinrich, Telakowski, Czetyrkin, Oczapowski, Fischer, Grygowicz, prof. Dietl, Głogowski, Woroszyłło, Cichocki, Pawłowski i inni, najwięcej zaś Dr. Dymni-cki i Dr. Majkowski.—Porównaj: „Busko, wody siar-czano-słono-wapienne, jod i sól glauberską zawierające“ przez Dr. Majkowskiego (Warszawa, 1890) i Dr. Pajewski „Nasze zdrojowiska i uzdrowiska“ („Wędrowiec“) 19 Nr., z r. 1891.

Busłąjew Bazyli, (Wasyl, w śpieszczeniu Wa-śka), legendowy bohater nowogrodzki, przedstawiający w swej osobie ideał junackiej dzielności niezrównanej. Waśka nie zna najmniejszego przymusu; robi, co mu przyjdzie do głowy, nie troszcząc się o to bynajmniej, czy postępek jego komu pomoże, czy zaszkodzi. Młodziutkim jeszcze będąc, chodzi po mieście i bawi się urywaniem rąk, nóg a nawet i głów swoim spółziomkom. Zebrawszy sporą drużynę podobnych sobie zuchów, dokazuje z nimi coraz-to bardziej, matka tylko ma na niego bodaj cień wpływu. Raz np., podchmieliwszy sobie na uczcie, zakłada się z kimś, że na moście Woł-chowskim będzie się bił ze wszystkimi chłopami nowogrodzkimi, i byłby niezawodnie wybił ich co do nogi, gdyby się w to matka nie wdała. Na starość, czując, że zbawienie jego duszy wątpliwe, postanowił odbyć pielgrzymkę do Jerozolimy, żeby tam odpuszczenie grzechów sobie wyjednać. Ale i w Ziemi świętej nie potrafił okiełzać rozbujałej swojej natury i nareszcie ściągnął na siebie karę śmierci. Według innej wersyi: pomodliwszy się w Jerozolimie i wykąpawszy w Jordanie, zmarł w powrocie na górze Soroczyńskiej, na której właśnie, gdy szedł jeszcze do Palestyny, ludzka czaszka śmierć mu przepowiedziała. Pieśń o B-ie wydał

A. A. K.

A. Pol.

najpierw Jakubowicz r. 1801, potem Kałajdowicz 1818, po raz trzeci Sacharow 1841; przypisują ten utwór Kirszowi Daniłowowi, który żył w Nowogrodzie w końcu w. XVII.—„EmjHKJion. CüOBapb“* „Ott. slov. nauc.“.    *

Busłajew Teodor (* 1818), gramatyk i historyk literatury russkiej. Po ukończeniu study ów uniwersyteckich w Moskwie został (1838) nauczycielem gimnazyalnym tamże. W r. 1847 otrzymał przy uniwersytecie moskiewskim docenturę języka i literatury ojczystej; w 1861, po uzyskaniu od uniwersytetu moskiewskiego stopnia doktora literatury russkiej, był mianowany profesorem zwyczajnym. W r.

1861—62 przedmioty te wykładał następcy tronu, Mikołajowi Aleksandrowiczowi. Cenniejsze jego prace naukowe są: „O npeno^aBamu OTeuecTBeHHaro HSHKa“ (Moskwa, 1844), „O Bniamn xpncTiaH-CTBa Ha CJiaBHHCKÜ H3HK“, OnHT HCTOpiH H3H-

Ka no OcTpoMHpoBy EßaereJiiio“. Magistrowska ta rozprawa ma charakter bardziej archeologiczny albo kulturno-historyczny, aniżeli ściśle lingwistyczny. W 1855 r. w wydawnictwie jubileuszowem uniwersytetu moskiewskiego: MaTepiajiH ^jia HCTopin HHCŁMeH BOCTOUHHX, rpeueCKHX, pHMCKHX h cjia-

bhhckhx“ zamieścił B. pracę p. t. „IIaJieorpa$H-uecKie h a>njiojiorHuecKie MaTepiajiH æjih HCTopin HHCMeH cjiaBHHCKHx“. Jest to zbiór wyciągów ze starych rękopisów, przeważnie russkiej redakcyi, z podobiznami wybornie wykonanemi. W r. 1858 wydał „Ohlit HCTopnuecKofi rpaMMaTHKH pyccKaro a3HKa“, w 2 tomach; dzieło to, będące wynikiem długich study ów nad history ą jęz. rossyjskiego, słusznie uważane w swoim czasie za znakomite, rozeszło się w kilku wydaniach i wywarło wpływ na dalszy kierunek naukowych badań językowych w Rossy i. I dziś jeszcze, mimo pewne strony ujemne, nie przestało być cenionem; zawiera bowiem obfity materyał faktyczny z history i języka, zebrany z licznych jego zabytków i przedstawiony porównawczo z językiem starosłowiańskim. Tom 1-szy obejmuje fonetykę i naukę odmian (wykład deklinacyi i kon-jugacyi), t. 2-gi—składnię języka russkiego. Bezpośrednią pobudką do tej pracy B-a było bliższe zapoznanie się jego ze słynnem dziełem Jakóba Grimma „Deutsche Grammatik“. W ścisłym związku z gramatyką B-a pozostaje wydana przez niego ehrestomatya historyczna: „HcTopHuecKaa xpncTO-MaTia n,epKOBHo-cjiaBflHCKaro h .ąpeBHe-pyccKaro H3HKa“ (wyd. 1-e w Moskwie 1861), książka ułożona starannie i teksty opatrzone objaśnieniami hi storyczno-literackiemi i gramatycznemi. Oba te dzieła przerobił także dla użytku szkolnego i wydał p. t. „yueÔHHK pyCCKOË rpaMMaTHKH CÓjJHSteHHOfi c pepKOBHO-cJiaBHHCKOH“ (Moskwa., 1869 i później) i „PyccKaa xpHCTOMaTia“ (t-że, 1870). Obok prac nad historyą języka B. zajmował się badaniami poezyi ludowej i sztuki starorusskiej. W przedmiotach tych napisał szereg artykułów i monografij, wydanych pod ogólnym tytułem „HcTopnuecme OUepKH pyCCKOH HapOjlHOH CJTOBeCHOCTH H HCKyc-CTBa“ (2 duże tomy, Petersb. 1861). I tutaj znaczna część pracy i poglądów autora nosi na sobie znamiona szkoły Grymmów, z teoryą o odrębności narodowych zasad mitologii, obyczajów i podań; poglądy te dzisiaj ustąpiły już miejsca teoryi wzajemnej między narodami łączności w zakresie podań ustnych i piśmiennych. Mimo jednak przestarzałą metodę badań w tern dziele, zawiera ono wiele ma-teryału zajmującego i cennego. Jakby dalszy ciąg tej pracy B-a stanowi książka jego p. t. „HapoßHaa no93ia“ (Petersb., 1887), zawierająca zbiór artykułów przedrukowanych z różnych czasopism z lat

1862—1871. W ostatnich 20-u latach swojej profesury (1861—81) B. pracował głównie nad historyą sztuki staro-russkiej i bizantyjskiej. Wyniki swych badań w tym przedmiocie ogłosił w r. 1884 w cen-nem dziele p. t. „PyccKifi jmpeBofi AnoKajinncnc. Cboæ H3oópaaceHii H3 jrnpeBHx anoKajmncHCOB no pyccKHM pyKonncHM c XVI Bfina no XIX-hö“, wraz z atlasem, zawierającym 400 rysunków. Wiele artykułów z zakresu historyi sztuki i literatury ros-syjskiej, drukowanych w czasopismach pomiędzy r. 1851—81 wydał w. r. 1886 pod ogólnym tytułem: „Moh Æocyrn“ (2 tomy). Na wezwanie akademii nauk pisywał rozbiory i krytyki dzieł, dotyczączych russkiej poezyi ludowej i literatury, a mianowicie prac: Kostomarowa, Polowego, Stasowa i Wiesiełow-skiego, drukowane w wydawnictwach akademii („3anHCKH“). Od r. 1890 w czasopiśmie „BIicthhkł ËBpomj“ drukuje B. swoje wspomnienia dosyć szczegółowe i pod niejednym względem ciekawe.

Busnois Antoni, właściwie deBusne (f 1481), jeden z najsłynniejszych kontrapunkcistów niderlandzkich XV wieku, ur. według jednych we Flan-dryi, według zań innych historyków w Artois w Pi-kardyi. Szczegóły życia tego słynnego muzyka są nieznane; to tylko wiadomo, że w r. 1467 wstąpił jako śpiewak do kapeli Karola Śmiałego, księcia Burgundyi, że był prebendaryuszem w Mons, ostatecznie zaś, według Fetisa, przemieszkiwał w Voor-ne w Holandyi. Z licznych dzieł B. niewiele doszło do naszych czasów, mianowicie; „3 Chansons“ (w Petrucciego „Canti“ CL, 1503), dwa „Magnificat“ (w rękopisie), jedna msza „Ecce ancilla“, oraz kilka mszy, motetów, pieśni i drobnych kompozycyj, przechowujących się w rękopisach biblioteki papieskiej, brukselskiej, w Dijon, Florencyi i w innych księgozbiorach.

Busolt Jerzy (* 1850), historyk niemiecki; po ukończeniu studyów w Królewcu odbył podróż naukową po Włoszech i Grecyi, a w r. 1888 został docentem historyi starożytnej w Królewcu; stąd w r. 1879 przeszedł na profesora do Kielu. Opracował między innemi: „Griechische Geschichte bis zur Schlacht bei Chaironeia“ (3 tomy, 1885 — 88) i „Griechische Staats-und Rechtsalterthümer“ (1892).

BllSS Franc. Józef, polityk teoret. i prakt. oraz publicysta niemiecki (* 1803 w Zell nad Harmersbach—f 1878 we Freiburgu Br.). Po studyacb nad filologią przerzucił się do medycyny, a od niej znowu do prawa i nauk kameralnych—i zyskał potrójny doktorat; 1829 habilitował się z juryspru-dencyi, 1833 dostał katedrę mniejszą a 1836 większą we Freiburgu Br. W 1837 wybrany do ba-deńskiej Izby drugiej jako liberalny, wkrótce ją opuścił zachowawcą i ultramontaninem; z ponowne-

And. S.

And. S.

Dr. A. P.

Ed. W.

1806.

go wyboru przez 2 tylko lata (1846—8) korzystał i znowu się usunął. W grudniu 1848 wybrany z Westfalii do parlamentu niemieckiego we Frankfurcie n. M., odznaczył się tu patryotyzmem wielko-niemieckim, dążnościami katolickiemi w polityce, wielkim zapałem i siłą czynu; pomimo swego katolicyzmu polit., stawał w obronie Prus napastowanych w parlamencie i prasie przez demokracyą; w tej epoce 1848—9 pozakładał w Niemczech za-chodnio-południowych mnóstwo związków katolickich i w 1848 na zjeździe w Moguncyi został prezesem t. z. „Pius-Vereine“. Dopominał się wychowania i nauki, oraz zachęcał do zakładania uniwersytetów katolickich, a gorąco przemawiał za nadaniem jezuitom wpływu na życie społeczne. W r. 1850 zmienił usposobienie swe dla Prus i sam napadać na nie zaczął, poznawszy ich nieudolność do zbudowania jedności niemieckiej; w 1851 wierzył w zjednoczenie przez katolicyzm. Namiętność wyznaniowa rządziła nim przez całe życie, przejmując jego pisma publicystyczne i nawet dzieła naukowe. Po 20-letniej przerwie powołany do czynnego życia polit. 1873 jako członek Izby drugiej badeńskiej, stanął na czele stronnictwa klerykalnego a w 1874, posłany do Sejmu Cesarstwa, przystał do Centrum

1    był jednym z wybitniejszych współpracowników Windthorsta; na tern stanowisku śmierć go zaskoczyła. Liczne dzieła i pisma B-a dzielą się na polityczne i naukowe; z pierwszych wymieniamy: „Ueber den Einfluss d. Christenthums auf Recht u. Staat“ (Freiburg Br., 1841); „D. Unterschied d. katholischen u. d. protest. Univers. Deutschlands“ (t-źe, 1846); „D. Gemeinsamkeit d. Rechte u. d. Interessen d. Katholicismus“ (Schafhuza, 1847—50,

2    t.); „D. Volksmission, ein Bedürfniss unserer Zeit“ (t-że, 1850); „D. freie kathol. Univers. Deutschlands“ (t-że, 1851); „Die Aufgabe d. kathol. Theils deutscher Nation“ (Regensburg, 1854); „D. noth-wendige Reform d. Unterrichts u. d. Erziehung d. kathol. Weltgeistlichkeit Deutschlands“ (t-że, 1853); „D. Gesellschaft Jesu, ihr Zweck, ihre Satzungen, Geschichte, Aufgabe u. Stellung in d. Gegenwart“ (Moguncya, 1853—4, 2 t.; 2-e wydanie t-że 1863); wreszcie „Oesterreichs Umbau in Kirche u. Staat“ (Wiedeń, 1862, oddz. I)—za które autor wyniesiony został do stanu rycerskiego w Austryi. Z dzieł naukowych wymieniamy: „D. Methodologie d. Kirchenrechts“ (Freiburg, 1842); „Geschichte d. Bedrückung d. kathol. Kirche in England“ (Szafhuza, 1851). B. nadto przetłómaczył kilka dzieł prawnych, pomiędzy innemi pierwsze tomy „Historyi prawodawstw słowiańskich“ Wł. Aleks. Maciejowskiego (Stuttgart, 1835—9, 4 t.). Po śmierci B-a wydano jego: „Winfried Bonifacius“ (Hradec, 1880).

Bussa, ob. Bus sang.

Bussaco, góra w Portugalii, w prowincyi Beira* na granicy departamentów Coimbra, Vizeu i Aveiro, 547 m. nad p. m., na jej szczycie wznosi się klasztor, zbudowany 1268 r., a dokoła w pięknem położeniu liczne wille zamożniejszych mieszkańców Lizbony; są tu także gorące źródła szczawy żelezistej (25° C.) z kurhauzem w miasteczku Luzo.—Pod B.

pobił Wellington francuzów d. 27 września 1810 roku.

Bussang, Bus a, Bussa, miasto w Sudanie zachodnim, w dzielnicy Borugung (ob.), zwanej także B., leży na prawym brzegu Nigru, w miejscu, gdzie skały podwodne i prądowiny tamują żeglugę, stąd też pomimo dość znacznej liczby ludności (do 12,000) ruch handlowy mało ożywiony. Tu zginął słynny podróżnik, Mungo Park w 1805 r.

Bussang, miasto i osada lecznicza we Francyi, departamencie Wogezów, okręgu Rómiremont, w uroczej miejscowości górzystej, prawie u źródeł Mozelli, posiada trzy zdroje szczawy żelezistej, ze znaczną ilością soli kuchennej, i bardzo zamożnej w kwas węglowy. Zalecany bywa w błędnicy, cierpieniach przewodu pokarmowego i chorobach nerwowych. Około ¹/₂ miliona butelek tej wody idzie rok rocznie na eksport. Mieszkańcy w liczbie 2,500 trudnią się wyrobem naczyń żelaznych, tkaniem jedwabiu i piłowaniem drzewa. W pobliżu przełęcz B., wiodąca do Alzacyi.

Busse Fryderyk (* 3 kwietnia 1794 w Hattorf w Harcu — f 29 kwietnia 1869 w Dreźnie). Początkowo zajmował się handlem w Brunświku, dopiero w 1837 przyjęty był do służby kolejowej. Rozwinąwszy nadzwyczajną działalność, już w r. 1838 za zasługi zamianowany został najwyższym urzędnikiem ruchu na drodze żel. prywatnej Lipsk-Drezno. Miał postawiony warunek: przedsiębiorstwo tak przekształcić, aby przynosiło dochody. W tym celu według własnej myśli zorganizował służbę tak do ruchu osobowego, jak i towarowego. Urządzenia swego systemu ruchu, wyłożone w dziele „Expeditionssy-stem für den Personen-Gepäck- und Frachtentransport Leipziger-Dresdner Eisenbahn“, przyjęto za podwalinę całej tej nauki ekspedycyjnej i zastosowano w całych Niemczech. W r. 1861 wyszedł ze służby dr. żel., nazwany ojcem ruchu kolejowego niemieckiego.

Bussen, wyniosłość w wirtemberskim okręgu Naddunajskim (Donaukreis), o 6 km. na wschód od m. Riedlingen, 757m. nad p. m.; na jej szczycie dom mieszkalny z rozległym krajobrazem, a na zboczach kościół słynny odpustami i ruiny dwóch zamków, wzniesionych na fundamentach z czasów rzymskich; było to gniazdo rodzinne książąt alamańskich. Państwo B. należało do Austryi od Rudolfa I do r.

And. S.

Bussler Ludwik (* 26 listopada 1838 w Berlinie), niemiecki teoretyk muzyczny. Studya muzyczne odbył pod kierunkiem Grella, Dehna i Wiprechta (instrumentacya). W 1865 r. B. wykładał teoryę muzyki w berlińskiej szkole fortepianu Ganza; w 1869 był kapelmistrzem teatru w Memlu, zaś od 1879 profesorem teoryi muzycznej w berlińskiem konser-watoryum Sterna. Dzieła teoretyczno-muzyczne B-a z powodu swej praktyczności w układzie i jasnośoi stylu, dużą cieszą się wziętością. Ważniejsze z nich są: „Musikalische Elementarlehre“ (1867; 3 wyd. 1882); „Praktische Harmonielehre in Aufgaben“ (1875; 2 wyd, 1885); „Der strenge Satz“ (1877); „Harmonische Übungen am Klavier“ (bez roku); „Kontrapunkt und Fuge im freien Tonsatz“ (1878);

ic

Bussmeyer Hugo — Bussola.

^Musikalische Formenlehre“ (1878); „Praktische mu- tyczne. Przy oznaczaniu tern wszakże popełniamy sikalische Kompositionslehre“: 1) „Lehre vom Ton- statecznie błąd, jeżeli oś magnetyczna igły nie satz“ (1878), 2) „Freie Komposition“ (1879), 3) „Ele- schodzi się dokładnie z jej osią geometryczną, to mentarmelodik“ (1879); 4) „Instrmentation u. Orche- jest z linią łączącą oba jej ostrza. Aby błąd ten stersatz“ (1879); „Geschichte der Musik“ (6 odcz. usunąć zupełnie, odwracamy igiełkę, to jest zawie-1882); „Partiturenstudium“ (1882). Oprócz tego wiele artyk. godnych uwagi zamieszczał B. w berlińskich gazetach muz.: „Echo“ i „Neue Beri. Musikzng“. A- Po1-Bussmeyer Hugo (* 26 lutego 1842 w Brun-świku), pianista i kompozytor niemiecki, uczeń Li-tolffa i Methfessela. Od 1860 r. podróżował po Ameryce, ostatecznie osiadł w New - Yorku. B. jest autorem wielu kompozycyj salonowych oraz broszurki: „Das Heidentum in der Musik“ (1871 roku).

Tm

A. Pol.

Bussola (z włos. bossolo, pudełko), ogólna nazwa przyrządów, służących wprawdzie do celów różnych, ale polegających zawsze na oznaczaniu położenia igły magnesowej. B. zboczeńiB. nachyleń służą do pomiarów tyczących się magnetyzmu ziemskiego, B. stycznych i B. wstaw—dopomiarów elektrycznych, B. m i e r n i c z a jest pomocniczą przy zdejmowaniu planów topograficznych, B. morska —przy żegludze.

B. zboczeń czyli declmatońum służy do oznaczania zboczenia magnetycznego. Igła magnesowa lub pręt magnesowy, zawieszone w ten sposób, że oś ich podłużna obracać się może tylko w płaszczyźnie poziomej dokoła osi pionowej, ma własność zwracania się ku oznaczonemu punktowi horyzontu, a wyprowadzona z tego położenia równowagi po pewnej liczbie wachnięć do niego wraca. Jeżeli przez oś zawieszonej igły magnesowej przesuniemy płaszczyznę pionową, nazywa się ona południkiem magnetycznym, który w każdem miejscu na ziemi tworzy z południkiem astronomicznym czyli geograficznym kąt, zwany zboczeniem magne-tycznem. Stosownie do tego, czy koniec północny igły odchyla się na wschód, czy też na zachód względem południka astronomicznego, zboczenie jest wschodnie lub zachodnie. Na fig. 324 przedstawia linia sn południk, ab kierunek igły magnesowej, której biegun północny jest N,—zboczenie jest tu więc zachodnie. Prostej konstrukcyi B-ę. zboczeń przedstawia fig. 325. Ostrze, na którem igła jest osadzona, umieszczone jest w środku poziomego koła, podzielonego na stopnie, które dokoła osi pionowej obracane być może w pła-. szczyźnie poziomej; z boku utwierdzo-: \ na jest luneta, której oś ma kierunek ;    \ równoległy do linii idącej od punktu

a; \a zera do 180® podziałki. Jeżeli przyrząd ustawiony jest tak, by igła zwróconą była do punktu 0 podziałki, wtedy oś lunety jest do igły równoległa, schodzi się przeto z południkiem magnetycznym; jeżeli zaś ustawimy go tak, by luneta przypadała w płaszczyźnie południka astronomicznego, koniec igiełki wskazuje bezpośrednio kąt zawarty między południkiem magnetycznym a astronomicznym, czyli zboczenie magne-

ib

X--:

Fig. 324. Zboczenie magnetyczne.

Fig. 325. Bnssola zboczeń.

szamy ją tak, aby powierzchnia jej, poprzednio ku górze zwrócona, stała się dolną. Dajmy na to, że ab (fig. 326) przedstawia położenie poziomej igły magnesowej, której oś magnetyczna przypada w kierunku cd, wtedy koniec a igły wskazuje kąt mniejszy od szukanego zboczenia; jeżeli wszakże igłę odwrócimy, koniec jej a' wskazuje wtedy kąt zbyt wieD ki. Istotną więc wartość zboczenia da nam średnia arytmetyczna obu odczytanych łuków aN i a'N.

oflW

<S1 ~

o 11-*

b’

b'

mi

Fig. 326. Odwracanie igły magnesowej.

Proste wszakże takie B-e nie wystarczają, gdy idzie o ścisłe zmierzenie zboczenia; należy się wtedy odwołać do przyrządów, które położenie igiełki dozwalają oznaczyć ze ścisłością astronomiczną. Przyrządem takim jest zwłaszcza magnetometr Gaussa, ponieważ wszakże służy on i do innych pomiarów magnetycznych, opis jego podany jest oddzielnie (ob. Magnetometr). Magnetometr zresztą przedstawia tę niedogodność, że wymaga stałego umieszczenia w pracowni, zboczenie zaś oznaczać trzeba w jak największej liczbie miejsc na ziemi, B. zatem winna być przyrządem przenośnym, łatwo nadającym się

iV

f-m

w)

do podróży. Celowi temu odpowiadała B. Gambey a, dźwiga dalej płaskie zwierciadło, przypadające wopo-obecnie wszakże zastąpioną została przez teodolit, wiedzianej wyżej skrzyni prostokątnej, która w tem magnetyczny L amont’a, dający rezultaty znacz- j miejscu, naprzeciwko lunety, posiada otwory, zakryte nie ściślejsze. Teodolit Lamonfa (fig. 327) wspiera się na grubej płycie mosiężnej A, osadzonej na trzech śrubach, by mogła być doprowadzona do położenia dokładnie poziomego; z tą płytą łączy się koło B, opatrzone na brzegu pierścieniem srebrnym, na którym wyryta jest podziałka. Przez wydrążenie tej płyty przechodzi oś pionowa, dźwigająca krążek G, który dokoła tej osi daje się obracać w płaszczyźnie poziomej a obrót odczytany być może na podziałce B. za pomocą dwu noniuszów, przytwierdzonych do C, z których jeden widzialny jest na

li

■i

!i

HÉÜ

Ra

g_:.

Fig. 327. Teodolit Lamonfa.

rycinie. Na krążku C osadzona jest luneta, która dokładnie nastawioną być może za pomocą śrub T i 4. Jeżeli więc w miejscu obserwacyi oznaczony jest kierunek południka astronomicznego, można już łatwo średnicę koła poziomego, równoległą do osi lunety, sprowadzić do tego południka, a to przez skierowanie lunety do skazówki oznaczającej jego kierunek; po takiem nastawieniu lunety odczytuje się położenie noniuszów na kole poziomem. Po ukończeniu tej obserwacyi astronomicznej umieszcza się na krążku C osadę, zawierającą pręt magnesowy. Osada ta składa się z prostokątnej skrzyni mosiężnej, dźwigającej mosiężną również rurę F. Do górnej pokrywy rury tej przytwierdzona jest nieskręcona nić jedwabna, na której zawiesza się pręt magnesowy ab, ochroniony rurami szklanemi od powiewów powietrza. Magnes zaś ten płytami szklanemi. Wtedy więc obracamy krążek C tak, aby magnes w osadzie swej Bwobodnie bujał, a gdy się ustali w płaszczyźnie południka magnetycznego, nastawiamy prostopadle do zwierciadła lunetę, która tedy również w płaszczyźnie południka magnetycznego przypadać będzie. Odczytujemy znowu położenie noniuszów, a porównanie z odczytaniem poprzedniem daje zboczenie magnetyczne. Luneta posiada nadto urządzenie dodatkowe, dozwalające ją dokładnie zwracać w kierunku prostopadłym do zwierciadła, którego znów płaszczyzna winna być do osi magnesu prostopadłą; drobne zresztą błędy usuwa się za pomocą odpowiednich poprawek. W całym przyrządzie, oprócz magnesu, nie ma zgoła części zbudowanych z żelaza, któreby wpływało na magnes; dla tego często nawet zamiast mosiądzu do budowy B-i używa się miedzi, cynk bowiem, w skład mosiądzu wchodzący, łatwo ślady żelaza zawierać może.—W razie, gdy wymaganą jest ścisłość mniejsza, do podróży służyć może dogodna B. Pr a żm o w ski eg o, zbliżona budową do prostej B-i, przedstawionej na fig. 325. Ponieważ igła magnesowa nie zachowuje położenia zupełnie niezmiennego, ale ulega chwiejności peryodycz-nej i przypadkowej, zbudowano przeto B-e, przeznaczone do ścisłej i dogodnej obserwacyi tych zmian, jakim zboczenie magnetyczne ulega. Taką jest B. Eiche n-s a, której zasada główna polega na tem, że pręt magnesowy kołysze się wewnątrz pierścienia miedzianego; pod wpływem kołysań magnesu wzbudzają się w miedzi prądy indukcyjne (ob. I n d uk c y a), które ze swej strony przytłumiają drgania wahadłowe pręta magnesowego, prędzej się on tedy układa do równowagi, co, oczywiście, dozwala dokładniej zmiany w jego położeniu obserwować. Ponieważ wszakże bezustannie ruchów igły magnesowej obserwować nie podobna, zastosowano przeto urządzenia, które umożebniają automatycznie ich notowanie. B. samopisząca zbudowana jest w ten sposób, że promień światła pada na zwierciadło, połączone z magnesem, a po odbiciu się od niego—na przesuwający się papier fotograficzny, i pozostawia na nim ślad swej działalności chemicznej, na papierze więc kreśli się automatycznie linia krzywa, dająca wierny obraz ruchów igły magnesowej.

B. nachyleń. Jeżeli igła magnesowa zawieszona jest na osi poziomej, tak, że może się swobodnie obracać w płaszczyźnie pionowej, wtedy nie zachowuje położenia poziomego, ale tworzy z linią poziomą pewien kąt, jak wskazuje f. 328. Wszczególno-ścizaś, gdy ustawioną jest w płaszczyźnie południka magnetycznego, kąt, jaki oś jej tworzy wtedy z linią poziomą, nazywa się nachyleniem magnetyczne m, a przyrząd służący do mierzenia tego nachylenia Bussolą nachyleń lub inclinatorium. B-ę taką przedstawia fig. 329; igiełka osadzona jest na osi, przypadającej w środku koła pionowego, podzielonego na stopnie, aby więc kąt/ nachylenia odczytać, należy tylko przyrząd ustawić tak, by koło pionowe przypadało w płaszczyźnie po

F ig. 328.

Igła nachyleń, bie nawzajem prostopadłych. Rachunek mianowicie uczy, że jeżeli igła w pewnej płaszczyźnie pochyla się pod poziom o kąt i', a w płaszczyźnie do niej prostopadłej o kąt i", w takim razie nachylenie magnetyczne i, czyli pochylenie się igły pod poziom

ś-s/i

tang ² i

łudnika magnetycznego. Dla otrzymania rezultatu ściślejszego należy i tu stosować metodę przekładania igły, czyli po odczytaniu pierwszem przewiesić ją, aby strona jej, która poprzednio była wschodnią, stała się zachodnią, i po raz drugi położenie igły odczytać. Igła nachyleń tworzy z poziomem kąt najmniejszy, gdy się obraca w płaszczyźnie południka magnetycznego; im się ją bardziej z płaszczyzny tej usuwa, tern kąt ten staje się większym, a w płaszczyźnie wreszcie do południka magnetycznego prostopadłej jest i igła do poziomu prostopadła, co się okazuje łatwo z rozkładu siły magnetyzmu ziemskiego, która właśnie kierunek igły określa. Aby więc doprowadzić igłę nachyleń do płaszczyzny południka magnetycznego, należy najpierw ustawić ją w płaszczyźnie, w której przyjmuje kierunek pionowy, a następnie koło pionowe obrócić o 90°. Oznaczenie takie nie jest wszakże dosyć ścisłem, jeżeli więc kierunku połu-i dnika magnetycznego dokładnie nie \ znamy, korzystniejszą jest metoda ' inna, polegająca na oznaczeniu pochylenia igiełki w dwu jakichkolwiek płaszczyznach, byleby do sie-

90

b,

0|

-yś

m ,.T

rrrrn

Fig. 329. Bussola nachyleń.

w samej-że płaszczyźnie południka magnetycznego, oznacza się ze związku:

tang ² i' tang ² i"

W każdym jednak razie nachylenie magnetyczne oznaczyć dokładnie nie daje się tak łatwo, jak zboczenie, a to głównie dla tego, że igła zawieszoną być musi w samym środku ciężkości, co przedstawia zadanie trudne; nadto zaś ponieważ oś wspierać się musi ną podporach, sprawia to tarcie, które jest również źródłem błędu. Dla tego też Lloyd, według wskazówek Brugmanna użył do pomiarów nachylenia innego zupełnie sposobu, który polega na tern, że pręt żelaza miękkiego pod wpływem magnetyzmu ziemskiego staje się magnesem, a gdy pręt ten umieszczony jest pionowo, wzbudzony w nim moment magnetyczny jest proporcyonalny do składowej pionowej magnetyzmu ziemskiego. Jeżel więc pręt żelazny umieścimy obok igły zawieszonej poziomo, odchyla on ją z właściwego jej położenia o pewien kąt, zależący od natężenia i kierunku magnetyzmu ziemskiego, z wielkości przeto tego kąta nachylenie magnetyczne w miejscu obserwacyi obliczyć się daje. Lamont więc wprowadził do opisanego wyżej swego teodolitu magnetycznego urządzenie dodatkowe, które dozwala ocenić i nachylenie magnetyczne. Osadę mianowicie G (fig. 327) otacza się pierścieniem mosiężnym, dźwigającym dwa pionowe pręty żelaza miękkiego; pod wpływem wzbudzonego w nich przez magnetyzm ziemski momentu magnetycznego igła ab odchyla się z płaszczyzny południka magnetycznego o kąt v, skąd nachylenie i oblicza się ze związku:

tang i = B tang v

Ilość stałą B. oznacza się przez obserwacyę porównawczą z B-ąnachyleń, a skoro ilość ta jest już znaną, można teodolitu Lamont’a używać do pomiarów zarówno nachylenia jak i zboczenia magnetycznego. W podobny też sposób do oznaczania zarazem nachylenia i zboczenia służy jeszcze innej konstrukcyi teodolit Brunnera.—Są również B-e urządzone wyłącznie do obserwacyi zmian peryodycznych i przypadkowych nachylenia, jako też B-e, które automatycznie zmiany te notują w sposób wyżej podany. Co do szczegółów, tyczących się nachylenia i zboczenia, oraz literatury, ob. Magnetyzm ziemski. Co do B-i sty cznych, B-i wstaw, B-i G au gain a ob. Galwanometry.

B. miernicza jest to B. prostej w ogólności konstrukcyi, postaci zwykle takiej, jak B. przedstawiona na fig. 325, używana do mierzenia kątów przy zdejmowaniu planów topograficznych. Zamiast lunety służyć może alidada (ob.). Zastosowanie B-i do pomiaru kątów polega na tern, że z jej pomocą oznaczyć można kąt, jaki linia kierunkowa lunety tworzy z południkiem magnetycznym. Dajmy, że mając oznaczone na gruncie trzy punkta A, B, G, zmierzyć chcemy kąt zawarty między kierunkami AB i AG. Umieszczamy tedy B-ę w punkcie A, jako w wierzchołku kąta, i zwróciwszy lunetę lub alidadę ku punktowi B, który jest oznaczony tyką lub innem odpowiednem urządzeniem, odczytujemy na kole podzielonem liczbę wskazaną przez biegun północny igły; dajmy, że wskazuje ona 15°. Następnie zwracamy lunetę ku punktowi G i odczytujemy znowu kąt wskazany przez tenże biegun igły, niech będzie 50°. Igła więc, względnie do koła przesu-

I co

nęła się o 35°, ponieważ wszakże w rzeczywistości zwraca się ona statecznie ku jednemu i temuż samemu punktowi horyzontu, nie igła więc, ale koło, do którego przytwierdzona jest luneta, obróciło się o 35°, i takim jest przeto kąt zawarty między kierunkami AB i AC. Dogodna więc w użyciu i łatwo przenośna B. taka jest bardzo użyteczna przy zdejmowaniu planów (ob. Miernictwo).

B. morska, zwykle kompasem zwana, jest to B. zboczeń służąca w żegludze do utrzymywania żądanego kierunku w biegu okrętu; ważne to zastosowanie igły magnesowej polega, oczywiście, na zasadniczej jej własności, że zwraca się stale ku oznaczonemu puuktowi horyzontu. Prostej konstrukcyi B-ę morską przedstawia fig. 330; różni się ona od

f,

!' .■ I,i.'

Pi

Fig. 330 Bussola morska czyli kompas.

B-l porzednio opisanych tern, że podziałka mieści się na brzegu koła z grubego papieru, które utwierdzone jest na igle magnesowej, tak, że wraz z nią się obraca. Zamiast podziału na stopnie jest często na kole oznaczona tylko tak zwana różawiatrów (ob.), jak właśnie na fig. 330. Fig. 331 wskazuje, w jaki sposób jest koło to do igły NS śrubkami przytwierdzone w jej końcach; dla uwidocznienia tego jest na rycinie część przednia koła usunięta. Z igłą magnesową połączony jest lekki pręt mo-

a '“b

Fig. 331. Osadzenie róży wiatrów na igle magnesowej.

siężny, do niej prostopadły; służy on do ściślejszego przymocowania koła, które jest i do obu jego końców przyśrubowane, — z końców tych jeden tylko, a, widoczny jest na rycinie. Igła wspiera się na ostrzu pręcika stalowego b, który jest osadzony dokładnie w środku dna puszki A (fig. 330). Aby nadto, pomimo kołysań okrętu, pręcik b pozostawał zawsze pionowym, jest puszka A utrzymywana w »zawieszeniu Cardana“, czyli tak, że może się obracać dokoła dwu osi, nawzajem do siebie prostopadłych. Najpierw mianowicie zawieszoną

beyklopadya Pownachna Duatr. T. X,

jest na dwu czopkach przeciwległych, których na rycinie daje się widzieć tylko główka przedniego a; oba zaś te czopki osadzone są w pierścieniu mosiężnym B, zawieszonym na czopkach f i g. których linia połączenia f g prostopadła jest do cd. W ten sposób kołysania okrętu udzielać się mogą B-i za pośrednictwem dwu układów czopów, a ponieważ układy te są nawzajem do siebie prostopadłe, pręcik przeto b, mogąc się poruszać jedynie w dwu płaszczyznach wzajemaie prostopadłych, utrzymuje się w ich wspólnem przecięciu, a zatem na linii pionowej.—Na okręcie jest dalej kompas tak umieszczony, aby linia cd była równoległą do kierunku osi okrętu; nadto zaś na płaszczyźnie pionowej, przechodzącej przez linię cd, wskazany jest znak n.

Gdy więc oś okrętu przypada w południku magnetycznym, w takim razie igła magnesowa jest do osi równoległa i punkt północny ruchomej róży wiatrów zwraca się wprost ku znaczkowi n; jeżeli zaś oś okrętu ma kierunek inny, to ku znaczkowi n zwrócony jest jakikolwiek inny punkt róży wiatrów, skąd ocenić można kąt, jaki oś okrętu z południkiem magnetycznym tworzy, w jakim zatem kierunku okręt płynie.—Kompasy mają zresztą i in. urządzenia; niektóre posiadają po kilka igieł magnesowych, złączonych w jeden układ, a to dla wzmożenia ich siły kierunkowej, to jest siły, która je do południka magnetycznego sprowadza. W kompasach Thomsona jest ośm igiełek bardzo krótkich i cienkich, związanych w jeden układ; w kompasach Du-chemina zamiast igły jest pierścień zamagnesowa-ny na końcach jednej średnicy. Zamiast zawieszenia Cardana używa się też niekiedy kompasów pływających, w których igła wraz z różą wiatrów mieści się w pudle miedzianem, pływającem na glicerynie, zawartej w pudle większem. Kompas umieszczony obok steru powinien być należycie oświetlonym, aby sternik wskazania jego obserwować mógł łatwo i w nocy; oprócz niego zresztą znajduje się zawsze na okręcie kilka jeszcze innych B-l. W każdym razie okręt nie może się bezwarunkowo powierzać wskazaniom B., od kierunku bowiem wskazanego przez oś statku zbacza pod działaniem wiatrów i prądów morskich, których wpływ należy zawsze oceniać; zboczenie nadto czyli kąt, jaki południk magnetyczny tworzy z astronomicznym, jest w różnych punktach ziemi różne, na zmiany więc zboczenia, przy dalszych zwłaszcza podróżach, uwagę zwracać również należy. Kąt, jaki igła tworzy z południkiem astronomicznym, nazywają żeglarze zmianą czyli waryacyą; na lądzie stałym jest kąt ten identyczny ze zboczeniem, na okręcie wszakże, pod wpływem znajdujących się na nim mas żelaznych, igła odchyla się od południka magnetycznego o kąt, zwany przez żeglarzy dewiacyą, tak, że całkowita zmiana, czyli odchylenie igły od południka astronomicznego jest sumą algebraiczną zboczenia i dewiacyi. Dewiacyę tę oznaczyć można, obserwując wskazania B-i na okręcie, a następnie przenosząc ją na ląd; różnica jest oczywiście miarą

104

wpływu wywieranego przez masy żelazne okrętu.

kiego. Sławny żeglarz norweski, Floke Vilgerdar-son, wysłany dla odszukania Islandyi, według opisu kronikarza tej wyprawy, zabrał z sobą kruki, które miały mu drogę wskazywać. Badania nowsze wykazały, że kompas znany był pierwotnie chińczykom; wiadomość z r. 121 po Cbr. podaje, że kamieniem magnesowym można igle nadawać oznaczony kierunek, a w pewnej chińskiej historyi naturalnej, pisanej między 1111 a 1117 r., przytoczo-nem jest nawet, że igła potarta kamieniem magnesowym nie wskazuje dokładnie na południe, ale zbacza od kierunku południowego, mniej więcej na 15°. Inne znów pismo, z w. XI, świadczy, że chińczycy już oddawna posługiwali się igłą magnesową do wskazywania drogi na morzu, cesarze zaś chińscy

W nowszych zwłaszcza czasach, odkąd zastosowanie żelaza w konstrukcyi okrętów tak silnie się wzmogło, okoliczność ta wymaga znacznej baczności.

Pierwszą wiadomość o znajomości igły magnesowej u arabów mamy z r. 1242, gdy arab Bailak pisze, że żeglarze syryjscy podczas ciemnych nocy kładą na wodzie krzyż z prętów drewnianych, a na nim kamień magnetyczny, który ostrzem swojem kierunek im wskazuje. Zapewne jednak znali arabowie kompas już wcześniej, Albertus Magnus bowiem przytacza z pewnego dzieła arabskiego ustęp, który wyraźnie świadczy o znajomości igły magnesowej i używaniu jej przez żeglarzy. Podobnyż ustęp, w którym igła magnesowa z powodu stosowania jej przez marynarzy, nazywa się m arn i è r e, napotykamy w pewnym poemacie francuskim, pisanym wcześniej jeszcze, w r. 1181, przez Guyota de Provins. Dane te przekonywywają więc, że wynalazek kompasu błędnie przypisywano żeglarzowi Flavio Gioja, czyli Giri z Amalii, w początkach wieku XIV; być może jednak, że Gioja przyczynił się do rozpowszechnienia igły magnesowej, a może,

Do oznaczenia dewiacyi służyć może kompensator albo koło Barlow a. Metoda ta polega na tern, że po oznaczeniu położenia igły na okręcie przenosi się na ląd B-ę wraz z jej podstawą drewnianą, która jest opatrzona w pewną liczbę otworów, rozłożonych w różnych punktach; w otwory te wprowadzać można pręt miedziany, na którym osadzony jest krąg żelazny. Otóż przez próby dochodzi się, w którym z tych otworów osadzić należy ten pręt, by igła przyjęła położenie takież samo, jak na okręcie. Tak umieszczony więc kompensator Barlowa wywiera oczywiście na igłę wpływ ta- J w podróżach po pustych stepach azyatyckich póki sam, jak ogół mas żelaznych okrętu, co daje mo- " sługiwać się mieli wozem magnetycznym, zatem żność w każdej chwili! wprowadzania koniecznej wozem, który był opatrzony w igłę magnesową, poprawki. W tym celu obserwuje się igłę bez tego kompensatora, a następnie po raz drugi po osadzeniu go w oznaczonym otworze podstawy. Dajmy, że w pierwszym razie igła wskazuje kąt 25°, w drugim 28°; ponieważ zaś kompensator sprowadza odchylenie igły o 3°, takiż sam przeto jest wpływ żelaza na okręcie, kąt szukany jest tedy 25°—3°=

stalowem,—dokładnych wiadomości o tem nie posiadamy. Nie wiedziano wszakże jeszcze wtedy, że igła zbacza od kierunku północnego; odkryto to w Europie w czasach znacznie późniejszych, a Kolumb dopiero podczas pierwszej swej podróży dostrzegł, że w różnych punktach ziemi zboczenie magnetyczne jest różne. Co do dalszych szczegółów historycznych ob. Magnetyzmziemski. S*K Bussola, nazwa drobnego gwiazdozbioru na półkuli południowej nieba, między Wężem Wodnym a Okrętem, blizko zwrotnika Koziorożca. Konstel-lacya ta, wyróżniona przez Lacaitle’a, obejmuje czternaście gwiazd 4-ej, 5-ej i 6-ej wielkości. Najjaśniejsza z nich, a B u s o 11 i, przypada pod 32° 47' zboczenia południowego, oraz 8 god. 39 min. wzniesienia

22°. Poisson wykazał, że pomysł Barlowa jest rzeczywiście słuszny, dowiódł bowiem, że dana bryła żelaza, odpowiednio umieszczona, wywierać może na igłę magnesową wpływ taki sam, jak jakakolwiek ilość brył żelaza miękkiego lub magnesów, w dowolny sposób rozmieszczonych. Metoda ta jednak nie jest dostateczna, bryły bowiem żelazne działają na igłę nietylko bezpośrednio swem przyciąganiem, ale nadto magnetyzmem swoim, który się wzbudza pod wpływem magnetyzmu ziemskiego, a przeto w różnych punktach ziemi jest różny; jeżeli więc okręt miejsce swe zmienia, kompensator winien być w innym otworze osadzony, .zamiast na krzyżu drewnianym, osadził ją na ostrzu Dla tego też Airy w r. 1838 i Bisson w r. 1888 podali inne, bardziej zawiłe, metody kompensacyi.

W ogólności zaś, dla należytego utrzymania kierunku drogi, należy często odwoływać się do ob-serwacyj astronomicznych.—Niezależnie od wpływów magnetycznych, dokładnej obserwacyi przeszkadza tarcie igiełki o pręcik, na którym jest zawieszona, zwłaszcza, gdy z biegiem czasu ostrze jego ulegnie stępieniu, oraz jej opieszałość, czyli powolność, z jaką układa się do nowego położenia równowagi, gdy zmienia poprzedni swój kierunek. Pokonanie tych trudności wymaga odpowiednych urządzeń i właściwych metod obserwacyi, których ciągłe doskonalenie wiąże się z ogólnym rozwojem żeglugi.

S. K.

Bussona Franciszek, ob. Carmagnola.

Bussow Konrad, stronnik Dymitra Samozwańca. Pisał o Rossyi, rodem był z księstwa Liineburskie-go. W 1601 r. znajdował się w służbie księcia szwedzkiego Karola (później króla Karola IX) w Inflantach, gdzie był intendentem prowincyj zdobytych w 1600 i 1601 r. przez szwedów na Polsce. Na wiosnę 1601 r. B. ofiarował się cesarzowi Borysowi Godunowowi poddać miasto Marienburg, a podług

Zastosowanie igły magnesowej do oznaczania kierunku okrętów jest jedną z najważniejszych epok prostego, w rozwoju żeglugi, pośrednio przeto i w ogólnych dziejach cywilizacyi. Poprzednio żeglarze kierować się mogli w podróżach swoich jedynie widokiem wybrzeży lądowych oraz obserwacyą gwiazdy biegunowej, która im wskazywała północ, ale która za dnia i podczas nocy pochmurnych była niewidzialną. Dla tego też w czasach starożytnych i w wiekach średnich żegluga ograniczała się tylko do morza Śródziemnego i brzegów oceanu Atlantyc-

słów Petreusa, nawet i Narwę. Lecz to mu się nyeh odpisach i zostało wydrukowane bez wiedzy nie udało i B. wkrótce przeniósł się do Moskwy, autora w Liège bez ozn. roku. Sprawiło ono z je-Po śmierci pierwszego Samozwańca zmuszony był dnej strony to, że B. został wybrany do akademii wyjechać z Moskwy, mieszkał w Ugliczu, Kałudze i Tulę, znowu w Kałudze, gdzie się połączył z drugim Samozwańcem. Wkrótce po jego zabiciu B. oddał się pod opiekę króla polskiego, Zygmunta III, i powtórnie pojawił się w Moskwie. Na wiosnę 1612 r. przybył do Rygi, skąd wrócił do Niemiec i umarł w 1617 roku. W 1612—13 r. napisał po niemiecku, z dołączeniem łacińskich zdań i przysłów, dzieło „Chronicon Moscoviticum, continens res a morte Joannis Basilidis Tyranni, omnium quos sol post natos homines vidit immanissimi et truculentissimi, an. Christi 1584—1612.“ Dzieło to wyszło bez nazwiska autora, więc Petreus przypisał je Marcinowi Berowi, zięciowi B. i pod tem nazwiskiem przetłómaczył je Ustrjałow w dziele: „CKa3aHia coBpeMeHHHKOBï» o ^HMHTpiń CaM03BaHU,h“ (t. 1, Petersb. 1831 r.)

Prawdziwy autor tej kroniki dopiero wynalazł się w lat 20 później; wtedy dzieło to było znowu wydane w „Rerum Rossicarum scriptores exteri“ (Petersburg 1851 r.).    B., jako świadek zaburzeń

w Rossyi od samego ich początku, przytoczył bardzo wiele ciekawych i ważnych wiadomości z tej epoki.

Bussy Ra bu tin Roger, hr. (* 1618 w Epiry —f 1693 w Autun), pisarz francuski. Po ukończeniu nauk, zaciągnął się do służby wojskowej i w r.

1638 został pułkownikiem. Podczas Frondy trzymał się partyi dworu, pomimo to popadł w niełaskę za sprośne parodyowanie „Alleluja“ i musiał usunąć się do dóbr swoich w Burgundyi (1659). Tu napisał „Histoire amoureuse des Gaules“, dzieło swawolne, w którem w sposób dowcipny zużytkował miłosne przygody wielu pań dworskich. Dzieło to rozpowszechniło się szybko w rękopismien- ! skich, a jednocześnie admirał Baudin zbombardował

H.

Bussy d’Amboise Ludwik de Clermont (* 1549—f 1579) szlachcic francuski, wnuk cioteczny kardynał Jerzego d’Amboise; znany w szerokich kołach publiczności ze wzruszającej powieści Aleksandra Dumasa „La Dame de Montsoreau“. Otrzymawszy kompanię wojska r. 1568, B. brał udział w rzezi św. Bartłomieja 1572 r. i w następnych wojnach religijnych; r. 1574 przeszedł na dwór księcia Andegaweńskiego i wsławił się li-cznemi pojedynkami z dworzanami króla (les mignons). Zamianowany przez księcia gubernatorem Andegawii, dopuszczał się w tej prowincyi szkaradnych nadużyć i zostawił po sobie pamięć wyuzdanego okrutnika. Odbywszy przy boku księcia kampanię niderlandzką, B. powrócił do Andegawii i znalazł tam śmierć z ręki najmitów hrabiego de Montsoreau, którego żony, pięknej Franciszki de Moridort, był kochankiem. Podobno hrabina, ulegając mężowi, wciągnęła sama swojego kochanka w zasadzkę. Uchodził też B. między innymi za kochanka Małgorzaty de Valois. Nieustraszona jego odwaga i waleczność zrobiły z niego pewien typ legendowy, obrabiany niejednokrotnie przez francuskich roman-sopisarzy i dramaturgów.—L. Mariet „Bussy d’Amboise“ Paryż, 1888; Ludwik Farges w „La Gr. Enc.“ Lamiraulfa.    r-francuskiej (1665), ale z drugiej ściągnęło na autora niełaskę Ludwika XIV. Wtrącony na jego rozkaz do Bastylii, B. po roku więzienia został wprawdzie uwolniony, ale skazany na wygnanie do dóbr swoich w Burgundyi, dopiero na czas krótki przed śmiercią łaskę królewską odzyskał. Podczas długiego pobytu na wygnaniu napisał swoje „Mémoires“ (2 tomy, Par., 1666), zawierające wiele ciekawych i charakterystycznych szczegółów obyczajowych; tę samą wartość źródła dziejowego mają i jego listy, pisywane do znajomych. „Histoire amoureuse“ wydał w naszym wieku Sainte-Beuve (2 tomy, Par., 1868); „Mémoires“—Lalanne (2 tomy, t., 1857); i „Lettres“—tenże (6 tomów, tamże 1859 r.).

Bussy Antoni Brutus (* 10 maja 1794 — f lutego 1883). Przez lat prawie 50 (1824—1873) był profesorem chemii i dyrektorem w paryskiej École de pharmacie. Studyował doświadczalnie suchą dystylacyę tłuszczów i wielu innych związków organicznych, obmyślał ulepszenia w metodzie fa-brykacyi kwasu siarczanego dymiącego i skroplonego dwutlenku siarki, zebrał i wydał razem z Bou-tron-Charlardem „Traité des moyens de reconnaître les falsifications des drogues“ (Paryż, 1829). Zn-

Bustamente Anastasio (* 1780 — f 1853), prezydent rzeczypospolitej meksykańskiej; syn bogatego plantatora i właściciela kopalń; dopiero r. 1827 wstąpił w szranki polityczne, oddawszy swój oręż na usługi federalistów Kolumbii i Peru, którzy nie zgodzili się na akt unitarny Boliwara. Wróciwszy do Meksyku ze stopniem generała, B. obrany został jednogłośnie przez stronnictwo umiarkowane wice-prezydentem rzeczypospolitej i utrzymał się na tem stanowisku nawet w chwili, gdy rewo-lucya radykalistów, obaliwszy prezydenta, generała Pedraza, wyniosła do godności naczelnika rządu generała Guerrero (1829). B. w styczniu następ» nego roku obalił generała Guerrero i, objąwszy tymczasowo naczelne rządy kraju, stłumił przy pomocy generała Bravo powstanie, na którego czele stanął Guerrero. Dyktatorskie aspiracye B-a wywołały przeciw niemu w styczniu r. 1832 pronunciamento, podpisane przez głośnego generała Santa-Auna, gotowego zawsze do organizowania rewolucyj. B. jakkolwiek został zwycięzcą, musiał się zgodzić na ustępstwa, a władzę prezydenta objął ponownie Pedraza, lecz sprawował ją tylko do m. kwietnia, gdyż wybuchła nowa wojna domowa. Generał Santa-Anna, obrany prezydentem, skazał B-a na sześć lat wygnania, przecież po przegranej kampanii w Te-xasie musiał sam ustąpić, a B., przywołany z wygnania, obrany został prezydentem rzeczypospolitej, otrzymawszy dwa głosy więcej, niż generał Bravo (1837). Ten drugi okres prezydentury B-a był nadzwyczaj burzliwy: z jednej strony musiał on walczyć z Prancyą, która, nie otrzymawszy zadośćuczynienia dla pokrzywdzonych w Meksyku francuzów, zarządziła blokadę wszystkich portów meksykań-

port Saint-Jean-d’Ulloa, książę zaś Joinville rozbroił załogę Vera-Cruz (1838), co zmusiło rzeczpospolitą do poddania się. Z drugiej strony, B. był ciągle niepokojony przez powstania federalistów, którzy, bici z początku, odnieśli ostatecznie zwycięstwo. D. 30 września 1841 r. B. ustąpił krzesła prezy-dyalnego generałowi Santa-Anna.—C. M. de Busta-mente „El Gabinete mexicano durante el segundo periodo de la administracion del presid. A. B.“ (Meksyk, 1842); La Renaudière: „Mexique" (Paryż, 1847); Alaman „Historia de Mejico“ (Meksyk, 1849 —1852), G. Pawłowski w „Gr. Encyclopédie Franę." Lamirault’a.    r-

Bustamit (miner.). Odmiana rhodonitu (krzemianu manganu), bardzo bogata w wapno, o budowie prętowo-promienistej, c. wł. 3.1 — 3.4, barwy blado-zielonawej i różowo-szarej. Odmiana z Meksyku zawiera 14.6 wapna i tylko 36.06 tlenku manganu, co odpowiada wzorowi: 2MnS i 0₃-|-CaS i 0₃; odmiany z Toskanii, Węgier i Szwecyi zawierają więcej jeszcze wapna, a mniej tlenku manganu.

w. o.

And. S.

K. K.

cya do 500 osób.

K. J.

Busti Ag ostino, zwany B o m b a j a, rzeźbiarz włoski (* około 1480 roku). Należał do rzędu najlepszych rzeźbiarzy lombardzkich; posąg „Gastona de Foix“ jest najprzedniejszą jego pracą; z rozbitego ocalał tułów, i przechowywany w Medyolanie, świadczy o wartości dzieła; tamże znajduje się nagrobek „Lancina Curzia“ i niektóre mniejsze prace. Jego też są rzeźby niektóre w Certozie pod Pawią. Styl B-a, naiwny początkowo, następnie wytworniejszy.— „Ótt. sl. nauc“.

Busto Arsizio, miasteczko we Włoszech północnych, w departamencie Medyolańskim okręgu Gallarate, na skrzyżowaniu się dróg żelaznych do Medyolanu, Vercelli, Gallarate i Bergamo, w okolicy bardzo urodzajnej; posiada piękny kościół, wzniesiony przez Bramantego, z obrazem w wielkim ołtarzu G. Ferrarego, 9,291 m-ców (gmina 13,500), którzy trudnią się głównie jedwabnictwem i uprawą wina.

Bustuariùs, Gladyator rzymski, zawodzący śmiertelną walkę około stosu (bustum), podczas gdy pa-

rJ

/L-U

-iJ

Fig. 332. Bustuarius (figura zdjęta z kamienia rzeźbionego).

łono zwłoki: zwyczaj mający zasadę swą w tern pojęciu, że cienie zmarłych uśmierzają się przez krew, skąd też i jeńców wojennych zabijano na grobach poległych w bitwie, jak np. u Homera (II. XXI, 26):—„Ów, kiedy od mordu ręka zdrętwiała, wybiera dwunastu młodzieńców wśród rzeki, śmierć Patroklosa przypłacić mających" (prz. Szmur-ły). Rzymianie w tern pojęciu nie ustępowali grekom (ob. Eneida II, 519. Florus III, 20,9). Scena takiego gladyatora B-sa, na obecnej figurze przedstawiona, zdjęta jest z kamienia rytowanego i zamieszczona w „Słown. staroż.“ Richa.

Busułuk, ob. Buzułuk.

BÜSUH1, miasteczko w pruskiej prowincyi Szlezwi-cko - Holsztyńskiej, w dzielnicy Dithmarschen, nad m. Połnocnem, i przy odnodze dr. żelaznej Heide-Neumünster, niewielki port (rocznie 60 okrętów z 1200 t. ładunku), znaczne rybołówstwo, do 2,000 mieszkańców (gmina). Jest tu także kąpielisko morskie; sezon od 10 czerwca do 1 października, koszta pobytu do 150 marek miesięcznie, frekwen-

Aad. S. i Dr. A. P.

Busz S-, ob. Buszczyński Stefan.

Busz Jan, znany w swoim czasie chirurg i profesor akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu (* 1771 r. w Narwie—f 1843 r.). Od r. 1785— 1788 kształcił się w instytucie kliniko-chirurgicz-nym, a po skończeniu kursów służył naprzód we flocie, potem, od r. 1791, w szpitalu kronsztadzkim. w 1797 został profesorem anatomii i chirurgii w instytucie chirurgicznym, a w 1800 zajął katedrę chirurgii w świeżo natenczas założonej akademii medyko-chirurgicznej. W 1835 B. zrzekł się obowiązku profesora, ale zachował tytuł członka konferen-cyi akademii aż do 1839, w którym został jej członkiem honorowym. W tymże roku obchodzono jubileusz jego półwiekowy i ustanowiono premium chirurgiczne jego imienia. B położył wielkie zasługi przez swe wykłady i znacznie się przyczynił do podniesienia w Rossyi wykształcenia lekarskiego. Napisał: „PyKOBO^CTBO kt» npeno,a;aBaHiio xupyprin" (w trzech częściach, 1807 w Petersburgu; wyd. 5, 1831, t-że), nadto zaś wiele artykułów w czasopismach: „BpaueÓHtjfi JKypHajTL" i „TpyjfH C. Ile-TepóyprcKaro BpaueÓnaro OÖipecTBa“.—„9hu,hkji. CjiOBapb. “

Busza, wieś, w gub. Podolskiej pow. Jampolskim, przy uściu rzeki Buszy do Morachwy, odległa od Jampola 1 i pół mili a od Mohylowa 4 mile, ludności 947, w tej liczbie mężczyzn 472, kobiet 475 (wraz z przysiółkami Słobódką Buszańską i Gomo-lówką). Była niegdyś obronnem, przez przyrodę i sztukę obwarowanem miastem, i liczyła do 16,000 m. Według Kochowskiego B. składała się z dwóch miast (części) na wysokiej skale, i 3-go, zamku, nazwanego Przygrodkiem. Położeniem swojem przypomina B. Kamieniec. Kryli się tu buntownicy i rozmaite łotry, nad Dniestrem mieszkający; tu dzieci swoje, żony i dostatki przechowywali. Cerkwi miała B. 7. Tu w 1617 r. hetman Żółkiewski zawarł z Turcyą, d. 26 września, bez zezwolenia stanów, niekorzystną, a nawet poniżającą naród, ugodę, skutkiem której Rzeczpospolita utraciła na zawsze wpływ na Mołdawię i Wołoszczyznę. W czasie buntów kozackich, w 1654 na początku listopada, mieszkańcy B-y mężnie bronili się przeciw

Stefanowi Czarnieckiemu i dwukrotnie szturm jego Później, przebłagawszy sułtana, otrzymał rządy Azyi byli odparli; ale    za trzecim razem    wojsko polskie    Mniejszej; następnie w r.    1853 mianowany był we-

zdobyło miasto    i okropną rzeź w    niem sprawiło,    żyrem w Hercegowinie,    a nakoniec kajmakamem

—Odtąd B. nie    powróciła już do    pierwotnej swej    w Smyrnie. Syn jego, Mahmud, był powiernikiem

zamożności, a    nawet i miastem    być przestała,    sułtana Abdul-Medżyda.    Liczni potomkowie tego

N.

skiego i liczyła tylko 100 domów. Wkrótce potem, nowy dziedzic, Kajetan Kaczkowski r. 1785 wystarał się o przywilej dla miasteczka na trzy jarmarki, ale to stanu rzeczy nie poprawiło. Dziś w B-y z dawnej przeszłości pozostały tylko ślady zamku i kilka cmentarzysk. Obecnie właścicielem B-y jest Juliusz Orzechowski. Ziemi włościańskiej 1,026, dworskiej do 2,000 dzies. Jest tu kopalnia kamienia młyńskiego i 12 dz. winnic, dających do 500 wiader wina. Młyn na Morachwie o dwunastu kamieniach. — „Klimaktery“ Kochowskiego — „Słownik geograficzny“.    *

Buszard Ludwik, ob. Bouchard.

Buszat, miasto w Albanii północnej, sandżaku Skodra (Skutari), na prawym brzegu dolnego Drynu, dziś podupadłe, lecz za czasów panowania Wenecyi było rezydencyą wielu możnych rodzin skutarskich; tu także przebywali albańscy Czarnojewieże, którzy od miasta B. przyjęli nazwę Buszatlija. Dziś B. ma kościół katolicki, meczet i około 3,000 m-ców, przeważnie chrześcian.

W r. 1775 należała do ks. Stanisława Lubomir- rodu obecnie mieszkają w Albanii i trudnią się przeważnie handlem.

And. S.

P. Chm.

Buszel, ob. Bushel.

Buszmani, gałąź ludów południowej Afryki, spokrewniona z hotentotami, a niemająca żadnej łączności z któremkolwiek plemieniem negrów, należy do tak zwanych „afrykanów o jasnej cerze“. Pokrewieństwo ich fizyczne z hotentotami nie ulega wątpliwości, językowe zaś nie jest wyjaśnione; różnice bowiem mowy obu tych plemion są tak znaczne, że pomimo podobieństwa cech fizycznych, należy uważać każde z nich za odrębne od drugiego. Oba jednak zdają się mieć więcej cech wspólnych z mieszkańcami Afryki północnej, aniżeli z sąsiednimi negrami Bantu; lecz jest to jeszcze kwestyą gruntowniejszych badań. Teofil Hahn przyjmuje lud buszmańsko-hotentocki, który przed wtargnięciem negrów z północy zajmował całą Afrykę południową aż do rz. Zambezi i Cunene, sądzi jednak, że wyodrębnienie B-ów od hotentotów nastąpiło

Buszczyński Stefan (* 26 grudnia 1821 — f 20 października 1892) rodem z Podola, kształcił się w uniwersytecie Kijowskim, później gospodarował na wsi, odbywał liczne podróże, ogłaszał od czasu do czasu, to poezye liryczne p. t. „Inne życie“ (1857 r.), to dramata: „Demokraci i arystokraci“ 1858), to artykuły krytyczne, jak o stanowisku Kraszewskiego (w „Tece Wileńskiej“ 1858). Przebywając w Paryżu, wydał obszerne dzieło, które zwróciło na siebie uwagę w prasie europejskiej, p. t. „La décadence de l’Europe“ (1867). Osiadłszy w Krakowie, pisał bardzo dużo o sprawach literackich i społecznych, jako to: „Obraz europejskiego społeczeństwa w drugiej połowie XIX w.“ (1869); „Mało znany poeta“ (Apollo Korzeniowski, 1870); „Oświata w Polsce i u Niemców za czasów Kopernika i w dzisiejszych czasach“ (1873); „Pol i jego pisma“ (1873 r.), „J. I. Kraszewski w życiu i pismach“ („Kłosy“ 1876), „Ameryka i Europa, stu-dyum historyczne i finansowe“ (1876). Na zbio-Buszatlia (Bu szali a), ród paszów skutarskich, rowe jego pisma w 12 tomach ogłoszona była w r. którzy, owładnąwszy północną Albanią, rządzili się 1892 prenumerata, często zupełnie niezależnie od sułtanów tureckich.

Założycielem tej dynastyi był brat księcia czarnogórskiego Jerzego Czarnojewicza Stefan, który przyjął muzułmanizm i nazwisko Skanderbega w nadziei otrzymania od sułtana pomocy dla zdobycia sobie Czarnogórza. Istotnie, sułtan ßajazet II zamianował go rządzcą tego kraju, jako osobnego paszaliku ze stolicą w Skodarze, jednakże Skander-beg, pobity przez brata, musiał osiąść w Buszacie, skąd potomkowie jego otrzymali nazwisko B. Następca jego, Mehmed, B. usiłował orężem rozszerzyć szczupłe granice swych posiadłości i w tym celu przedsiębrał cały szereg wypraw przeciw Czar-nogórzu, atoli zawsze bezskutecznie. Jednym z naj-energiczniejszych B-ów był Kara Mahmud, który często opierał się nawet rozkazom sułtana. W r. 1785, w wyprawie na czarnogórców, zdobył Cetynię i na mieszkańców nałożył haracz; jednakże, chcąc w r.

przy bliższem badaniu, granicę ich pierwotnego rozsiedlania bardziej na północ i wykaże łączność jednych z drugimi, a zarazem umożliwi określenie afrykańskiego pra-ludu. Nie bez związku z tą sprawą są dawne wiadomości o ludziach jasnej cery, zamieszkujących jaskinie, nie posiadających zwierząt domowych i nie uprawiających roli, którzy zamieszkiwali Sudan i okolice m. Czerwonego. Wędrówka kafrów (negrów) z północy postępowała wschodnim brzegiem Afryki i zajęłaby niewątpliwie cały jej cypel południowy, gdyby nie opór europejczyków, na który natknęła się po raz pierwszy w 1654 r. Fakt ten nie mógł pozostać bez wpływu na tu-

1796 przez Czarnogórze przejść do Dalmacyi, był znacznie wcześniej przed tern wtargnięciem. Od-znienacka zaszkoczony i pobity przez wzburzoną krycie w środku Afryki ludzi małego wzrostu i ja-ludność, a wkrótce potem w drugiej wyprawie, zwy- śniejszej cery, a podobnych do B-ów, posunie może, ciężony przez ówczesnego władykę, Piotra Niegusza, wzięty do niewoli i skazany na śmierć. Brat jego,

Ibrahim, ciesząc się wielkiemi względami sułtana, mianowany był beglerbegiem Rumelii. Bratanek i następca jego, Mahmud, który od r. 1820 nazwał się Mustafą (f I860), na wzór serbskiego Miłosza Obrenowicza rządził krajem niezależnie, bynajmniej nie zważając na sułtana. Dowiedziawszy się, że Turcy a zamierza pozbawić go rządów i wymordować całą jego rodzinę, znienacka napadł pod Monasterem na wojsko tureckie, którem dowodził Reszyd Mahmud; jednakże, dostawszy się do niewoli, był pozbawiony władzy i wygnany do Azyi.

ziemców, sprawiając u nich zmianę pojęć, zwyczajów i obyczajów oraz domieszkę krwi obcej, przy-czem hotentoci, jako bezpośrednio zetknięci z przybyszami, najbardziej wpływowi temu ulegli. W następstwie przyczynili się do tego i europejczycy, a jakkolwiek ich oddziaływanie miało cywilizacyjne dążności, tern niemniej, a nawet gruntowniej i prędzej, zachodziły zmiany w fizycznem i duchowem życiu obu ludów. Na pierwszy rzut oka B. odznaczają się małym wzrostem, szpetną budową ciała i brzydotą suchej, pomarszczonej twarzy. Virchow uważa to za objaw patologiczny i poczytuje B-ów za rasę wyniszczoną przez głód i nędzę. Wzrost ich wynosi średnio zaledwie 144 cm. i rzadko dosięga iy₂ metra, przyczem godne są uwagi dwa fakta, a mianowicie: kobiety są wogóle wyższe od mężczyzn i różnice wzrostu między pojedynczemi indywiduami są daleko mniejsze, aniżeli u plemion o większym wzroście. Małość wzrostu potęguje się jeszcze dla oka wysmukłością budowy i chudością oraz suchością członków. Nawet dzieci od urodzenia są chude, smukłe, kanciaste, i nie mają nic w sobie z dziecięcej pełności ciała. W porównaniu z negrami można B-ów zaliczyć do białych; odcień ich cery jest czerwonawy, zbliżony do koloru miedzi; skóra chuda, pozbawiona tłuszczu i nie wydziela tego specyficznego zapachu, który jest ne-grom właściwy; zarost wogóle słaby; włosy na głowie podobne do hotentockich, ale mocniej skręcone, siwieją w starości, łysi wogóle trafiają się rzadko; tylko górna warga porasta u mężczyzn dość wyraźnie, broda i boki policzków bardzo słabo. Czoło B-ów jest szerokie, oczy osadzone poziomo, rzadko ukośne, wzrok trwożliwy, dziki, niespokojny; nos przy nasadzie spłaszczony, przy końcu odwinięty, usta szerokie, wargi umiarkowanie odchylone nazewnątrz, zęby średnie, osadzone prosto, szczęki wysunięte ku przodowi, uszy wielkie, odstające, podbródek słabo rozwinięty, czaszka po-długowata, nizko sklepiona, różnica miednicy u kobiet i mężczyzn nieznaczna; wyraz twarzy zwierzęcy, odrażający. Ich zdolności fizyczne polegają raczej na wytrwałości, aniżeli na rozwinięciu chwilowej, skupionej energii; biegają szybko i długo bez znużenia, niektóre gatunki zwierzyny ścigają pieszo dopóty, aż ją zmęczoną doganiają; subtelność zmysłów nadzwyczaj na, wyrobiona długoletniem życiem łowieckiem; zwłaszcza podziwienia godną jest bystrość wzroku; głód i pragnienie znoszą z łatwością; po największem utrudzeniu ożywiają się szybko w krótkim odpoczynku. Określenie ich zdolności umysłowych jest trudne, gdyż sposób życia nie nadaje się wcale do wykazania i rozwinięcia właściwości ich umysłu i ducha. Dążą, jak wszystkie ludy dzikie, do podtrzymania i używania życia, to też ich zdolności umysłowe mierzą się tylko zręcznością, z jaką cel ten osiągają w ko-niecznem i główuem zajęciu — łowiectwie. Pod tym względem jest to lud par excellence myśliwski i najsprawniejszy ze wszystkich. Zależny od zwierzyny, którą ściga, zmienia ustawicznie miejsce swego pobytu i unika gromadzenia się w większe zbiorowiska, bo tego lęka się i zwierzyna. Ma to

wpływ podwójnie ujemny: raz, że ludność słabo się powiększa, gdyż ciężarne kobiety i dzieci towarzyszyć muszą mężom i ojcom i znosić wszelkie trudy i nędzę pochodu, które je dziesiątkują; a po-wtóre, że brak towarzyskości i osiadłego życia stoi na przeszkodzie utrwaleniu jakiejkolwiek kultury. Z drugiej strony jednak B. mają w wysokim stopniu rozwinięte zamiłowanie swobody i choć pod wieloma względami stoją najniżej ze wszystkich afrykanów, przewyższają ich pod tym jednym. B. nie idzie pod jarzmo tak łatwo jak hotentot i nienawidzi szczerze każdego, kto stawia szranki jego wolności. Nienawiść ta, przeciw białym zarówno jak i przeciw czarnym, ujawnia się głównie w żądzy niszczenia tego, co stanowi najcenniejszy dla nieprzyjaciela przedmiot, t. j. trzody, i B. zdawien dawna słyną jako nieubłagani złodzieje bydła, bardziej przez zemstę, aniżeli z potrzeby. Popełniają przytem wiele bezcelowych okrucieństw i takiej samowoli nieokiełznanej, że nie bez słuszności nazwano ich anarchistami Afryki południowej. Na pasterzy strzegących trzód, lub na pojedyńczych ludzi napadają zdradziecko i mordują, a pojmanym bydlętom, jeśli ich zabrać z sobą nie mogą, przecinają stawy w pęcinach i pozostawiają na łup dzikich zwierząt. Łagodniejsze uczucia, nie obce najdzikszym nawet ludom, są prawie nieznane B-om, którzy stoją poza obrębem wszelkiej organi-zacyi towarzyskiej. Jedyną ich własność stanowi broń, stosunki zaś rodzinne są nader luźne, stąd też niema nawet danych do rozwoju bardziej ludzkich uczuć. Jak nizko stoją ich pojęcia dowodem stary jeden buszman, który opowiadał Livingsto-ne’owi, że zabił pięciu b-ów, t. j. dwie kobiety, jednego mężczyznę i dwoje cieląt; (identyfikacya człowieka ze zwierzęciem); a gdy mu Livingstone wyrzucał zabójstwo ludzi tegoż samego szczepu i groził pytaniem: co Bóg na to powie?—odrzekł z prostotą: „Powie, że byłem dzielnym chłopcem“. Z okrucieństwem łączą B. rzadką odwagę, której podróżnicy liczne podają przykłady; są przytem nieufni względem obcych, przyczajeni i podejrzliwi; do nędzy ich położenia przybywa skłonność do waśni i bójek, co los ich jeszcze bardziej pogarsza. Pod względem budowy mieszkań stoją na najniższym szczeblu ludów pierwotnych, jak australczycy i botoku-dzi brazylijscy; domów nie wznoszą według jakiegoś typu lub określonego planu, lecz klecą przygodne schroniska z chrustu albo trzciny, a nawet i bez tego obywać się umieją; zamieszkują także jaskinie w skałach lub wydrążenia w drzewach. Odzież ich jest nader prosta i wielce ze względu na surowość klimatu w tych stronach niedostateczna: tworzy ją trójkątny płat skóry zwierzęcej, założony między nogami i przewiązany sznurem na lędźwiach. Mamy tu stwierdzenie zdania, że u ludów natury odzież nie tyle zależy od potrzeby wywołanej klimatyczne-mi warunkami, ile od stopnia kultury. Ważnym czynnikiem utrzymania ciepła jest gruba warstwa brudu i błota, pod którą cery rozpoznać nie można. Czyni to buszmana bardziej wstrętnym, lecz według ich przekonania: „brud grzeje“. Za ozdobę służą im niewybredne przedmioty: ogony zajęcze, zęby

i podarunki złożone przez rodzinę nowożeńca rodzinie oblubienicy stanowią akt małżeństwa. Związki między rodzeństwem są zabronione. Stanowisko kobiety godne pożałowania, ale jest prostem następstwem całego życia tego ludu, w którym prawo mocniejszego stanowi o słuszności; jest ona sługą i bydlęciem pociągowem, w podróżach nosi sprzęty, narzędzia i dzieci, na odpoczynkach nieci ogień, nosi drzewo i wodę, przyrządza strawę i troszczy się o wszystko prócz polowania, musi przy-tem znosić zły humor i razy swego małżonka, który niekiedy znęcanie się nad żoną posuwa aż do kalectwa lub mordu. Co do wierzeń religijnych B. mają pewne wyobrażenia, ale żadnego systemu. Przypuszczają istnienie złych duchów i bronią się od nich amuletami, bez których żaden buszman nie wyruszy w drogę; pojęcie o wyższej istocie mają bardzo mętne; czczą niekiedy zwierzęta; dla osiągnięcia pomyślnych łowów używają guseł i czarów, znają się przytem na gwiazdach i konstelacyom nadają nazwy. Missyonarze chrześciańscy nie zdołali osiągnąć trwalszych śród ludności rezultatów swej pracy; trzeba ją było przynęcać podarunkami i ciągłą roztaczać nad nią opiekę; gdy ta ustała, wracał buszman do pierwotnego stanu. Umarłych grzebią B. w dołach i mogiłę pokrywają stosem kamieni, niekiedy palą na stosie. Posiadają obfite zbiory bajek i opowiadań, śród których zwierzęta główną odgrywają rolę. Pojęcia: władza, zwierzchnik, posłuszeństwo, są im obce; prawem każdego jest siła, wsparta podstępem i oszustwem; potrzeby solidarności i wspólnego łączenia się przeciw nieprzyjaciołom nie odczuwają wcale; każda rodzina sama w sobie stanowi niepodległe państwo, wskutek silnie rozwiniętego indywidualizmu, nie znoszącego żadnych więzów. Słowem: B. są najsurowszym i najdzikszym ludem łowieckim Afryki południowej, którego nie zdołały pozyskać dla cywilizacyi ani usiłowania gubernatorów angielskich, ani nawet trudy i po-żelaza i umieją zręcznie wyrabiać potrzebne na- [ święcenie missyonarzów, ani wreszcie próby przez rzędzia, mają jednak pomysły wielce ograniczone, skąd wynika jednostajność form i jednostronność wyrobu. Tytoń palą namiętnie i z lubością oddają się trunkom. O sprzętach domowych nie może być mowy; w ciągłych bowiem wędrówkach B. ani ich nosić z sobą, ani przeto używać nie może. Pomimo nizkiego poziomu, B. mają wiele zmysłu do rysunków: figury zwierząt i ludzi, kreślone na wygładzonym kamieniu, uderzają podobieństwem i świadczą o trafności obserwacyi; to samo powiedzieć można o muzyce: melodye chwytają dokładnie i szybko, powtarzając je głosem dźwięcznym, metalicznym; nad wszystkie zabawy przekładają taniec. Życie rodzinne B-ów mało jest znane: młody buszman po dojściu do pełnoletności wyszukuje sobie żony, którą zjednywa podarunkami; pośredniczą w tern jego krewni; przyjęcie podarunków jest dowodem zgodzenia się dziewczyny na propozycyę; uczta

zwierząt, pazury, rogi, muszle, niekiedy kawałki mosiądzu lub żelaza, albo łańcuchy z ciemnych pereł podrzędnej wartości. Natomiast broń jest przedmiotem szczególniejszego baczenia; bez niej B. zginąłby marnie, z nią jest panem swego położenia: może się wyżywić, obronić od nieprzyjaciół, dokonać rozbójniczych napadów. Broń ta składa się z łuku, strzały oraz dzirytu (kirri), a B. wyrabiają ją i używają jej z nadzwyczajną zręcznością; strzały są częstokroć zatruwane; sposób jednak przyrządzania trucizny dotąd jest nieznany i trzymany przez B-ów w wielkiej tajemnicy; zdaje się, że główną jej częścią składową jest jad węży z domieszką soku Euphorbia candelabrum, oraz cebulkowatej rośliny Haemanthus toxicarius. Trucizna jest nadzwyczaj gwałtowna i zabija największe zwierzęta w ciągu paru godzin. Za pożywienie prócz zwierzyny służą im także cebulki rośliny Ixias, oraz innych lilij, lecz zmuszeni potrzebą nie gardzą szarańczą, mrówkami, rybami, a nawet wężami. Znają użytek

ciii

sas

11,i?

. »P

W*:

fi

Mrm

iSpl!

•A-'

-'S

wmm

'ÊÊÈÈ

ÉÊ

mm

§3

iii

. V.

MÉS

Fig. 333. Buszmani.

osoby prywatne przedsiębrane, co jest tern bardziej godne pożałowania, że ta garstka, którą zdołano nawrócić do chrześciaństwa, kultury i osiadłego życia, dała istotnie pożytecznych i pracowitych rolników lub pasterzy, wdzięcznych za dobre obchodzenie się i szczerze oddanych temu, kogo polubili. Język B-ów wykazuje ogromną ilość dyalektów, częstokroć różniących się bardzo między sobą. Jest to także jednem ze znamion nizkiej ich kultury i dowodzi braku wspólnego ogniska politycznego lub społecznego, któreby wzmacniało i jednoczyło wałęsające się samopas bandy w większą organiczną całość. Dwa szczepy, przedzielone nieznacznemi wzgórzami lub drobnemi rzekami, używają odmiennych, częstokroć wzajem niezrozumiałych, dyalektów. Pochodzi to głównie stąd, że całe familie lub ich członkowie wysiedlają się za zwierzyną na czas długi w dalekie okolice i tam nabierają obcych wy-

razów i zwrotów z języka negrów Bantu lub hoten-totów, a wracając w strony ojczyste, przynoszą z sobą zmienioną już mowę, która z czasem ulega dalszym przeobrażeniom. Liczba B-ów nawet w przybliżeniu określić się nie da, nie ulega jednak wątpliwości, że zmniejsza się statecznie wobec skiero-wananej przeciw nim i nieustającej wojny wytępienia. Wypierani ze wszech stron przez kafrów, hotentotów i europejczyków, rozpierzchli się w drobnych hordach po pustyniach, a pozbawieni zmysłu łącznego działania i odporu, giną z łatwością. Dzisiejsze ich rozmieszczenie w Kraju Przylądkowym sięga od granicy z kaframi na południo-wschodzie aż niemal do wybrzeża Atlantyku na północo-za-chodzie, w stronę zaś północną sięgają dalej, niż hoten-toci, mianowicie poza 19° sz. połudn. Nazwa B-ów (ang. Boshmen, niem. Buschmänner, według holen, bo sjesm anB) nadali temuludowi koloniści holender., dla oznaczenia „ludzi zamieszkujących krzaki, zarośla“. Sami oni nazywają się „Saan“ (liczba mn. od Sap) albo „Sagua“; wyrazy te nieokreślonego pochodzenia, mają oznaczać, według jednych, „ludzi osiadłych“ według innych „wyrzutków“. Kafrowie nazywają B-ów „abatoa“ t. j. „ludźmi używającymi łuku, łucznikami“.—Porównaj: Pr. Ratzel:

wnątrz wciągnięty; 3. kląskające językowo-mózgo-we (cerebrale), gdy język zbliżony jest ku środkowi podniebienia, jak przy wymawianiu Z, a następnie oderwany; dźwięk ten podobny jest do puknięcia przy odkorkowywaniu butelki; 4. kląskające boczne (laterale), wytworzone, przy wciąganiu powietrza, działaniem języka z udziałem zębów bocznych i podniebienia; dźwięk ten da się porównać z kląskaniem gęsi lub kaczek, gdy gmerają w kałuży; 5. kląskające wargowe, podobne do odgłosu przy całowaniu; 6. kląskające krtaniowe, podobne do mocnego charkania. Cztery pierwsze z tych dźwięków, posiada również język hottentocki, z którym języki buszmańskie pod względem fonetycznym mają pewne podobieństwo, ale nie pozostają z nim w żadnym związku gienetycznym. W językach B-ich niema wyraźnej różnicy między pierwiastkiem a wyrazem, jak również znamion formalnych na oznaczenie kategoryj gramatycznych, tak, że nie forma wyrazu, ale użycie jego składniowe rozstrzyga o tem, jaką część mowy pewien zlepek dźwięków w zdaniu przedstawia. W imionach rodzaje wyrażają się przez dodanie wyrazu „męski“ lub „żeński”; np. Skoiń „pies“, koro, „szakal“: Skoiń goai „pies męski“, Skoiń ©aiti „pies żeński“, lub: koro goai „szakal męski“ i koro ©aiti „szakal żeński“ (przez 8 oznaczamy dźwięk kląskający jęz.-mózgowy; przez ©—kląskający zębowy). Liczba mnoga oznacza się za pomocą przyrostków -ten, -de, -tu, -gen, albo też przez podwojenie wyrazu (np. Skoiń-ókoiń „psy“), a nawet przez podwojenie i dodanie przyrostków. Przypadki nie mają form osobnych. Podmiot w zdaniu od dopełnienia i od określeń odróżnia się na zasadzie miejsca, jakie w zdaniu zajmuje. Podmiot (mianownik) kładzie się przed słowem, a dopełnienie (biernik) po słowie. Słowo nie ma odmian; osobę 1-szą i 2-gą oznaczają cząstki zaimkowe « i a, w licz. mn. î, u na początku słowa położone; osoba 3-a używa się bez żadnej przystawki. Teraźniejszość i przeszłość czynności wyrażają się za pomocą odpowiednich partykuł, dodanych po zaimku przed słowem. Liczebników buszmanowie mają trzy: 1 Soai, 2 Sku albo Su, 3 Snog^a; „cztery“ wyrażają przez powtórzenie wyrażenia oznaczającego dwa przedmioty, podobnie w sposób składany wyrażają i „pięć“; dalej nie liczą; wogóle liczby większe nad 3 określają wyrazem „wiele“ (©hoaya). Pod względem więc liczenia stoją na niższym szczeblu od plemion australskich, które liczą do 4 alba 5-u (Ob. „Encykl.“ t. V str. 496). Budowa zdania w języku B-im jest najprostsza: składa się ono z podmiotu, orzeczenia i dopełnienia lub wyrazu określającego; zdania wypowiadane są niezależnie od siebie; pojęcie zależności lub ściślejszego związku między zdaniami jest w tych językach nieznane.—Li-teratura: Fryd. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft“ (Wiedeń, 1876—1888, t. I, 1 str. 148, t. II, 2 str. 25 i t. IV, 1 str. 1—18); W. H. Bleek „The Cape and its people and other Essays. By South-African writers.“ Wyd. prof.Noble’a. (Capetown 1869, str. 269 ns.), oraz inne dzieła Bleeka (ob.

A. A. K.

Busztiehrad, Budczehrad, B u s z t e v e s,

„Völkerkunde“, tom I (Lipsk, 1885); Bleek: „Reports concerning Bushman researches“ (Kapstadt,

1873—5); Fritsch: „Die eingebornen Südafrikas, ethnographisch und anatomisch besprochen“ (Wro cław, 1872, z atlasem); Holub: „Sieben Jahre in Südafrika“ (Wiedeń, 1881); Reman A.: „Echa z po-

łudniowej Afryki“ (Lwów, 1885).

And. S.

Buszmańskie jeżyki pod względem budowy gramatycznej zajmują miejsce pośrednie pomiędzy językami nieskładającemi czyli jednozgłoskowemi a jęz. zlepiającemi czyli aglutynacyjnemi. Proces zlepiania polega u nich na zdolności przyczepiania przyrostkówpo wyrazie (sufiksów), jako też przystawek na początku wyrazu (prefiksów). Własność przybierania przystawek na początku wyróżnia te języki zasadniczo od języka hottentotów, który prefiksów nie zna wcale. Język B. odznacza się obfitością brzmień samogłoskowych, czystych i nosowych, zarówno poje-dyńczych jak złożonych (dyftongów). Ze spółgłosek zaś, oprócz zwykłych brzmień spółgłoskowych wydechowych, jak: językowo-zębowe (t, d...), nosowe (m, n, ń) wargowe (b, w, wh,) liczne krtaniowe (k, kh, khr...), posiada nadto charakterystyczne brzmienia wdechowe kląskające (Schnalzlaute); są to pewnego rodzaju dźwięki spółgłoskowe, powstające nie przy wydychaniu (jak nasze spółgłoski), lecz przy wciąganiu do jamy ustnej powietrza i jednoczesnym spółudziale narzędzi mownych. Brzmień tych języki B. posiadają 6 gatunków: 1. kląskające zębowe, które tworzy się wtedy, jeżeli język dotyka naprzód górnych przednich zębów, a następnie przy weią-gnieniu powietrza jednocześnie zostanie cofnięty do środka. Dźwięk takiego zębowego kląśnięcia da się porównać do wykrzyknika, oznaczającego uczucie przykrości lub żalu; 2. kląskające podnie-bienne, różniące się od poprzedniego tern, że język początkowo dotyka przedniej części podniebie- „Encykl. ilustr.“ t. VIII str. 901). nia, skąd następnie, wraz z powietrzem, zostaje we

105

przedtem Buckov, miasteczko w Czechach, o 16 km. na półuoco-zachód od Pragi, należy do Smi-chowskiego okręgu i do parafii w Lidicach, posiada szkołę pięcioklasową, pocztę, telegraf, stacyę drogi żelaznej busztiehradzkiej (Weihybka-Kralup) i obfite kopalnie węgla w okolicy (Schlan, Rako-nice, Kladno). 3,214 m-ców, samych czechów. W zamku tutejszym przebywał Karol X, b. król francuski.—Podczas wojen szwedzkich miasto i zamek uległy doszczętnemu zniszczeniu. Dzisiejszy zamek pochodzi z 1700 r.—Nazwa B. datuje się dopiero od 1880 —aż do tego czasu miasto nazywało

And S.

H.

Butades z Sycyonu w Koryncie, garncarz, miał żyć przed 30 olimpiadą. Według legendy, którą zachował Plinius starszy (35, 151), był B wynalazcą rzeźby z gliny. Córka jego, chcąc mieć obraz swojego kochanka, nakreśliła jego wizerunek (kontur jego cienia) przy świetle lampy węglem na ścianie. Ojciec jej zaraz wykonał sylwetkę z gliny i w piecu dał ją wypalić. Ten najstarszy portret gliniany dostał się do Koryntu i był tam aż do zburzenia miasta przez Mummiusza. Przypisują B i i inne pomysły wyrobów z gliny; twierdzą, że cegły gzemsów przyozdabiał wypukłemi maskaronami. Jemu zawdzięcza Korynt rozwój sztuki plastycznej.

Butakow Aleksy, syn Iwana, kontr-admirał, rozpoczął służbę na flocie w 1832 r.; odbył podróż naokoło świata na statku „Abo“; w 1848 r. był wysłany na morze Aralskie, żeby je opisać, co i uskutecznił. Miał udział przy wzięciu Ak-meczetu.

W 1858 i 1859 r. płynął po Amu-Daryi aż do Kungradu. W 1867 r. mianowany kontr-admirałem, CH₃ . CH₂ . CH₃ i wyprowadzając B. z propanu przeniesiony do Petersburga, jako członek morskie- w takiż sposób, jak ten ostatni wyprowadzamy z eta-go komitetu technicznego. Za opis morza Aral- nu i jak etan — z metanu, t. j. przez zastąpienie

się Buckov.

Buta (albo Budiwój, w kronikach Buthue, Bitti, Batue), syn księcia obotrytów, Gotszalka i pierwszej żony jego, Słowianki. Zamordowawszy ojca 1066, oraz młodszego brata i macochę, księżniczkę duńską, został wygnany z kraju przez lud wzburzony, który przytem się lękał, aby go ojco-bójca tak samo nie uciskał jak Gotszalk, nawracając na chrześciaństwo i sprowadzając nienawistnych mu księży niemieckich. B. uciekł do sasów i tam książąt Ordulfa i Magnusa błagał o pomoc przeciw własnej ojczyźnie, a uzyskawszy ją, z licznym zastępem bardów, stormarsów, holzatów i tit-marsów ruszył do Wagryi. Chcąc zaskoczyć z nie-nacka i zdobyć Plunę (dzisiejszy Plön), puścił się przodem z 600 żołnierzami i, zastawszy miasto bezbronnem, postanowił w niem przenocować, choć mu to odradzano. W nocy osaczony przez słowian, gdy nie mógł do wycieczki nakłonić niemców, którzy nalegali nań, aby się poddał, musiał kapitulować, zawarowawszy tylko sobie wolne wyjście ze swojem wojskiem. Gdy wszakże wojsko wyciągało z miasta, słowianie, podburzeni przez kobiety, wyrzekające, że niektóre z nich niemcy zbezcześcili, wpadli na nich i krwawą pomstę za zniewagę żon swych i córek wzięli, a z niemcami poległ i B. d. 8 sierpnia 1071.—Helmold „Chronica Slavorum“, L. I, c. 25, 26; Szafarzyk „Staroż.“ — „Ottüv slov. nauc.“.    *

Ed.W.

skiego, na wniosek Humboldta w 1853 r., wybrany członkiem honorowym Towarzystwa geograficzneg < w Berlinie, a w 1867 r. za tęż samą pracę otrzymał medal od Towarzystwa geogi aficznego w Londynie. Umarł w 1869 r.

ButakoW Grzegorz, syn Iwana, admirał, generał-adjutant, członek Rady państwa (* 1820 r. —f 1882 r.). Po wyjściu z korpusu udał się na morze Czarne, w 1838 r. miał udział w potyczce nad rzeką Tuapse z góralami, napadającymi na rozbite okręty przy ujściu tej rzeki. W 1847 r. był mianowany kapitanem statku „Pospiesznyj⁻ i pozostawał na tem stanowisku do 1851 r., opisując brzegi morza Czarnego, tak russkie, jak i tureckie. W 1851 r. mianowany dowódzcą brygu „Argonauta“, a w 1852 r. fregaty „Włodzimierz“. Na tej parowej fregacie okazał swoje świetne zdolności wojenne podczas wojny krymskiej. W 1853 r. 3 listopada B. odbył śmiały i szczegółowy rekonesans rejdów w Warnie, Burgas i Balczyku, a 5 t. m. atakował parostatek turecki „Perwaz Baehre“, i po trzech-go-dzinnej walce zmusił go do poddania się. Następnie B. komenderował krzyżowcami. W 1854 r. 24 listopada nastąpiła morska wycieczka. Dowódzcą „Włodzimierza“, wraz z parowcem „Chersonez“ wyszli na morze, żeby, ile możności, działać przeciwko dwóm parowcom w zatoce Strzeleckiej. Skutkiem tej wycieczki nieprzyjaciel zmuszony był trzymać tu trójmasztowy okręt i 4 statki parowe. Od grudnia 1854 r. B. miał udział w obronie Sewasto-

pola, jako dowódzcą „Włodzimierza“. Dnia 27 sierpnia 1855 r. zręcznie wykonał plan bombardowania bateryi portowej i jednocześnie działał przeciwko wojskom nieprzyjacielskim. W nocy z 30 na 31 sierpnia, na znak umówiony, zapalono wszystkie statki parowe i „Włodzimierz“ wraz z innemi poszedł na dno. W 1856 r. B. mianowany kontradmirałem, zarządzającym częścią marynarki w Ni-kołajewie, oraz gubernatorem wojennym Nikołajewa i Sewastopola. W 1860 r. przeniesiony został na Bałtyk, jako naczelnik oddziału statków śrubowych. Wtedy napisał: „Obroty parowców“ („üapoxoAHHa 9BOaiou,iu“). Następnie był wysłany za granicę, gdzie się zapoznał z francuskim i angielskim sposobem sygnalizowania. W 1861 r. był mianowany naczelnikiem praktycznej eskadry łodzi śrubowych i zbadał dokładnie skały podwodne przy brzegach Finlandyi. Od 1863 do 67 r. b^ł agentem wojskowym marynarki w Anglii i we Francyi. W 1867 r. mianowany naczelnikiem eskadry pancernej, wydał: „Zbiór sygnałów wojennych marynarskich“ („Cboa^ MopcKMXb BoeHHHXT) caraa-JOBT,“) i „Księgę sygnałów ewolucyjnych“ („Knura 9BOJiioi],ioH-hbixï» cnmajiOBŁ“). W 1868 r. mianowany admirałem, a w 1881 r. członkiem Rady państwa. H-

Butan, ob. Bhutan.

Butan, kwartan, tetran, butylowodór, wodorek butylu, czwarty z kolei węglowodór w szeregu metanowym ze składem C₄H₁₀, Idąc od metanu, CH₄, przez etan, CH₃ . CH₃ i propan.

Kneyklop»4y» Powtitchna Unłtr. T X.

H. T.

N.T.

say.

1 at. wodoru grupą metylową, CH₃, znajdujemy się wobec dwu możliwości: albo wodór wjednejzgrup metylowych propanu ulegnie zastąpieniu i wtedy wzór B-u wypadnie CH₃ . CH₂ . CH₂ . CH₃, albo też zastąpienie odbędzie się nie w grupie metylowej, ale w metylenowej, CH₂, a wtedy wzór B-u przyjmie postać CH₃ . CH . CH₃ . Jakie pomiędzy

CH

temi dwoma wzorami istnieją różnice, wskazuje jeden rzut oka: pierwszy zawiera po dwie grupy metylowe i po dwie metylenowe, drugi grup metylenowych nie ma wcale, metylowych trzy, a nadto — nieistniejącą w pierwszym grupę metenilową czyli formilową, CH. Takim różnicom w budowie muszą odpowiadać wybitne także różnice we własnościach fizycznych i chemicznych, teorya więc przewiduje istnienie dwu izomerycznych między sobą B-ów: normalnego, który może też być nazwany metylopropilem albo dwuetylem (CH₃ . CH₂ . CH₂ . CH₃) i izobutanu, zwanego inaczej mety-loizopropilem, CH₃ . CH (CH₃) . CH₃. W rzeczywistości oba te węglowodory istnieją jako ciała oddzielne i bardzo różne między sobą. B. normalny znajduje się w najlotniejszych częściach ropy naftowej, szczególniej amerykańskiej, otrzymany zaś był syntetycznie po raz pierwszy przez Franklanda w 1849 r. przaz działanie sodu (użytego w postaci amalgamatu) na jodek etylu:

2C₂H₅J -j- Na₂ = C₄Hjq -J- 2NaJ, a reakcya ta, przy której Fraukland sądził pierwotnie, że otrzymał rodnik etyl w stanie wolnym, wobec znanej budowy jodku etylu rzuca najsilniejsze światło na budowę B-u normalnego. Węglowodór ten jest ciałem w zwykłych warunkach gazo-wem, skrapla się jednak bardzo łatwo przy oziębieniu i wre, pod ciśnieniem 765 mm, w temp. + 1°C. We względzie chemicznym jest typowym węglowodorem z szeregu metanowego, doskonale obojętnym, mało skłonnym do przemian chemicznych, oprócz reakcyi zastąpienia, której w nim łatwo dokonywają chlor i brom. Izobutan według niektórych ma się także znajdować w gazach naftowych, syntetycznie zaś był otrzymany przez Wurtza działaniem cynku i wody w temp. powyżej 150° na jodek izobutylu, oraz przez Butlerowa działaniem tychże ciał w temp. zwyczajnej na jodek butylu trzeciorzędowy (ob. B utył). Jest to węglowodór gazowy, daleko trudniej skraplający się od poprzedniego i którego punkt wrzenia pod zwykłem ciśnieniem wynosi—17°C. Własności chemiczne dzieli ze swoim izomerem normalnym, tylko, rzecz prosta, produkta przemian w obu razach są między sobą, nie identyczne, lecz izomeryczne.    Zn

Bute (czytaj Biut) John Stuart, trzeci hrabia dostojnej rodziny szkockiej, pochodzącej z wyspy tej samej nazwy (* w 1713 r.—f w 1792 r.). Był on towarzyszem królewicza, a później króla Jerzego III, w którego wpajał zasady, że król, nie tylko panować, ale i rządzić powinien. Posiadał potężny wpływ na umysł monarchy i chociaż nie piastował długi czas innego urzędu oprócz radzcy stanu, można powiedzieć, że był przez lat kilka ukrytym,

zakulisowym wielkorządzcą kraju. Naraz w 1762 r., usunąwszy wielkiego Pitta, został pierwszym ministrem korony, alezaledwie przez jedenaście miesięcy trzymał się u władzy. Jego usiłowania skruszenia oligarchicznego wpływu wielkich rodzin whigów uczyniły go nienawistnym arystokracyi wszechwładnej w parlamencie, u narodu zaś stał się niepopularnym, przez zabiegi ku wzmocnieniu powagi tronu za pomocą przestępstw cynicznych. Niepo* pularność ta zwiększyła się jeszcze, gdy podpisał preliminarya pokoju z Prancyą w Fontainebleau d.

3 listop. 1762 r. Podał się więc do dymisyi i nigdy już do władzy nie powrócił. Resztę życia spędził w swych wspaniałych rezydencyach wiejskich, oddając się rolnictwu i pracom naukowym w dziedzinie przyrodniczej. Zgromadził 30,000 tomów w bibliotece swojej. Potomkowie jego otrzymali tytuł margrabiów.

Bute John Patrick Crichton Stuart, markiz (* 1847 w Mount Stuart na wyspie Bute), par Anglii, jeden z najbogatszych właścicieli ziemskich. Przyjął wyznanie katolickie w grudniu 1868 r., co wywarło wielkie wrażenie w Anglii. Napisał: „The early days of sir William Wallace“ (1876); „Altus of S. Columba“ (1882) etc. Wraz z księciem Norfolkiem jest on najbardziej wpływową osobistością w obozie katolickim angielskim.

Bute 1) B. hrabstwo w Szkocyi, składa się z samych wysp, położonych w zatoce Clyde; z tych dwie większe: Arran (ob.) i B., oraz kilka mniejszych, jak: Inch-Marnoch, z latarnią morską; Holy, Plade, Great-Cumbrae, Little-Cumbrae; ogółem 582 km □ i 18,408 m-ców (1891), t. j. 32 na 1 km. □ .—2) B. wyspa na zachodniem wybrzeżu Szkocyi, w zatoce Clyde, należy do hrabstwa t. im., oddzielona wązkim kanałem Kyles of B. od sąsiedniego hrabstwa Argyle — pagórkowata (do 216 m. nad p. in.), dosyć urodzajna, stąd gęsto zaludniona (11,000 m-ców na 125 km. □), z klimatem nieco za wilgotnym, ale zdrowym. — Ludność trudni się po części uprawą roli, siejąc jęczmień, owies, kartofle, buraki,-po części zaś hodowlą bydła i rybołówstwem. Po wyspie rozsiane są dość liczne zabytki z epoki druidycznej.—Głównem miastem wyspy i zarazem stolicą hrabstwa jest Rothesay, z ruinami zamku, który był gniazdem rodzinnem Stuartów; dla tego też następca tronu angielskiego, książę Walii, jest zarazem księciem Rothe-

And. S.

Butea Koen. Barwo g ni a. Rodzaj roślin z rodziny Strąkowych-motylkowych (Leguminosae-papi-lionaceae), plemienia Fasolowych (Phaseoleae). Osadnik krótki, wklęsły, wewnątrz wysłany krążkiem mniej więcej wystającym. Kielich dzwonkowaty, 2-wargowy, o wardze górnej prawie całkiej, a dolnej 3-wrębnej. Korony prawie równopłatkowej ża-gielek jajowaty, odgięty; skrzydełka i łódka wgię-te. Pręcików 10, 2-wiązkowych przez uwolnienie naprzeciwżagielkowego; pylniki jednakowe. Zaląż-nia często beztrzoneczkowa, 2-zalążkowa; szyjka szydłowata, podnosząca się; znamię końcowe prawie główeczkowate. Strąk nie pękający, na trzonku, płasko ściśnięty, cienko błoniasty, w wierz-

cbołku 1-nasionowy. Nasiona ściśnione. Są to drze- • pie kilku centymetrów, pozostaje niezakrytą; w tej wa lub krzewy pnące się lub wijące, o liściach więc postaci (fig. 334) jest B. 1. tylko tablicą składanych 3-listkowycb, niesymetrycznych, opa- Franklina, zgiętą w formę walca. Jeżeli B. 1. trzonych w przylistki drobne i odpadające, o kwia- ma istotnie postać butelki (fig. 335), tak, że wykle-tach zebranych w grona lub kłosy. Znane są 3 jenie powierzchni wewnętrznej jest niemożebne, gatunki rosnące w Azyi podrównikowej, z których wypełnia się ją jakąkolwiek substancyą, która jest najważniejszym jest Butea frondosa Roxb. Bar- dobrym przewodnikiem, jak np. opiłkami żelaznemi. w o gnia gęsta. Drzewo zawsze zielone, 18—25'do- Powłoki te metalowe stanowią zbroję zewnętrzną rastające, z pniem grubym, zwykle krzywym; z ko- i wewnętrzną B-i 1-ej. Zbroja wewnętrzna połą-rą szarą, chropawą, gębczastą, zawierającą sok czona jest z prętem mosiężnym, który przechodzi krwisty; liśćmi wielkiemi, złoźonemi z 3 listków, z których końcowy okrągławy i tępy albo wykrojony, a boczne podobneż lecz ukośne, całobrzegie, skórzaste, z wierzchu lśniące, a spodem szarawo-aksamitnawe, o przylistkach małych, poodginanych i omszonych, a przylisteczkach szydełkowatych.

A*

!ï o ■■

i*;-

li

i¹

Fig. 334. Butelka lejdejska. Fig. 335.

przez korek lub pokrywę naczynia i zakończony jest gałką. Część szkła niepowleczona cynfolią winna być pokryta werniksem.—Aby B-ę taką naładować, łączy się przewodnikiem jej zbroję zewnętrzną z ziemią, gałkę zaś zbroi wewnętrznej — z konduktorem maszyny elektrycznej; na B-ce gromadzi się wtedy ilość elektryczności znacznie większa, aniżeli w razie, gdyby się zbroja zewnętrzna nie znajdowała w sąsiedztwie. Można B. 1. naładować i za pomocą elektroforu lub cewy Ruhmkorffa; można także zbroję jej wewnętrzną łączyć z ziemią, zewnętrzną zaś z konduktorem maszyny.—Teorya B-i 1-ej polega na teoryi zagęszczania elektryczności (ob. Kondensator), tu tylko dla objaśnienia jej działania przytoczymy pojęcia zasadnicze. Jeżeli zbroję wewnętrzną B-i 1-ej łączymy z konduktorem machiny elektrycznej, pozostającej w biegu, wtedy na zbroję tę przechodzi elektryczność konduktora, dajmy, dodatnia, a ta znów wpływem swoim wywołuje rozkład elektryczności zbroi zewnętrznej, odpycha jej elektryczność dodatnią, która spływa do ziemi, przyciąga zaś i wiąże elektryczność odjemną; z kolei wszakże sama jest przez tę elektryczność odjemną wiązana, zkąd gęstość elektryczności na pręcie coraz bardziej ku górze słabnie, a w gałce jest bardzo słaba. Tym sposobem dalszy przepływ elektryczności z konduktora maszyny do butelki 1-ej trwa dopóty, dopóki gęstość elektryczności na gałce nie wyrówna gęstości jej na konduktorze; wtedy wszakże gęstość elektryczności na zbroi wewnętrznej i zewnętrznej jest znacznie większa, aniżeli na konduktorze. Gęstość ta, a zatem i nagromadzona ilość elektryczności, jest odwrotnie proporcyonalna do grubości warstwy, oddzielającej

J. A.

Grona kwiatowe tęgie na końcach lub po bokach pędów bezlistnych pokryte przez włosy krótkie i miękkie, a czarno-zielone i nieco szkarłatnawe, o przykwiatkach i przykwiateczkacb lancetowatych, odpadających. Kwiaty liczne, wielkie, zwisłe, ciemno-szkarłatne z porostem pomarańczowym i srebrzysto lśniącym a miękko-włosym. Porasta góry i wzgórza w Indyach wschodnich. Kwitnie w marcu i kwietniu. Sok kory krwisto-czerwony, mocno ściągający i ścinający się w powietrzu, znany pod nazwiskiem Kino wschodniego lub azyatyc-kiego. (Kino o)ientale v. asiaticum)\ rzadko ono przychodzi do Europy, gdyż spotrzebowywanem bywa w miejscu, na sposób zachodniego, otrzymywanego z rośliny Cocoloba uvifera L.—Na pędach znowu, oraz na ogonkach i blaszkach liści, gromadzą się zwykle Czerwce właściwe, przerabiające czerwony sok na g u m i I a k, który też z tej rośliny zbieranym bywa. Wreszcie nasionami leczą wiele chorób, mających źródło w czerwiwości, a kwiatami barwią na żółto wełnę.—Zasługuje również na wspomnienie Butea superba Roxb. R. pyszna, wielki krzew pnący się, grubości uda, z gałęźmi nagiemi i gładkiemi, o liściach i kwiatach znacznie większych, niż u poprzedzającego gatunku, i podobnie zabarwionych. Rośnie także w Indyach wschodnich i należy do rzędu roślin bardzo ozdobnych.

Butelka, ogólna nazwa dla oznaczenia naczynia szklanego, mającego postać walca pustego, ze zwężonym otworem do wylewania, szyjką. Sposób fabrykacyi prosty: robotnik zanurza koniec rurki w piecu, gdzie szkło stopione się znajduje, wprowadza go w formę żądanej butelki i wydyma.

Szkło wskutek tego przybiera postać formy, za pomocą drugiej formy nadaje się wklęsłość dnu. Na końcu szyjki robi się jeszcze zgrubienie dla mocniejszego trzymania butelki.— Ob. Bolońska butelka; Florentyńska butelka; Lejdejska

butelka; Woulfa butelka.

Ed. W.

Butelka lejdejska, praktyczna i najpospolitsza forma kondensatora, czyli przyrządu do zagęszczania elektryczności, służy zatem do gromadzenia elektryczności w większych ilościach, aniżeli zebrać się jej może na konduktorze maszyny elektrycznej. Składa się z walca szklanego, powleczonego zewnątrz i wewnątrz cynfolią, przyczein jednak górna część powierzchni walca, w odstę-

jedną zbroję od drugiej, wprost zaś proporcyonalna chodzą także na powierzchnię szkła. O słuszności do wielkości powierzchni zbroi. W porównaniu z na- ! tego wniosku przekonać nas może B. (fig. 336) ładowanym konduktorem przedstawia naładowana B. j tak urządzona, że daje się na oddzielne części roz-

1. pewne korzyści, zawiera bowiem obie elektryczności bierać. Do naczynia metalowego (fig. 337) wsta-w znacznem nagromadzeniu, które nadto są tak bliz- wiamy najpierw naczynie szklane (fig. 338), a do ko siebie rozłożone, że połączenie ich łatwo wy wołać tego wreszcie znów naczynie metalowe (fig. 339), można; ponieważ zaś obie wiążą się nawzajem, B-ę stanowiące zbroję wewnętrzną. Jeżeli więc, po na-więc długo naładowaną utrzymać można Wyładowa- ładowaniu butelki tak złożonej, rozłożymy ją i przez nie B-i 1-ej następuje, jeżeli zbroję zewnętrzną z gałką dotknięcie przewodnikiem usuniemy z obu zbroi me-zbroi wewnętrznej połączymy jakimkolwiek prze- talicznych wszelką elektryczność, to po następnem wodnikiem, ciałem naszem lub oddzielnie do celu tego zastosowanym ekscytatorem (ob.) czyli wyładowywaczem. Elektryczność dodatnia płynie wtedy ze zbroi wewnętrznej do zewnętrznej, odjemna zaś ze zbroi zewnętrznej do wewnętrznej, skąd jednakie ilości obu nawzajem się zobojętniają.

:: ' _____

|i|    . ,, ,,

c TI<1

PI

su

Ili

i'

„n

..ft ____________nlfUill

Fig. 340. Baterya elektryczna.

znów złożeniu oddzielnych części w całość przekonamy się, że B. jest jeszcze częściowo naładowana, ładunki zaś te, oczywiście, skupione być mogły jedynie na obu powierzchniach szkła. Pozostający ten po wyładowaniu pierwszem butelki ładunek nazywa się pozostałością elektryczną. Grubość więc szkła wywiera wpływ ważny na ładunek B i, a jak wspomnieliśmy już wyżej, ilość nagromadzonej elektryczności jest tem większa, im zbroje bliżej siebie są umieszczone; należałoby tedy dobierać B-i ze szkła jak najcieńszego, wtedy wszakże szkło przedstawia zbyt słaby opór, tak, że nastąpić może wyładowanie wskroś szkła i B. ulega strzaskaniu. Baczyć tylko w każdym razie należy, aby szkło miało wszędzie grubość, o ile można, jednostajną, wtedy bowiem można B-ce nadać jak największy ładunek możebny, nie obawiając się narażenia jej miejsc najcieńszych.

Aby otrzymać znaczne ładunki, nadawać trzeba B-om znaczną powierzchnię, co wszakże osiąga się dogodniej przez złączenie pewnej liczby B-ek wbateryę elektryczną w taki sposób, że wszystkie zbroje wewnętrzne są między sobą złączone przewodnikami, podobnie jak i zbro-

Przebieg taki obu elektryczności po przewodniku nazywa się w ogólności prądem elektrycznym; jeżeli wszakże, jak to ma miejsce w B-ce 1-ej, dokonywa się nader szybko, nazywamy go zwykle uderzeniem elektryczne m. Wyładowanie to sprowadza szereg działań cieplikowych, świetlnych, mechanicznych, fizyologicznych, chemicznych i magnetycznych; jeżeli elektryczność posiada napięcie dostatecznie silne, wyładowanie nastąpić może i przez nieprzewodnik, w szczególności zaś przez powietrze, pr/,yezem powstaje iskra elektryczna (ob. Elektryczność, Elektryczne wyładowanie, Elektryczna i skra).— Sądzono pierwotnie, że nieprzewodnik rozdzielający dwie zbroje, szkło zatem w B ce 1 ej, odegrywa tu rolę tylko bierną, powstrzymując bezpośrednie łączenie się obu elektryczności; Faraday wszakże wykazał, że i natura tego nieprze-wodnika czyli izolatora ma też wpływ ważny na rozkład elektryczności i bierze w tem udział czynny, a odosabniające te substaucye nazwał dielek-trycznemi, liczbę zaś, która wyraża ilościowo rozmaite zachowanie się różnych izolatorów nazwano stałą dielektryczną; liczba ta stanowi przeto ważny spółczynuik przy rozważaniu rozkładu elektryczności w B-ce 1-ej (ob. Dielektrycz-ność, Dielektryczna stała). Wpływ izolatora okazuje się zresztą już stąd, że po wyładowaniu B-i 1-ej można po pewnym czasie otrzymać jeszcze dalsze, choć słabsze wyładowanie. Objaśnia się to tem, że elektryczności nie gromadzą się wyłącznie na zbrojach metalicznych B-i, ale po części prze-

'u

ifc, j

i.

II

Ail

iii

fa. i J 11

li

Fig. 33(3,

Fig 339,

Fig. 33“.

- fl> Fig. 338 Butch a rozłożona na części,

W:

je zewnętrzne. Dogodną bateryę elektryczną według urządzenia Riessa przedstawia fig. 340. Połączenie zbroi zewnętrznych ustalone jest przez to, że podstawa, na której mieszczą się B-i, powleczona jest cynfolią; zbroje zaś wewnętrzne łączą się za pośrednictwem , zgiętych prętów metalowych, pozostających w zetknięciu z gałką B-i środkowej; pręty te dowolnie odginać można, czem bateryę rozkłada się na oddzielne butelki. W urządzeniu takiem ogólna powierzchnia naładowana bateryi jest sumą powierzchni oddzieluych B-ek. Zamiast wszakże w ten sposób zestawiać szereg B-ek, można je zespolić tak, że zbroja zewnętrzna pierwszej B-i łączy się ze zbroją wewnętrzną drugiej, zbroja zaś zewnętrzna tej drugiej ze zbroją wewnętrzną trzeciej i t. d. Zbroja wewnętrzna pierwszej butelki łączy się z konduktorem machiny elektrycznej, zbroja zaś zewnętrzna ostatniej z ziemią. Baterya taka nazywa się b a t e r y ą ładowaną w kaskadę. Różnica potencyału (ob.) czyli inaczej różnica między ilością elektryczności na wewnętrznej zbroi pierwszej B i i na zewnętrznej zbroi ostatniej, rozkłada się równomiernie na wszyst kie B-i, a to zmniejsza niebezpieczeństwo rozbicia którejkolwiek z nich, coby nastąpić mogło przy nagromadzeniu elektryczności na dwu tylko zbrojach.

Do ilościowej oceny ładunku, nadanego B-ce lub bateryi elektrycznej, służy Butelka Lane’a (fig. 341). Na tej samej podstawie, na której się

mieści B. 1., utwierdzony jest pręt szklany a, dźwigający na górnym swym końcu pręcik mosiężny b, zakończony kulką c. Pręcik ten daje się łatwo w jedną i drugą stronę przesuwać, kulka więc c może być w dowolnej odległości od kulki d butelki umieszczana. Pręcik wreszcie połączony jest drutem metalowym ze zbro ją zewnętrzną butelki i o-Fig 341. Butelka Lane’a. patrzony w podziałkę, która dozwala dokładnie oznaczać odległość obu kulek. Aby więc ocenić ładunek elektryczny danej bateryi, łączymy jej zbro ję zewnętrzną z kulką d butelki Lane’a, a w ten sposób na jej zbroję wewnętrzną przechodzi pewna ilość elektryczności, proporcyonalna do ilości zebranej w bateryi. Pod wpływem dalej tak przeprowadzonej elektryczności wzbudza się elektryczność przeciwna na zbroi zewnętrznej, a przy połączeniu tych elektryczności przeskakuje iskra między gał kami c i d Iskra ta, oczywiście, powstaje przy pewnym oznaczonym ładunku; ilekroć więc, przy jednakiej odległości kulek, przeskakuje iskra, znaczy to, że B. do jednakiej granicy jest naładowana, a to pozwala dalej oceniać ładunek bateryi, której elektryczność na gałkę d przechodzi. Dodać tą należy, że do butelki Lane’a przechodzi z bateryi elektryczność ze zbroi zewnętrznej, zatem elektryczność, którą yr warunkach normalnych przepły

wa do ziemi, ale stąd mamy też miarę ilości elektryczności, która się na drugiej zbroi bateryi utrzymuje. Im mniejszą ilość elektryczności oceniać mamy, tern bardziej należy kulki c i d ku sobie nawzajem zbliżać.

Wynalazek B-i 1-ej przypada na połowę ośrnna-stego stulecia, gdy gorliwie zajmowauo się doświadczeniami z ulepszoną już nieco maszyną elektryczną. W jesieni 1745 r. doniósł kilku osobom Ewald Jerzy Kleist, dziekan w Kaminie na Pomorzu, o odkryciu dokonanera 10 października tegoż roku. Gdy mianowicie wprowadził gwóźdź do flaszki napełnionej rtęcią lub alkoholem, gwóźdź ten naelektryzo-wał, a potem go dotknął, otrzymał stąd tak silne iskry elektryczne, że doznał wstrząśnienia w ramio-lacli. Aby działanie było tak silne, musiał fła szkę trzymać w ręce, gdy bowiem była odosobnio uą, iskry wypadały słabsze. Przy tej przeto pierwszej B-ce zagęszczającej stanowiła ręka zbroję zewnętrzną, ciecz zaś wewnętrzną. Wkrótce potem, w początkach 1746 r., ogłosił fizyk holenderski, Mus-chenbroek, że toż samo zjawisko odkryto i w Hol-1 mdyi w r. 1745. Musschenbroek i przyjaciele jego prowadzili doświadczenia nad przechowywaniem elektryczności w ciałach, a przy jednem z takich loświadczeń Cuuaeus, bogaty mieszczaniu w Lejdzie, ;dy za pośrednictwem gwoź lzia przeprowadzić chciał elektryczność do szklanki napełnionej wodą, przy lotknięciu gwoździa doznał gwałtownego uderzenia, doświadczenia te powtarzano wszędzie z zajęciem, .i opisy ówczesne świadczą, jak silne wrażenie sprawiało to nagłe wzmożenie się tajemniczej i tak mało wówczas jeszcze znanej siły elektrycznej. W liście do Rćaumura pisze Musschenbroek, że „za koronę p’rancyi nie chciałby się po raz drugi na podobne narazić wstrząśńieuie“. Winkler zaś, znany z ulepszenia maszyny elektrycznej, gdy po doświadczeuiu takiem uległ silnym kouwulsyom, chcąc uniknąć pośrednictwa własnego ciała, zastosował do wywoływania iskier wyładowywacz, dosyć zresztą zawiły; dla wzmożenia działań połączył trzy B-i, a z tej !) a ter y i elektrycznej otrzymywał iskry, które widziano i słyszano z odległości dwustu kroków.— Vby dać pojęcie o ówczesnych pierwotnych urzą-Izeniach, załączamy tu rycinę (fig. 342), wziętą ze łynnych w swoim czasie „Lettres à une princesse i’Allemagne“ Eulera (1760 — 1762), a przedstawia-,ącą maszynę elektryczną wraz z B-ą. C jest kula szklana, wprawiana w obrót za pomocą korby E, przy czem ulega ona tarciu o poduszkę D; druty metalowe Q przeprowadzają elektryczność przez łańcuch metalowy P do pręta żelaznego FG, od którego mów schodzi drugi łańcuch metalowy H, zanurzo-ly w butelce K, napełnionej wodą. Butelka ta lalej mieści się w naczyniu L, również wodą ua-pełniouem, a łańcuch A, jednym końcem w naczy-liu tern pogrążony, spoczywa drugim na podłodze.— Profesor gdański Gralath zastąpił gwóźdź drutem mosiężnym z kulką i pierwszy wywoływał wstrzą-śnienie u znacznej naraz liczby osób, trzymających się za ręce, a Bevis, zastąpiwszy ciecze zbrojami metalowemi, nadał B-ce obecną jej postać. Dzia-łanie_B-i 1-ej wyjaśnił Franklin, wykazawszy, że

rzymskiej znajdował się przy Piusie IX w Gae-cie. Po wojnie krymskiej był znowu posłem w Konstantynopolu, gdzie miał trudne zadanie zawiązania stosunków pokojowych. W 1858 r. wrócił do Rossyi. Umarł w Paryżu 1866 r. Lamartine w swoich: »Impressions de voyage en Orient“ tak o nim pisze: „Homme charmant’ et moral, philosophe et homme d’Etat“. Jego „Wspomnienia“ („BocnoMHHama“) ogłosiło pismo: „PyccKifi ApXHBt“.    H-

fżZDG

VV\1

«■

/\

r-

Fig. 342. Pierwotne urządzenie maszyny elektrycznej i butelki lejdejskiej

Butjadingen, Butjadingerland, dzielnica w Niemczech, obejmująca północno-wschodnią część w. ks. Oldenburskiego, tj. półwysep między dolną Wezerą a zatoką Jade (stąd nazwa; dosłownie: kraj z tamtej strony Jade). Jest to kraina nader żyznych marszów, podatna przedewszystkiem do uprawy roli, obfita w wyborne pastwiska i broniona z trzech stron przez groble od zalewu morza. Tak dodatnie warunki spowodowały znaczne zgęszczenie ludności, która osiadła tu najliczniej z całego księstwa. —Główne miasta są: Ellwürden, Brake i Elsfleth, wszystkie trzy na lewym brzegu Wezery. B. tworzyło dawniej małe państwo obie zbroje posiadają elektryczności przeciwne; on fryzyjskie, które Oldenburg zdobył w 1514; dosta-też wskazał, że można butelkę wyładować stopniowo,    ło się ono następnie księstwu Holstein-Plön w 1667

dotykając przewodnikiem naprzemian zbroi jej ze-    roku, Danii w 1676 r., lecz w r. 1773 wróciło znowu

And. S.

Butkow Włodzimierz (* około r. 1820 — f 1881), w r. 1833 ukończył w Petersburgu szkołę wyższą, od stycznia 1853 do 1865 był sekretarzem stanu, a następnie członkiem rady państwa i komitetu ministrów. Obdarzony wyższemi zdolnościami administracyjnemi i umysłem praktycznym, głównie zaś szczególniejszą przenikliwością w wyborze pracowników, B. po wstąpieniu na tron Cesarza Aleksandra II przekształcił całkowicie skład kan-celaryi państwowej, obsadziwszy ją ludźmi z wyż-szem wykształceniem, między innymi zaś poznaw-

S. K.

wnętrznej i wewnętrznej, i wykrył, że elektrycz- ¹ do Oldenburga, ność mieści się, nie na zbrojach, ale na powierzchni szklą, do czego użył innej formy B-i, tak zwanej tablicy Prankliua (ob.), chociaż urządzenie to wprowadził również Bevis. Co do dalszych szczegółów historycznych ob. Elektryczność i Kondensator.

Butera, miasto na wyspie Sycylii, w departa-mancie Caltanisetta, okręgu Terranova, na prawym, wyniosłym brzegu rzeki Comunelle; kopalnie siarki,

5,900 m ców. W pobliżu piękny zamek Falconera.And' s-Butes, syn króla ateńskiego z czasów przedhistorycznych, Pandiona, brat Erechteusa. Został on j szy się na wartości Zarudnego. Ten ostatni stał kapłanem Poseidona Erychtoniosa, a godność tę sprawowali ciągle potem jego potomkowie, zwani

K. K.

Butagai lub Eteobutodai.

Buteshire, ob. Bute.

Buthus, ob. N i e d ź w i a d e k czyli Skorpion. Butieniew Apolinary, syn Piotra, dy-

się później głównym pomocnikiem B a i najwybitniejszym członkiem komisyi zostającej pod jego kierownictwem, która opracowała cały projekt reformy sądowej z r. 1864, co stanowi niespożytą jego zasługę. Na tern wszakże nie skończyła się jeszcze, jego praca, gdyż i po zatwierdzeniu ustaw sądo-plomata, członek Rady państwa (* 1787 r. — j dowych, w latach 1865 i 1866, prezydował w ko-t 1866 roku). W 1804 r. wstąpił do ministeryum misyi wyznaczonej do opracowania przepisów pra-spraw zagranicznych, został zczasem sekretarzem wnych, odnoszących się do wprowadzenia w życie vice-ministra. W 1812 r. znajdował się w kan- ustaw rzeczonych. — „9hu,hkjioii. CaoBapt“.

celaryi dyplomatycznej księcia Bagratioua, gdzie pozostawał aż do bitwy pod Borodynem. W 1830 r. mianowany posłem i ministrem pełnomocnym w Konstantynopolu, tam zwalczał wpływ francuski w 1831 r.

3utkow Jakób, pisarz russki (f 1856), samouk, z rodziny mieszczańskiej. Przybywszy z prowincyi do Petersburga, dostał się do redakcyi czasopisma: „OTenecTßeHHua 3auuCKn“, a gdy powinien był W 1832 r. skłonił Portę, aby prosiła wstąpić do wojska, Krajewski kupił mu „kwitancyę Rossyę o pomoc w wojnie z Mehmetem Alim, baszą rekrucką“, za którą on się wypłacał współpraco-egipskim; w 1833 r. podpisał znakomity traktat, wnictwem w jego wydawnictwie. Sam żyjąc w cią-mocą którego Dardanelle pozostawały zamknięte głej trosce o chleb powszedni i w niedostatku, B. dla statków zagranicznych. W 1843 r. miano- dobrze się zapoznał z życiem proletaryatu urzędni-wany posłem w Rzymie, pomimo naprężonych sto- czego i wogólności ubóstwa, tulącego się po pod-sunków, potrafił pozyskać zaufanie papieży Grze- daszach i suterenach, i odmalował je w szeregu gorza XVI i Piusa IX i w 1847, wspólnie z hr. powieści: „Hobmö    „TeMHbia ueaoBÈiCb“,

Błudowem, zawarł konkordat. W czasie rewolucyi „Topiona“, „Kpe^uTopM, jiioóobb a 3araaBia“,

OrpaHnaa HcTopia“, „Ile- { królewicza, do uwolnienia którego B. gorliwością

„HencKiw IIpocneKTt“

TepöyprcmH nepiminti“ i inne. Był to pisarz kierunku naturalistyczuego i wybornie malował typy z obranej przez się sfery społeczeństwa, niepodobna też mu odmówić prawdziwego talentu, który w nim nawet i Bieliński uznawał; ale też niepodobna zgodzić się z Bułharynem, stawiającym go wyżej od Gogola.—„Ghuhkjioii. C-iOBapr,“.    *

Butkowskij Piotr (* 1801 w Rossyi połudn ) do r. 1823 był uczniem akademii medyko-chirurgi-czuej w Petersburgu, ukończywszy ją, pełnił służbę jako lekarz wojskowy w Finlandyi, w r. 1832 po obronieniu rozprawy: „De vitae psychicae anomalia generation“ otrzymał stopień doktora med. W r. 1834 został w Charkowie prof, chorób umysłowych, w 1837 zaś objąwszy katedrę patologii i terapii szczegółowej, pozostawał na niej do r. 1844. w którym nagle umarł. Wydał „Podręcznik chorób umysłowych“ (Petersburg, 1834) i „Zasady patologii i terapii szczegółowej“ (Charków, 1841). Por. L. F. Zmiejew, „CjiOBapi, upaueft m t. (Petersburg, 1885, str. 34).

Butler, berb polski z indygenatu, na tarczy czterodzielnej w krzyż (ecartelé) na środku rzuconą jest mniejsza tarcza o złotem polu i na niem orzeł czarny z koroną na głowie, mający na piersiach małą czerwoną tarczę, na której widnieje dzban srebrny, okuty złotemi obręczami. Po-za tarczą środkową (Herzschild — centre) w pierwszem prawem górnem czerwonem polu złote wschody o czte rech stopniach, w drugiem lewem górnem i trze-ciem prawem dolnem czarnem polu: dwa trójkąty złote na krzyż złożone, w czwartem dolnem lewem czerwonem polu okrągłe zwierciadło. Nad tarczą mieszczą się trzy hełmy w koronach szlacheckich, w koronie prawego hełmu połowa czarnego psa, zwróconego na lewo, bez przednich łap, z dwoma białemi skrzydłami, w srebrnej obroży na szyi i z okrągłem lusterkiem na piersiach. W koronie środkowego hełmu: srebrny róg myśliwski, zawieszony na czerwonej kolumnie, stojącej na dwóch srebrnych wschodach, a uwieńczonej trzema stru-siemi piórami. W koronie trzeciego lewego hełmu dwa orle skrzydła, barkami do siebie, prawe złote, lewe czarne.—Niesiecki podaje, iż herbem Buttlerów jest kosz napełniony kwieciem, ród zaś wywodzi z Anglii, osiadły najpierw w Kuronii, a później w Polsce. R. 1621 indygenat polski otrzymał Jan But-tler, a' r. 1627 brat tegoż Jakób Buttler, od którego pochodził Gothard Wilhelm Buttler wiel. podkom. Jana Kazimierza, w r. 1651 przez ces. Ferdynanda III wraz z potomstwem wyniesiony do godności hrabiego imper, rzymsk, Herbem tym pieczętują się Buttlerowie.—„Vol. Leg.“ III, 552.—Niesiecki—War-szycki—Borkowski—„Herb. rod. szl. kr. Pols.“; Kossakowski Monogr. I, 46.

Butler, rodzina przybyła z Hessyi (wedł. Nies, z Anglii) do Inflant, a stąd do Polski, osiadła na Podlasiu. Najznakomitszym jej przedstawicielem jest: B. Gothard Wilhelm (* 1600 w Goldyndze—f 1660), dworzanin królewicza Jana Kazimierza, należał do jego orszaku w podróży do Hiszpanii i razem z nim podzielał więzienie w zamku Cisteron; po powrocie

swoją niemało się przyczynił, pozyskał w nagrodę starostwo preńskie; później mianowany został podkomorzym koronnym i generałem straży przybocznej królewskiej. Czterej jego synowie: Teodor, kanonik warszawski, Marek, Aleksander i Jan, sprawowali rozmaite urzędy i godności w Rzeczypospolitej.— „Enc. S. Orgelbranda”.

Dr. J. P.

Butler Samuel (* 1612 w Strensham—f 1680 w Londynie), poeta angielski. Nauki szkolne pobierał w Worcester, potem czas jakiś słuchał podobno wykładów w Cambridge. Zarabiał na utrzymanie jako pisarz prywatny, potem jako nauczyciel domowy, między innemi u bogatego szlachcica purytań-skiego, Samuela Luke, którego późuiej sparo-dyował w „Hudibrasie“. Po restauracyi Stuartów otrzymał korzystniejszą posadę u hrabiego Carbury. W tym-to czasie zwrócił na siebie uwagę poematem satyiycznym „Hudibras“, którego część pierwszą wydał w r. 1663,—drugą w 1664, trzecią zaś i ostatnią dopiero w 1674. W poemacie tym wyszydza purytanów, przedstawiając ich jako ciemnych prostaków, fanatyków i obłudnych nabożni-siów. Uosobieniem ich jest Hudibras, który, na podobieństwo Don Quijota, w towarzystwie koniuszego swego, Ralfa, niby Sancho Pansy, wyrusza na wytępieuie w Anglii grzesznej (nie purytańskiej) światowości i wikła się w różne komiczne i kompromitujące go przygody. „Hudibras“, jako wyraz reakcyi przeciw niedawnej przewadze purytanów, doznał przychylnego przyjęcia, szczególniej wśród wyższych sfer społeczeństwa angielskiego; sam Karol II czytał go chętnie, B-a wszakże wynagrodził dorywczo i poeta ostatnie Jata życia spędził w nędzy. Inne utwory jego małej są wartości. Wszystkie jego „Poetical works* wydał Clarke z życiorysem i krytyczną oceną Gillfilana (2 tomy, Lond., 1878 r.).

Butler Dawid, holender, kapitan statku, znany w dziejach floty russkiej, jako komendant pierwszego russkiego statku wojennego „Orzeł“, przeznaczonego z rozkazu cara Aleksego Michajłowicza do nawigacyi po morzu Kaspijskiem. Statek ten zbudowany byl w warsztatach Diednowa lub Die-dinowa, dokąd B. przybył z Holandyi w maju r. 1670. B. przypłynął na “Orle„do Astrachania w chwili, gdy się spodziewano napadu na to miasto ze strony Steńka Razina. Gdy ten się zjawił, 8. chciał uciekać do Persyi i namawiał podkomendnych swoich; ci jednak, obawiając się wpaść w ręce Razina, opuścili swego dowódzcę i odpłynęli na łodzi. B. pozostał mimowoli w Astrachaniu, był świadkiem scen, jakie się tam rozegrały po wzięciu miasta przez Razina, i opisał je.    r-

W. K. Z.

Butler Andrew-Pickens (* w Karolinie Południowej 1796 — f 1857), polityk amerykański. W r. 1819 był adwokatem; r. 1831 prowadził propagandę polityki „nullifikacyjnej“; r. 1846 został senatorem na kongresie federacyjnym i prezesem komitetu sądowego. W senacie bronił żarliwie praw i interesów Południa. Odpowiadając Karolowi Sum-merowi, który występował przeciwko niewolnictwu, B. miał ostatnią swoją mowę. Posiedzenie to było

nadzwyczaj burzliwe. Summer z wielką swadą ora-torską zgromił B-a, za co siostrzeniec tego ostatniego Preston Brooks, rzucił się na Summera iomałogonie zabił uderzeniem kija (1856).    r-

ciu będących równoważników, do uzasadnienia nauki o wartości chemicznej pierwiastków, a przede-wszystkiem o czterowartościowości węgla, do obalenia na bałamutne wnioski zezwalającej zajady Ger-hardta, że każdy związek może mieć liczne wzory racyonalne. B. w sposób zupełnie zdecydowany określił pojęcie budowy chemicznej jako „rodzaj i sposób wzajemnego powiązania się atomów w cząsteczkę“. Wzór budowy, według niego, nie przedstawia i nawet nie kusi się o przedstawienie układu atomów w przestrzeni, lecz wyraża stosunki wzajemnej odległości stosunkowej jednych atomów od drugich i porządek, w jakim są ułożone w cząsteczce. Ten wzgląd, według B-a, jest zasadniczą i naczelną przyczyną własności chemicznych związku, które w równym co najmniej stopniu zależą od budowy, jak od jakości i ilości wchodzących do składu cząsteczki atomów. Za podstawę tym teoretycznym pracom B a służyły liczne jego badania doświadczalne, zgrupowane zwłaszcza około odkry tego przezeń (1864 r.) pierwszego alkoholu trzeciorzędowego, trójmetylokarbinolu, (CH₃)₃.C.OH. który, razem z otrzymanym przez Friedla o dwa lata wcześniej alkoholem drugorzędowym — izopropilo-wym, (CH₃).₂.CH.OH, znakomicie przyczynił się do ugruntowania nauki o wartości i budowie chemicz nej. B. studyował nadto alkohole wogóle, al dehid mrówkowy, węglowodorowy z szeregu ety lenowego i wiele innych związków organicznych Całość pierwotnych poglądów swoich zawarł w książ ce, która, w oryginale wydana w Kazaniu w 1864 r została przełożona na język niemiecki i wydana w Lipsku 1868 r. p. t. „ Lehrbuch der organischen Chemie.“

Buto (egips Pa-Utit = siedziba Utity), główne miasto 19-go nomu dolno-egipskiego, na płn. wsch. od Sais, na sebenickiem ramieniu Nilu; zwalisku jego upatrują badacze w dzisiejszem Tellel Feraim. Było główną siedzibą bogini tegoż imienia (Ut, Utit) która, doznając czci powszechnej-jako uosobienie światła północnego i obroniciel-ka północy od bogini południa, Neched, była bóstwem miejscowem B-a. Tutaj miała ona swoją świątynię, ze wspaniałym portykiem i z kaplicą, wysoką na 40 łokci, z monolitu. Na cześć jej urządzano doroczne uroczystości ludowe. Wyrocznia jej w czasach późniejszych największej zażywała powagi. W pobliżu jej świątyni rozciągało się wielkie jezioro (dzisiejsze Burlos) z pływającą wrzekomo wyspą Chemmis, na której ona ukrywała wykarmio-nego swą piersią Horusa (Apollina), syna Ozyrysa, od prześladowania Tyfona.—Herodot utożsamia B. z greckiem bóstwem Leto (rzymskie Latona), inne znów wersye biorą ją za jedno, bądź z boginią Athor (Hathor), bądź z Izydą. Symbolem jej, jako bogini nocy, a właściwie światła księżycowego, była jadowita mysz egipska, uważana, jak kret, za ślepą, gdyż oczy ma nadzwyczaj małe, w fałdach skóry ukryte. Wyobrażenie tego zwierzątka stawiano obok jej wizerunków w świątyniach, gdzie

Zn.

Po

Butler Benj amin Frankli n (* 1818 w Deerfield—f 1893 w New-Hampshire), generał i polityk amerykański; będąc adwokatem w Lowell (Massachusetts), został obrany członkiem Izby prawodawczej r. 1853, a r. 1859 wstąpił do senatu stanu Massachusetts, gdzie zasiadł na ławach stronnictwa demokratycznego; r. 1861 na zjeździe Konweucyi demokratycznej w Baltimorze oświadczył, że nie chce dłużej zasiadać w Izbie, popierającej otwarcie niewolnictwo murzynów, poczem przystąpił do stronnictwa obrońców Unii. Po wyborze Lincolna i wy buchu wojny domowej B., zamianowany brygadyerem generalnym milicyi w Massachusetts, zajął Annapolis i szybkim marszem na Baltimorę nie dopu ścił do secesyi Marylandu, przez co rząd federalny mógł dalej zasiadać w Waszyngtonie. B. nie chciał wydać plantatorom zbiegłych niewolników, którzy się schronili do fortu Monroe, uprzedzając w tym względzie późniejsze dekreta władzy wykonawczej i kongresu. Po zdobyciu fortów Hatteras i Clark na wybrzeżach Karoliny północnej B. otrzymał dowództwo sił lądowych w Luizyanie, a po zdobyciu przez admirała Farraguta Nowego Orleanu (maj 1862) zajął to miasto i zarządzał niem do m. grudnia z energią, która się stała przysłowiową w prowincyi. R. 1863 B. był komendantem departamentu wojennego Wirginii i Karoliny Północnej; r. 1864 zajął City Point i Bermuda Hundred i oszańcował się tam, oczekując na armię Granta, która nadchodziła od północy, ale zaszachowany przez generała Beauregard, połączył się z wielką armią Potomaku i zdał swoje dowództwo, skończonej wojnie B. oddał się wyłącznie polityce; obrany członkiem Kongresu w r. 1866, zaciągnął się do stronnictwa radykałów republikańskich, domagających się środków gwałtownych do przeprowadzenia reorganizacyi Stanów Południa; nie długo jednak wytrwał na tera stanowisku; porzu ciwszy obóz republikański, wrócił do partyi demokratycznej i usiłował, przy pomocy „Greenbackerów“

„Graugerów“ i stowarzyszeń robotniczych utworzyć stronnictwo czysto ludowe. R. 1882 B. obrany został przez większość demokratyczną gubernatorem Stanu Massachusetts, co było od dwudziestu lat celem jego marzeń. — A Moireau w „Gr.

Enc. Lamirault’a“.    r-

Butlerów Aleksander (* 6 września 1828 w Czystopolu (gub. Kazańska), — f w Petersburgu 17 sierpnia 1886 r.). Uczeń Zinina w uniw. Kazańskim , a następnie prefesor tamże, w 1868 r. przeniesiony do uniw. Petersburskiego. Wielce zasłużony w sprawie ugruntowania i rozwoju teoryi budowy związków organicznych i nawet twórca wyrazu „struktura“ na oznaczenie pojęcia budowy chemicznej. Wspólnie zEr-lenmeyerem, pod bezpośrednią wodzą Kekulégo, aza dalszj ch poprzedników mając Coupera, Wurtza, Frank-landa, zwłaszcza zaś Cannizzara, B. dzielnie przyczynił przedstawianą była pod postacią żmii skrzydlatej się do powszechnego przyjęcia w nauce ciężarów ato- i z czerwoną koroną na głowie (godłem północy). *

mowych na miejsce dawniej w powszechnem uźy-

Butomus T. Roś w it a. Rodzaj roślin będący

typem rodziny Butomeae v. Butomaceae. Kwiaty wyprostowany, bezlistny 3—5' dochodzący, na szezy-foremne i obupłciowe mają okwiat koronowaty, 6 cie z wielkim okółkiem kwiatów blado-różowych. działkowy, ułożony w dwa okółki, po trzy działki, Dość zwyczajny po naszych bagnach, jeziorach i iu-dachówkowato na siebie zachodzące, tak w zewnę- nych wodach spokojnych. Dawnemi czasy korzeń wnętrzym jak i w wewnętrznym okółku. Pręcików i nasiona Sita kwitnącego, radix et Semina 9, z których 6 parami są przeciwległe działkom Junci floridi, jako lek odmiękczający, chłodzący i roz-zewnętrznym a pozostałe 3—wewnętrznym; nitki twarzający, zadawane bywały. Kłącz, mimo że wolne, cienkie; pylniki 2-woreczkowe, równo-wązkie, jest gorzkawy, w niektórych okolicach północnej Ros-podstawo-czepne, wzniesione, ruchome, a zamłodu syi (koło Archangielska) bywa jadany na wzór 4-ścienne i 4 - woreczkowe; woreczki równolegle brukwi albo rzodkwi, i doległe bez zworki, otwierające się w podłużne szpary z boków. Zalążni 6 1-komorowyck, od wewnątrz zrosłych; zalążki mnogie, ścienne, bezsznu-reczkowe, podnoszące się, wszteczległe; szyjki cienkie, ze znamionami na wewnętrznej stronie ich szczytu. W stanie dojrzałym każda zalążnia zmienia się w owoc suchy, skórzasty, a wszystkie pod- rośliny należą, stawami z sobą zrosłe. Owoce te są 1-komorowe wielo-nasionowe i pękają po szwie wewnętrznym.

J. A.

Butomus (paleont.). Pod nazwą B. acheronti-cum opisał Heer szczątki pewnych owoców z pokładów miocenowych w Oeningen, a pod nazwą B. Heerii, opisał Ettingshausen takież szczątki z Bilin, w Czechach. Wątpliwą wszakże jest rzeczą, czy one rzeczywiście do tego rodzaju, czy do innej

K. J.

Buton (Butong, Butung), wyspa z archipelagu Zundzkiego, na południo - wschód od Celebesu pod 5° sz. pd., 123° dł. wd. Gr., oddzielona cieśniną t. im. od leżącej na zachód wyspy Muna: przedstawia dość wyniosłą wyżynę skalistą i mało urodzajną.—Ogólna przestrzeń wynosi 4,405 km. □ z ludnością około 50,000 głów, należącą do rasy malajskiej i przeważnie wyznającą islam. Produk-cya składa się z ryżu, bawełny, korzeni, kukurydzy i palm różnych gatunków.—Wyspą włada rad ża miejscowy pod protektoratem Hollandyi, które rezydent przebywa w warowni Dżangan-Kata. B wraz z sąsiędniemi wyspami: Muna, Kabaina, Tu kang-Bessi i innemi tworzy razem grupę wysp B. która obejmuje 8,800 km. □, ze 100,000 mieszkańców.

1C

And. S. ¹

Fig. 344

Butowt-AndrzpjkoWczówna M

And. S.

B u t r i m, starodawny ród szlachecki

Sr"

Fig. 343. Butomus ambellatus L.

Nasiona drobniuchne, ścienne podnoszące się, po-dłużnie-obłe i kresowane. Zarodek bezbielmowy, obły, prosty, ku podstawie nieco zgrubły; rostek zwrócony do znaczka. Są to zioła, rosnące w wodach, po brzegach jezior, stawów i t. p., w strefie umiarkowanej obydwu półkul. Z ich kłęcza wychodzą liście przykorzeniowe, równowązkie, wydłużone, w podstawie obejmujące się. Z pośrodka zaś liści wznosi się głąbik, zakończony pewną liczbą wierzchntek jednostronnych, które razem wzięte formują niby baldach, w nasadzie otoczony okrywą liściastą.—Ze 4-ch znanych gatunków najpospolitszym jest B. umbellatus L. Roświta bal daszkowa, dawniej mianowana Łączniem, Sitem lub Sitowiem k witn ącem i Sitowcem okółkowym. Ma kłącz skośny, obły, brodawkowaty do 2" gruby, spodem gęsto włóknistemi korzeniami osła-ny, trwały. Liście 3—5' wyrastające, w podstawie szeroko pochwiaste, ku dołowi 3-kątne rynienko-wate, a w górze często skręcone, gębczaste. Głąbik

Innyklor«dy* J?o-*ii»ehn« Hnułr. T. T.

Buto W, ob. Bytów.

Butowt - Andrzejkowiczówna Magdalena, współczesna artystka malarka. Wiadomość o jej

życiu i pracach znajduje się w tomie 3-im Encykl. na str. 161, (ob. Andrzej kowiczów-na-Butowt), tu więc podajemy jedynie portret jej, którego nam brakło przy życiorysie. * Butrinto, miasto w Turcyi europ., w wdajecie Jania, (Joannina), wprost wyspy Korfu, przy wypływie nadbrzeżnej laguny Vivari do Adryatyku, siedlisko biskupa prawosławnego, 2,000 m-ców. — Jest to starożytne Buthro-ton, wspominane u Homera, później kolonia rzymska, na której ruinach wznieśli wenecyanie twierdzę dla ochrony rybaków przeciw turkom i dzierżyli ją aż do 1797 r. W pobliżu leży Santi Quaranta, sta-cyaparowców „Lloyda“ uustryackiego.—Wspomniana laguna Vivari nosi także nazwę jeziora B., jest zamulona, wodę ma słonawą i niezliczone stada wodnego ptactwa.

Butrym v.

Powstanie

W. s.

1.,%/

A. J.

na Litwie. Butrym w r. 1413 na zjeździe w Horodle przybrał herb Topór, nazwany później Starżą. B. Jerzy był wojewodą smoleńskim. Za niego uknuto r. 1435 na Rusi spisek przeciwko Swidry-gielle i zamierzano opanować Smoleńsk na rzecz Zygmunta Kiejstutowicza. Po klęsce, jaką Swidrygiełło wraz z posiłkującymi go krzyżakami 1 września 1435 r. póniósł nad Świętą, B. oddał Smoleńsk Zygmuntowi Kiejstuto wieżowi.—Lewicki Swidrygiełły“, str. 374, 387; Boniecki „Poczet rodów“.

Butrymowicz Mateusz (* 1745 r. — f 20 grudnia 1814 r.), herbu Topor v. Starża, finansista i mąż stanu. Pochodził z głośnego na Litwie rodu Butrymów. Kształcił się w Pińsku u jezuitów. Na widownię działalności obywatelskiej wystąpił w 19-m r. życia, podpisując elekcyę Stanisława Augusta w gronie szlachty województwa po-łockiego. D. 11 marca 1775 otrzymał nominacyę ną płatnika generalnego wojska litewskiego; 24 sierpnia r. 1776 awansował na porucznika pety-horskiego, w r. 1781 obrany został z powiatu Pińskiego deputatem na trybunał królewski kaden-cyi wileńskiej, za laski księcia Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich. Jako kasy er armii litewskiej, corok podwakroć bywał w Grodnie. Niezależnie od urzędu wojskowego, który złożył d. 5-go stycznia r. 1782, piastował różne godności: 9 kwietnia r. 1778 mianowany koniuszym powiatu piń-'%J|L skiego, 9 marca r. 1780 ^||||| postąpił na mieczników-stwo pińskie. Do dymisyi wojskowej skłoniła go Fig. 345. Butrymowicz Mateusz, praca pomnikowa przy osuszaniu błot pińskich,

której się oddał, popierany przez hetmana Michała Ogińskiego, w celu ożywienia stosunków handlowo-ekonomicznych krainy, niedostępnej z powodu olbrzymich moczarów. Zajął się tą pracą w 1778 i prowadził ją przez lat sześć bez przerwy. Stanisław August obdarzył B-a 9-go września t. r. tabakierką z portretem swoim. W następnych czasach B. prowadził dalej regulacyę wód pomiędzy Styrem i Prypecią, a przytem spełniał rozmaite posługi obywatelskie. W dniu 20-m marca r. 1785 mianowany został podstarościm pińskim, a w roku 1786 obrany powtórnie deputatem z pińszczyzny na trybunał litewski, za laski Ksawerego Chomiń-skiego, wojewody mścisławskiego. W r. 1788 wespół z Szyrmą, podstolim pińskim, obrany został posłem sejmowym, wyznaczony do egzaminu ko-misyi skarbu w. ks. litewskiego, w r. 1791 zdał relacyę szczegółową z czynności jej. Obstawał za etatem wojskowym; radził zaciągnąć pożyczkę u bankierów, aby co prędzej sprawa wojska załatwioną została; w roku 1790 przemawiał za potrzebą rychłego wystawienia 65,000 armii; w lip-cu r. 1790, kiedy marszałek litewski Sapieha oznajmił sejmowi, że brak skarbowi litewskiemu trzech milionów złotych na opatrzenie roty wojska, B. wniósł projekt zsepu zbożowego, który przeszedł; w tymże roku, dla zaradzenia kłopotom skarbu, radził zwinąć komisyę edukacyjną, a nauczanie młodzieży powierzyć zakonnikom. Bronił systematycznie żydów. Gdy w 1790 projektowano obciążenie ich nadzwyczaj nem pogłównem, opierał się temu, mając na względzie ubóstwo kahałów. Dnia 25-go lutego 1790 roku postąpił Butrymowicz na łowczowstwo pińskie. Po zamknięciu sejmu wielkiego B. z widowni publicznej znika. Zmarł ex - poseł w Krystynowie vel Łopatynie, pochowany w kaplicy własnej fundacyi.—Oprócz Antoniego, biskupa kalamińskiego, miał Mateusz jeszcze trzech braci: Tomasza w zakonie dominikanów pod imieniem Antoniego; Jana, chorążego w ka-waleryi narodowej, brygady pińskiej, który, przesłużywszy 14 lat wojskowo, był komisarzem podatku 10-go grosza i komisarzem cywilno wojskowym od nastania tej instytucyi; wreszcie Józefa, komornika powiatu Orszańskiego, szambelana. Siostry Mateusza; Teresa za Bilminem; Franciszka za Żelichowskim; Aniela za Hołłowką. Sam Mateusz z Krystyny Szyrmianki, na pamiątkę której Łopa-tyn przezwał Krystynowem, miał córkę Józefę, zaszczycaną szczególną łaską St. Augusta, późuiej-szą Michałową Ordzinę, marszałkową kobryńską. Wnuczka B-a po tej córce, Hortensya Ordzianka, po-, ślubiona Aleksandrowi Skirmuntowi, była matką rzeźbiarki i rytowniczki, Heleny Skirmuntowej. Z synów: Ksawery, po upadku Rplitej służył w armii russkiej i zmarł bezdzietnie; młodszy, Ryszard, ożeniony z Felicyą Rodziewiczówną, miał syna Franciszka Ksawerego, którego potomstwo mieszka na Litwie. — (Bartoszewicz w „Enc. Org “ IV, 761; Korzon „Dzieje wewnętrzne“; Materyały rękopiśmienne).

Blltt Izaak (* 1813 r. w hr. Donegal w Ir-landyi — f 5 maja 1879 w bliskości Dundrum, w hr. Dublińskiem). Patryota irlandzki, pierwszy, który użył tak znanego później wyrażenia Home-rule, będącego obecnie hasłem politycznej działalności irlandczyków. Syn protestanckiego duchownego, skończył świetnie „Trinity College“ w Dublinie, poczem wydawał „Dublin University Magazine“ od 1833—-38. Został adwokatem w 1838 r., występował, jako konserwatysta, przeciwko 0’Connela „Repeal Association“, towarzystwu, mającemu na celu odwołanie unii z Anglią w 1843 r. Zmienił jednak wkrótce swoje poglądy i w 1852 roku został obrany, jako umiarkowany konserwatysta, członkiem parlamentu angielskiego. Miejsce to zatrzymał do 1865 r. Już jako deputowany był obrońcą Smitha 0’Briena i innych w procesie politycznym 1848 r., później zaś fenianów między 1865 — 69 r. W 1871 r. został członkiem Izby niższej z miasta Limerick, które go wybrało na to, żeby był przewódzcą partyi Homerule’u w parlamencie. Wkrótce jednak B. przekonał się, źe nie

może podołać temu zadaniu. Lepiej pod tym wzglę- dać miało nową ludzkość, a jej prarodzicami stać

A. O.

dem udało się Parnellowi.

się mieli „ojciec Adam“ (Winter) i „matka Ewa“ Buttelstedt, miasto u stóp Ettersbergu, w w. ks. (Buttlar). Naturalnie, że pod pozorem tego związku Sasko-Weimarskiem, okręgu Apolda, prywatny za- duchowo-cielesneso uprawiali sekciarze ci naj wykład leczniczy, wyłącznie dla kobiet epilepsyi pod- uzdańszą rozpustę. Głosili przytem, że stało się ległych i nerwowo chorych. Właściciel—Eugeniusz nowe wcielenie Trójcy św. w osobach Wintera, Baltz, kierownik dr. A. Lange z Weimaru. Staeya Appenfeldera i Ewy B., i że wszyscy stowarzyszeni kolejowa drogi żelaznej Weimar-Rastenburg w miej- winni są posłuszeństwo bezwarunkowe nowej prorokini,

Dr. A. p

scu.

wyobrazicielce Ducha św. Oprócz małżeństwa du-Butti Lorenzo, malarz austryacki (* 1805 r. chowego, propagowali wspólność mienia, przepo-w Tryeście), morskie widoki są jego upodobaniem; wiadali upadek Kościoła i rychłe przyjście królestwa wyborne zagłębienie perspektywiczne przy pięknej Bożego na ziemię. Wygnani z Allendorf, prze-barwności są to cechy, które B. zjednały imię i tytuł nieśli się do Sassmannshausen, ale i tam wkrótce nadwornego malarza cesarza austry. Ferdynanda I. zdemaskowani, pozornie wyprzysięgli się swej nauki Najlepsze obrazy B-go są: „Morze wzburzone pod Mala- w Kolonii i niby to przeszli na katolicyzm, nano-mocca“ i „Cisza morska“, „Zachód słońca na morzu“, wo jednak rozpoczęli dawny tryb życia w Lüde „Wenecyanie napadający na fregatę austryacką pod Pyrmontem. Tam oddani pod sąd biskupi,

w r. 1849“.

w. e.

skazani na wygnanie z kraju i chłostę, rozproszyli Büttikofer Henryk (* 1850 w Inkwylu w Szwaj- się i rozwiązali ostatecznie w Altonie. Ewa, która

caryi) w r. 1878 był asystentem, a w r. 1884 konserwatorem państwowego muzeum zoologicznego w Lejdzie. Od 1879 —1882 odbył pierwszą swą podróż, mając zamiar pierwotnie zbadać faunę Afryki podzwrotnikowej, z różnych wszakże powodów ograniczył swoje poszukiwania przyrodnicze i etnologiczne jedynie do Liberyi. Dla uzupełnienia tych badań podjął podróż powtórną (1886—1891). Podróże te, jakkolwiek obejmują niewielki obszar lądu afrykańskiego, są jednakże nadzwyczaj ważne, gdyż dzięki im Libery a należy dziś do rzędu najlepiej zbadanych krain afrykańskich. Napisał B. po ho-lendersku: „Mededeelingen over Liberia“ i Tijdschr. v. h. Aardrysk. Gen.“ (Amsterdam, 1883); po angielsku „ Zoological Researches in Liberya “ w „Notes f. Leyd. Mus.“ (1885, 1886, 1887, 1889, 1890); po niemiecku „Reisebilder aus Liberia“ (Lejda 1890—1891, 2 tomy); nadto zaś liczne rozprawy w różnych czasopismach naukowych hollen-derskich.    *

sześć razy wchodziła w związki małżeńskie ze swymi współwiercami, prowadziła i później żywot zdrożny, który zakończyła w Altonie. — E. F. Keller: „Die Buttlarische Rotte“ (w „Zeischrift für historische Theologie“ 1845); L. Christiany: „Eva von Buttlar“ (Stuttgart, 1870).    *

Buttlar Ewa, założycielka tak zwanego związku (po niem. „Rotte“) fila del fie z ne g o, to jest „miłości braterskiej“ (* 1670 w Escbwege — f 1711 w Altonie), pochodziła z rodziny luterańskiej, z matki liczącej lat 52, i z tego powodu utrzymywała, że się urodziła nie z ciała, ale z Ducha św. Wychowana na dworze książęcym w Eisenach, w 17 r. życia wyszła za emigranta francuskiego de Ve-sias, pazia i mistrza dworu, i lat dziesięć spędziła wpośród zbytków i uciech światowych, nie odznaczając się wcale moralnością wzorową. W r. 1697 pod wpływem uwag i mów Volkerodta, rektora z Gotha, zerwała całkowicie z życiem światowem, opuściła męża, jako bezbożnika, a upojona własną świątobliwością, przestała bywać w kościele i przystępować do komunii. Zmuszona opuścić Eisenach, udała się do Eschwege, gdzie zjednała sobie repu-tacyę wybranej świętej, i jako taka, przeniósłszy się do Allendorfu w Hessyi, założyła tam pomie-nione wyżej stowarzyszenie. Zawiązek jego stano-wüi: kandydat teologii Winter, młody lekarz, dawniejszy jej kochanek, Appenfelder i dwie panny von Kallenberg. Związek ten.opierał się na mistycznej nauce o duchowo-cielesnem małżeństwie, które wy-

Buttmann Filip (* 1764 we Frankfurcie nad Menem — f 1829 w Berlinie), filolog niemiecki, wykształcony w Getyndze. W r. 1789 został urzędnikiem biblioteki berlińskiej, później (1811) głównym bibliotekarzem; obok tego był do r. 1808 nauczycielem przy jednem z gimnazyów stolicy. W r. 1806 został członkiem beri, akademii nauk, później nawet sekretarzem wydziału historycznego. B. znany był głównie jako autor kilku poważnych prac nad gramatyką grecką. Najważniejsze z nich, dziś już przestarzałe wprawdzie, są: „Griechische Grammatik“ (Berlin, 1792; 22 wyd. t., 1869); „Griechische Schulgrammatik“ (t. 1816; 17 wyd. t., 1874) i „Ausführliche griechische Sprachlehre“ (tom I, 1819, 2 wyd. 1830; tom II 1825—27, 2 wyd. 1839). Jego gramatyka szkolna była używana u nas w łacińskim przekładzie Groddka, p. t. „Grammatica graeca contractor“ (Wilno, 1817) oraz polskim, z poprzedniego dokonanym przez Hryniewicza p. t, „Gram. grecka skrócona“ (Wilno, 1823).

BÜttneria Loefli.—Łykosz. Rodzaj roślin odniesiony przez Baillona („ Hist. des pl.“ IV, 103) do rodziny Ślazowatych (Malvaceae), seryij Łykoszowych Bilttnerieae. Kwiaty obupłciowe, z osadnikiem nieco wypukłym. Kielich ubarwiony, głęboko 5-szczepny, trwały lub odpadający, łaty jego w przedkwitnieniu stulone krajami. Korona z 5 płatków, w przed-kwitnieniu tak samo stulonych krajami, a w kwiecie wzniesionych, długo-paznogciowych, w połowie przeobrażonych w kapturek: każdy kapturek we wgiętym wierzchołku swym od góry wydłuża się w języczek pojedyńczy lub 3-szczepny, a od dołu posiada dwie łatki na końcach zagięte i bokami spojone z wiązką nitek pręcikowych, tworzącą ce-wę. Pręcików 10, jednowiązkowych, z których 5 płonnych i 5 płodnych, przeciwległych płatkom, pylniki w podstawie stawowate, 2 - woreczkowe ;

J. A.

rodzajów.

Buttstädt, starożytne miasto w w. ks. Sasko-Wejmarskiem,—sąd powiatowy, ożywione jarmarki na konie, 2,691 m-ców.

Büttstedt Jan Henryk (* 25 kwietnia 1666 w Bindersleben pod Erfurtern—f tamże 1 grudnia 1727 r.), znakomity organista niemiecki, kompozytor i pisarz muzyczny, uczeń słynnego organisty Pachelbela. Napisał wiele fug, preludyów, oraz wyborną rozprawę: „Ut, re, mi, fa, sol, la, tota musica et harmonia aeterna, oder neu eröffne-tes altes, wahres, einziges und ewiges Fundamen-tum musices“ (około 1716).

Buturlin W a si I i (f w Kijowie 1656 r.), syn Wasila. W 1640 r. był stolnikiem cara Aleksego Michajłowicza, w 1654 jako pełnomocnik swego mo-

H.

H.

H.

z łącznikiem mniej lub więcej szerokim, otwierające się w szpary podłużne. Słupek składa się z zalążni wolnej, górnej, o pięciu komorach, przeciwległych płatkom, zawierających w kącie wewnętrznym po dwa zalążki oboklegle lub prawie nad-legle, nawpół wywrócone, wiszące, z otworkiem wzróconym w górę i nązewnątrz. Owoc—torebka kulista, ciernista, 5-komorowa, które to komory ostatecznie rozłączają się i otwierają w kącie wewnętrznym, zawierając po jednem nasieniu. Nasiona jaj owo-trójgraniaste, pod swoją skórą sko-rupiastą i chropawą zawierają zarodek bezbielmo-wy, prostoległy, o listniach 2-łatkowych, zwiniętych śrubowato wokoło rostka.—Ły kosze są to krzewy lub podkrzewy, czasem pnące się i uzbrojone w kolce, o liściach naprzemianległych, z przylistkami bocz-nemi, o kwiatach bezszypułkowych lub na szypuł-kach, zebranych w wierzchotki wierzchołkowe lub boczne, albo prawie kątowe. Znanych jest około 50 gatunków, żyjących w strefie podrównikowej kuli ziemskiej.— Gat. Bilttneria aculeata Domb. Łykosz kolczysty, krzew 8 - stopowy, rosnący w Peru, bardzo w swej ojczyźnie ceniony, albowiem rozmiaż-dżone liście jego są prawie ubóstwianym lekiem peruwiańczyków, w razie ukąszenia przez zjadliwego tamtejszego pająka-olbrzyma. Prócz tego kora tej rośliny, obfitująca w dość cienkie łyko, dostarcza im tego materyału, używanego do różnych wyrobów.

Büttneriaceae, ob. Büttnerieae.

Büttnerieae—Łykosz o we. Grupa, roślin dwu-listniowych, z której R. Brown utworzył rodzinę pod nazwą Büttneriaceae. Obecnie przez H. Baillona („w Hist, des pl.“ IV, 103) została ona przyjętą za seryę czyli plemię rodziny ślazowatych, z przemianowaniem nazwy na Büttnerieae. Cechy zaś tego plemienia podał on jak następuje: Kwiaty obupłcio-we. Płatki korony zwykle z kapturkami, rzadziej łusko wate, często z wierzchołkiem języczkowatym. Pręciki płodne, bądź samotne naprzeciw płatków, bądź połączone z sobą w wiązki po 2 — 8; wiązki te stoją naprzemian z prątnikami (staminodia), na-przemianległemi z płatkami (a w tym ostatnim razie więcej niż jeden płodny pręcik, ukryte w płatku). Pylniki 2-woreczkowe, zewnątrz-zwrotne (rzadziej

3-woreczkowe). Zalążnie wielokomorowe. Owoc to-rebkowaty lub mięsisty. Plemię to obejmuje 12

j. \%

And. S.

A. Pol.

narchy przyjął przysięgę poddańczą w mieście Pereja-sławiu od hetmana Bohdana Chmielnickiego i całej Małorossyi. W 1655 w Białej Cerkwi połączył się z kozakami i odniósł zwycięstwo nad polakami pod Słonigrodkiem, następnie wraz z Chmielnickim wziął okup od miast Lwowa i Zamościa; wracając, pokonał hana krymskiego.

Buturlin Aleksander (* w roku 1694 — f w roku 1767), syn Borysa, feldmarszałek, kształcił się w akademii marynarskiej, w 1720 roku należał do dworu Piotra I i towarzyszył temu monarsze w wyprawach przeciwko szwedom i per-som. Cieszył się zaufaniem cesarza. Za Katarzyny I B. mianowany był szambelanem cesarzówny Elżbiety; za Piotra II awansowany został na ge-nerał-mąjora i wysłany do armii ukraińskiej. Od 1731 do 1733 walczył na Kaukazie, w 1735 roku mianowany gubernatorem smoleńskim, w 1738 pod dowódzwem Miinnicha walczył z turkami, zaś w 1739 r. znowu był gubernatorem smoleńskim. W 1742 roku został senatorem, a wkrótce potem generał-gubernatorem Moskwy. W 1747 B. mianowany ge-nerał-adjutantem, w r. 1756 feldmarszałkiem, w r. 1760 otrzymał godność dziedzicznego hrabiego państwa Rossyjskiego. Dowodził wojskiem podczas siedmioletniej wojny po Sałtykowie w 1760 r., lecz ten piękny, zręczny i wykształcony dworak był lepszym administratorem, niż wodzem. Skutkiem jego zbytniej ostrożności, oraz naprężonych stosunków z wodzem austryackim, Laudonem, zaczynał brać przewagę Fryderyk II. B. tłómaczył swoją ostrożność, posuniętą do bojaźliwości, tem, że oszczędza żołnierzy. Piotr III, wstąpiwszy na tron, 1762 r. odwołał B-a i zamianował go generał-gubernatorem Moskwy.

Buturlin Dymitr, syn Piotra, hrabia (* 1763 —f 1829 r. w Livorno). Był adjutantem księcia Potemkina, potem wstąpił do kollegium spraw zagranicznych. W 1793 r. wziął uwolnienie ze służby, osiadł w Moskwie i zajął się zbieraniem swojej znakomitej biblioteki. Później był mianowany dyrektorem Ermitażu, gdzie pozostawał do 1817 r. poczem dla poratowania zdrowia osiadł we Floren-cyi. Hrabia B. znany był w swoim czasie z głębokiej nauki, lecz jeszcze więcej jako bibliograf i bibliofil. Moskiewska biblioteka B-a posiada wszystkie dzieła, wydane od 1470 r. do końca XVI w., aldy, elzewiry i t. p.; znajdowała się także w niej własnoręczna korespondencya Henryka IV z jego ministrem Sullym i t. p. Ta biblioteka spłonęła podczas pożaru Moskwy w 1812 r. We Florencyi B. zaczął zbierać powtórnie bibliotekę, sprzedaną po jego śmierci w Paryżu przez licytacyę.

Buturlin Dymitr (* 1790 w Petersburgu — f 1849 tamże), historyk russki, od r. 1809 służył w wojsku i brał udział w kampanii 1809 i 1812 roku; w r. 1823 pełnił obowiązki komisarza rus-skiego przy armii francuskiej w Hiszpanii; w roku 1829 był generalnym kwatermistrzem podczas wojny z Turcyą, Później (1843) został generalnym dyrektorem biblioteki publicznej w Petersburgu. B. napisał po francusku kilka dzieł historycznych o wojnach Napoleońskich: „Relation de la campa-

gne en Italie 1799“ (Petersb., 1810); „Tableau de la compagne de 1813 en Bohême“ (Par., 1815 r.;

piej zachodzą w obecności cieczy, a i życie mikrobów bez pewnego stopnia wilgotności jest niemożliwe. Stąd wynika konieczność pewnej ilości wody w zjawisku B-a, lecz niezbyt dużej, gdyż utrudniałoby to dostęp powietrza i utrzymanie dostatecznie wysokiego stopnia ciepłoty. Przewiewność sprzyja B-u, gdyż odprowadza wytwarzane gazy, dostarczając jednocześnie coraz nowych ilości tlenu. Odczyn środowiska również nie małe ma znaczenie. Kwaśna reakcya nie sprzyja rozkładowi, mocno-kwa-śna powstrzymuje go nawet. Najodpowiedniejszym jest odczyn słabo alkaliczny. Butwienie wywołują procesem życiowym mikroby powietrzne, tak zwane „aeroby“, czyli drobnoustroje, niemogące żyć bez dostatecznego przypływu tlenu atmosferycznego. Gnicie natomiast sprowadzają bezpo-wietrzne mikroby, tak zw. „anaöroby”, nie wymagające dużych ilości powietrza, a nawet w pewnych warunkach zupełnie bez tlenu gazowego obywające się. Pod względem chemicznym B. wogóle jest zjawiskiem utleniania. Węgiel i wodór, będące składnikami każdego związku organicznego, utleniają się na dwutlenek węgla (kwas węglany) i wodę. Azot wydziela się w postaci amoniaku, który następnie w dalszym ciągu utleniania przechodzi na kwas azotawy, kwas azotny i wodę; siarka wydziela się jako siarkowodór, który dalej wskutek utlenienia zamienia się na kwas siarczany. B-u sprzyja obecność ciał dużo tlenu zawierających i mogących łatwo tlen ten odszczepić, jak np. tlen-nikowe sole żelaza, sole kwasu siarczanego (zwłaszcza gips), a również kwasy azotawy i azotny. — (Porówn.—Gnicie i Fermentacya).

Butwiłł Daniel (f 10 stycznia 1682 w Nowogródku), pedagog i poeta jezuicki, rodem ze Żmudzi, do zakonu wstąpił w r. 1600, rządził kollegia-mi w Wilnie i w Krożach. Przez czas znaczny wykładał poezyę i wymowę w akademii wileńskiej. Drukiem ogłosił: „Oratio in laudem primorum decern patrum S. J.“ w dziele „Gratiae saeculares“ wydanem w Y> dnie, 1640. W rękopiśmie zostawił kilka tomów o prawie.

Butyl, k warty 1, te try 1, C₄H.„ grupa atomów, czyli rodnik, przyjmowany w związkach pochodzących od butanu przez zastąpienie 1 atomu wodoru jednym atomem innego pierwiastku jedno wartościowego, albo jedną grupą atomów jednowartościową. Znamy dwa izomeryczne butany, normalny:

CH₃ . CH₂ . CH₂ . CH₃ .

3 wyd., 1820) i t. d.; po russku opracował: „BoeH-Haa HCTopia iioxo.hob'l PoccisHT. bt> XVIII bèhè“

(4 tomy, Petesburg, 1820); „McTopia HameCTßia MMnepaTopa HanoJieoHa Ha Pocciio bb 1812 ro^a“

(2 tomy, t-że, 1820) n „McTopia CMyTHaro BpeMCHM BB Poccm“ (3 tomy, t-że, 1839—46).

Buturlinówka, albo Pietrowskoje, słobo-da w gubernii Woroneskiej, w powiecie Bobrowskim, o 52 wiorsty ku płd.-wsch. od Bobrowa, nad rzeką Osieredem, ciągnie się wzdłuż na przestrzeni wiorst czterech, ma 28,889 mieszkańców, domów 4,342,

6 cerkwi, 4 szkoły elementarne, dom dobroczynności, 2 gorzelnie, 3 cegielnie, 2 fabryki karuku,

1 łojownię, i 20 garbarni i białoskórni. Ziemia, na której dziś leży B., w w. XVIII była własnością hr. Buturlina, który wysłał tam kilka rodzin wielko-russkich na osiedlenie; wkrótce potem obok nich zaczęli też osiadać wychodźcy z Małorossyi, i już za panowania Katarzyny II było osadników kilka tysięcy; ukaz w r.

1783 przypisał ich do ziemi i w ten sposób stali się oni poddanymi hr. Buturlina. W w. b. wykupili się na wolność i zaliczono ich do stanu włościan rządowych. Słoboda B zajmuje pierwsze miejsce w całej gubernii, tak pod względem ludności, jak i ruchu przemysłowego. Mieszkańcy tru-tnią się wyprawą skór, szyciem obuwia i kożuchów na sprzedaż, jako też przewózką na wołach różnych towarów. W pobliżu znajdują się dwa siar-czano-słone źródła mineralne.—„EHu,HKJione^Hqee.

CjiOBapB“.    *

M. F.

K. K.

Butuzya. Uroczystość obchodzona na wyspie Te-nos, o której nic bliżej nie wiadomo i nazwa tylko wskazuje, że święcono tam woły.

P. Chm.

.    . (I)

CH- . CH . CH.

- - (II),

CH₃

a ze wzorów tych ciał możemy wnioskować o budowie i liczbie wypadków izomeryi rodników B-owych. W istocie, butan normalny (I) może stracić atom wodoru albo w grupie metylowej:

CH₃ . GE.₂ . CH, . CH', albo też w grupie metylenowej:

CH₃ . CH₂ . CH' . CH₃

Butwienie. Szczątki obumarłej materyi organicznej ulegają na powietrzu rozkładowi chemicznemu, dzięki któremu pierwiastki powracają do martwej natury, aby nanowo stać się pokarmem dla rośliny. Rozkład taki zachodzący w małym dostępie powietrza lub też w zupełnej jego nieobecności nazywamy gniciem, nazwą zaś B-a obejmujemy rozkłady materyi organicznej w przystępie powietrza. Właściwie w przyrodzie zjawiska gnicia od B-a odgraniczyć nie można, gdyż najczęściej obadwa obok siebie zachodzą, Stąd też i co do nazw tych bywają niekiedy nieporozumienia. Zaznaczamy tylko, że niektórzy autorowie nazywają gniciem rozscze-pianie się materyj przeważnie azotowych, a nazwę B-a zachowują dla rozkładów przeważnie ciał na- i izobutan: leżących do grupy wodanów węgla. Pozostając jednakże przy wyżej podanej definicyi, dodajemy jeszcze, że zarówno gnicie, jak i B., nie są zjawiskami wyłącznie chemicznemi, lecz, prócz czynników fizycznych i chemicznych, zależą od obecności najdrobniejszych organizmów, tak zw. mikrobów gnilnych.

.    .    (a),

Odpowiedny stopień temperatury, wilgoci i przewie-wności, są nieodzownemi warunkami B-a. Powyżej 50-ciu stopni Celsyusza, a także około 0°, życie mikroorganizmów leniwieje, temperatury te przeto stanowią w przybliżeniu najwyższą i najniższą gra- W pierwszym razie (a) będziemy mieli B. nornicę dla zjawiska B-a. Naprzyjaźniejszą tempera- malny pierwszorzędowy, a w drugim zaś turę stanowi 25—35 C. Reakcye chemiczne najle- (b) — B. normalny drugorzędowy. Podo-*

. CH 2 .

• . (c),

•    • (d)t

Zn.

Zn.

bnież izobutan może tracić wodór albo w grupie metylowej:

CH₃ .

ch₃

albo też w grupie metenilowej: CH₃ . C' . CH₃ .    .

CH₃

tworząc w pierwszym razie (c) izobutyl drugo-rzędowy, a w drugim (d) izobutyl trzeciorzędowy. — Wzory powyższe są podstawą wzorów budowy wszystkich jednokrotnie zastąpionych pochodnych butanów. Materyałem pierwotnym do otrzymywania związków butylowych są alkohole butylowe, które, z powodu większego znaczenia, opisujemy oddzielnie. Tu wspomnimy tylko pokrótce o najczęściej spomiędzy tych związków używanych w pracowni chemicznej haloidkach B-u ze składem ogólnym C₄ H₉ X, gdzie X oznacza jakikolwiek chlorowiec. Wszystkie z powyższym wzorem ogólnym związki są znane w czterech postaciach izomerycznych i wszystkie otrzymują się przez działanie kwasów chlorowcowodomych na alkohole, najłatwiej jednak powstają i, z powodu swych dogodnych własności, najczęściej w praktyce chemicznej są używane związki jodowe.

Butylen, kwarty len, tetrylen, C₄H₈, węglowodór z szeregu Cn H₂„ czyli etylenowego. Węglowodory z szeregu wymienionego możemy uważać za powstające z węglowodorów metanowych przez stratę 2 atomów wodoru i jednoczesne związanie się 2 atomów węgla dwiema (nie zaś jedną, jak w węglowodorach metanowych) jednostkami powinowactwa. Na zasadzie tego budowę i liczbę wypadków izomeryi B-u możemy wyprowadzić ze wzorów dwu izomerycznych butanów. Od butanu normalnego wyprowadzamy dwa wzory dla węglowodoru Cn H₂„ a mianowicie:

1 ’ CH₃ . CH₂ . CH : CH₂ i

II    CH₃ . CH : CH . CH₃.

cd izobutanu zaś, na zasadzie obecnych poglądów na budowę chemiczną, możemy przejść do jednego tylko węglowodoru Cn H2n a mianowicie:

III    CH₃ . C : ĆH₂

Doświadczenie okazuje, że w rzeczy samej istnieją trzy węglowodory C₄ H₈, odpowiadające trzem przytoczonym wzorom budowy. Pierwszy (I), zwany a-B-em, który możnaby także nazywać etyloetyle-nem, otrzymuje się działaniem wodanu potasu na jodek butylu normalny pierwszorzędowy, a także z cynkoetylu i bromoetylenu:

Zn (C₂H₅)₂ -(- 2 C₂ H₈ Br = Zn Br₂ -j- 2 C₂ fl₅ . C₂ Ha, która to reakcya stanowi główne poparcie przyznawanej mu budowy. Węglowodór ten jest gazem łatwo skraplającym się i mającym punkt wrzenia w temp.—5°. — Drugi (II), ß-B., albo pseudobuty-len, który możnaby także nazywać dwumetyloety-lenem, otrzymuje się z jodku butylu normalnego drugorzędowego przez działanie wodanu potasu, albo lepiej tlenku srebra, i jest również gazem, który jednak łatwiej skrapla się od poprzedniego i wre około

4-3°. Trzeci (III) nareszcie, y-B. albo izobutylen, teoretycznie mógłby być otrzymany z jodków obu izobutylów, w praktyce zaś wytwarzają go ze związku drugorzędowego. Gaz, trudniej się skrapla od poprzednich, wre około — 7°. Któryś z B-ów, prawdopodobnie y-B., znajduje się w gazie oświetlającym z węgla kamiennego w małej ilości i należy do ciał wpływających na świetność płomienia tego gazu. Zresztą ciała te w praktyce nie mają znaczenia.

Butylowy alkohol, tetryl o wy, kwarty Iowy a 1 k., C₄ H₉ OH. Cztery izomeryczne postacie tego związku, przewidywane przez teoryę budowy chemicznej, istnieją w rzeczywistości i są dobrze zbadane. 1) B. a., normalny, pierwszorzędowy, CH₃. CH₂. CH₂. Cną. OH. Znajduje się w niedogonach rozmaitych spirytusów, nawet powstających pod działaniem drożdży eliptycznych; tworzy się także z gliceryny fermentującej pod wpływem schizo-mycetów. Syntetycznie otrzymuje się z odpowiedne-go aldehidu, poddanego działaniu amalgamatu sodu i słabego kw. siarczanego, oraz z bezwodnika kw. masłowego pod wpływem wydzielającego się wodoru. Wre w temp. 117°. Zapach ma niedogono-wy, wywołujący kaszel. Jedna jego objętość rozpuszcza się w 12 obj. wody, przy zwykłej temp., a z roztworu tego wydziela się przez dodanie soli łatwo rozpuszczalnej, np. chlorku sodu, a szczególniej węglanu potasu. Przez utlenienie przechodzi w odpowiadający sobie aldehid, a dalej w normalny kwas masłowy. 2) B. a. normalny drugorzę-dowy, karbinol metyloetylowany, zwany także wo-danem butylenu, CH₃. CH₂. CH (OH). CH₃. Między innemi sposobami, powstaje z erytrytu, C₄ H₆ (0H)4 przez redukcyę za pomocą jodowodoru. Punkt wrzenia 99°. Utlenia się na aceton etylometylowy, co daje podstawę do wnioskowania o jego budowie.

3) Alk. izobutylowy, pierwszorzędowy, (CH₃)₂ : CH. CH₂ OH, jest najdawniej znany z pomiędzy izomerów i w pewnych względach najważniejszy. Powstaje w obfitości przy fermentacyi alkoholowej, zwłaszcza przy wyrobie okowity z ziemniaków, i stanowi jedną z ważnych części składowych niedogonu tej okowity. W wielu razach może w technice zastępować alk. etylowy, chloroform i inne ciecze, używane do rozpuszczania różnych przetworów chemicznych i farmaceutycznych, na czem opiera się dość ważne jego zastosowanie w praktyce. Jest cieczą bezbarwną, nieco oleistą, zapach ma spirytusowy i nie-dogonowy zarazem, wywołujący kaszel, pod względem rozpuszczalności w wodzie przypomina alk. normalny pierwszorzędowy. Wre w 108°. Przez utlenienie przechodzi w kwas izomasłowy. 4) A. izobutylowy trzeciorzędowy, karbinol trój mety lowany, trójmetylokarbinol, (CH₃)₃ : C. OH. Odkrycie tego związku przez Butlerowa (w 1864 r.) jest ważnym faktem w dziejach poglądu na budowę chemiczną związków węglowych. Butlerów wytworzył ga przez działanie cynkometylu na chlorek acetylu i rozkład powstającego przy tem produktu pośredniego za pomocą wody. Może być także otrzymany przez przyłączenie wody do izobutylenu np.

pod wpływem 75°/₀ kwasu siarczanego. Freund wykazał jego obecność w olejku niedogonowym.

ryna i Güstrow, sąd powiatowy, centralne więzienie państwa, gimnazyum realne; a nadto fabryki papieru. Mieszkańcy, w liczbie 5,500, prowadzą znaczny handel zbożem. W zeszłym wieku w. książę Fryderyk założył 1760 r. uniwersytet (Fridericia-num), lecz już w 1789 r. przeniesiono go do Rostocku. O 2 km. na zachód Dreibergen, z zakładem karnym, istniejącym od 1842 r.

Buxaceae, ob. Buk (Buxus).

Buxbaum Jan Chry styan, botanik niemiecki (* w Merseburgu 5 października 1693, f w Werms-dorf blizko Merseburga 17 lipca 1730). Wezwany do Petersburga przez ces. Piotra Wielkiego, przyczynił się do założenia akademii nauk. Robił wycieczki naukowe po Rossyi i Turcyi. Prócz rozmaitych rozpraw zamieszczanych w pamiętnikach Petersburskiej akademii nauk, ogłosił : „ Eńu-meratio plantarum in agro Hallensi locisque vicinis crescentium una cum eorum characteribus et viribus etc.“ (Halla 1721, in 8-o z 2 tab.), i „Plantarum minus cognitarum centuria, complectens plantas circa Byzantium et in Oriente observatas“ (Petersbug, 1728—1740 in 4-o. Wydał 5 centuryj z 320 tablicami rycin). Dzieło to jest bardzo ważne dla flory Turcyi, lecz znajdują się w niem dziwaczne przyrównania. Tak np. Piluluzia figuruje pod nazwą Hydropiper. Od nazwiska Buxbauma utworzony został przez Hallera (Enum. Słirp. helv. I. 10.) rodzaj Buxbaumia. w gromadzie Mchów.

Ciało stałe, krystalizujące się w tabliczki lub słupki rombowe. Topi się w temp. 25.5°, wre w 83°.

And. S.

Zn.

Zapach jego jest spirytusowy, ale przypomina zarazem kamforę. Utleniany, rozpada się, podobnie jak wszystkie alkohole trzeciorzędowe, dając między produktami utlenienia aceton, kw. octowy i dwutlenek węgla.

Zn.

Butyrum, masło, nazwa dawana niegdyś rozmaitym związkom odznaczającym się pewną miękkością, mazistością, zwykle skutkiem przyciągania wilgoci i częściowego rozpływania się. B. antimonii, masło antymonowe = trójchlorek antymonu, Sb Cl₃ ; B. stanni, masło cynowe = chlorek cyny, Sn Cl₂. 2 H₂ O. B. zinci, masło cynkowe = chlorek cynku, Zn Cl₂. 2 H₂ 0 i t. p.

Butyryl, rodnik, grupa atomów, wchodząca do składu kw. masłowego, reszta pozostająca z tego kwasu po odrzuceniu grupy hidroksylowej. Ponieważ istnieją dwa izomeryczne kw. masłowe, normalny, CH₃. CH₂. CH₂. COOH i izomasłowy, (CH₃)₂:CH.

J. A.

Buxhövden, ród niemiecki, pochodzi z Bremy B.

CO OH, odróżniać przeto musimy i dwa izomeryczne rodniki: B. normalny, CH₃. CH₂. CH₂. CO' i izobu-tyryl, (CH₃)₂ : CH. CO'. Ciał tych w stanie wolnym, naturalnie, znać nie możemy, istnieją jednak liczne związki od tych rodników pochodzące w taki sposób, że miejsce wolnej jednostki powinowactwa zastępuje atom pierwiastku jednowartościowego albo grupa jednowartościowa. Niektóre z tych ciał, np. chlorek B-u i chlorek izobutyrylu, będą opisane przy kwasach masłowych. Jest znany także w sta- był w liczbie pierwszych krzyżowców, przybyłych nie oddzielnym związek grup B-owych, CH₃. CH₂. do Inflant, którzy założyli Zakon Kawalerów Inflanc-CH₂. CO. CO. CH₂. CH₂. CH₃, zwany dwubutyry- kich czyli Mieczowych. Albert v. Buxhövden,

lem.

Zn.

kanonik bremeński, przybył w 1198 r., a w r. Butzau Jerzy Henryk, rodem z Meklenbur- 1200 założył Rygę i był pierwszym biskupem

gii, był hajdukiem Stanisława Augusta, poległ od dwóch postrzałów, zasłaniając króla, podczas porwania go przez konfederatów barskich, 3 listopada 1771 r., w Warszawie na ulicy Miodowej. Pochowano go na cmentarzu ewangielickim na Lesznie. Pomnik Butzaua, istniejący dotychczas, znajduje się w dziedzińcu szpitala ewangelickiego, wzniesionego na dawniejszym cmentarzu.    *

awan-

ryskim; 1224 r. wyniesiony został do godności księcia cesarstwa Rzymskiego, wraz z bratem swoim Hermanem, biskupem dorpackim; od trzeciego brata, Jana, pochodzą hrabiowie i szlachta tego nazwiska.—B. Fiodor, syn Fiodora, generał russki (* 1750 f 1811 r.). W 1770r. sowany na oficera za waleczność pod Benderami w czasie 1-ej wojny z Turcyą Katarzyny II, był Butzbach, miasto w w. ks. Hesskiem, w tak ciężko ranny podczas szturmu Braiłowa (1772 r.), zw. dzielnicy Wetterau, powiecie Friedberskim, przy za co otrzymał order św. Jerzego. W 1789 r. od-drodze żelaznej Frankfurt-Giessen; sąd powiatowy, znaczył się w wojnie ze Szwedami pod Rochensalm piękny kościół starożytny, zamek, obrócony dziś na i mianowany generął-majorem. W 1793—94 dzia-koszary; wyrób farb i saletry, garbarnie, fabryki łał w Polsce, pod komendą Suworowa, jako komen-pończoch; 2832 m-ców, przeważnie protestantów dant dywizyi. Po szturmie Pragi był mianowany (248 katolików). W okolicy ślady dawnych szań- przez Suworowa komendantem Warszawy. Po

ców rzymskich.

And. S.

wstąpieniu na tron Pawła I został wojennym BÜtzow, miasto w Niemczech, w w. ks. Me- gubernatorem Petersburga i wyniesiony do godno-klenbursko-Szweryńskiem, na przesmyku między sei hrabiowskiej, lecz w 1798 r. otrzymał uwolnie-jeziorem t. im a rzeką Warnow, do której wpada nie ze służby i udał się do Niemiec. Cesarz Alek-tu z prawej strony Nebel, jest jedną z najstarszych j sander I, wstąpiwszy na tron, wezwał go do Rossyi. osad w kraju niewątpliwie słowiańskiego po- j W 1803 r. mianowany wojennym gubernatorem chodzenia. B. należał pierwotnie do książąt Me- Rygi. W 1805 r. miał czynny udział w bitwie pod klenburskich, później zaś, mianowicie od r. 1232 Austerlitz. W 1806 i 1807 r. dowodził korpusem, stanowił własność biskupów szweryńskich, którzy Po pokoju w Ty lży objął dowództwo nad armią rezydowali w tutejszym zamku, zbudowanym przez po Beningsenie i szybko ją sformował. W czasie biskupa Rudolfa. Jest tu piękny ratusz, starożytny wojny ze Szwedami w 1808 r. był wodzem na-kościół, stacya drogi żelaznej do Rostocku, Szwè- czelnym, zmusił do poddania się Sweaborg i w końcu

A. Pol.

And. S.

wzgórza Diamond-Hills. Liczba mieszkańców 6,021

Dr. A. P.

N. T.

(ob.).

tego roku zajął całą Finlandyę. W 1809 r. złożył dowództwo, i osiadł w Estonii, gdzie dokonał życia. H

Buxtehude Dietrich (* 1637 w Helsingör w Danii—f 9 maja 1707), słynny organista niemiecki i kompozytor muzyczny. Jego ojciec, Jan B., organista w Helsingör, dał mu gruntowne wykształcenie muzyczne, które później sam uzupełnić zdołał studyowaniem ówczesnych mistrzów, tak dalece, że został jedynym z najznakomitszych kon-trapunkcistów swego wieku. W 1668 objął poważną posadę organisty przy kościele Panny Maryi w Lubece i pozostał na tern stanowisku aż do śmierci. B., jako wirtuoz na organach i kompozytor, olbrzymi wywierał wpływ na współczesnych mu młodych muzyków. Na jego koncerta religijne „Abendmusiken“, urządzane corocznie w ciągu pięciu niedziel ostatnich przed Bożem Narodzeniem, zjeżdżali się muzycy z całych Niemiec. Młody J. S. Bach nie wahał się odbyć 60-io-milowej pieszej wyciecz-z Arntadt do Lubeki, jedynie tylko w celu usłyszenia tych sławnych koncertów, gry B-go, i korzystania z rad tak doświadczonego mistrza. Z licznych kompozycyj B. bardzo mało doszło do naszych czasów. Jego opracowania chorałów i niektóre utwory organowe zostały wydane niedawno przez Dehna, Commera i Spittę. „Abendmusiken“ miały być podobno drukowane w latach 1678—87, dotychczas jednak nie znaleziono ani jednej z tych sławnych kompozyzyj.

Buxtehude, starożytne miasto w pruskiej pro wincyi Hannowerskiej, regencyi Stade, powiecie Jork, przy drodze żelaznej Hamburg-Cuxhaven i nad spła-wną odtąd rzeką Este (lewy dopływ Elby), 3,616 mieszkańców. B. leży w tak zwanem „Altes Land“, śród żyznych marszów, zaludnionych kolonistami niderlandzkimi, których większość zachowała dawne stroje, zwyczaje i obyczaje. Założone w 882 r., otrzymało prawa miejskie w 1246, należało chwilowo do arcybiskupstwa bremeńskiego, przyłączyło się później do Hanzy, a w 1552 r. przyjęło reformacyę. Posiada piękny kościół z XII w., sąd powiatowy, komorę celną, szkołę techniczną, progimnazyum realne oraz bardzo ożywiony przemysł, mianowicie: mydlarnie, olejarnie, fabryki kleju, cementu, farb, laku, tektury; w poblizkiem Altkloster znajduje się papiernia (258 robotn.), oraz fabryka machin i narzędzi rolniczych. JSfie bez znaczenia też jest handel drzewem, bydłem i torfem, prowadzony przez mieszkańców z niedalekim Hamburgiem. Do 1682 było B. warownią.

Buxton, miasto w angielskiem hrabstwie Derby, na południo-zachód od Sheffieldu, 335 m. nad p. m.; posiada znane już rzymianom (Bucostenum) i jedyne w Anglii cieplice obojętne (Wildbad), o temperaturze 22,5° R. Urządzenia kąpielowe odpowiedne, nadto trzy duże zbiorniki do ogólnych kąpieli i dwie ogromne pływalnie. Wskazane są w gośćcu, dnie, rwie kulszowej (Ischias) i w porażeniach. Hotele, wille wspaniałe, wszelkie potrzeby, wygodę i komfort na celu mające, zapewnione. Pobyt, jak w ogóle w Anglii, dość drogi. Sezon od czerwca do października, frekwencya do 15,000 osób.—Okolica malownicza: słynna grota stalaktytowa Poole’s Hole;— (1881 r.).

Buxton sir Tomasz Fowell (* w 1786 f 1845 r.), filantrop. Połączony przez małżeństwo z rodziną słynnej filautropki pani Elżbiety Fry, poświęcił całe swe życie parlamentarne różnym humanitarnym reformom, jak ulepszeniu więzień, reformie procedury kryminalnej, zniesieniu całopalenia wdów w Indyach, etc. Przedewszystkiem jednak zajmował się zniesieniem niewolnictwa i imię jego postawione być winno obok Wilberforce’a, którego następcą też został w 1824 r. jako prezes Towarzystwa przeciw-niewolniczego. W uznaniu niestrudzonej humanitarnej jego działalności, obdarzono go w 1840 r. tytułem barona. Znaczny majątek swój rodzina B-ów ciągnie ze znanych browarów piwowarskich.

Buxtorf Jan, Starszy (* 1564 w Camen f 1629 w Bazylei), zmakomity hebraista niemiecki, ceniony zwłaszcza jako znawca pism rabinistycznych, Studya odbywał w Marburgu, Bazylei i Genewie; w r. 1591 został profesorem hebrajszczyzny przy uniwersytecie bazylejskim. Ogłosił drukiem: „Lexicon hebraicum et chaldaicum“ (Bazyl. 1607), „Biblia hebraica cum paraphrasi et commentariis rabi-norum“ (2 tomy t. 1618—19), i „Tiberias seu com-mentarius marethicus“ (t. 1620). Oprócz tego pozostawił w rękopisie kilka prac nieukończonych, które wyszły z druku z uzupełnieniami jego syna, Jana

Buxtorf Jan, Młodszy (* 1599 w Bazylei f 1664 tamże), syn poprzedniego, także wybitny hebraista niemiecki, od r. 1630 profesor jęz. hebrajskiego i teologii przy uniwersytecie bazylejskim. Z rękopisów po ojcu wydał: „Concordantiae biblio-rum hebraicae“ (Baz., 1632; nowe wydanie Szczecin

1861), „Lexicon chaldaicum, talmudicum et rabbi-nicum“ (t. 1640; nowe wyd., 2 tomy, Lipsk 1866— 74). Sam zaś opracował: „Manuale hebraicum et chaldaicum“ (t. 1602), „Praeceptiones grammaticae de lingua hebraea“ (t. 1602; w wydaniach późniejszych, których było 20, zatytułowane „Epitome gram. hebraeicae“); „Epitome radicum hebraicarum et chal-daicarum“ (t. 1607), „Lexicon chaldaicum et sy-riacum“ (t. 1622) i t. d.

de Buy (Audrault de Buy) Franciszek, przybył z Francyi z Janem Kazimierzem, jako jego marszałek nadworny; potem, jako dowódzca wojsk cudzoziemskiego autoramentu, zostających na żołdzie Rzeczypospolitej, otrzymał r. 1658 indygienat z przydomkiem Antonowicz. (Ob. Andrault de Buy herb). Zniechęcony rozterkami panuj ącemi wówczas w Polsce, przerzucił się do obozu kozackiego, gdzie mu poruczono dowództwo nad piechotą i artyleryą. Tu naprzód wyrzekł się obrządku łacińskiego i, pragnąc przypodobać się małorossyanom, zmienił nawet nazwisko z Antonowicza na Antonowskiego. Tak przynajmniej napisał w swych pamiętnikach, Michał Iwanowicz Antonowskij, zmarły w pierwszej ćwierci w. b., a wywodzący się w prostej linii od Franciszka Andraulfa de Buy, i zarazem podający się za praprawnuka nieszczęśliwej Rozandy, córki hospodara wołoskiego, Lupuła, wdowy po Tymoszku

Chmielnickim, którą wrzekomo brat jego, Juras, zostawszy hetmanem, przez pamięć na zasługi Franciszka, wydał za wnuka jego, Iwana Antonowskiego około r. 1660. Ze związku tego narodził się Piotr, pradziad autora Pamiętników.—Doktor Antoni J.

obyczaje; tak, iż kiedy porucznik chciał, aby cała osada wystąpiła viritim, posyłał swój B. do najbliższego sąsiada, a ten znów ko leją dalej: gdy B. powrócił, był to znak, że już wszyscy wiedzą o wezwaniu,—porucznik wtedy i szlachta zbierała się konno przed jego dworkiem. W niektórych wsiach był jeszcze zwyczaj, że obnosząc B. zwoływała się szlachta po herbie, bo zwykle w podobnych wsiach szlacheckich była bracia jednego herbu.—W zbiorach po ś. p. generale Wincentym hr, Krasińskim pozostałych znajdują się trzy B-y polskie: 1) stalowy, o 6-iu pełnych piórach, suto złotem nabijany, nader pięknej roboty z XVII wieku. Cała rękojeść i pióra okryte są dro-bniutkiem tnabijaniem złotem, na którem jeszcze rozpościerają się liście i gałęzie złote. We środku rękojeści, t. j. trzonka, chowa się sztylet trójgranny, który u dołu może się zaszrubować do B-u 0.620 mm., a z dzirytem 1.045 mm.; 2) B. księcia Janusza Radziwiłła, stalowy, o 6-iu pełnych piórach, nabijany złotem, z XVII wieku. Na ścianach piór powtarza się herb książęcy „trzy trąby w orle“, a rękojeść jest żłobkowana i złotem nieco przyozdobiona. B. ten ma wydrążenie w środku, w którem się mieści sztylet, długi 0.410 mm., tworzący dziryt w połączeniu z B-em. Długość B-u wynosi 0.630 mm., razem ze sztyletem 1,040 mm.; 3) B. stalowy, o 7-iu pełnych gładkich piórach, gdzieniegdzie nabijany złotem, z XVI wieku. Rękojeść z pełnego żelaza, rzeźbiona jest w części w gałązki, a w części rowkowana w arabeskową plecionkę. B. ten mógł służyć nie tylko jako godło rotmistrza chorągiew-nego, ale razem za broń jako maczuga (masse d’armes). Długość jego oznaczona na 0.720 mm.

Buzengeiger Karol Herbert Ignacy, matematyk i mineralog niemiecki (* 1774 w Tybindze —f 1835 we Freibergu). Był nauczycielem matematyki w Norymberdze, następnie w Anszpachu, a od r. 1816 prof, uniwersytetu w Freibergu. Oprócz rozpraw ogłosił „Leichte und kurze Darstellung d.

S. K.

„Kobiety na dworze Czehryńskim“ (Biblioteka Warszawska“, 1883, zeszyt wrześniowy).    *

Buyères de Nava, osada lecznicza w Hiszpanii, prowincyi Asturyi, w uroczej dolinie, o 32 kilom, od Oviedo. Posiada trzy mocne i ciepłe alkaliczno-muryatyczne zdroje siarczane, o temperaturze oi 20° R. do 22.5° R. Urządzenia kąpielowe dobre; dawniej uczęszczana bardzo, dziś mniej licznie.

'M

Dr. A. P.

Wskazana w nerwobólach, chorobach skórnych i cierpieniach pęcherza moczowego.

Buys-Ballot, Buys-Ballota prawo, ob. B uij s-Ballo t.

Buzaczi, Buzacki półwysep, piaszczysty wyskok lądu w północno-wschodniej stronie morza Kaspijskiego, otoczony t. zw. Martwym Kuttukiem z północy, zatoką Cesarzewicza ze wschodu, a na połu-dnio-zachodzie zrosły z półwyspem Mangiszłackim.

-,

And. S.

W wielu miejscach pokrywają go bagniska trzciną porosłe i słone jeziora.

Mi

And. S.

Buzań, jedno z ramion dolnej Wołgi, które oddziela się od niej o 45 km. powyżej Astrachania i następnie łączy się z ramieniem Achtubą; zmienny poziom wody i ławice piaszczyste utrudniają żeglugę, natomiast obfitość jesiotrów wywołała ożywione rybołówstwo.

Fig. 346. Buzdygan.

Buzanęais, miasto główne kantonu t. im. w departamencie francuskim Indre, okręgu Châteauroux, przy drodze żelaznej Châteauroux-Tours, leży na prawym brzegu rzeki Indre, — huty żelazne, olejarnie, garbarnie, handel końmi i zbożem 3,594. mie-

szkańeów.

And. S.

C-rB-cki.

And. S.

Buzancy, miasto główne kantonu t. im. w departamencie francuskim Ardennów, okręgu Vouziers, pamiętne niepomyślną dla francuzów bitwą, w której jazda saska rozproszyła francuski oddział konny zdywizyi Brćhaut, d. 27 sierpnia 1870 r. Posąg generała Chanzy, urodzonego w poblizkiej wiosce Nou-art, odsłoniony tu został w 1884. Miasto posiada zamek dawny, łomy kamienia i do 1000 mieszkańców.

Buzau, ob. Buzeu.

Buzenval, wioska z zamkiem w zachodniej stronie Paryża, w pobliżu S-t Cloud, pamiętna wycieczką oblężonych pod wodzą generała Trochu w d. 19 stycznia 1871 r. Wzięło w niej udział przeszło 80,000 francuzów, którzy w stoczonej z niemca-mi zażartej bitwie stracili do 4,000 w rannych i zabitych, (między ostatnimi malarz H. Régnault) i nie

Buzdygan, nazwa ta wraz z przedmiotem samym przeszła z Turcyi do Polski i oznacza broń, osadzoną na drzewca, blizko dwa łokcie długiem formy podługowatej, ze stali damascenowanej. Jak nikomu nie wolno było używać buńczuka lub buławy, okrom samych hetmanów, tak też nikomu z woj- Differentialrechnung“ (1809). skowych nie godziło się używać B-a, oprócz rotmistrzów, poruczników i chorążych. B-y żelazne o kilku piórach, jako znamiona lub godła wojskowe, nosili regimentarze i dowodzcy niższego stopnia.

Buzet, ob. Pinguente.

Buzeu, Buseo, Buzau. 1) B. prawy do-

Dawnemi czasy za Rzeczypospolitej w każdej wsi, osiadłej przez drobną szlachtę, miejsce wójta zastępował wybierany przez nią porucznik, który w czasie potrzeby (wojny) nimi dowodził. Wsie zaś przełamawszy pierścienia oblegających, cofnąć się takie szlacheckie uważały siebie za chorągwie, t. j. musieli pod osłonę swych fortyfikacyj. And- s-zbrojne oddziały, w których aż do naszych czasów przechowywały się starożytne rycerstwa polskiego

107

Encyklopedia Pow*t«oł«nm Tlnatr. T X

pływ Seretu, ma źródła na wyżynie Siedmiogrodz- go i politycznego odrodzenia współziomków. Nadto kiej, gdzie powstaje z połączenia Baszki z Bodzą, wydał zbiorek ulotnych wierszy oryginalnych pod następnie wąwozem i przełęczą Bodza wyłamuje ogólnym tytułem: „Bog, rod i svet“ (1871) i ogło-się na południową stronę Alp Transylwańskich sił liczne przekłady z celniejszych poetów francus-i piękną górzystą doliną płynie aż do m. B., za- kich, niemieckich i włoskich, trzymując stale kierunek południowo-wschodni. Od B. rzeka występuje na równinę wołoską, zwraca się ku północo-wschodowi, tworzy granicę okręgów Braiła i Rimnicu-sarat, przepływa okolicę pustynną, smutną i jałową i wpada z prawej strony do Seretu, między Galaczem a Namoloasa. Cały dolny bieg od m. Buzeu aż do uscia pozbawiony jest dopływów, za to w górnym biegu są one bardzo licz- kanin radykalny i łącznie z późniejszym merem ne. Ogólna długość 250 km., zdatny tylko do spła- Paryża i żyrondystą, Pétionem de Villeneuve, oraz wu, i to w niższej części, do żeglugi nie nadaje się Maks. Robespierre’m uchodził w zgromadź, za prze-wcale. 2) B. okrąg w Rumunii, w Wielkiej Wo- wódzcę skrajnych, dążących do zupełnego zburze-łoszczyźnie, przecięty rzeką B. i obejmujący na pół- nia społecznych i politycznych porządków Francyi. nocy górzyste stoki Alp Transylwańskich, a na po- Dla zwiększenia zdobyczy, jakie dała już noc 4 sierp -łudniu część równiny wołoskiej — mniej żyzny od nia, we dwa dni później postawił wniosek, aby do-innych okręgów państwa. Stolicą jest 3) miasto B. bra duchowieństwa zabrać na własność narodu. — nad rz. t. im., węzeł dróg żelaznych do Braiły,

N.

Buzot Franc. Leonard Mikołaj, źyron-dysta, z zawodu adwokat (* 1 marca 1760 w Ev-reux — f 1794 r. w dep. de la Gironde). Odznaczywszy się w adwokaturze, wszedł 5 marca 1789 do stanów generalnych jako deput. stanu trzeciego; po zamienieniu się stanów w zgrom, narodowe (17 czerwca 1789), wystąpił odrazu jako republi-

W sierpniu 1790 został sekretarzem zgromadzenia. Po ucieczce króla do Varennes (20 czerwca 1791) zażądał zwołania konwencyi republikańskiej. Wskutek uchwały o niewybieralności członków zgromadzenia narodowego, w jego ostatniej formie: konstytuanty, do pierwszego zgr. prawodaw. świeżo zaprowadzonej monarchii konstytucyjnej, w pracach izby, zagajonej d. 1 października 1791 r., nie uczestniczył i prawie przez rok cały służył w magistraturze, jako prezydent sądu kryminalnego depart, de l’Eu-re, z wyborów. Gdy nareszcie stało się zadość jego pragnieniom i zgr. prawod. w żarze jeszcze wypadków 10 sierpnia 1792 uchwaliło rozwiązanie się i zarządziło wybory do konwencyi republikańskiej, departament rodzinny B-a wysłał go jako swego reprezentanta do Paryża. W trzy dni zaledwie po ogłoszeniu rzeczypospolitej, 24 września 1792, B. wyjednał, choć tylko w zasadzie, wyznaczenie komi-syi, któraby dopilnowała wymiaru sprawiedliwości na zbójców wrześniowych i opracowała projekt straży departamentalnej na obronę konwencyi od anarchistów i motłochu paryskiego. W dalszej działalności swojej kroczył B. wielkim gościńcem żyron-dystów, występując jednak samodzielnie, a niekiedy i wbrew swoim współwyznawcom polit.; znalazł sobie wszakże wpośród nich i takich, którzy mu byli zupełnie oddani i stąd otrzymali nazwę: Les buzotins. Od Robespierre’a oddalał się coraz bardziej, aż skończył na gwałtownych z nim i z Dantonem utarczkach. Sam miał w sobie żyłkę terrorystyczną. D. 23 paźdz. konwencya na wniosek B-a postanowiła zabijać emigrantów wracających potajemnie do kraju i zadekretowała na nich tak zw. kary śmierci. W procesie Ludwika XVI B. zajął stanowisko całego swego stronnictwa: chciał wyroku na śmierć, ale samej śmierci nie chciał. D. 30 listopada, gdy Robespierre zwalał na króla odpowiedzialność nawet za głód, za rozruchy w Paryżu, B. odparł: „Nie król jest winien, ale ci, którym się chce miejsce jego zająć“; od tej chwili miał już wroga w okrutniku. D. 4 grudnia wniósł znowu karę śmierci za usiłowanie restauracyi mo-narchicznej, choćby tylko w formie propozycyi, nie

Jasa, Bukaresztu i Patarlage, siedlisko biskupa prawosławnego, seminaryum duchowne, gimnazyum, znaczny handel zbożem i drzewem, 11,106 miesz-

kańców (1886).

And. S.

Buziasz, Buzi as, miasto w węgierskim komitacie Ternes, w rozkosznej dolinie, utworzonej przez odnogi gór banackich. Są tu liczne źródła, jednej z najmocniejszych w Europie, szczawy żelezistej, znane już rzymianom pod nazwą „Centum putei“; urządzenia kąpielowe odpowiedne, klimat dobry.

Do pomocniczych środków leczniczych tu stosowanych należą: kąpiele borowinowe, natryski, pływalnia w ogromnych zbiornikach wody mineralnej i żętyca. Wskazane są w niedokrewności, chorobach nerwowych, kobiecych, przewodu pokarmowego, pęcherza moczowego i w kamieniach moczowych.

Dr. A. P.

Sezon od czerwca do października, frekwencya 2,000 osób, pobyt bardzo tani. Znaczny eksport wody mineralnej w butelkach do Anglii i Ameryki, stacya kolejowa o trzy godziny w Temeszwarze. Jest tu sąd okręgowy, dwa kościoły i 2,500 m-ców, rumu-nów, madjarów i niemców. W okolicy kwitnie pszczelnictwo.

Buzlai: 1) B. Blasius, stronnik Zygmunta Luksemburskiego, któremu zawsze towarzyszył podczas wszelkich podróży; był przez niego w r. 1415 podniesiony do stanu magnatów węgierskich; 2) B.

Władysław, najwyższy łowczy króla Władysława Pogrobowca i przeciwnik Hunyadych; mimo to w r. 1459 wykonał przysięgę wierności Maciejowi i od tej pory był stałym jego stronnikiem; 3) B. M o j-żesz de Gergelylak (f 1526), hetman przy królu Władysławie II-im Jagiellończyku, w r. 1518 mianowany był wielkim żupanem żupanii tolniańskiej.

Umierając, znaczny swój majątek zapisał dominikanom w Simontornyi (w tejże żupanii).

Buzolić Stefan (* 1830), ksiądz chorwacki, jeden z gorliwszych działaczy na polu odrodzenia narodowego Chorwatów. Był stałym współpracownikiem „Gazety narodowej“ (Narodni List) chorwackiej, w której umieszczał artykuły treści politycznej, przeważnie tyczące się kwestyi umysłowe-

bacząc, że nawet najzażartsi anarchiści od zwycię- Ten sam Daubon wiele szczegółów o Be podał stwa pod Valmy (20 września 1792) nie przewidy- w „Etude sur M-me Roland“ (1864); znajdują się wali już możności podobnych usiłowań; w dziesięć dni i w Pamiętniku Pétiona de Villeneuve (1864 r.). później zażądał wygnania całej rodziny Orleańskiej: W „Histoire parlementaire“ Bûchez et Roux przej-pierwszy wniosek odrzucono, drugi przyjęto. Dla rżeć mowy B-a.    a

Buzułuk, 1) B. rzeka w gubernii Samarskiej,, wypływa z wyniosłości Obszczyj Syrt, i wzdłuż jej; zboczy północnych płynie ku zachodowi, aż do An-drejewki, odtąd zwraca się ku północy i pod miastem B-iem wpada z lewej strony do Samary (lewy dopływ Wołgi), ubiegłszy 170 km.—2) B. rzeka w Ziemi Wojska Dońskiego, ma źródła w pobliżu gub. Saratowskiej, płynie zrazu ku północo-zachodowi, od Siemionówki zwraca się ku południo-za-chodowi i pod stanicą Ust’-Buzułucką wpada z lewej strony do Chopra (lewy dopływ Donu); długość około 200 km.—3) B. także Bozowłuk, Buzo-włuk, prawy dopływ dolnego Dniepru, wpada poniżej dzisiejszego Nikopola, w miejscu, gdzie dawniej wznosiły się warownie Nowej Siczy; przyjmuje z prawej strony Buzułuczek, a z lewej Sołonę v. Słoną: długość około 70 km.—4) B., miasto powiatowe guberni i Samarskiej. poniżej uścia do Samary rzek: B-u z lewej a Toku z prawej strony, przy drodze żelaznej Samarsko-Orenburskiej. Był to pierwotnie fort, założony w 1736 r. w pobliżu dzisiejszego miasta i obsadzony przez kozaków Ja-ickich, lecz zniesiono go wkrótce z powodu niedogodnego położenia i nietrafnego wyboru miejsca. Generał Mansurow odparł Pugaczewa, oblegającego miasto w 1775 roku, w roku zaś 1781 B. podniesiony został do rzędu miast powiatowych namiestnictwa Ufimskiego, w r. 1804 jest miastem etatowem gubernii Orenburskiej, wreszcie w 1851 r. staje się siedliskiem władz powiatowych gub. Samarskiej. B. odległy jest od Samary wiorst 166, od Moskwy w. 1,246, od Petersburga w. 1,850, m-ców liczy 19,562, (1887) w tej liczbie 95% prawosławnych, posiada 5 cerkwi, jeden monaster żeński, dwa szpitale, kilka szkółek elementarnych i dość znaczną fabrykę dzwonów.—Powiat B-cki zajmuje wschodnią część gubernii i stoki wyniosłości Obszczego Syrtu. Powierzchnia na wschodzie pagórkowata, zniżająca się stopniowo ku zachodowi i przechodząca tam w obszerne równiny. Środek kraju z południo-wschodu na północo-zachód przerzyna Samara, ku której z obu stron spływają jej rzeki poboczne: Buzułuk i Sieszaja z lewej, a Wielki Uran, Mały Uran, Tok, Borówka i Kinel z Ku-tułukiem z prawej strony. Największego wzniesienia dosięga okolica zawarta między Tokiem i Małym Uranem; obie te rzeki płyną łożyskiem malo-wniczem, śród stromych zboczy pagórków, złożonych przeważnie z wapienia. Grunt czarnoziemny, w dolinie Samary pomieszany z iłem; lasów dostatek, szczególnie godnym jest uwagi bór buzułucki, do 60 w. długi, do 40 w. szeroki, obejmujący 60,000 dziesięcin powierzchni. Drobnych jezior wielka obfitość zwłaszcza na lewym brzegu Samary, która spławną jest tylko podczas większego przyboru wody i to dla niewielkich statków. Klimat lądowy,

króla miał B. miłosierdzie, na jakie mógł się zdobyć konwencyonista. D. 30 grudnia 1792 poparł wymownie Vergniaud’a, żądającego oddania wyroku, jaki zapadnie, pod głosowanie ludu. D. 15-go stycz. 1793 znalazł się w liczbie tych 693, którzy uznali „Ludwika Capeta“ za winnego, dnia 17-go t, m. głosował z większością 366 (przeciwko 355), która skazała króla na śmierć, ale jednocześnie i z mniejszością 280 za odwołaniem się do ludu, wreszcie, d. 20 t. m. był jednym z 310 pragnących wstrzymać egzekucyę. W lutym 1793 opierał się sądowi na Marata, bystro przewidując samo uniewinnienie i złe jego następstwa. D. 10 marca wystąpił odważnie przeciwko rodzącej się dyktaturze Robespierre’a, Dantona i Gminy paryskiej. —

„Oddaję wam swe życie — wołał — ale nie chcę dźwigać hańby gwałtu.“ Tak zwolna właśnie sam na ofiarę gwałtu dojrzewał—wraz z całem swojem stronnictwem. Po ohydnej zdradzie Dumourieza (1 kwietnia) d. 15 kwietnia (1793) na liście podanej przez deputacyę 35 sekcyi m. Paryża w liczbie dwudziestu dwóch żyrondystów i wogóle „mode-rantów“, których wypędzenie z konwencyi hałastra uznała za niezbędne do zbawienia ojczyzny — znalazło się i nazwisko B-a. Gdy konwencya 31 maja uchwaliła terroryzm, przyjaciele odwiedli B-a od stawienia się na posiedzenie, na którem właśnie miano postanowić o losie żyrondystów (2 czerwca).

Czas krótki ukrywał się B. w stolicy, poczem prze-kradł się do Normandyi, gdzie już wrzeć zaczynało przeciwko anarchistom paryskim. — Przy pomocy wiernych sobie Buzotinów i wspólnie z Guadet’em i innymi zorganizował opór polityczny w komite cie centralnym dla Normandyi i Bretanii w Caen i jął zabiegać około organizacyi zbrojnej. Tymczasem w Paryżu na wniosek odstępcy, Barère’a, konwencya 28 lipca wyjęłaB ai piętnastu innych z pod prawa, skazując ich na ścięcie bez sądu. Po niepowodzeniach, a w części i zdradzie generała fe-deracyi republ. departamentowej, Wimpfena, B. wobec pastwienia się nad zwyciężonymi, żadnego już nie widząc dla siebie ratunku, przedarł się wraz z kilku żyrondystami na południe, przez jesień i zimę ukrywał się w depart. Gironde’y, i na wiosnę 1794 wraz z Barbaroux i Pćtionem mieszkał potajemnie u niejakiego Troquart’a, z zawodu fry-zyera, w małej mieścinie pod Bordeaux—St. Emiliom Uwięzienie żyrondysty Guadefa w czerwcu t. r. w tej właśnie miejscowości zmusiło wszystkich trzech do porzucenia kryjówki. Błąkali się czas jakiś po lasach, zaroślach i pustkowiach; Barbaroux odłączył się, a ciała B-a i Pétiona znaleziono objedzone przez wilki. B. podobno się otruł.

—W r. 1823 Józef Gaudet ogłosił pamiętniki B-a.

Pani Roland, z którą łączyła konwencyonistę en-tuzyastyczna miłość, zajmuje się nim w swoich znowu pamiętnikach (w wydaniu Daubona, Paryż, suchy, skutkiem czego powiat ma miejscami cechę 1864), nie wymieniając go wszakże z nazwiska, stepu. Dawniej hodowla zwierząt domowych sta-

New Bedford.

gniezn.“, t. I, str. 114—119).

BuŻicy, stary ród czeski, znany już w XII w. Protoplastą jego był Jetrzych Bużic, który walczył razem z księciem Władysławem przeciw polakom na Szląsku w 1110 i poległ w boju śmiercią bohaterską. Z potomków jego zasługuje na wzmiankę Jerzy B., marszałek króla Władysława, któremu w r. 1147 towarzyszył w wyprawie do Azyi, gdzie też śmierć znalazł. Ród ten w czasach późniejszych rozpadł się na kilka gałęzi i ostatecznie wygasł w XVI wieku.

Bliżyn, wieś na prawym brzegu Dniepru, w gu-bernii Kijowskiej, powiecie Czehryńskim, miało być niegdyś znaczną i ludną osadą, którą według podania zniszczyli tatarzy; ponownie zjawia się ta nazwa dopiero w 1639 r. i w wojnach kozackich niepoślednią odgrywa rolę, zwłaszcza, że B. leżał na drodze z Czehryna na Zadnieprze; to też wielokrotnie był niszczony. O dawności osady świadczą liczne cmentarzyska w mieście, nad brzegami Dniepru i okolicy.—(Porównaj artykuł Edwarda Rudkowskiego w „Słown. Geograf.“).

Bliżyna Ludwik, literat galicyjski, pisujący od r. 1848.

nowiła główne zatrudnienie ludności, rolnictwo zaś, prowadzone w sposób pierwotny, podrzędne; z otwarciem jednak drogi żelaznej Orenbursldej zmniejszono chów bydła i rzucono się do zajęć rolniczych, prowadząc je w sposób postępowy; ta nagła zmiana, nieodpowiedna zresztą miejscowym warunkom, wydała ujemne rezultaty;—stale powtarzające się nieurodzaje przy konieczności ciągłych nakładów zubożyły posiadaczy zarówno większej jak i małej własności i obecnie widzieć się daje ogólny prąd ku powrotowi do dawnych stosunków, w których pasterstwo miało przewagę nad rolnictwem. Przemysł słabo rozwinięty, jednakże jest tu wielka cukrownia we wsi Bogatoje, wysunięta najbardziej na wschód z całego państwa i dobrze się rentująca. Ogólna przestrzeń powiatu wynosi 19,523 w. kw. (tyle prawie, co gub. Radomska i Kielecka razem wzięte), ludność łącznie z miastem powiatowem 455,000, t. j. zaledwie 24 na 1 w. kw. Oprócz rossyan, stanowiących główną część ludności, mieszkają tu baszkirowie, tep tero wie, czuwasze i ta-tarzy. Pod względem religijnym: prawosławni 94%» rozkolnicy 1%%, mahometanie 3% i inne wyznania l¹/₂%.    And's-

Buzzard, B- Bay, zatoka na amerykańskiem wybrzeżu Atlantyku, w stanie Massachusetts, utworzona przez półwysep Barnstaple i przedłużającą go grupę wysp Elżbiety; wyspy te oddzielają zatokę od leżącej na wschodzie cieśniny Vineyard-Sound. Długość jej 48 km., szerokość 11 km.; tworzy wiele dogodnych przystani, z których najważniejsza

And. S.

Bużanie, lud słowiański, o którym po raz pierwszy wspomina w w. IX geograf bawarski (CCXXXI) „Busani habeut civitates“, (Bużaniemają miasta) potem zaś w w. XI Nestor pisze o nich: „ByjnaHe, 3aHe chroma no Byry, nocjrfc ace BeabmaHe“. (Bużanie, dla tego, że siedzieli nad Bugiem, później zaś (domyśl, zwani) Wełynianie. Siedziba ich była nad górnym Bugiem, wpadającym do Wisły; w dawnych czasach byli ludem dość silnym, później, według Nestora, zwali się Wełynianami czyli Wieluńczana-mi, t. j. Wołynianami (nazwanymi tak bez wątpienia od starożytnego grodu Wołynia), których imię przeszło i na Dublebów. — Szafarzyk „Starożitno-sti“; Sołowjew „HcTopia Poccin“.    *

BuŻeński Stanisław (* 5 kwietnia 1692), herbu Poraj, doktor obojga prawa, kanonik gnieźnieński i krakowski, dziekan i oficyał warmiński, historyk. Syn Wojciecha z Bużenina i Krystyny Suchorzewskiej, podstolanki kaliskiej, kończył nauki w akademii krakowskiej, gdzie uzyskał stopień doktora obojga prawa; poświęciwszy się stanowi duchownemu, wstąpił do kancelaryi królewskiej, w której rozpoczął zawód publiczny pod okiem podkanclerzego koronnego, Bogusława Leszczyńskiego. Dzięki wybitnym zdolnościom, zostaje sekretarzem królewskim; za podkanclerstwa Andrzeja Olszowskiego, biskupa chełmińskiego, regentem kancelaryi koronnej; obok tego otrzymuje promocye duchowne: archidyakona kaliskiego, kanonika warmińskiego (1664), gnieźnieńskiego (1665 r.) i krakowskiego. W bezkrólewiu po abdykacji Jana Kazimierza po-

pierał Michała Wiśniowieckiego, na którego stronę przeciągnął nawet biskupa warmińskiego, Stefana Wydżgę; popierał później Jana Sobieskiego, u którego jednak łask nie miał z powodu podejrzeń, jakoby przy lustracyi ekonomii mohilewskiej, należącej do dóbr stołowych królewskich, splamił się przedajnością. Dotknięty niełaską, opuścił dwór królewski i osiadł stale przy katedrze warmińskiej. Po śmierci Pantoniego otrzymał dziekanię warmińską, na którą instalował się 3 sierpnia r. 1682; po przeniesieniu Radziejowskiego na prymasowstwo, wybrany został administratorem dyecezyi i gubernatorem księstwa warmińskiego. Przeprowadził wybór nowego biskupa w osobie Jana Stanisława Zbąskiego (1688), którego w zatargach z kapitułą bronił z narażeniem własnej osoby. Pochowany został w katedrze frauenburskiej, gdzie sobie grób przygotował i pomnik. Pozostało po nim wiele rękopisów prawniczych i historycznych, pomiędzy niemi najważniejszy p. t.: „Monumentu, acta et res gestae Archiepiscoporum gnesnensium Primatumque Regni Poloniae et M. D. Lithuaniae“. Wyjątki z niego w czasopismach: „Warschauer Bibliothek“ i „Acta litteraria“ po niemiecku i w tekście ory-giualnym podawał Wawrzyniec Mizler de Kolof; całość przełożył na język polski i wydał w Wilnie w roku 1852 Michał Bohusz Szyszko; uzupełnione przez Mik. Malinowskiego, dzieło to doczekało się drugiej edycyi w 1860 („Żywoty Arcybiskupów gnieźnieńskich, prymasów“ etc.). Praca B-o, jako źródłowa a sumienna, nie straciła dotychczas wartości (Korytkowski: „Prałaci i kanonicy katedry metr.

w. s.

».

And. S.

Bworanie (B woran a, B orana), plemię wscho-dnio-afrykańskie, należące do szczepu Galla, na prawym brzegu rzeki Dżub; trudnią się pasterstwem i rolnictwem i prowadzą handel z leżącem nad Dżubem miastem Bardera. Kraina ich na zachodzie należy do b. urodzajnych. Pierwszych wiadomości udzielił o B-ach missyonarz Pater Lobo (1624):

w ostatnich czasach przebywał śród nich missyonarz , W tekstach klinowych znajduje się wzmianka o królu

And. S.

T. Wakefield (1884).

Sibittibaalu, współczesnym Tuklat-pal-Asarowi II

i/

'■•i

rli

Hiy

V ^    )ïlT'x lofA I f j

l,,/*

I I rr rlR    " /""Aj ^ 3d

rrwv; LuWi    \ l*    7 A

•i'v\ tV y\l^"3 f yf bAil “i t w ^ tW '?J1 S’°Y7 irn i    ^

’ ; 7j{. ;; , ;-v^; v >1 -I    V!» -10 ■ ^ ‘¹ f ^

t {i Hp    l pyi p

I i

irrh^f⁴.'/¹» L;r\tLu)P^

Byblis, córka Milet a, rozkochawszy się w bra- | (740 rok przed Chr.). Na monetach B-u mieszczą cie swoim, Kaunosie, gdy po długiej a nadaremnej | walce z sobą, wyznała mu swą miłość występną, j on zaś przed nią uciekł z ojczyzny, — obwiesiła się na dębie, a z łez jej powstał strumień Byblis. I Inne podanie twierdzi, że B. w rozpaczy chcia- j ła skoczyć w przepaść ze skały, ale, powstrzymana przez Nimfy, zmieniła się w Dryadę. Według zaś jeszcze innej wersyi, Kaunos-to miał zapłonąć ku swej siostrze żądzą nieprawą, a nie mogąc namiętności swojej powściągnąć, ratował się przed nią ucieczką. Owidyusz wreszcie w swych Metamorfozach obszernie opowiedział, jak Byblis w swym szale miłosnym błądzi po ziemi, brata wszędy szukając, aż w końcu pada z wysilenia i we łzach się w strumień rozpływa. Na tym temacie owidyuszowym rzeźbiarz francuski, Suchet, osnuł swój pomysł do fontanny, wykonany z marmuru i nagrodzony w salonie paryskim 1883.    *

S K.

Byblis, planetoida 169, odkryta przez Petersa w r. 1878. Obieg dokoła słońca odbywa wciągu 5.73 lat.

Byblos starożytne miasto północnej Fenicyi, położone na wzgórzu, nad morzem, przy uściu rzeki Adonisa (późniejsza Nähr Ibrahim), między Sydonem a przylądkiem Paniel (Theu-Prosopon), sławne w starożytności przez świątynię, poświęconą bogini Baal-tis i jej małżonkowi Tammuzowi lub Adonisowi.

LU-

- a- J,,

Bożkowie ci byli czczeni w B. tak, jak Eszmun i Asztoret w Sydonie. Uroczystości odprawiane na cześć Tammuza ściągały do B. licznych pielgrzymów z Libanu, Egiptu i Grecyi, a misterya boginiBaal-tis słynęły na równi z tajemnicami eleuzyńskiemi. Lu-cyusz szeroko o nich pisał w swoim traktacie o „Bogini syryjskiej“. Nazwa fenicka miasta była Gebal (późniejsza Dżebel); o jego mieszkańcach Biblia wspomina, że celowali w sztuce budowy okrętów. R. 1860 M.

Fig 347. Tablica kamienna Jewhawmeleka, króla Gebalu, znaleziona w Byblos.

się imiona innych królów, jak: Elpaal, Enylus, Az-bael, Adramelek, Adumalek. W epoce Pompejusza, B. stało się łupem tyrana Cynirasa. Strabon (XVI. 2. 18) pisze, że Pompejusz kazał tego tyrana zabić i miasto oswobodził. Za panowania rzymskiego B. biło monety z wizerunkiem swojej świątyni. Obecnie miasto liczy zaledwie 600 mk. i posiada liczne zwaliska z czasów rzymskich i wojen krzyżowych. Po dziś dzień stoi jeszcze cytadela zbudowana w wiekach średnich; kościół św. Jana, pochodzący z XII stulecia, należy obecnie do maronitów. B. jest ojczyzną Herenniusza Filo-na, który przechował fragmenta mitologii fenickiej Sanchoniatona-Renan „Mis-Fig. 348. Moneta bronzowa sion de Phénicie, 1864—74 z Byblos z wizerunkiem i „Journ. des savants, 1875“. Caracalli.    De y₀g^e wia stèle de Je-

E. Renan dokonał licznych wykopalisk w zwaliskach B-u; później znaleziono tam tablicę kamienną z rysunkiem w stylu fenicko-egipskim i napisem fe-nickim, ofiarowaną bogini Baalath przez Jewhawme-leka, króla Gebalu (fig. 347). Napis pochodzi z V w. przed Chr. i podług „Corpus inscript, semiticarum“

(1881) brzmi w tłomaczeniu jak następuje; „Jestem Jewhawmelek, król Gebalu syn Jeherbaala, wnuk Adonmaleka, króla Gebalu, którego królem uczyniła bogini Baalath-Gebal. Zanoszę modły do mojej bogini, bo ona mnie zawsze wysłuchywała, i ofia-ruję jej ołtarz z bronzu, który się mieści w przedsionku świątyni, i drzwi złote, znajdujące się wprost wejścia, i uracus złoty, będący pośrodku piramidionu nad złotemi drzwiami. Ten portyk, kolumny i t. d., to ja je wzniosłem dla mojej bogini Baalath-Gebal, bo ona zawsze wysłuchywała mojego głosu i dobrze mi czyniła. Niech bogini błogosławi Jewbawmeleka króla Gebalu, niech mu da życie na długie dni i lata nad Gebalem, bo to król sprawiedliwy, niech mu wyjedna łaskę bogów i ludzi na ziemi... Każdego, czy-to-by był z rodu królewskiego, czy z pospólstwa, któryby się odważył tknąć tego ołtarza, niech bogini przeklnie wraz z jego potomstwem.“

hawmelek, 1875“. Six: „Numism. Chronicie, 1877“. j (i podwój.) jest-eé-my, jest-eś-cie, oprócz końcówek „Corpus in8criptionum semiticarum, pars prima, fas- osobowych my, cie, mamy jeszcze przed niemi ciculus primus; (Paryż 1881. E. Drouin w „Gr. En- (e)ś, należące do pnia; przy tworzeniu bowiem tych cyklopedie fr.“ Lamirault’a.    r-i form od osnowy jest- na wzór dawnych jeśmy, je-

(* 1612 w Hadze f 1670 r. Uczeń Van der Doesa a bardziej Pottera, którego prace rytował. Zwierzęta B-a, rytowane z nadzwyczajną prawdą i talentem. Cztery zbiory lwów, niedźwiedzi i wilków podług Pottera. Zbiór 16 niedźwiedzi podług Marka Ge-rada i podług własnych prac: „przewodnik z mułem“ i „dziki pies“.

A. N. J.

Byc Marek de, malarz i rytownik holenderski ście, odczuwano bezwiednie jako zakończenia osobowe nie same tylko istotne końcówki -my, -cie, lecz zgłoski -śmy, -ście (je-śmy, je-ście) łącznie z ś, należącym do pnia słownego i w tej postaci przydano je do osnowy jest. Czas teraźn. w dawnych formach: jeśm, jeś, jest, dodany do imiesłowu przeszłego na ł, ła, ło wszelkich słów, służył do utworzenia form opisowych czasu przeszł. dokon.;

Być, słowo (czasownik), ze względu na swoje np. niósł jeśm, niosła jeśm, dał jeś, czytał jest, znaczenie konkretne wyraża pojęcie bytu, istnienia, chodziła jeśwa,—jeśta, byli jeśmy, zrobili jeście, i jako takie w zdaniu jest orzeczeniem; prócz tego bronili są. Z każdej zaś pary tych wyrazów napełni ono funkcyę formalną w zdaniu, łącząc pod- stępnie przez ściągnięcie powstały formy później-miot 7, orzeczeniem, gdy to jest imieniem (rzeczo- sze: niosłem, niosłam; dałeś, czytał, (chodziłaśwa, Wnikiem lub przymiotnikiem), i wtedy słowo być chodziłaśta), byliśmy, zrobiliście, bronili i t. p. stanowi część zdania, zwaną łącznikiem (copula). W tych formach złożonych, użytych w zdaniu, koń-Ze względu na takie zastosowanie słowo B. w gra- cówki osobowe, albo raczej zgłoski końcowe: em, matyce nosi nazwę słowa rzeczowego (verbum sub- eś, śmy, ście mogą być od imiesłowów odrywane stantivum), albo lepiej słowa bytowego, lub też sł. i przyłączane do innego wyrazu tegoż zdania oderwanego (v. abstractum), w różnicy od innych (np. już wszyscy przyszliście = już wszyscyście słów, oznaczających czynność lub stan pewnego przyszli = jużeście wszyscy przyszli). W dal-podmiotu. Słowo B. gra także ważną rolę porno- szym ciągu sposobem opisowym tworzy się czas cniczą przy tworzeniu różnych form opisowych zaprzeszły, dodając do form złożonych czasu prze-w czasowaniu innych słów, i dla tego nazywa się szłego danego słowa jeszcze imiesłów na ł od sł. posiłkowem. Co się tyczy jego etymologii czyli być (np. wróciłem był; z dawnego: wrócił jeśm pochodzenia, to postać dzisiejsza być powstała był i t. d.).—Od pnia by, oprócz bezokolicznika, ü dawniejszych by-ti, by-ći, utworzonych z pnia utworzony był w dawnym jęz. pols. czas przeszły (pierwiastku) by przez dodanie przyrostka -ti, wła- chwilowy (aoryst): bych, by, by; bychwa, bysta; ściwego formom słowiańskim bezokolicznika. Sam bychom (bychmy), byście, bychą. Dziś czas ten, pień słowiański by, wyrosły z pierwotnego indo- jako samoistna forma konjugacyjna, w jęz. polskim europejskiego bheu, ma sobie odpowiednie w in- wyszedł z użycia. Niektóre jego formy, a m. bych, nych także językach tego szczepu, jak: sanskr. by, bychom, w połączeniu z imiesłowem czynnym bhû (bhav-a-ti być, bhû-ti-s byt), zendzkie bń, li- czasu przeszł. na ł każdego słowa, tworzyły formy tews. bń-ti, łaciń. fu- w formach fu-o, fu-i, fu-turu-s, opisowe trybu warunkowego lub życzącego; np. fore, nadto tenże pień tkwi w łacińskich przyrost- chciał-bych, ty chciał-by, on chiałby; abychom mo-kach -bo, -bam form konjugacyjnych złożonych czasu gli i t. p. Formy te uległy następnie zmianom; przyszł. i przeszłego niedok. (ama-bo, ama-bam), an- mianowicie zakończenia w nich aorystyczne pod glos. beó-n, bión, gockie bau-an. Ze względu na wpływem form teraźniejszości zastąpione zostały swoją odmianę słowo być w języku polskim i in- zakończeniami osobowemi czasu teraźn. m, ś, śmy, nych zalicza się do nieprawidłowych czyli nieforem- ście, przez co powstały formy nowsze, właściwe nych, dla tego, że cały zasób jego form konjuga- dzisiejszemu językowi, z przyrostkami: bym, byś, cyjnych tworzy się od trzech pni: b y, j e s i b ę d. by; byśwa, byśta; byśmy, byście, by (chciałbym, Pień jes (sanskr. as, grec.,łać. i lit. es) jest osno- chciałbyś, chciałby, chcielibyśmy i t. d.), itymspo-wą czasu teraźn., by czasów przeszłych, a będ sobem zasadnicza forma aorystu by zeszła do roli przyszłego. Od pnia jes tworzył się czas teraź. cząstki warunkowej. Słowo być miało także w sta-w dawnej polszczyźnie przez spojenie z nim bez rej polszczyźnie, podobnie jak inne, czas przeszły pośrednio zakończeń osobowych m, ś, £...; tym sposo- niedok. (imperfec.): 1 os. biech, 2 i 3 biesze; bieehwa, bem powstały formy: licz. pojed. jeśm, jeś, jest; 1. biesta; biechom, bieście, biechą; formy te jednak podw. jeśwa, jeśta; 1. mn. jeśmy, jeście, są. W now- zupełnie zaginęły. Od pnia b y utworzony jest szym języku pols. wytworzyły się formy tego nadto imiesłów czynny przeszły był,-ła,-ło, oraz czasu sposobem wielce osobliwym, a m. od sztu- w formie określnej: były,-ła,-łe (używany dziś w znacznej osnowy jest (tj. 3-ej osoby 1. pojed.) przez czeniu przymiotnika), imiesł. czynny zaprzeszły by w, przyczepienie do niej końcówek osobowych, z do- oraz byw-szy i im. przeszły bierny: byty, używany datkowem przed niemi brzmieniem; skąd powstały: w formach od słów złożonych z być, np. nabyty, prze-jest-em, jest-eś, jest (bez zmiany), jest-eśwa, jest- byty i t. p.—Od pnia będ tworzy się osnowa tera-eśta, jest-eśmy, jest-eście, są (bez zmiany). Forma źniejszości będo-, będę-, skąd formy: będę, będziesz, 3-ej os. 1. p. jest stanowi w języku pols. jedyną będzie; będziewa, będzieta, i t. d., wyrażające czas formę słowną, w której dochowała się końcówka przyszły od słowa być. Formy tego czasu służyły indoeur. t 3-ej osoby, w licz. mn. forma są (z sąt’) także jako posiłkowe do tworzenia czasu przyszłe-zakończenie to straciła. W formach liczby mn. go słów niedokonanych przez przydawanie do nich

A. A. Kr.

And. S.

W. K. Z.

And. S.

bezokolicznika danego słowa; np. będę wołać, będziesz nosić i t. p.; później, pod wpływem form opisowych czasu przeszłego, jak: wołał jeśm, nosił jeś, i t. d., gdzie składową część odmienianego słowa stanowi imiesłów na ł, utworzyły się formy analogiczne cz. przyszłego z tymże imiesłowem na ł: będę wołał, będziesz nosił, i t. d. Dzisiaj oba te sposoby są w użyciu, przyczem w praktyce piśmienniczej przestrzegany jest przepis, aby w pierwszym razie kłaść na 1-szem miejsca bezokolicznik, a po nim słowo posiłkowe będę, będziesz i t. d. (np. mówić będę,...), w sposobie zaś 2-im odwrotnie (będę mówił,...). Wskutek obecności tego imiesłowu na ł, ła, ło, z końcówkami rodzaj o wemi, w formach opisowych czasu przyszłego i przeszłego, mówi się zwykle, że słowo w tych czasach odmienia się i „przez rodzaje“. Od pnia b ę d tworzy się rozka-źnik: os. 2 i 3 bądź (z będ-i = będźi = bądź); bądźwa, bądźta, bądźmy, bądźcie. Wreszcie od pnia b ę d utworzona osnowa teraźniejszości daje początek formie imiesł. czasu teraźn: będąc i będący, a, e, który dawniej, jeszcze w w. XVI-ym, miał znaczenie czasu przyszłego; np. „rzeczy będące” znaczyło: rzeczy przyszłe (podobnie jak: czasy przydące = cz. przyszłe), forma zaś dawniejsza imiesł. teraźniejszego była sąc (w. XIV i XV), dziś zaginiona.

Bychaba, herb polski, ob. Paprzyca.

Bychawa, przedtem miasteczko, dziś osada w gu-bernii i powiecie Lubelskim, o 25 w. na południe od Lublina, przy złączeniu dwóch strumieni: Kosa-rzówki i Gałęzówki, które tu tworzą Bychawkę (prawy dopływ Bystrzycy). B., prawie wyłącznie drewniana, jest dość schludną osadą, zamieszkaną przeważnie przez żydów, którzy stanowią ³/₄ ogółu ludności, wynoszącej około 1,600 głów. Jest tu siedlisko sądu gminnego, wydziału II powiatu Lubelskiego, dla czterech gmin: B-y, Krzczonowa, Piotrowic i Piotrkowa, a także siedlisko urzędu gminy, która w dniu 1 stycznia 1890 r. liczyła 5,949 m-ców, w tej liczbie 2,860 mężczyzn 3,089 kobiet, 72°/o katolików, 0.8°/₀ prawosławnych, 1.4°/₀ protestantów, 25.8°/o żydów. Ludność trudni się głównie rolnictwem i drobnemi rzemiosłami, większych zakładów przemysłowych niema; handel bydłem i nierogacizną dość ożywiony. Kościół murowany był przedtem w posiadaniu aryanów, lecz w r. 1637 zamieniony na łaciński. B. założoną została w r. 1537 przez kasztelana krakowskiego, Mikołaja Pileckiego v. Pilczyńskiego, aryanina, który wzniósł tu zamek i kościół dla swego wyznania; w r. 1560 odbyły się w B-ie dwa synody kalwińskie, na których roztrząsano środki szerzenia reformacyi; w jednym z nich brał udział Jan Zamoyski, podówczas 18-0 letni młodzieniec. B. jest miejscem urodzenia P. M. Sobieszczańskiego.

Bychawa herb polski, o którym wspomina przywilej horodelski z r. 1413, opisu jego jednak nigdzie niema. (A. Małecki „Stud. Her.“ I. 171.).

BychÓW, 1). B. Starjy, miasto powiatowe, w gubernii Mohylewskiej, na prawym brzegu Dniepru, przy uściu strumyku Mokrauki v. Sapieżanki, odległe od Mohylewa 58 w., od Moskwy 618 w., •5,683 m-ców. Są tu trzy cerkwie, jeden kościół katolicki parafialny, murowany, wzniesiony przez Sapiehów 1765 r., bożnica, kilka szkółek elementarnych. — Przemysł drobny, nieznaczny, zasługuje * tylko na uwagę wyrób rogoży i mat, które rozchodzą się po całem Naddnieprzu; handel prowadzi się głównie zbożem, drzewem, konopiami, lnem, miodem i woskiem. — Miasto początkiem swoim sięga XIV w., gdy należało do w. ks. Litewskiego, w roku 1802 zostało podniesione do rzędu miast powiatowych.

W czasie wojen z Rossyą i z kozakami B. wielce ucierpiał i zubożał tak dalece, że go w 1676 na lat dziesięć od opłaty cła uwolniono.—Powiat By-chowski rozciąga się po obu stronach Dniepru, i graniczy na zachód z gubernią Mińską, na północ z powiatem Mohylewskim i Czausowskim, na wschód z powiatem Czerykowskim, a na północ z Rohaczewskim; powierzchnia jego wynosi 4,105.8 w. ludność zaś (1885 r.) 86,547 głów, tj. 21.1 na 1 w. Kraj całkowicie płaski, pochylony ku południowi, w wielu miejscach bagnisty, mianowicie na wschód od Bychowa, wogóle mało urodzajny. Główna rzeka Dniepr, oraz jego dopływy: Ła-chwa, Druć z Grezlą z prawej strony, a z lewej Soż z Pronią i Peregonką.—Bieg rzek leniwy, koryta ich mają brzegi niewysokie, stąd wylewy częste i liczne błota.—Lasy zajmują stosunkowo dość znaczne przestrzenie.—Rolnictwo i hodowla zwierząt domowych stanowią główne zajęcie ludności, jedno i drugie z powodu warunków miejscowych nie stoi na wysokim stopniu, przemysł i handel również nie mają wielkiego znaczenia, drogi żelazne nie przecinają powiatu i jeden tylko Dniepr tworzy linię komunikacyjną z guberniami czarnoziemnemi. —

Z tych wszystkich względów ludność wogóle jest biedna i z trudnością wyżywić się może. — Powiat dzieli się na trzy zarządy policyjne i 15 gmin wiejskich.—Prócz B-a najważniejszem miasteczkiem jest Propojsk nad Sożem, niegdyś stolica starostwa niegrodowego.—Parafij katolickich jest w powiecie dwie: Bychów Stary i Żurawice, obie liczą około

2,500 wiernych.—2). B. Nowy, miasteczko w powiecie Bychow8kim, w gubernii Mohylewskiej, o 3 mile na południe od B-a Starego, na prawym brzegu Dniepru ma przystań dość ożywioną i 6,074 mieszkańców.

Bychowiec Józef Władysław (* 1778 — f 1845), literat, urodził się w Chmielnicy, pow. Słonimskim; skończywszy akademię wileńską 1794 r., służył wojskowo, następnie podróżował po Niemczech, słuchając wykładów uniwersyteckich we Frankfurcie nad Odrą, Getyndze i Królewcu. Jeden z pierwszych zaznajomił się z filozofią Emanuela Kanta i przełożył na język polski parę jego rozprawek, jako to: „Projekt wiecznego pokoju“ (Królewiec, 1796); „Wyobrażenie do historyi powszechnej w względzie kosmopolitycznym“ (t-że, 1799, 2-ie wydanie Wrocł., 1832 r.). W r. 1806 wszedł do wojska francuskiego i służył w niem do 1809 r.

Za czasów księstwa warszawskiego wydał „List o wojnie i przeznaczeniu żołnierza“ (1809), a jako urzędnik ministeryum sprawiedliwości wygotował przekład 5-tomowego dzieła: „Procedura cywilna i Motywa do kodeksu Napoleona“, ale go drukiem

nie ogłosił. Osiedliwszy się w Wilnie, zaczął wydawać Do krajowych należą: — B. gruby (Cottus gobio przekłady i własne prace, tyczące się filozofii wo- I L,). Odznacza się płetwami brzusznemi blademi, nie-góle oraz filozofii dziejów i społeczeństw. I tak pręgowanemi, które nie sięgają do otworu odby-w r. 1816 wydał przekład dziejów Karola Brose p. t. „Obraz niniejszego społecznego Europy stanu w całej jego obszerności, oraz myśli do wewnętrznej poprawy“ (Warsz , str. 453), oraz „Słowo o filozofii z powodu mającej się zaprowadzić szkoły głównej w Warszawie“ (t-że); „List do J. W. Pradta, byłego arcybiskupa machlińskiego z okoliczności rękopisu ze św. Heleny“ (t-że, przekład), w 1821: „Wiadomość i prawidła dla młodzieży bez doświadczenia na świat wychodzącej“ Wilno, wyjątek z dzieł Campego), w 1827: „Rady dobrej matce, która pragnie usposobić swych synów do wychowania dobrego i wyższego oświecenia“ (t-że); w 1829: „Galerya obrazów życia ludzkiego czyli charaktery“ (t-że, 2 tomy, jest to przekład z Washingtona Irvinga); w r.

towego, mieszka w Wiśle górnej. — B. pstro-płetwy (C. poecilopus. Herb.). Płetwy brzuszne dłuższe, w^poprzek wyraźnie ciemno-pręgowane.— Rzeki i strumienie podgórza karpackiego. A- s-

Byczewski (Byczek) Paweł Wojciech, (* 1790 — 1866), tłómacz, znawca języka hebrajskiego, urodził się we wsi Rosku, w w. ks. Poznań-skiem, w 1807 wstąpił do wojska za czasów ks. Warszawskiego; w r. .1816 przeniesiony został w stopniu porucznika do komisyi wojny, a w 1832 do komisyi przychodów i skarbu. Wysłużywszy emeryturę w 1843, oddał się nauce hebrajszczyzuy i nabył w niej wielkiej biegłości, przetłómaczył cały Stary Testament (znajdujący się w rękopisie w bibliotece kolegium ewangielicko-reformowanego w Warszawie); przełożył również „Nowy Testament” na podstawie przekładów łacińskich, włoskich, francuskich i niemieckich (rękop. tamże). Drukiem ogłosił „Psalmy przełożone dosłownie z osnowy j§zyka hebrajskiego“ (Warszawa, 1854, str.

P. Chm.

Eyczkow Atanazy (* 1818 w Fridrichsham w Finlandyi), archeolog i bibliograf russki. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Moskwie, gdzie głównie studyował historyę i za rozprawę „O BJiisHm BHhumeH npnpo^bi hr Hapo^B h rocy^apcTBO“ otrzymał medal srebrny. Po ukończeniu studyów został członkiem komisyi archeologicznej i od r. 1854 redaguje jej „Roczniki“. W tymże roku został kustoszem wydziału rękopisów przy Cesarskiaj bibliotece publicznej w Petersburgu, a w 1882 generalnym dyrektorem całej biblioteki. Niezależnie od tych funkcyj był czynny przy reorganizacyi sądownictwa i opracowaniu nowego prawa prasowego, a od 1866 przewodniczy komisyi, wyznaczonej do uporządkowania archiwum synodalnego. Nadto od 1888 jest członkiem rady przy ministeryum oświaty, W r. 1866 został członkiem zwyczajnym petersburskiej akademii nauk; pod jego redakcyą wyszedł z druku nakładem akademii: „Słownik białoruski“ Noto-wicza i „Słownik bibliograficzny“ archeologa Strojowa. Przygotował do druku tom VII, VIII, IX, X i XI wydawnictwa: „Ilojmoe coópame pyccKHXi» jifiTOiiHcen“; sam zaś wydał: „/(ßoppoBLie pa3pn-ÆH“ (4 tomy i dopełnienie, Petersburg, 1850—55) i „üncbMa h öyMarn IleTpa B.“ (2 tomy 1887— 89). Ogłosił drukiem wiele oryginalnych prac bibliograficznych, pomiędzy któremi najważniejszą jest „Oiracame pepKOBHO - cjiaBflHCKHXB h pyccKHXB

pyKOIMCHHXB CÓOpHHKOBTł BT> MMIiepaTOpCKOä

nyÓJi. ÖHÖJiioTeKfi“ (Petersburg, 1882).

Byczkowski, malarz warszawski, z drugiej połowy XVIII w., uczeń Tombarego i Brenny, któ-

P. Chm.

1838 najważniejszy przekład B-a, mianowicie: „Herdera Pomysły do filozofii dziejów rodzaju ludzkiego“ (t-źe, 3 t.); w 1843: „Sztuka zapobiegania chorobom... z przydaniem rozprawy filozoficznej o mocy umysłu przez Kanta“ (t-że, str. 437).

240).

Byców, ob. Blitz o w.

And 8.

Bycza Skała, słynna grota w Morawii, niedaleko miasteczka Blańska (ob.), zbadana przez d-ra Wankela; na jej dnie w kilku warstwach znaleziono mnóstwo przedmiotów z czasów przedhistorycznych i z różnych epok, jako to: narzędzia z kości i krzemienia, szkielety zwierząt, warstwy węgla, przedmioty z bronzu i żelaza. Jest to najważniejsze wykopalisko morawskie. Jaskinia, ma 20 m. wysokości, znajdują się w niej liczne kurytarze, nacieki wapienne i dość obszerne jezioro.

W. S.

Eyczańskie starostwo w województwie miń-skiem, powiecie rzeczyckim. (Obecnie gub. mińska, pow. rzeczycki).

Ed. W.

Byczek, tak w języku oryli nazywa się drążek, do 75 mm. gruby, którego używają w tym celu, aby znajdująca się w pleni cy (ob.) sztuka drzewa krótsza od innych (obwieś), a więc nie mogąca być we spół z niemi w obu końcach związana, utrzymywała się na tym samym, co i one, poziomie; co osiąga się tym sposobem, że do jednego końca tej krótszej sztuki przytwierdza się drążek poprzeczny, który, z obu stron opierając się na sztukach sąsiednich, utrzymuje ją w należytym porządku.

Byczek (Głowaczyk) Cottus. Nazwa rodzajowa ryb Cierniopłetwych (Acanthopterygii), do rodziny Głowaczyków Cottidae należących.

w malowaniach alfresco i więcej klejowo zdobił pokoje. Był łubiany dla zręczności w tego rodzaju robotach. Były jego niektóre obrazy olejne na kury-tarzach klasztoru oo. kapucynów warszawskich. — Um. w podeszłym wieku, r. 1815 żył jeszcze. —

Odznaczają się one ciałem niezbyt wielkiem, o głowie szerokiej, płaskiej, kościstej, uzbrojonej kolcami, z tych dwa większe sterczą nakształt rożków po obu jej stronach z górnego końca przedskrzela, dwa mniejsze na dolnym brzegu podskrzela, zwrócone ku przodowi, porosłe skórą. Oczy na wierzchu głowy, skóra na ciele naga, linia naboczna j rych był naśladowcą, pracował potem przy B. Bel-wyrażna, zęby drobne w szczękach i na lemieszu; ! lotim. Znany jest z arabesków i kwiatów, któremi płetw na grzbiecie dwie zbliżonych; płetwy piersiowe szeroko-wachlarzowate, płetwy brzuszne szczupłe, rozdzielone, blizkie podgardla. Rodzaj ten ma kilka gatunków, które mieszkają w rzekach o dnie kamienistem, szczególniej w okolicach górzystych.

T. M.

T. M.

Pols.“).

Fig. 349. Bydant (herb).

cy Kościelski.

Bydgoski kanał, łączy Brdę, wpadającą do Wisły, z Notecią, wpadającą przez WTartę do Odry. — Myśl zbudowania kanału B-ego powziął Fryderyk II niezwłocznie po pierwszym rozbiorze Polski — i urzeczywistnił ją w następnym zaraz roku. — Roboty rozpoczęto 1 marca 1773 r. i prowadzono je tak pośpiesznie, że już we wrześniu r. 1774 kanał oddany został do użytku publicznego. — Warunki miejscowe sprzyjały też wielce zadaniu, bowiem najwyższy punkt wododziałowy wznosił się 25 m. nad poziomem Brdy, a tylko 5 ra. nad poziomem Noteci, nadto na całej przestrzeni bito kanał w rychłym gruncie, nie natrafiając nigdzie na twardszy mate-ryał, wreszcie i ogólna długość była nieznaczną, dochodziła bowiem zaledwie do 27 km. Koszt całkowi

a z górnej Brdy 56,000.

(„Kalendarz domowy“ E. Gałęzowskiego na r. 1832, Warszawa, str. 27).

Byczkowski Tytus, malarz polski, z Mińska rodem, uczeń Rustema w Wilnie. R. 1829 wyjechał do Drezna, robił portret olejny gen. Kniazie-wicza. Udał się r. 1836 do Monachium do akademii, tam wykonywał utwory oryginalne wyższego stylu, w których odznaczył się dobrą kompo-zycyą i śmiałością pędzla. Następnie wrócił do Drezna, 1842 wyjechał do Wenecyi. Tu r. 1843 odebrał sobie życie: popłynąwszy na Lido rzucił się w wodę. B. był człowiekiem prawym, zawsze wesołym, nawet w biedzie, a dla pięknych przymiotów powszechnie lubionym. Obok malarstwa miłował namiętnie muzykę, grając sam dobrze na skrzypcach. Z dzieł jego celniejsze: „Druidki wróżące straszną przyszłość“, półfigury naturalnej wielkości, nabyty w Dreźnie; „Św. Wiktorya zbierająca jałmużnę dla biednych“, w Monachium u bankiera Felshofa; „Żniwiarz szwajcarski, ostrzący kosę“, w Krakowie u p. Soczyńskiego; „Dziewczynka z potłuczonym dzbankiem przed druciarzem“; „Muzyk strojący wiollonczellę“ był na wystawie warszawskiej r. 1841 i otrzymał pochwałę, nabyty przez p. Mintra.

Byczyna (niem. Pits eh en), miasto leżące na Szląsku górnym, w pruskim obwodzie regencyjnym Opole, w powiecie Kreuzberg, w terenie pagórkowatym, 15° 54' dł. wsch. G. i 51° 6' szer. pnc.; B. jest stacyą kolei żel. Poznań-Kreuzberg; 7 gościńców wybiega z miasta w różne strony. Mieszk. około 3,000, Kościołów ewangielickich 2, katolic. 1. Miasto istniejące już w X w., nigdy jednak nie doszło do większego znaczenia i znaczniejszego rozwoju. Sławę swoją zawdzięcza B. głównie bitwie, jaka tu się rozegrała w r. 1588 między arcyks. Maksymilianem i Janem Zamoyskim, a skończyła klęską i wzięciem do niewoli arcyksięcia. B. została przez zwycięskie wojsko strasznie zniszczona: miasto spalono i złupiono do szczętu, dopuszczając się okropnych gwałtów na mieszkańcach, mimo woli kanclerza, który rozpasanego żołdactwa nie był już w mocy powstrzymać. Później uległa B. jeszcze niejednokrotnie zniszczeniu; w roku 1627 i 1633 od Szwedów, podczas wojny 30-letniej 1655 od ognia, który wielką część miasta pożarł.—Bitwie byczyńskiej poświęcił guuntowne studyum specyalista Konstanty Górski w „Bibi. Warsz“. 1888, p. t. „O koronę“, z dwiema mapami. Na tej tylko monografii oprzeć się można; rozprawa p. Teodora Nachera „Bitwa pod Byczyną“ (Lwów, 1883) jest nader niekrytyczną.

K. Górski podaje obszerną bibliografię, z której tu korzystamy. Bitwę opisał sam Zamoyski w dwóch listach: z 23 i 25 stycznia 1588 (Mss. Bibl. Ossol.

N. 186); opisali ją dwaj naoczni świadkowie: proboszcz miejscowy, Benk, w ms. Bibl. Jagieł. N. 1887: Bartholomei Benkii „Historia continens nar-rationem de clade Bicinensi“; lekarz nadworny Maksymiliana, Schwalbius, w sprawozdaniu, które wydrukowało czasopismo poznańskie: „Zeitschrift für Landeskunde Posens“ T. I, oraz bezimienny autor ms. N 785 Bibl. Ossol.: „De clade Pitschinensi in Silesia accepta etc“. Z historyków dawniejszych pisali:

Encyklopedia Powiiechna Iluntr. T. X.

Bilski, Heidenstein, Lubieniecki („Poloueutychia“); zajmuje się nią i pamiętnikarz Wielewiecki w „Dzienniku spraw, etc.“ (T. VII „Script, rer. pol.“); z nowszych między innymi pisali szczegółowiej lub wydobyli nowe świadectwa o bitwie: Mosbach w „Wiadomościach do dziejów Polski etc“ (Ostrowo, 1860) Mayer w „Des Olmützer Bischofs Pawłowski Ge-8andschaftsreisen n. Polen 1597 —1598“ (Wiedeń, 1861).

Bydant, herb polski, z indygenatu: na tarczy w polu błękitnem w poprzek tarczy, środkiem jej, pas w szachownicę srebrno - błękitną, o 24 polach. Nad pasem dwie złote dzicze głowy, zwrócone w prawo, pod pasem takaż jedna głowa. W koronie szlacheckiej nad hełmem pół jelenia bez nóg, zwróconego w prawo. — Herb ten pochodzi z Anglii, skąd go przywiózł do Polski Piotr Gordon, r. 1768 nobilitowany; potomkowie jego r. 1783 uzyskali indygenat polski z przyznaniem dawnych tytułów i herbu rodowego, którym ród Gordonów dotąd się pieczętuje. — (Niesiecki, Borkowski „Herb. rodź. szl. król.

W. K. Z.

Bydgoska kasztelania, w województwie inowrocławskiem; za Stanisława Augusta zajmował ją Igna-

w. s.

tej budowy wynosił 1,250,000 talarów. Kanał wychodzi z Brdy w samej Bydgoszczy i w siedmiu szluzach wznosi się do grzbietu wododziałowego na wysokość 25 m., poczem dwiema szluzami spuszcza się niżej o 5 m. i dosięga skanalizowanej Noteci w południowej stronie Nakła. — Szerokość kanału wynosi 19.5 m., głębok. 1.6 m. Od czasu pierwotnej budowy kanał był kilkakrotnie rozszerzany, ulepszany i restaurowany. — Głównemi artykułami przewozu po kanale są: drzewo i zboże; samego tylko drzewa spławiono w 1887 r. 669,368 metrów kub., w tej liczbie z Wisły 611,000 m. kub.,

And. S.

Bydgoski powiat wraz z inowrocławskim stanowił woj ewództw o inowrocławskie. Miał rozległości 30.10 mil □; w w. XVI zawierał 14parafij,

108

4 miasta, 105 wsi.—(Pawiński: „Źródła dziejowe“,

burmistrza, burmistrza, który jest jednocześnie dyrektorem policyi, 9 radzców, stanowiących magistrat, 21 niższych urzędników magistrackich i 40 przedstawicieli miasta. Na jednym z placów mieszczanie bydgoscy pochodzenia niemieckiego w 1864 wystawili pomnik Fryderykowi II, jako twórcy kanału bydgoskiego. W B-y urodzili się: Jan Seklucyan i malarz Piotrowski.—Wzmiankę o B-y po raz pierwszy napotykamy w kronice jako o warownym zamku Bidgosthia nad Brdą, który Leszek Biały wraz z Kujawami nadał Konradowi Mazowieckiemu. W XIV w. kilkakrotnie przechodził to do pomorzan, to do krzyżaków, którzy go traktatem kaliskim w 1343 roku zwrócili Koronie wraz z całym powiatem, nazwanym przez nich od położenia nad Brdą Bromberg albo Braheberg. O mieście po raz pierwszy słyszymy w r. 1346, z racy i nadania przez Kazimierza W-o dwóm niemcom przywileju założenia w tern miejscu grodu na prawie ma-gdeburskiem. W 1409 znowu B. wpada w ręce krzyżaków; Jagiełło ją odzyskuje. Kazimierz IV w czasie wojny z krzyżakami często tu przesiaduje. R. 1510 Zygmunt I zwołał tu sejm w celu zorganizowania ziem pruskich. W r. 1577 przybywa tu Stefan Batory dla załatwienia sprawy zbuntowanych gdańszczan. W XVI w. B. słynęła z wyrobów garncarskich spławianych Wisłą do Gdańska. Podczas wojen szwedzkich miasto wiele ucierpiało: w 1656 szwedzi spalili je i zniszczyli mennicę. W 1657 odbył się tu zjazd Jana Kazimierza z elektorem brandenburskim i podpisanie traktatu, na mocy którego Prusy wschodnie odpadły od Polski. Wkrótce potem runął zamek. Druga wojna szwedzka i morowe powietrze zniszczyły i wyludniły kwitnące przedtem miasto, które dopiero po okupâcyi pruskiej zaczęło przychodzić do siebie. W r. 1794 wojsko polskie pod wodzą gen. Dąbrowskiego a właściwie Jerzego Niemojewskiego, zdobyło B. szturmem. Od r. 1807 do 1815 wchodzi B. w skład księstwa Warszawskiego, i staje się stolicą departamentu bydgoskiego i rezydencyą prefekta. Na mocy traktatu wiedeńskiego (1815) przeszła pod panowanie pruskie. Miasto B. tworzy samo w sobie oddzielny powiat miejski (Bromberg Stadt), obejmujący 139 km.,kw. zaś powiat wiej ski, czyli właściwy powiat bydgoski (Bromberg Land) leży w pół-noco-wschodnim kącie regencyi tejże n. w w. ks. Poznańskiem; obszerność jego wynosi 1,388 km. kw. Położenie wogóle nizkie, środkiem przesuwa się kotlina Brdy, Noteci, którą z północy otaczają wzgórza należące do wyniosłości pojezierza bałtyckiego, z południa zaś wzgórza Nadnoteckie. Zaledwie dziesiąta część gruntów jest urodzajna, resztę stanowią przeważnie grunta lekkie, czasami piaszczyste; na zachodzie znajdują się rozległe bory sosnowe, przeważnie rządowe (leśnictwa Glinki, Jach-cice i Mąkowarsk). Z rzek główną jest Wisła, płynąca na pograniczu powiatów toruńskiego i chełmińskiego i przyjmująca z lewej Brdę z Sempolną, oraz Noteć. Sporo jest jezior większych i mniejszych. Najważniejszą drogą wodną w powiecie jest Bydgoskikanał(o b.); wzdłuż kanału i nad Notecią

t. XII i XIII).

w. s.

Bydgoskie starostwo, w województwie inowro-cławskiem. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Ignacego Gałeckiego, płaciło kwarty złp.

1,000. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej prze-

szło pod panowanie pruskie.

w. s.

Bydgoszcz, (niem. Bromberg, łac. Bidgo-stia), miasto stołeczne regencyi bydgoskiej i powiatu t. im., w w. ks. Poznańskiem, nad dopływem Wisły, Brdą (Brahe), pod 53°7' szer. płn. i pod 18°2' dł. wd. Gr., 35 m. nad p. m. W obrębie gminy leżą: miasto B., przedmieścia Koźlak i Bocianowo, cegielnia Grostwo i dworzec kolei żelaznej. Piękne cieniste aleje, szczególniej wzdłuż kanału b-go, są prawdziwą ozdobą miasta. Na 44 tys. mieszk.

(sprawozd. niem. urzędu zdrowotności na r. 1893) jest około 10.000 ludności polskiej, przeważnie ubogiej, zamieszkującej przedmieścia. B. jest miastem, którego ludność i zamożność w ciągu XIX wieku szybko wzrastała. W r. 1772 liczyło tylko 800 m., samych katolików, w 1811 miało ich 4,148, przeważnie ewangielików, w 1831—6,683, w 1843—8,061.

Rosnący przemysł i ruch handlowy na nowowybudo-wanym kanale wiele się do tego przyczyniły. Pierwsze miejsce w przemyśle tutejszym zajmują młyny, szczególniej t. z w. królewskie młyny tow. handlu morskiego (Seehandlung), przerabiające na mąkę ogromną ilość zboża, głównie z król. Polskiego; dalej fabryka papieru i tektury, której produkcya roczna dochodzi do 8,200 ct. papieru pakowego i introligatorskiego; wielka odlewnia żelaza i fabryka machin parowych, kotłów i części mostów.

Oprócz tego w B-y istnieją tartaki, garbarnie, dy-stylarnie, browary, fabryki octu, powozów i cegielnie; pod miastem pomyślnie rozwija się ogrodnictwo.

Przez B. idzie bardzo ożywiony handel między Niemcami a król. Polskiem, liczne parowce ciągną po Brdzie i kanale szkuty i tratwy naładowane zbożem, mąką, wełną, skórami i drzewem. B. jest nadto węzłem dróg żelaznych do Warszawy, Berlina, Gdańska i Inowrocławia z odnogą lokalnej drogi do Fordonia, przystani położonej nad Wisłą.

Dogodne trakty pocztowe łączą B. z Koronowem,

Tucholą i Szubinem. Kościołów katolickich jest 2, fara w stylu gotyckim, pochodząca z XVI w. i kościół św. Klary, przy którym dawniej istniały klasztory franciszk. i panien klarysek; protestanckich również 2, żydzi mają 1 synagogę. Szkół średnich kilka: ewangielickie gimnazyum filologiczne, szkoła realna, ewangielickie seminaryum nauczycielskie i gimnazyum żeńskie; z niższych szkół jest kilko-klasowa szkoła żeńska, jedna miejska, kilka szkółek elementarnych i zakład prowincyonalny dla ociemniałych. O 7 km. od miasta w Zamczysku (Thalheim) znajduje się szkoła agronomiczna. W B-y przebywają stale władze obwodu regencyjnego i powiatowe, urząd podatkowy i t. p., dyrekcya poczt, dyrekcya kolei wschodniej, biura banku państwa, oddział tow. kredytowego Prus Zachodnich, sąd ziemiański i kilka sądów okręgowych, pierwszorzędny urząd pocztowy i telegraficzny, tudzież władze miejskie i policyjne. Te ostatnie składają się z nad- i ciągną się pokłady torfu. Powiat B-ski należy w księstwie Poznańskiem do słabiej zaludnionych większa część dzisiejszego powiatu wchodziła w skład (72,088 głów, t. j. 51.9 na 1 km. kw.) przyrost wojew. inowrocławskiego, mniejsza w skład wojew. ludności w ostatnich dziesiątkach lat był dość zna- ! gnieźnieńskiego. — Obwód regencyjny bydgo-czny: w r. 1831 w powiecie było 41,240 dusz, j ski stanowi od r. 1815 część prowincyi Poznań-w 1885 ludność prawie się podwoiła. Niemcy skiej. Na północy wzdłuż koryta Wisły graniczy w stosunku do polaków w znacznej są większości; z okręgiem kwidzyńskim, należącym do Prus Za-tych ostatnich zaledwie 26°/₀. Miasta powiatu są; ehodnich, na. wschodzie z król. Polskiem, na połu-Bydgoszcz, Koronowo (Krone) nad Brdą, Fordoń dniu z okr. poznańskim, na zachodzie z frankfurc-i Solec (Schulitz) nad Wisłą. Głównem zajęciem kim, należącym do Brandenburgii. Obszar wyno-mieszkańców wsi i miasteczek jest rolnictwo, chów si 11,449 km. kw. Obwód przedstawia równinę inwentarza i spław drzewa, obok tego zaś drobny wogóle niższą od okręgu poznańskiego, gdzieniegdzie przemysł i handel. Ze zboża sieją: pszenicę, żyto, tylko wzdłuż jezior i rzeczek przerwaną łańcucha-jęczmień, owies i groch. Władze powiatowe miesz- mi pagórków; największe wyniosłości natrafiają się czą się w B-y: landrat, poborca podatków, budo- po obu stronach Noteci, np. góry Dębowe w pow. wniczy, inspektor budowli lądowych i wodnych, Wyrzyskim 194 m. W wody bieżące i stojące

p*

fl

il!!

Km

il

sĘTRI

—łiS

fyslt

JlliiÉlHfr!

. piitefe-

HHdf-

;•?

V.,'

Âv"-

WISH Sü

i 'njlîjp"¹-

.i

wlBiWM⁴

llï

aïs b a au ! -,®a,

g |ii#âroig As- K^' ’■' ■

ill

uss

==n

BB5

'• ' '. JsT'-ÿ ■    f,

ÜHS^PT^- ĄitesM

[MmÈtm

§HÜÜ I ï-teüüï isittil

51IQQl:SS3 ;

Jjil^

*lll

a. ■

$h

BÖBS

— - ' -■•^y    :.—:i_ï-

S=ś# -; ‘ _ -•

rff

(FL--

/o

jgjjip

m

■ïtJÙ

Fig. 3r,o. Rynek w Bydgoszczy.

strzeni mil, najpierw od Torunia do uścia Brdy ku północo-zachodowi, od połączenia z Brdą zwraca się niemal pod kątem prostym ku północo-wschodowi. Ważniejszą jednak izeką obwodu jest Noteć, mająca źródła w król. Polskiem; przepłynąwszy jezioro Gopło wychodzi z niego pod Kruszwicą i tworzy liczne moczary i trzęsawiska; dalej N. płynie znowu przeważnie ku zachodowi, po drodze przebywając liczne drobne jeziora. Następnie zwraca się na krótko ku północy, mija Pakość i powyżej Barcina skręca na zachód, płynie wolnym biegiem śród bagnistych podmokłych wybrzeży i niedaleko Nowej Bielicy wchodzi w granice Brandenburgii. Do Nakła chodzą po niej tylko tratwy; poczynając od tego miasta rzeka staje się żeglowną. Lewe jej

kontroler katastru, fizyk czyli lekarz powiatowy, . okrąg jest bardzo obfity. Wisła tu płynie na prze-inspektor szkolny i weterynarz. Od czasu nowej : organizacyi przebywa tu sąd okręgowy i ziemiański kolegialny, podległy nadziemiańskiemu w Poznaniu.

Parafij katolickich jest 18, (należą częścią do dye-cezyi gnieźnieńskiej, częścią do chełmińskiej) protestanckich 8. Szkoły średnie istnieją tylko w B-y, zresztą po miasteczkach i wsiach powiatu rozproszone są szkółki elementarne pod nadzorem inspektora powiatowego. Gorzelni w powiecie jest 4, browarów 5, cegielni 18, młynów 26, pił parowych 7, fabryk machin 5. Bitych gościńców utrzymywanych kosztem państwa jest 4 i tyleż kosztem prowincyi. Drogi żelazne rozchodzą się z Bygdo-szczy do Berlina, Gdańska, Inowrocławia i Torunia z odnogą do Fordonia. Za czasów Rzplitej

dopływy są: Gąsawka, Margonin i Gulcza, prawe i zaś Rokitka, Łobzonka z Luczną i Orlą, Głda (Kiid-dow) z Bilą i Głumią, wreszcie Drawa (Drage). Długość Noteci w granicach obwodu wynosi do 30 mil. Rzeka Wełna, dostępna tylko dla tratew, płynie do Warty w południowej części okręgu. Źródła jej są w jeziorze Wierzbiczany, niedaleko Trzemeszna; od lewej strony przybiera Wełnę Małą i pod Obornikami wpada do Warty. Rzeka Brda na niewielkiej tylko przestrzeni należy do obwodu, źródła jej leżą na Pomorzu. Od prawej strony przyjmuje Sempolnę na samej granicy; pod B-ą łączy się kanałem 25 km. długim z Notecią. Jezior jest bardzo wiele. Największe z nich Gopło, położone w południowschodniej stronie, południową kończyną wchodzi do królestwa Polskiego, przez nie przepływa Noteć od której ta część obwodu otrzymała nazwę obwodu nadnoteckiego (Netze-District). Kształtem i wielkością zbliża się do Gopła jez. Powidzkie, 1% mili długie i również na pograniczu królestwa położone; o ćwierć mili od niego ku północy leży jez. Skorzencińskie, cokolwiek mniejsze; następnie całą tę część południowo-wschodnią okręgu wypełniają jeziora większe i mniejsze z odpływem ku rzekom. Piaski dyluwialne zajmują powierzchnię północno-zachodniej części okręgu, górna glina lodowcowa rospościera się na całem południu i wschodzie, doliny zajęte są przez napływy rzeczne; jednostajność tę przerywają zaledwie w kilku miejscach lignity dolno-mioceńskie, pokazujące się na powierzchni między Brdą a Wisłą, oraz wapienie jurajskie w dolinie Noteci — pod Pakością, Barcinem, Łabiszynem, Rynarzewem i pod Inowrocławiem. —■ Pod wapieniem w Inowrocławiu leżą pokłady soli kamiennej, eksploatacya jednak miejscowa poprzestaje na wywarzaniu soli ze źródeł; tutejsze kąpiele jodowo-bromowe, zołowe i ługowe ściągają corok sporo gości. Górna glina lodowcowa żółta lub czerwona, piaszczysta, tworzy grunta zimne, wilgotne, przy dobrej uprawie bardzo żyzne; do rzędu takich nadzwyczaj urodzajnych gruntów należy ziemia kujawska naokoło Inowrocławia, na której udaje się wyborna pszenica.—Obszerne łąki rozpościerają się na gruntach napływowych nad Wisłą, Notecią i Wełną, oraz wszędzie, gdzie osuszono moczary. W wielu miejscach znajdują się pokłady torfu, niekiedy na 10 metrów grube (nad Notecią); okoliczność ta, a przytem taniość węgla przywozowego, sprawia, że wydobywanie węgla brunatnego nie opłaca się i wcale się nie odbywa. — Nad Brdą znajdują niekiedy bursztyn. Na piaszczystych gruntach okręgu porastają bujne lasy sosnowe, zajmujące 20.4% ogólnego obszaru ziemi, z tego na lasy królewskie przypada 8.2%; (orna zie-miz i ogrody 59.3%); powiaty czarnkowski, cho dzieski i bydgoski najwięcej obfitują w lasy 24 — 40%; Brda, Noteć i kanał bydgoski ułatwiają spław drzewa. Drzew liściastych: dębiny, buczyny i brzeziny, wogóle niewiele. — Klimat zaliczyć można do klimatu prowinoyj nadbałtyckich; jednakże średnia temperatura jest niższą o 1° i wynosi około 8°C. To zniżenie pochodzi przedewszystkiem od zimy nieco surowszej, gdy tymczasem lato nieustę-puje temperaturze letniej w Niemczech środkowych. Temperatura stycznia wszędzie spada niżej — 2°, rzeki zamarzają przecięciowo przeszło na 2 miesiące, a Wisła, płynąca na wschodniej granicy, nawet na 3 miesiące. Opady około 520 mm., wogó-le są prawie takie, jak w Brandenburgii i obszarze Elby środkowej, ale skąpe podczas zimy i wiosny. Wogóle klimat jest zdrowy i tylko w łęgach i trzęsawiskach panują mgły, grasują dość często febry. Ludności w r. 1890 było 625,215, z których na polaków przypada 48.2°/₀, czyli 292,800. Północna i zachodnia część obwodu, oraz miasto B. mają ludność przeważnie niemiecką, za to w powiatach inowrocławskim, wągrowieckim, gnieźnieńskim, mo-gilnickim—polacy przeważają liczebnie (do 72%). Stosunki religijne przedstawiają się jak następuje: protestantów 40.6%, katolików 55.93%- żydów 3.29%. Między r. 1831 a 1858 ludność polska wykazywała stały wzrost liczebny od 48.5% do 50%, potem aż do r. 1867 spadła do 46.9%, następne jednak lata wykazują stopniowy przyrost polaków. Wogóle okręg B-i jest słabiej zaludniony, niż poznański (55 na 1 km. □). Ludność wiejska i mieszkańcy mniejszych miast oddają się wyłącznie prawie rolnictwu i hodowli bydła, większe miasta zajmują się handlem i przemysłem, znaczny stosunkowo procent stanowią urzędnicy i wojskowi. Przedmiotem rolnictwa są wszelkie rodzaje zboża, rośliny strączkowe, pastewne, koniczyna, rzepak, kartofle, len, chmiel, tytoń i owoce. Z bydła najwięcej hodują świnie na rzeź i owce dla wełny, niewiele bydła rogatego — z wyjątkiem obwodu nad-noteckiego, gdzie bujne pastwiska szczególnie nadają się do hodowli bydła. Nowe tow. kredyt, ziemskie dla w. ks. poznańskiego przyczynia się do rozwoju rolnictwa; w powiatach inowrocławskim i bydgoskim działa z powodzeniem tow. kred. dla Prus Zachodnich. Przemysł fabryczny słabiej rozwinięty niż w innych dzielnicach państwa, są tu jednak fabryki machin, papieru, fajansu, szkła, papy, sztucznych nawozów, cygar i tytoniu, octu, piły parowe, wiatraki, młyny, olejarnie, gorzelnie, browary, cegielnie, piece wapienne, hamernie, fabryki instrumentów muzycznych, optycznych i mechanicznych, powrozów i wozów, mydlarnie, fabryki kafli, kamieni młyńskich, wyrobów ze stali i bronzu i t. d. Z drobniejszych rękodzieł zasługują na wzmiankę wyroby stolarskie i ciesielskie, bednarze zajęci są dla licznych gorzelni i browarów, garbarze, kuśnierze, kotlarze i ślusarze. Przedmiotem handlu są głównie płody rolnicze; szczególnie ożywione są stosunki z król. Polskiem, skąd idzie zboże, rośliny strączkowe, bydło, drzewo, skóry i wełna. Od-powiedna ilość instytucyj finansowych, jak filie banku państwa, bank akcyjny prowincyonalny, rolniczo-przemysłowy niemiecki, tow. kred. poznańskie, filia toruńskiego banku rolniczo-przemysłowego, bank włościański w Poznaniu, 2 towarzystwa asekuracyjne, oraz mnóstwo spółek i miejskich kas pożyczkowych sprzyjają rozwojowi ruchu handlowego. Co się tyczy komunikacyj wodnych, to rzeki Brda, Noteć, Wełna, Głda, Drawa i kanał bydgoski, przedstawiają razem 196 km. dróg wodnych, przydatnych do żeglugi; dla tratew zaś spławnych dróg jest 320 km. Zarząd poczt i telegrafów w Bydgoszczy rozciąga się na cały obwód bydg., oraz na 5 powiatów Prus Zachodnich.—Najwyższą władzą administracyjną obwodu jest regencya, w której przewodniczy prezes, podległy władzy naczelnego prezesa w Poznaniu. Regencya podzielona jest na 3 wydziały: 1) w. spraw wewnętrznych, który obejmuje także budownictwo, drogi i zdrowotność; 2) w. spraw kościelnych i szkolnych i 3) w. podatków bezpośrednich, królewszczyzn i lasów królewskich.

W powiatach na czele administracyi stoją landraci, nie przez mieszkańców wybierani, lecz mianowani przez rząd. Landrat ma nadzór nad policyą, porządkiem i bezpieczeństwem publicznem, przemysłem, poborem podatków, poborem do wojska, nad szkołami i kasami publicznemi; władzy jego podległe są magistraty, komisarze policyjni, urzędy stanu (istniejące tu od r. 1873), naczelnicy gmin

demiihl), tym zaś podlegają sądy okręgowe (Amtsgerichte) z jednym, dwu lub kilku sędziami. Dwa podobne sądy okręgowe: w Pobiedziskach i w Rogoźnie wyłączono z juryzdykcyi sądów ziemskich obwodu B-kiego i przyłączono do sądu ziemiańskiego w Poznaniu.—Do ciężkich spraw kryminalnych zbierają się sądy przysięgłe w B-y i w Pile. Nadto sądy polubowne do rozsądzania mniejszych spraw in-juryjnych znajdują się co kilka gmin w obwodzie B-im, jak w całem państwie. Podział kościelny wyznania rzymsko-katolickiego nie zupełnie zgadza się z podziałem administracyjnym. Archidyecezya gnieźnieńska podzielona jest na 16 dekanatów, z dwiema kolegiatami: gnieźnieńską św. Jerzego i kruszwicką, 211 kościołów parafialnych i 23 filialne. W Gnieźnie znajduje się seminaryum duchowne. Arcybiskup gnieźnieński jest zarazem biskupem poznańskim z rezydencyą w Poznaniu; biskup sufragan archid. gnieźnieńskiej mieszka w Gnieźnie. Konsy-

f7--¹

œ»

IBP

f -1

:r'i

nm

SMKip

Kl

te®

mm

aft'

JliÄM

Dl

if

iii

mi

Kig. 351. Kościół karmelitów, dziś gminy Czerskiego. Bydgoszcz. Fig. 352. Kościół śv/, K'ary, dziś śpichlerz.

i sołtysi. Nadto w każdym powiecie jest jeszcze storz czyli władza administracyjna dyecezyi od r. tak zw. kontroler katastru, odpowiedzialny wobec 1876 (czasy tak zw. „kulturkampfu“) przebywa w Po-państwa za czynności geometry powiatowego i utrzy-• znaniu.—Kościół ewangielicki podzielony jest na 8 mujący akta pomiarów, dalej lekarz powiatowy dyecezyj, każdej z nich przewodniczy superinten-czyli fizyk, chirurg i weterynarz.—Ob wód B. podzie- dent, nad nimi i nad wszystkimi pastorami palony jest na 14 powiatów: bydgoski miejski, byd- rafij jest generalny superintendent w Poznaniu, goski wiejski, chodzieski, czarnkowski, gnieźnień- —Władzę szkolną nad średniemi szkołami okręgu ski, inowrocławski, mogilnicki, strzelnieński, szu- (wyższych zakładów dotychczas w w. ks. poznań-biński, wieleński, Witkowski, wyrzyski, Wągrowiec- skiem niema), sprawuje rada szkolna w Poznaniu, ki i żuiński. Każdy powiat dzieli się na komisa- nad niższemi—wspomniany wydział regencyi bydgo-ryaty; najmniejszą jednostką administracyjną jest skiej. Szkółki elementarne pozostają pod szczegó-gmina. Okręgów wyborczych do sejmu czyli parla- łowym nadzorem inspektorów powiatowych, których mentu niemieckiego jest pięć, a mianowicie: byd- jest tylu, ile powiatów. Dwa są seminarya nauczy-goski, inowrocławsko-mogiluicko-strzelnieński, gnie- cielskie z internatami na 90 uczni w B-y i Chcyni źnieńsko - wągrowiecko-żniński, wyrzysko-szubiński (Keyni, n. Exiu), 7 gimnazyów filologicznych, 1 szkoła i chodziesko-czarnkowsko-wieleński. Nowa organiza- realna w B-y i progimnazyum w Trzemesznie. Szko-cya sądowa, weszła w życie z d. 1-go października ła głuchoniemych znajduje się w Pile. Znaczna 1879, ustanowiła w obwodzie B im sądy ziemiańskie liczba księgarni, czytelni i drukarni szerzy oświatę czyli kolegialne w B-y, Gnieźnie i w Pile (Schnei- ‘ w obwodzie.    st- st-

P. Chm.

St. Rew.

And. S.

z Bydgoszczy Jakób. przeor dominikanów krakowskich, staraniami swojemi, odwołaniem się do przykładu akademii paryskiej i kolońskiej, sprawił, że akademia krakowska przyjęła w r. 1450 i wcieliła do swego grona dominikanów, z warunkiem, iż każdy z zakonu tego, uczyć się lub brać stopnie w akademii pragnący, albo chcący, aby go już doktorem będącego do akademii przyjęto, powinien złożyć zwyczajną rektorowi przysięgę: że chcący się doktoryzować w jakim fakultecie, do jego przepisów zastosować się winien, a doktor teologii, w swoim zakonie promowany, cały uniwersytet o przyjęcie prosić jest obowiązany. Tak twierdzi Radymiński w swoich rocznikach akademickich i Abraham Bzowski. Ale już Wiszniewski zwrócił uwagę na to, że w liście członków akademii, spisanej r. 1441, znajdują się już nazwiska dominikanów. Zabiegi zatem Ja-kóba z B-y w r. 1450 musiały dotyczyć głównie potwierdzenia dawniejszych przywilejów, lub ich rozszerzenia. -

Bydło. Tern mianem oznaczamy zwierzęta domowe przeżuwające (ruminantia) pochworogie (cavi-cornia), z rodzaju „Wół“ (Bos). Ani zatem owce, chociaż również przeżuwające i pochworogie, ani też konie lub świnie, w gospodarskiem znaczeniu nie są objęte tą nazwą. Stosownie do klimatycznych i tellurycznych warunków oraz celów gospodarczych, dla których bydło jest utrzymywane, dzieli się ono na rozmaite, bardzo liczne rasy i podrasy, warunkujące główne z niego w gospodarstwie użytki, jako to: produkcyę mleka, mięsa i siły do pracy. Zwykle w hodowli jeden z powyższych trzech kierunków bywa szczególnie uwzględniany, z uszczerbkiem dwóch pozostałych, albo gdy z powodów ekonomicznych wszystkie trzy mamy na względzie, otrzymujemy produkta niższe, tak co do jakości, jak i ilości. Dawniej rasy bydła dzielono na nizinne, górskie i stepowe; obecnie przyjętą w nauce zasadą jest wyprowadzać je od trzech pierwotnych typów. Takiemi są: l.Wółpierwotny czyli Tur (Boß primigenius v. B. TJrus), który żył w Europie jeszcze w średnich wiekach. Znamiona tura są następujące: kształt czaszki, tak w części czołowej jak i twarzowej, jest wydłużony, profil prosty, a tylna część szczęki krótka, stąd przednia wydaje się dłuższą. Te-mi znamionami odznacza się bydło siwe stepowe w południowo-wschodniej Europie, bydło nizinne nad brzegami morza Północnego i Bałtyckiego, oraz bydło angielskie, gniadej maści. 2 Wół krótko-rożny (B. brachyceros) i 3 Wół wielkoczoło-wy (B. frontosus). Te dwa ostatnie typy już nie żyły w Europie za czasów historycznych; kości ich znaleziono w Szwajcaryi, pochodzące z okresu budowli nawodnych. Kości te są drobniejsze, niż kości tura, stąd można wnosić że bydło to było najmniejszego wzrostu. Czaszka wołu krótkoróżnego nie ma zarysów prostolinijnych, część głowy pomiędzy nasadą rogów jest wypukła, grube rogi wyginają się końcami ku przodowi i do góry. Tylna część szczęk jest dłuższą, przez co część twarzowa jest krótszą, niż u tura. Cechy te posiada bure szwajcarskie bydło. U wołu wielkoczołowego kość czaszki pomiędzy nasądą rogów jest sklepiona, czoło szerokie i wypukłe, rogi długie, rozchodzące się na boki i ku tyłowi. Od wołu wielkoczołowego pochodzą rasy bydła z dolin szwajcarskich i z równin środkowej Europy.

By&ŻÓW nowy, niem. Neubidschow, miasto okręgowe, w Czechach północno-wschodnich, na prawym brzegu Cydliny (prawy dopływ Elby) i przy drodze żelaznej Chlumec-Smidar, 7,279 m-ców, prawie wyłącznie czechów. Miasto leży w okolicy urodzajnej i malowniczej, zabudowane jest porządnie i prawidłowo, posiada nowy ratusz w stylu gotyckim, dwa kościoły, gimnazyum wyższe, kilka szkół niższych i elementarnych, szpital, muzeum miejskie, sąd okręgowy, komisaryat skarbowy, wielki browar, cukrowaruię, fabrykę cykoryi, młyny parowe i wodne, tartaki, cegielnie, garbarnie i t. p., handel bydłem i zbożem. B. n. założył król Wacław II, nakazawszy przesiedlić się tu mieszkańcom Starego B-a, leżącego o 5 km. na pn.-zd. — Pierwotnie była to warownia, opatrzona murami i basztami, które dopiero w bieżącem stuleciu rozsypały się w gruzy.—Istniejący w XIII w. klasztor minorytów został zburzony przez husytów i nie był później odbudowany.—Wojny trzydziestoletnia i siedmioletnia, oraz kilkakrotne pożary (1656, 1718, 1817) dały się miastu we znaki; podniosło się ono i zakwitło dopiero w ostatnich dziesiątkach bieżącego stulecia. — B. jest gniazdem rodzinnem Byd-żowskich, z których wyszło kilku znakomitych pisarzy i uczonych. — Okrąg B-ski w 1880 liczył 53,837 czechów i 409 niemców.

Byk, ob. Wół.

Byk (Taurus), gwiazdozbiór na półkuli północnej nieba, należący do gwiazd zodyaku czyli zwierzyńca, położony zatem na ekliptyce, czyli na drodze, którą słońce w pozornym swym biegu rocznym przechodzi. B. znajduje się na południe względem Perseusza i Woźnicy, na północ zaś względem Ery-danu i Oryona, rozciągając się na północ równika aż do 30° zboczenia północnego, między godziną 3 a 6 wznoszenia prostego. Z powodu poprzedzania punktów równonocnych znak B-a    przez któ

ry słońce przechodzi na początku drugiego miesiąca wiosny, mieści się obecnie w gwiazdozbiorze Barana; przez gwiazdozbiór tedy B-a przechodzi słońce w początkach lata, wtedy zatem, wschodząc i zachodząc wraz ze słońcem, jest on niewidzialny. W miesiącach zimowych natomiast widzialny jest przez większą część nocy, a najświetniejsza jego gwiazda, Aldebaran, góruje czyli przechodzi przez południk o północy d. 18 listopada. Obejmuje on, aż do 7 wielkości gwiazd 188, z których jedna jest pierwszej wielkości—Aldebaran (ob.), 1 drugiej — Nath, 3 trzeciej, 14 czwartej, 26 piątej wielkości. Aldebarana łatwo na niebie odszukać możemy, przedłużając ku północo-zachodowi linię idącą przez znany pas Oriona (ob.). Aldebaran przypada wpośród zbiorowiska drobnych gwiazd, zwanych Hyadami (ob.); idąc zaś dalej w tymże samym kierunku, napotykamy inne zbiorowisko gwiazd, a mianowicie dobrze znaną grupę Plejad (ob.). Gwiazda X B-a (wznoszenie proste 3 god. 55 min., zboczenie 12°12') jest zmienną według ty-

S. K.

And. S.

Ed. W.

uwo-

wo

pu Alg o la (ob.), okres jej zmienności wynosi 3 dni, 22 godz., 52 min., 12 sek., obszar wszakże tej zmienności nie jest znaczny, gwiazda bowiem przechodzi tylko od 3.4 do 4.2 stopnia wielkości. Zmienną jest też gwiazda B B-a (wzn. 4 god. 23 min., zbocz. 9°56'), która w ciągu 325 dni spada ze stopnia wielkości 7.4—9 do stopnia 13.5. B. zawiera też kilka gwiazd podwójnych. Nazwa gwiazdozbioru pochodzić ma od byka, którego postać przyjął Jowisz, porywając Europę; ob. też Zwierzyniec.

Byk, v. By kul, prawy dopływ Dniestru w Bes-sarabii, ma źródła na zachodzie, w pobliżu Prutu, kierunek biegu południowo-wschodni, uście powyżej Benderów, długość około 130 km.; przyjmuje z prawej strony Bykowiec i Isznewiec, a z lewej Poszarnę. Nad B-em leży stolica Bessarabii — Ki-szynió w.

Byk, kłoda od 50—75 cm. gruba w średnicy.

Byk, stos węglarski, ułożony z powałów suszek i z całkowitych kloców, bez wyrobienia na sążnie dla pośpiesznego ich zwęglenia. Tlić bykiem znaczy—węglić tym sposobem.

Byk, (1564) w Olkuszu używano worów ze skór byczych do ciągnienia wody z szybów.

Byków Mikołaj, syn Dymitra, bogaty mieszczanin petersburski, mecenas sztuk pięknych i dobroczyńca szkół russkich (* 1812 — f 1884). Zebrawszy wiele dzieł sztuki, utworzył w domu swoim na Wasiljewskim Ostrowie „galeryę malarską russkiej szkoły“; będąc zaś kuratorem żeńskiej szkoły przemysłowej, założonej przeszło przed 20 laty, pierwszej tego rodzaju w Rossyi, szczodrą ręką wspierał jej rozkwit. Od r. 1884 szkoła rzeczona mieści się już we własnym wielkim gmachu. Innym też szkołom i zakładom udzielał B. hojnej pomocy i zyskał sobie wielką popularność. Za zasługi oddane sztuce został członkiem honorowym akademii petersburskiej sztuk pięknych i rzeczywistym radzcą stanu. Galerya jego jest zbiorem wszystkich celniejszych prac, jakie wyszły z pod pędzla artystów russkich w ciągu trzech ćwierci w. b.—„Ottüv slov. nauć.“.    *

Bykowe, kara płacona w dawnych czasach za uwiedzenie dziewczyny. Swięcki w swoim „Opisie starożytnej Polski“ podaje, że płacili ją dworowi rodzice uwiedzionej i odnosi ten zwyczaj do w. XVI, Encyklopedya zaś Orgelbranda do w. średnich, w w. XVI widząc już jedynie jej zabytki. Nie ulega jednakże wątpliwości, że B. znane też być musiało i w w. XVII, skoro Potocki w swoich „ Jovialitates“ o niem wspomina, i skoro Euzebiusz Pimen (przypuszczalnie ukryty pod tym pseudonimem, metropolita kijowski, Piotr Mohiła) w dziełku swojem „Litos, albo kamień z procy prawdy cerkwie prawosławnej“ (Kijów, 1645), polemizując z Kussyanem Sakowiczem, archimaudrytą dubieńskim, unickim, autorem „Epa-northosis, albo perspektywa błędów i t. d.“ (1642 w Krakowie), o bykowem również wspomina. Przy tem jeszcze zaznaczyć trzeba, iż ze słów jego widać, że nie sami tylko rodzice lub gospodarze uwiedzionej dziewczyny karę tę opłacali, pisze on bowiem: „u unitów waszych y dawnym dwużeńcom celebro-

wać dozwalają y od nich podobuo, jako ty prawisz, y bykowe biorą.“ Toż samo wnosić moźa z Sielanki Zimorowieża, w której czytamy: „Nie wiele on sieluszkom na fawory tracił, Tylko bykowe przez rok kilka razy płacił“. Prawdopobnie więc rodzice, czy też gospodarze, płacili tylko wtedy, gdy dziciel był nieznany. Bądź co bądź, zdaje się rzeczą niewątpliwą, że musiało to być jedynie pra-zwyczajowe, dominialne, obowiązujące tam tylko, gdzie je dziedzic wprowadził. Na tej też trądy cyi oprzeć się musiał za czasów pańszczyźnianych pewien obywatel ziemski na Litwie, który w r. 1850 ustanowił był w swoich dobrach opłatę pod nazwą Buhaj owe, pobieraną od chłopów wiejskich, gdy doszedłszy do lat 20-tu nie zawarli związków małżeńskich.    *

Bykowski Stanisław z Kossowa (* 1540 —f 1624); w 1587 kasztelan konarski-sieradzki, w 1596 — łęczycki, w 1609 wojewoda sieradzki, a obok tego starosta łęczycki i sieradzki. Wyznaczany bywał przez sejmy do rozmaitych posług obywatelskich, w których zawsze okazywał się mężem zdolnym i prawym. Wymieniamy sprawy ważniejsze, w których brał udział: w r. 1587 wysłany był z sejmu odbytego w oblężonej Wiślicy do Maksymiliana austryackiego z oświadczeniem, że szlachta się nie zgadza na obiór jego, za co go arcyksiążę uwięził i dopiero za wdaniem się Jana Zamoyskiego uwolnił; w r. 1588 na sejmie podpisał potwierdzenie praw przez Zygmunta III, a w 1593 towarzyszył mu z pocztem 300 młodzieży w podróży do Sztokholmu; w 1612 podpisał inwestyturę Jana Zygmunta, margrabiego brandenburskiego; w roku wreszcie 1620 był deputatem od króla do rady wojennej przy hetmanach. — „Eucykl. S. Orgelbranda.    *

Bykowski Ignacy, bardzo płodny wierszokleta i powieściopisarz z końca XVIII i początku XIX stulecia, długo przebywający w domu Czartoryskich, porucznik wojsk russkich, był u nas pierwszym tłó-maczem z języka wielkorusskiego, przełożywszy 5-aktową tragedyę Sumorokowa: „Mścisław“ (1788, Warsz.). Tłómaczył i przerabiał także dużo z francuskiego. Oto poczet jego utworów: „Wieczory wiejskie“ (1787), „Nocy wiejskie wierszem“, „Pukiel Belindzie ustrzyżony i porwany, poema“, „Kwesty a podana do rozwiązania: czyli dusza bardziej bywa wzruszona przez smutek czyli też przez rozkosz“, „Dwie sułtanki, powieść turecka,“ „Kokietka czyli przypadki Irysy“ (1788, 2-e wyd. 1803), „Emma i Lemosow, powieść russka“, „Bathmendi, powieść perska“, „Nanina czyli uprzedzenie zwyciężone, komedya we 3 aktach“ (1799), „Kościół Sławy, poema“ (t. r. Wilno; mieszczą się tu od str. 69 artykuły prozą), „Pouroz i Adelajda, powieść sabaudzka“ (t. r.), „Nelson i p. Blanford, powieść angielska“ (t. r.), „Gustaw Waza, powieść szwedzka“, „Sydney i Wolsan, powieść angielska“, „Rozmyślania wieśniacze“ (t. r.), „Przepisy dla moich dzieci“, „Belizar, powieść z Marmontela“, „Sposób pewny sądzenia o guście“ (t. r.), „Demokryt filozof grecki, mniemany wary at, komedya w 3 aktach“

P. Chm.

■m.

Fig. 353. Bykowski Piotr

P Chm.

w. o.

Byków walka. Walki byków znane były już w Grecyi, zwłaszcza w Tessalii, oraz w Rzymie za czasów cesarstwa, jakkolwiek cesarze i papieże często ich zakazywali. Dziś jeszcze należą do ulubionych przyjemności hiszpanów. Wprawdzie i w Hiszpanii zniósł je Karol IV, ale przywrócił Józef Bonaparte, brat Napoleona I, ze względów politycznych. Najświetniejsze walki byków urządzali zresztą sami królowie przy uroczystościach. W Madrycie co lato odbywają się walki byków na korzyść szpitala, na Plaza de Heros, który jest cyrkiem, otoczonym siedzeniami na podwyższeniach i szeregiem lóż. Podobne amfiteatra znajdują się we wszystkich większych miastach Hiszpanii. Największy w Sewilli, zbudowany z kamienia, pomieścić może około 20,000 ludzi. Toreadorzy (toreadores, toreros) uprawiają tę walkę jako rzemiosło i są bardzo dobrze wynagradzani. Na walki przybywają oni w uroczystym pochodzie, z urzędnikiem magistratu na czele; w pierwszym rzędzie maszerują dojeżdżacze (picador es), konno, w staro-hiszpańskim stroju rycerskim, uzbrojeni w lance, stają w pośród cyrku naprzeciw zagrody byków; dalej postępują pieszo chulos albo banderilleros, ozdobieni

(1808, Wilno), „Wenera z piany morskiej rodząca się“ (t. r. t.).

Bykowski Jaksa Piotr (* 31 stycznia 1823 — f 3 czerwca 1889), powieściopisarz, urodził się we wsi Jakuszyńcach, niedaleko Winnicy na Podolu, gdzie też uczęszczał do gimnazyum; uniwersytet na wydziale prawnym kończył w Kijowie, otrzymawszy stopień kandydata praw w r. 1843. Zajął się następnie gospodarstwem, potem zawiłym procesem o spuściznę ojcowską, którą utracił; obok tego wybrany był przez współziemian na kuratora ma gazynów zbożowych w swoim powiecie. Pogodnego humoru, jowialista, prowadził życie wesołe, a nawet hulaszcze. Osiadłszy w Kamieńcu, gdy poważniejszy nastrój zaczął się ujawniać na Podolu, został kuratorem tamtejszego teatru około r. 1858 i z zamiłowaniem oddał się swym obowiązkom. Wtedy też próbował pisywać dla sceny, zwy kle farsy i wodewile, oraz dramat „Urodzenie“ (1860, Poznań). Do „Gazety Polskiej“ w Warszawie nadsyłał korespondencye pod pseudonimem Jaszczura. W r. 1866 opuścił Kamieniec i o-siadł w Warszawie; wtedy dopiero działalność jego literacka szersze przybrała rozmiary. W r. 1872 wyszły jego 4-tomowe „Pamiętniki Włóczęgi“ w Warszawie, a równocześnie w    Jk

Odesie powieść „Nomi-    M

na sunt odiosa“. Potem    %

nastąpiły w nieprzerwanym szeregu gawędy i opowiadania już-to z przeszłości niezbyt odległej, już-to z chwili bieżącej: „Skarby prababki“ (1873), „Syn Znajdy“ (2 tomy, 1875), „Ostatni sejmikowicze“ (2 t., 1876), „ Jełowiczowie-Buko-jemscy“ (1878), „Trzy epizody z dawnego życia szlacheckiego“ (1879; mieszczą się tu: „Święcone w Łabuniu u wojewody Stępkowskiego“, „Córka hetmańska“, „Mirza Tadż ed-Faher“ t. j. Wacław Rzewuski), „Chorągwie Kmitów“ (1880), „Faktor hetmański“ (1881), „Mulik, niehistoryczny hetman Ukrainy“ (1882), „Sądy podkoraorskie“ (t. r.), „Szła-chetczyzna“ (1883), „Słoboda“ (t. r.), „Lepsze dobre imię, niźli maście drogie“ (t. r.), nowy ciąg „Pamiętników włóczęgi“ (1884), „Dwór królewski w Grodnie“ (t. r,), „Czeczotka“ (1885), „Memo-ryalik palestranta trybunalskiego“ (t. r.), „Ostatni sejmik województwa bracławskiego“ (t. r.), „Teresa Rus8anowska“ (t. r.), „Konkurenci kasztelanki“ (1886), „Glinkowie“ (1887), „Ostatni czumak“, „Pojedynek“, „Justka“, „Beniowski“, „Jaśni“ (1889). Zwykłym tematem bywa u B-go dosadne obrazowanie życia rodzin szlacheckich z końca zeszłego i początku obecnego stulecia; widoczną jest rzeczą że nie z fantazyi, ale z rzeczywistości bierze i oso by, i wypadki; o artyzm nie dba wcale, opowiada po prostu, rubasznie, z pewną werwą; układać see iiy, analizować uczucia swych bohaterów nie jest jego sprawą; zdarzenia mają tu przemawiać same za siebie. Nie znaczy to jednak, żeby autor zdań swoich nie wypowiadał; owszem występuje on często ze swemi uwagami, lubi nawet dygresye, usprawiedliwiając je żartobliwie tern, że „bez takich autorskich wybryków z czegóżby żyły papiernie?“ („Konk. kasztel” str. 98). W refleksyach swoich nieraz zestawia dawne czasy z nowszemi. Nie jest on bynajmniej wielbicielem wad dawnych; dosyć jasno wypowiada swe niezadowolenie z tych obrazów pijaństwa i burd, jakie kreślił Rzewuski i Pol; ale bąlźcobądź ludzie dawniejsi wydają mu się olbrzymami w porównaniu z dzisiejszem pokoleniem, które nie ma już ani tych namiętności, ani tej siły, ani tej cnoty, jakie niegdyś na ziemi widziano. Opowiadając o zbrodniach i szkaradzieństwach, popełnianych w przeszłości, umie je w ten przynajmniej sposób upięknić, że przedstawia zarazem pokutę za nie odbytą. Nie jest zresztą przeciwnikiem postępu, nie myśli tamować przekształceń, jakie pociąga za sobą rozwój materyalny i umysłowy. Oprócz opowiadań B. pisywał artykuły dziennikarskie i brał udział w odczytach publicznych („I czegóż jeszcze niewieście naszej potrzeba!“); wydał też zebrane przez siebie „Pieśni obrzędowe ludu ruskiego z okolic Pińska" (1878). Wesołem usposobieniem, uprzejmością i serdecznością umiał sobie pozyskać sympatyą zarówno w kołach literackich jak i wśród ziemian. Ożenił się powtórnie w późuym wieku. Zmarł nagle w Warszawie.

Bykowskij Mikołaj Michajło wic z, malarz historyczny russki; kształcił się w szkole sztuk pięknych w Moskwie, w 1856 wyjechał do Rzymu; w 1867 został członkiem akademii petersburskiej. Z obrazów jego zasługują na wzmiankę: „Scena rodzinna z XVII wieku“, „Wdowa“, „Scena z życia rodzinnego artysty z wieku XVII“. —„Ottuv. slov. nauc.“.

pękami wstążek, z długą, jedwabną, jasną szarfą w ręku, i ustawiają się wzdłuż baryery. Wreszcie ukazują się główni szermierze (espadas) w pięknych strojach, z obnażonym mieczem w prawej ręce i muletą, małym prętem, zakończonym kawałkiem jasnej materyi, w lewej. Na znak dany przez najstarszego dostojnika wypuszczają byka z zagrody: dojeżdżacze wykonywają pierwszy atak, starając się ukłuć byka lekko w łopatkę i ratują się ucieczką, gdy byk zrani konia. Wówczas, albo też w razie upadku picadora z konia, występują chulos, zarzucają bykowi swoje szarfy na głowę i ratują się w niebezpiecznym wypadku skokiem przez ścianę drewnianą, która cyrk otacza. Inny picador odwraca jednocześnie okrzykami uwagę byka od jego napastnika i kieruje ją ku sobie. 10—12 dojeżdżaczy usuwają się, gdy byk zmęczy się napaścią, a wtedy chulos uciekają się do małych pałeczek o 60 ctm. długości, owiniętych wstążkami i strzępkami papieru, z haczykami na końcu, przeznaczonemi do uczepienia się na sierści byka. Dokonywa się to w taki sposób, że pozwalają bykowi się zbliżyć, a potem unikają natarcia i wtykają mu pałeczki w kark.

misyi, obrany był dożywotnim członkiem izby wyższej w radzie państwa.

Bylica.ob. Artemisia.

Bylicki Franciszek (* 1846), literat, znawca muzyki, urodził się w Krakowie, kończył gimnazyum św. Anny i uniwersytet tamże, następnie studyował w Berlinie, doktoryzował się w Grazu, jest profesorem III gimnazyum w Krakowie. Napisał: „Charakter i rządy Marka Aureliusza“ (Kraków, 1877), „Antoni Rubinstein, studyum“ (tże 1879), „Stanisław Moniuszko, studyum“ (tże 1880), „Ryszard Wagner, studyum“ (tże 1887), „Szkice: Essipow, d’Albert, Bülow, Teresina Tua, Aleksander Michałowski, Biancha Bianchi, Materna“ (tze 1888), „Podróż po oceanie Lodowatym odbyta w r. 1887“ (Warszawa, w „Biesiadzie literackiej“ 1887/8).

Bylina (wyraz russki, znaczący to co było, „by-łość“), jest to nazwa wielkorusskich pieśni bohaterskich, opiewających jakieś zdarzenie historyczne. Ze względu na to, że wyraz ten napotyka się już w „słowie o pułku Igora“ uczeni russcy sądzą, że B-y znane już były w w. XII jako pewny rodzaj eposu w narodowej poezyi russkiej. B-y podług treści swej dzielą się zazwyczaj na kilka cyklów, mianowicie: opiewające dzieje bohaterów starszych, z czasów przedwłodzimierzowskich (Wolga Swiatosławicz, Mikuła, Swiatogor, Samson, Suchan i inni); dalej, poświęcone bohaterom kijowskim, czyli młodszym, z epoki Włodzimierza św. (Ilja Muromiec, Alesza Popowicz, Dobrynia Nikiticz, Dunaj Iwanowicz, Czu-ryło Glenkowicz, Djuk Stiepanowicz, Sołowiej Bu-dimirowicz i inni); dalej te, w których występują bohaterowie nowogrodzcy (Sadko kupiec, Waśka Busłajew i inni); następnie cykl moskiewski (Iwan Groźny, Griszka Razstrigin, Car Piotr i inni), w końcu cykl B-n z w. XVIII i XIX. O znaczeniu B n i treści uczeni russcy różne wysnuwali domysły. Niektórzy z nich, jak Majkow, Busłajew, Biezsonow, Orest Miller, przypuszczali, że B-y przedstawiają wypadki swojskie, narodowe, przeto upatrywali w nich nawet ma tery ał źródłowy do dziejów russkich, sądząc, że każdy z bohaterów bylin, zosobna wzięty, jest uosobieniem odpowiednego stopnia rozwoju narodowego; np. Wolga i Swiatogor są według nich przedstawicielami grubych, elementarnych, sił wieku wojowniczego; Mikuła i Ilja Muromiec—czasów rolniczych; Sadko —rozkwitu handlu w Nowogrodzie; Djuk—przepychu i bogactwa zagranicznego i t. p. Całkiem przeciwne zdanie wypowiedział Włodzimierz Stasow, zwolennik teoryi Benfeya o pochodzeniu baśni i podań; według niego B-y nic narodowego w sobie nie mają, lecz są tylko niedołężną i oschłą za-pożyczką ze źródeł wschodnich (brahmańskich, buddyjskich, tureckich i mongolskich). Dzisiejsi zaś sławiści najwybitniejsi, jak n. Wiesiełowski, Jagicz, utrzymują, że B-y są nawskroś przeniknione żywiołem i motywami z podań ehrześćiańsko-mitologi-cznych, które się tak ściśle spoiły z oryginalnem jądrem dawniejszem, iż prawie niepodobna tych dwóch żywiołów jednego od drugiego oddzielić. Wszela-koż udało się, zwłaszcza Wiesiołowskiemu, przy po

ić

P. Chm.

W chwili wtykania w sierść zwierzęcia zapalają się szmermele, wyrzucane z jednego końca pałeczki.

Byk przerażony wybuchem miota się jak szalony po cyrku i rzuca na pierwszego szermierza, który mu w oczy wpadnie. Wreszcie występuje espada, aby zadać ostateczny cios bykowi, który, dostrzegłszy muletę, rzuca się na nią z zamkniętemi oczyma; a kiedy przebiega popod lewą ręką espady, ten mu prawą wbija miecz w piersi. W ciągu jednego dnia zwykle walka toczy się przeciw 8—10 bykom. Szermierze rzadko kiedy tracą przy tern życie. Jeżeli byk upadnie, choć nie zostanie śmiertelnie ugodzony przez espadę, dobijają go pachołkowie, nie należący „do rzędu właściwych szermierzy. Pachołków tych zowią Matadores (rzeźnikami).

And. S.

Bylan, osada w Azyi Mniejszej, w wdajecie Konia, pamiętna zwycięstwem wojsk egipskich pod Ibrahimem-paszą nad turkami, 29 lipca 1832.

Bylandt-Bheidt Artur Maksymilian Ad-ryan (* 1851—f 1891), austryacki minister wojny; pochodził ze starego rodu niemieckiego, który w r. 1678 otrzymał tytuł hrabiowski; mając lat 16 wstąpił do wojska i brał udział w wojnach włoskich r. 1848—49 i 1859. Rodczas wojny pruskiej 1866 r. służył jako pułkownik w armii północnej, a potem przyczynił się znacznie do przyjęcia od-tylcówek w armii austryackiej. W r. 1869 w randze generał-majora mianowany był prezesem wojskowego komitetu techniczno-administracyjnego i na tern stanowisku przetrwał do r. 1876, otrzymawszy w r.

1870 nominacyę na wice-marszałka polnego. W r.

1876 po generale Kollerze objąwszy tekę ministra wojny, rozwinął niezmiernie energiczną czynność około reorganizacyi wojska: wprowadził działa nowego systemu, zreorganizował w r. 1880 szkoły woj -skowe, powiększył liczbę pułków piechoty i wogóle przeprowadził wiele pożytecznych reform, czem postawił armię austryacką na stanowisku, jakie mocy studyów usilnych, znaczną część bylin zanali-obecnie zajmuje; podawszy się w r. 1888 do dy- zować krytycznie i natrafić na ich prototypy, bądź

109

Encyklcpedy* Powizechna Uuitr. T. X

Ed, W.

Lugd. Bat. 1710 r.“.

Byr Robert pseudonim, pod którym pisuje

grecko-bizantyjskie, bądź też mitologiczno-chrześciań-skie. Styl bylin jest czysto epicki, szeroki i spokojny, odznacza się częstem powtarzaniem tych samych słów i zwrotów, stałemi epitetami, licznemi porównaniami i antytezami. Według Hilferdinga w każdej B-ie należy odróżniać dwie części: typi-czną, która maluje postać bohatera, oraz słowa je go powtarza, i zmienną, dodatkową, która wiąże epizody typiczne i rozwój wypadków wykłada. Piewcy lub też opowiadacze typicznych części bylin uczą się zazwyczaj na pamięć, i bez żadnej zmiany je powtarzają, dodatkowe zaś improwizują podług swej woli. Język bylin jest całkiem dzisiejszy, wiel-ko-russki, lecz się odznacza mnóstwem archaizmów, zwłaszcza w częściach typicznych. Wiersz składa się albo z czystych trochejów, kończących się daktylem, albo z trochejów i daktylów, lub wreszcie z anapestów; rymów ani nawet assonansów w B-ch niema—wystarcza samaharmonijnośćrytmiczna wiersza. Główniejsze zbiory bylin są następujące: Kirszy Daniłowa „/Ipemiia pyccuia CTnxoTBopema“ (1804, 1818 i 1874); Kirejewskiego dziesięć seryj, wydanych w Moskwie 1860—1867 r.; Hilferdinga, wydane przez Hiltebranta pod t. „OHeaccKia öbuiHHU“ (Petersburg, 1873); Awenaryusa „Ktmra o KieBC-khxt> öoraTHpax'L“ (Petersburg, 1875); Chałanskie-go (1885). Oprócz tego waryanty bylin podali Szeju w zbiorach pieśni wielkorusskich („H/rema Mock. Odm;. Mct. h /JpeB.“ 1876 i 1877) Kostomarow i Mordowcewowa („Jlfexonncb .upeBiien pyccKoä jm-TepaTypH TnxoHpaBOBa“ część IV); Barsow („Ojio-Heiwia PydepHC. Bh^OMOCTu,); Rybników i Jeki-menko („Tpy^bi 9Tnorpa$HuecKaro OT^haa Mock. 06m. JiioÖHTejjeM ecTecTB03Hania, zeszyt 5,1878 r.). O B-ch pisali studya, począwszy od K. Aksakowa, Busłajew, Majkow, Stasow, Miller, Wiesiełowskij, Kotlarewskij, Rozow, Kwaszin-Samarin, Jagicz, Ram-beau, Wellner, Zdanow, Chałanskij i inni.—„Ott. slov. nauć“, „9hu,hkjioii. CJioBapb”.    *

Bylnik, ob. Artemisia.

Byng J er z y, wicehrabia Torrington (* we Wrot-ham 24 stycznia 1663—f w Londynie 17 stycznia • 1733), admirał angielski; wojskową służbę rozpoczął w armi lądowej w 1681 r., a zamianowany porucznikiem r. 1685, odbył na okręcie „Phenix“ wyprawę do Indyj, gdzie odniósł ciężką ranę w spotkaniu z piratami. R. 1688 B., otrzymawszy polecenie odeprzeć Wilhelma III, płynącego do Anglii, przepuścił go, a nawet na jego stronę przeciągnął całą flotę. Zamianowany kontr-admirałem r. 1703, udał się do Algieru dla podpisania traktatu z deyem. poczem odznaczył się zaszczytnie w wojnie sukcesyjnej hiszpańskiej i zdobył Gibraltar (1704); r. 1706 otrzymał stopień wice-admirała, a wyborcy Plymouth dali mu mandat poselski do Izby Gmin. Tegoż samego roku bronił Barcelony, oblężonej przez Filipa Andegaweńskiego. Zamianowany admirałem „floty niebieskiej“ roku 1708, odebrał Minorkę i nie dozwolił pretendentowi, Jakóbowi III Stuartowi, wylądować w Szkocyi. R. 1709 został lordem ad-miralicyi, a r. 1710 admirałem „floty białej“. Odsunięty od urzędów za oppozycyę zamiarom królowej Anny, powrócił do władzy przy wstąpieniu na tron

Jerzego I i otrzymał tytuł baroneta. B. przez zniszczenie floty hiszpańskiej pod Messyną (1718—1720) zadał cios niepowetowany wielkim projektom kardynała Alb er oni ego (ob), który zamierzał zagarnąć Neapol i Sycylię; w nagrodę otrzymał tytuł para Anglii, wice-hrabiego Torrington i barona Sout-hill. Zostawszy pierwszym lordem admiralicyi, zajął się gorliwie polepszeniem losu marynarzy; między innemi założył kasę emerytalną dla wdów po oficerach. Raport jego o kampanii sycylijskiej wyszedł drukiem p. t. „Expedition to Sicily in the years 1718—1720“ (Londyn, 1754).    r-

Byng John (* 1704—f 14 marca 1757)]admirał angielski, syn poprzedniego. Zamianowany admirałem „floty niebieskiej“ r. 1756 wysłany został na pomoc Minorce, zajętej przez francuzów. Dnia 20 maja B., spotka wszy opodal fortu Mahon flotę francuską, usiłował odciąć ją od okrętów tylnej straży, ale uprzedził go admirał francuski, la Ga-lissonnière, i rozpędził anglików, zatopiwszy wielo statków. Straty jedoak angielskie nie były tak znaczne, jak z początku głoszono. Wskutek tej bitwy poddał się (28 czerwca) Mahon, uchodzący za niezdobytą twierdzę. Ponieważ prawie jednocześnie wojska angielskie pobite zostały w Kanadzie, klęska na Minorce wzburzyła cały rząd angielski. Do magano się kary. B. zdegradowany i sprowadzony do Anglii, 28 grudnia 1756 r. stanął przed sądem wojennym w Portsmuth i został skazany na śmierć za to „że nie zrobił tego wszystkiego, co mógł był zrobić“. Egzekucya wykonana na pokładzie okrętu „Monarch“, wywołała w Europie ogólne oburzenie, a wszyscy historycy potępili ją stanowczo. — „Defence as presented by Byng and read in the court” (Londyn, 1758); Ch. Fearne „Trial of Byng“ (Londyn, 1756); „Testament politique de Byng“ (Paryż, 1759); Pajol „Les Guerres sous Louis XV, la Prise de Mahon“ (Paryż, 1888, t. VI).    r-

Byngowskie fabryki żelaza znajdują się w Rossyi Europejskiej, gub. Permskiej, w Ekate-rynburskim powiecie, przy rzece Nejwie, założone przez Nikitę i Demidowów. Już w r. 1718 posiadały 818 domów, 5,000 m-ców, 2 cerkwie, szkołę, kilka gorzelni, fabryk gwoździ i zakładów ślusarskich. Żelazne fabryki ustały w r. 1873; staw spuszczono a na jego miejscu otwarto kopalnie złota.

Bynkershoek Cornelius van (* w Middelbur-gu w prowincyi Zeelandyi w Niderlandach, 29 maja 1773—f 16 kwietnia 1743 w Hadze). Po ukończeniu studyów prawnych był przez lat ośm adwokatem w Gravenhaag. W 1703 r. został członkiem, a w 1724 r. prezydentem, najwyższego sądu prowincyi Hollandyi, Zeelandyi i Zachodniej Fryzyi. Odznaczył się jako pisarz prawny, zwłaszcza krytyczny. Pisma jego były wydane przez Vicat’a w Lozannie 1751 r., w dwóch tomach, a następnie przedrukowane w Lejdzie w 1767 r. Pisał głównie po łacinie, chociaż niektóre z prac jego są napisane po holendersku. Za najlepszą z nich można uważać: „Observationum juris Romani libri IV.

a. o.

s. K.

Karol Emeryk Robert von Bayer (* 1835 w Bregencyi), powieściopisarz niemiecki. Ogłosił drukiem szereg powieści, w których szeroko i ciekawie maluje stosunki austryackie. Lepsze z nich są: „Kantonnierungsbilder“ (2 tomy, Praga, I860), „Oesterreichische Garnisonen“ (Hamb., 1865), „Nomaden” (5 t. Lipsk, 1872), „Larven“ (3 t., t-że,

1877), „Sesam“ (3 t., t-że, 1881), „Am Wendepunkt des Lebens“ (3 t., t-że, 1881), „Andor“ (3 t. t-że,

1883), „Castell Urani“ (t-źe, 1885) i t. d. Na jęz. polski został przetłómaczony „Andor“ (Warsz., 1885).

Byrd Wiliam, kompozytor, ob. B i r d.

Byrgius Justus, albo Joost Bürg i, mechanik i matematyk (* 1552 w Lichtensteig, w kantonie szwajcarskim St. Gallen—f 1632 w Kassel). Był od r. 1579 zegarmistrzem nadwornym landgrafa heskiego Wilhelma IV, następnie jego astronomem; w r. 1602 przeszedł do służby cesarza Rudolfa, również jako jego zegarmistrz, i pozostawał w stosunkach z Keplerem, a w r. 1622 wrócił do Kassel, gdzie^pt^ópędził ostatnie lata życia. Zbudował globus niebieski, pokryty blachą srebrną, na którym oznaczył położenie gwiazd według własnych dostrzeżeń, oraz wynalazł cyrkiel proporcyonalny czyli redukcyjny.—Ważniejszą jest rzeczą, że, według świadectwa Keplera, wcześniej, aniżeli Neper, miał on znać rachunek logarytmiczny, a przynajmniej pojmował zastosowanie jego do ułatwienia wszelkich w ogólności obliczeń, gdy Neper miał na uwadze jedynie logarytmy funkcyj trygonometrycznych. Wywody swe opierał na zestawieniu postępów 0, 1, 2, 3... i 1, 2, 4, 8... czyli 2°, 2¹, 2², 2³..., poznał jednak, że do celów praktycznych najkorzystniej jest dla drugiego szeregu przyjąć za podstawę liczbę 10. Według tych więc zasad opracował swoje „Geometrische Progress Tabulen“ (Praga, 1620), zawierające logarytmy liczb od 10⁸ do 10⁹, podane w odstępach co dziesięć liczb. Nie używa on wszakże obranej przez Nepera nazwy „logarytm“, ale odpowiednio do rodzaju druku swych tablic nazywa logarytmy „liczbami czerwonemi“, liczby zaś „liczbami czarnemi“.—Wolf nadto w swej historyi astronomii przypisuje mu wynalazek zegarów wahadłowych już około r. 1570, coby zatem znaczyło, że znał zasadę równoczesności czyli izo-chronizmu wahnięć przed Galileuszem. W samej rzeczy jeden z trzech zegarów Byrgiusa, znajdujących się w Kassel, opatrzony jest w wahadło; według badań jednak Gerlanda zegar ten naprawiany był w r. 1676 i wtedy też zapewne dopiero wahadło otrzymał, przyznawanie zatem tak doniosłego wynalazku B-owi jest zgoła nieuzasadnione.

Byrlat, B y r 1 a d, ob. B e r 1 a d.

Byrom Jan, poeta i znakomity stenograf angielski (* 1691—f 1763), studyował medycynę, ale ożeniwszy się wbrew woli rodziców i skutkiem tego wpadłszy w niedostatek, musiał utrzymywać się ze stenografii, a udoskonaliwszy ją własnym pomysłem, rozpoczął jej wykłady najpierw w Londynie, potem w Cambridge i wkrótce znalazł wielu uczniów. W r. 1741 otrzymał patent na swój system od parlamentu i odtąd imię jego głośnem się stało; a lubo jeszcze w r. 1731 wydał dwa tomy

poezyj, dobrze przyjęte, i był poszukiwany jako lekarz, przecież większą część życia swego stenografii poświęcił i założył pierwsze towarzystwo stenograf, w Anglii. Nie mógł wszakże przed zgonem doczekać się ogłoszenia wszystkich prac swoich i dopiero uczniowie jego wydali je pod tytułem: „The universal English Short Hand, or the way of writing english in the most easy, concise, regular and beautiful manner, applicable to any other language, but particularly adjusted to our own. Invented by John B. M. A. T. R. S. and some time fellow of Triniti College, Cambridge. Now published from his manuscripts“ (Manchester, 1767 i wiele późniejszych wydań i opracowań). Wyżej naukę stenografii posunęli następnie Mason, Taylor i Pitman, wpływ jednakże B-a na metodę Taylora jest widoczny, bo też stał się on założycielem, rzec można, całej szkoły stenografów. Zupełny zbiór poezyj B-a wyszedł dopiero w r. 1773 w Manchesterze. —„Ottüv slov. nauc“.    *

Byron Jan, żeglarz angielski (* 1723—f 1786 r.): w 17-ym roku życia przedsięwziął pierwszą swą podróż morską z flotą lorda Ansona na ocean Spokojny; jednakże okręt, na którym się znajdował, rozbił się u brzegów Patagonii, a B. po wielu przygodach dostał się na wyspę Chiloe, gdzie był wzięty przez hiszpanów do niewoli i wypuszczony dopiero w r. 1755. Odznaczywszy się później w wojnie Anglii z Francyą w Europie i Ameryce w 1. 1755—63, wysłany był przez rząd angielski z dwoma okrętami dla zbadania południowych krańców Ameryki. Zbadawszy wyspy Falk-landzkie i część wybrzeża Patagonii, przepłynął przez cieśninę Magelhaensa do Australii, gdzie nawiedził kilka archipelagów, poczem wrócił do Londynu. Jakkolwiek wyprawa ta co do swych rezultatów nie może się równać z późniejszemi, atoli ważną jest z tego względu, że ona pierwsza miała na celu badanie powyższych miejscowości, nietylko pod względem handlowym, ale i naukowym. W r. 1779, podczas wojny amerykańskiej, B., jako wiceadmirał, mianowany był naczelnikiem floty angielskiej w Indyach Zachodnich przeciw francuzom. Pierwszą swą wyprawę morską opisał w dziele p. t. „Narrative containing an account of the great distresses... from 1740 till their arrival in England 1746“ (Londyn, 1748); zaś drugą w pracy p. t. „Voyage round the World“ (Londyn, 1767). N-Byron Jerzy Noël Gordon lord (* 22 stycznia 1788 — f 19 kwietnia 1824), najznakomitszy poeta angielski w. XIX, był po mieczu i ką-dzieli potomkiem najstarożytniejszych rodzin Wielkiej Brytanii. Ojca, słynnego marnotrawcy i awanturnika, który synowi nic, prócz swego wybujałego temperamentu, w dziedzictwie nie zostawił, nie znał poeta prawie zupełnie. Wychowywała go matka, z domu Gordon, kobieta dobra i inteligentna, ale nerwowa i namiętna, a wskutek tego niezdolna do kierowania rozwojem tak niezwykłego dziecka. Postępowanie jej wahało się pomiędzy dwiema ostatecznościami, przeskakując co chwila od namiętnej czułości—do przekleństw i złorzeczeń. Zdarzało się^nawet, że w gniewie wyrzucała niewin-

nemu dziecku jego kalectwo (nieprawidłową nogę), ko sławnym, ale i — modnym. Został on lwem sa-Wychowanie takie nie mogło dobrze oddziałać na lonów; kobiety szalały za pięknym, jak Apollo, lor-chłopca, który zarówno po ojcu, jak i po matce, dem-poetą. W 1815 zaślubił B. miss Izabellę Mil-odziedziczył pewne anormalności psychiczne. To banke; w rok potem, po urodzeniu córki, Ady, la-też rozwinął się w nim charakter, szlachetny wpra- dy B. opuściła męża i zażądała prawnej separacyi. wdzie, ale pełen najdziwaczniejszych sprzeczności Przyczyny tego postępowania nie zostały dotychczas i niekonsekwencyi. Z jednej strony duma, grani- wyjaśnione. Opinia publiczna, uniesiona gwałtownym cząca z próżnością, gwałtowność niczem niepoha- paroksyzmem obłudnego oburzenia moralnego, po-mowana, upór i kapryśność, z drugiej—niezwykła tępiła poetę, nie sądząc go wcale, nie wiedząc na-wrażliwość, czułość i gorąca potrzeba miłości. W 6 wet, czy był, czy nie był winien. W salonach prze-roku życia przywiązał się B. nadzwyczaj silnie stano go przyjmować, w parlamencie odwracano do małej dziewczynki, Maryi Duff, i kiedy w jede- się od niego, a na ulicy znieważał go tłum. Obu-p.aście lat później doniesiono mu o jej zamążpój- rzony tą niesprawiedliwością, poeta, w d. 25 kwie-ściu, został „rażony tą wiadomością, jak gromem“, tnia 1816 r., opuścił ojczyznę—na zawsze. Teraz Równie gorąco kochał później kuzynkę swoja, Mał- rozpoczął się drugi, wyższy i ważniejszy okres gorzatę Parker, której śmierć przedwczesną opie- twórczości B-a. W Szwajcaryi, dokąd się udał wał w jednym z najpierwszych swoich utworów przez Belgię i Niemcy, spotkał B. poetę Shelleya lirycznych; niemniej namiętne uczucia przyjaźni ży- (ob.). Przyjaźń i obcowanie z genialnym panteistą wił dla swoich towarzyszów szkolnych. W r. 1798 umarł dziadek stryjeczny poety, zostawiając mu w spadku obdłużone dobra, oraz tytuł lordowski i godność para Anglii. W 1801 oddano B-a do arystokratycznej szkoły w Harrow, skąd, nieźle przygotowany, wstąpił w 1805 do uniwersytetu w Cambridge. Na rok przed tem, około 1804, B. szesnastoletni podówczas, przedwcześnie dojrzały młodzieniec, pokochał znowu szalenie starszą nieco od siebie panienkę, Maryę Chaworth, której poświęcił później kilka poezyj lirycznych, a między innemi cudowny poemacik „Sen“. Miłość ta skończyła się nieszczęśliwie, zostawiając w sercu przyszłego poety niezatarte ślady. Marya drwiła sobie z „kulawego chłopca“, który, dowiedziawszy się o tem, przytłumił gwałtem uczucie, nie mógł atoli zagasić go zupełnie. W r. 1808, opuściwszy Cambridge ze stopniem magistra „artium“, zamieszkał B. w sta-rożytRym zamku przodków, Newstead - abbey, i tam, otoczony gronem przyjaciół, pędził hulaszcze życie. Jeszcze przed opuszczeniem uniwersytetu wydał B. mały zbiorek młodzieńczych swoich utworów, pod tyt.: „Godziny bezczynności” (Hours of Idleness). Książka ta nie zawierała nic szczególnego i mogła była przejść niepostrzeżenie, jak wiele podobnych; powaga krytyczna owej epoki atoli, „Edinburgh Review“ pomieścił niezwykle ostrą recenzyę prac „małoletniego“ poety.

odbiły się bardzo korzystnie na umyśle poety. Owocem tego wpływu były zczasem takie dzieła, jak: „Manfred“ (1817); „Cain“ (1821) i „Heaven and Earth“. Ze Szwajcaryi udał się B. do Włoch i od roku 1817 — 1819 przebywał w Wenecyi. Tutaj, pod wpływem upajającej atmosfery włoskiego życia, ponura melancholia „Childe Harolda“, przerodziła się w cyniczny humor „Beppa“ (1817) i „Don Juana“ (1819 — 1824). W r. 1819 nowa, a zarazem ostatnia miłość, wyrwała poetę z toni zmysłowych uciech, w jakich żył dotąd na łonie rozpustnej królowej Adryatyku (dramat „Sardana-palus“ 1821). Stosunek z hrabiną Giuccioli, z domu Gamba, której ojciec należał do karbonarów, zwrócił B-a na pole działalności politycznej. Spiskując przeciwko austryakom, nie przestawał poeta tworzyć, a prace jego z tej epoki noszą mniej lub więcej wyraźny charakter polityczny: „Marino Fa-liero“ (1820); „The Prophecy of Dante“ (1821); „The Two Foscari (1821); „The Age of Bronze“; „The Vision of Judgement“ (1823). Polityka słowa i czynu nie doprowadziła jednak do niczego, i B., straciwszy nadzieję oswobodzenia Włoch, miał podobno zamiar wyjechać do Ameryki, gdy wtem powstanie greckie zwróciło całą jego uwagę. D. 15 lipca 1823 r. odpłynął B., w towarzystwie swego przyjaciela, Trelawney’a, do Grecyi, wioząc z sobą broń i pieniądze dla powstańców. Po kilkomiesię-cznym pobycie na Cefalonii, wylądował d. 4 stycznia 1824 w Missolungach, gdzie, w trzydziesto-sześcioletnią rocznicę urodzin, wyśpiewał swoją ostatnią pieśń, w której wyraźnie przebija przeczucie blizkiej śmierci („T’is time this hearth should be unmoved“). W dwa miesiące potem (19 kwietnia 1824) B. skonał, wycieńczony febrą. Cała Grecya przywdziała po nim żałobę. Ciało, z wyjątkiem serca, które pozostało w Missolungach, przewieziono do Anglii i złożono w małym kościółku w Huck-nallt, niedaleko od Newstead-abbey, duchowieństwo anglikańskie bowiem nie chciało pozwolić, aby zwłoki przywódzcy „szkoły szatańskiej“ spoczęły w West-minsterze. Śmierć B-a wywołała na chwilę w usposobieniu publiczności angielskiej pewną zmianę: po przejściu pierwszego wrażenia smutku atoli sym-patya ostygła, a miejsce jej zajęło pewne uczucie

B. zapałał zemstą i z niesłychaną śmiałością cisnął swoim przeciwnikom w oczy satyrę,albo raczej paszkwil („English Bards and Scotch reviewers“), w którym wszystkich krytyków i popieranych przez nich poetów pomieszał literalnie z błotem. W tym samym, 1809 r., B., objąwszy po dojściu do pełnoletności miejsce para w izbie wyższej, wyjechał w podróż. Zwiedził Hiszpanię, Portugalię, AzyęMniejszą, Grecyęi po dwóch hitach powrócił do Anglii, przywożąc, jako owoc podróży, rękopism dwóch pierwszych pieśni „Childe Harolds Pilgrimage“. W r. 1812 utwór ten został wydrukowany i B., ja¹' sam powiada, obudził się pewnego poranku „sławnym“. Za „Haroldem“ posypał się cały szereg powieści poetyckich: „The Giaur” (1812); „The Bride of Abydos“ (1813); „The Corsair“ i „Lara” (1814); „Parisina“ i „The Siege of Corinth“ (1816). Dzieła te uczyniły B-a nietyl-

chłodu i obojętności, które przetrwały do dnia dzi- —powiedział Goethe—jest utworem bezgranicznie siejszego. Dzieła B-a więcej były i są cenione po genialnym: nienawiść do ludzi posuwa się tam do za granicami Anglii, niżeli w ojczyźnie ich autora, ostatecznych krańców okrucieństwa, miłość dla lu-Z dzieł tych dwie pierwsze pieśni „Childe Harol- dzi tonie w głębinach najsłodszej syrapatyi. Musi-da“, oraz powieści wschodnie noszą wprawdzie wyraźne piętno talentu B-a, stoją atoli znacznie niżej od dojrzalszych jego utworów. „Childe Harold“ jest rodzajem poetycznego dziennika podróży, szeregiem pięknych obrazów, oprawnych w ramę melancholijnej refleksyi. O powieściach wschodnich powiedział Taine, że „w tym naszyjniku z lśniących kamieni Wschodu niebrak również i szkiełek“. O wiele głębszemi są dwie ostatnie (III i IV) pieśni „Ch. H.“, oraz dramata i „Don Juan“.

my przyjąć z wdzięcznością i zachwycać się tem, co nam autor z nadmierną swobodą, ba, nawet z zuchwałością podać się ośmielił“. Sam B. nazwał „Don Juana“ — „epopeją naszych czasów“. Z wyjątkiem formy, którą B. zapożyczył od Pul-ciego (ob.) i Ariosta (ob.), wszystko jest w „Don Juanie“ nowem, oryginaluem i współczesnem. Słu • sznie więc można uważać B-a za prawdziwego ojca nowoczesnej poezyi, żaden bowiem z poprzedników i rówieśników jego nie wywarł takiego wpływu na literaturę XIX wieku. Pod względem ideowym był B. uczniem Rousseau i innych myślicieli francuskich z końca zeszłego stulecia, doktryny ich jednak nabrały w jego umyśle specyalnego kolorytu. Jako artysta był zanadto może subjekty-wnym i jednostronnym, tę wadę jednak wynagradzał niesłychaną potęgą i siłą; zwłaszcza kiedy malował to, co widział, co czuł, czego doświadczył—wtedy był niedoścignionym w plastyce i wyrazistości. Umiał B. także zniżać niekiedy gromowy głos swojej pieśni do brzmienia miłosnego szeptu i obok galeryi melancholijnych tytanów nakreślił całą se-ryę przecudownych, powiewnych, wdzięcznych i idealnych postaci niewieścich. Jako obrońca praw — w najszerszem znaczeniu tego wyrazu! — jednostki, w epoce, kiedy Europa, narkotyzowana przez Metternicha, drzemała bezczynnie, znalazł B. wielbicieli we wszystkich sferach, niezadowolonych z istniejącego porządku rzeczy i wytworzył całą szkołę „bajronizujących“ poetów. WeFrancyi naśladowali go romantycy, w Niemczech pisarze „Młodych Niemiec“. We Włoszech w jego ślady wstępował Giusti, w Rossyi zaś Puszkin i Lermontow. Mickiewicz nazywał B-a, „tajemniczem ogniwem łączącem wielką literaturę sławiańską z literaturą Zachodu“ i sam złożył bajronizmowi daninę w „Wallenrodzie“. U Słowackiego nietylko utwory młodzieńcze, ale i takie arcydzieła, jak: „Podróż na Wschód“ i „Beniowski“, noszą na sobie wyraźne ślady wpływu B-a. Nietrudno ich także dopatrzyć i u epigonów naszego romantyzmu. — Prócz wyliczonych, pozostawił B. następujące utwory: „The Prisoner of Chillon“ (1816); „Mazepa“; „The Island“ (1823)—opowiadania poetyczne; „The Lament of Tasso (1817)—elegia; „Werner or the Inheritance“ (1822) — dramat; oraz „The Deformed Transformed“ — fragment dramatyczny. Z poezyj lirycznych zasługują na wyróżnienie: „Prometheus“, „Darkness“, „Hebrew Melodies“; „Poems to Napoleon“; „Poems to Thyrza“; „Domestic Pieces“. — Literatura. Własnoręczne pamiętniki B-a spalił jego przyjaciel Moore (obacz). Medwin „Conversations of L. B.“ (1824); „Lord B. private Correspondence“ (1824); Piotr Gamba „Narrative of L. B. last Journey to Greece“ (1825); „Memoirs of the Life of L. B.“ (1829); Eberty „Lord Byron, eine Biographie” (1862); Elze „L. Byron“ (1870). Prócz tego obszerniejsze studya o B-ie pomieścili: H. Taine w IV tomie „Histor. de la Litter.

Z dramatów na szczególną uwagę zasługują „Manfred“ i misteryum „Kain“, w których poeta, starając się rozwiązać zagadkę celu i natury bytu, dochodzi do bardzo pesymistycznych wyników [Weltschmerz (ob.)]. Byt i cierpienie, to według B-a pojęcia równoznaczne; jedyną zaś pociechą w tej niedoli jest zdolność rozumienia i myślenia, którą człowiek powinien pielęgnować i rozwijać w sobie. Celem życia atoli nie jest bierne poddanie się losowi, kwietyzm, nirwana, ale ciągła działalność myślowa i ciągłe doskonalenie się wewnętrzne. („Ten własnego rozumu podle się wyrzeka, kto nie chce praw myślenia używać swobodnie — to j e d y-na, ostatnia ucieczka czło w i e k a“.

nKi

■'■'■'i!

"w

Fig. 354. Byron Jerzy.

„Ch. H.“ IV). Nie był więc B., pomimo pessy-mizmu, poetą bezwzględnej negacyi. Przeczył on tylko temu, co uważał za złe i szkodliwe dla rozwoju jednostek i ogółu, a poetycznym wyrazem tej negacyi

jest jeden z najoryginalniejszych poematów XIX wieku, a zarazem najdojrzalszy utwór Byrona —

„Don Juan“. Bohater tytułowy nie przypomina w niczem „Ch. H.“, „Lary“, „Manfreda”, „Lucyfera“ i innych tytanów, wyzywających niebo i piekło do walki. Odgrywa on zresztą w poemacie rolę podrzędną; głównym i rzeczywistym bohaterem bowiem jest sam poeta, który zrywa samowolnie co chwila nić opowiadania, by pogawędzić trochę z czytelnikiem i zwierzyć mu się ze swoich myśli, lub też by puścić jadowity grot w serce jakiejś uznanej wielkości, albo zgruchotać potężnem uderzeniem maczugi wielbionego przez tłumy bożka-bałwana. Poeta nie płacze tutaj nad niedolą bytu, ale drwi sobie z niej, nie ucieka od ludzi, lecz roz-siadłszy się wygodnie pomiędzy nimi, podpatruje i wyszydza ich słabostki, błędy, upodobania, zwyczaje, instytucye—słowem: wszystko, co stoi w sprzeczności z naturą, logiką i rozumem. Dla rzeczy szlachetnych i dobrych atoli znajduje B. niejedno słowo gorącej sympatyi i uznania. „Don Juan '

Ig. Mat.

J. Ą.

■..'s

.1!

Ja

mm

wMmËi

ix

Fig. 355. Byssus.

ang.“; Brandes w IV-tym tomie Głównych prądów; oraz Bleibtreu w „Geschichte der Engl. Litt, im XIX Jh.“. W 1883 wyszła w Londynie praca Jeaf-fresona „The real Byron“, zawierająca wiele ciekawych szczegółów. Po polsku oryginalnie pisali o B-ie: Spasowicz „Byron i niektórzy jego poprzednicy“ (Dzieła, t. 2); E. Porębowicz i N. Hirszband („Prawda“, 1888); oraz Ign. Matuszewski „Lord Byron i wpływ jego na literaturę polską“ („Przeg. Tyg.“ Dod. za styczeń i luty 1888). Na język polski tłómaczyli: Ostrowski „Dziewica z Abydos“ (1828); „Giaur“ (1830); Mickiewicz „Giaur“ (1834); „Pożegnanie Czajld-Harolda“; „Sen“; „Euthanasia“ i „Ciemność“;Baworowski (Ipieśń „Don Juana“ (1863) i „Pielgrzymki Czajld Harolda“ (1856); Odyniec: „Korsarz“, „Niebo i Ziemia“ (1841), „Narzeczona z Aby-dos“ (1838); „Mazepa“ (1843); Kiciński: „Oblężenie Koryntu“ i „Korsarz (1820); Dzierżykraj Morawski „Manfred“, „Mazepa“, „Oblężenie Koryntu“, „Pa-ryzyna“, „Więzień Czyllonu“ (1853); J. Korsak „Lara“ (1838), „Oblężenie Koryntu“ (1832), „Więzień Czyllonu“ (1832);’M. Budzyński „Wędrówki Czajld-Harolda“; M. Chodźko „Manfred“, „Mazepa“ (1800); Bojanowski „Manfred* (1835); Ant. Zawadzki „Żale Tassa“, „Werner“, „Narzeczona z Abydos“, «Wyspa czyli Chrystyan i jego towarzysze“ (1846): Ig. Szydłowski „Paryzyna“, „Kalmar i Orla“ (1834); Pajgert „Wyspa czyli Chrystyan“ (1859), „Kain“ (1868); Paszkowski „Manfred“, „Kain“ (1842); Krauze „Pielgrzymki Harolda“, („Kłosy“ 1870) i „Sar-danapal“; E. Porębowicz „Don Juan“ (1885); F. Jezierski „Marino Faliero“ i „Dwaj Foskarowie“ (1888) i inni. Zbiorowego wydania dzieł B-a dotychczas nie posiadamy.

Byron Henryk Jakób (* 1837 w Manchester —f 1884 w Londynie) dramaturg i (od r. 1869) artysta dramatyczny angielski. Napisał przeszło 90 komedyj i fars, w większej części grywanych z powodzeniem. Największem cieszyła się uznaniem „Our boys“, wystawiona około 1400 razy w lon-dyńskiem Adelphi Theatre. Do celniejszych, oprócz powyższej, należą; „A fool and his money“, „The light fantastic“; „Daisy Farm“ i „Weak woman*.

Byrsonima, L. C. Rich. Obłok a. Rodzaj roślin należący do rodziny Nagwiazdkowatych (Malpi-ghiaceae), plemienia Nagwiazdkowych (Malpighieae). Kielich 5-dzielny, w łatki wszystkie w podstawach

2-gruczołkowate, czasem jednak i bezgruczołkowe. Korona z 5-ciu płatków, dłuższych od kielicha, pa-znogciowych, z blaszką całkowitą lub ząbeczkowa-ną. Pręcików 10, płodnych; nitki króciuchne, zrosło podstawami w pierścień najeżony długiemi włosami; pylniki podłużne, gładkie lub włosiste, otwierające się wpodłuż. Zaląźnia 3-komorowa; komory 1-zalążkowe; zalążki wiszące; szyjki 3; znamiona ostre. Pestczak kulisty, z pestkami kostnemi, 3-komoro wemi a ich komory 1-nasionowe. Nasiona wywrócone. Zarodka listnie płaskie, a rostek króciuch-ny i górny. Są to drzewa albo krzewy, czasem wiciowate, o liściach przeciwległych, całych i opatrzonych w przylistki wolne, albo z sobą parami zrosłe. Kwiaty ułożone w grona wierzchołkowe. Opisanych jest około 80 gatunków, z których część znaczna pod nazwą Malpighia. Wszystkie są amerykańskie. Większość ich obfituje w garbnik i ma-teryę barwiącą czerwoną. W Guyanie B. crassifo-lia H. B. K. używa się pod nazwą Chabarro i Cha-para monteca przeciwko ukąszeniu grzechotnika, przeciwko febrze, oraz w zapaleniach oskrzeli i płuc. Zachwalają także jako lek przeciwzimniczny B. ver-basdfolia DC. (Malpighia verbascifolia L.), która prócz tego posiada drewno czerwone, powszechnie używane w farbiarstwie. B. spicata DC., ma owoce kwaskowate i ściągające, przepisywane niekiedy w dyzenteryi; drzewo jej bardzo bogate w garbnik, używanem bywa w miejscu do garbowania skór pod nazwą Bois tan. W Meksyku, B. cotinifolia

H. B. K. i w Ameryce południowej B. chrysophylla H. B. K. (Galphimia chrysophylla Spreng.), posiadają korę służącą do takiegoż użytku. Owoce wielu gatunków brazylijskich, a w szczególności B. eras-sifolia, intermedia Juss., pachyphylla Juss., sericea DC., spicata DC., są jadalne, gdy tymczasom nasiona B. Armeniaca Rich. (Malpighia Armeniaca Cav.) poczytują się za trujące. Dodamy nakoniec, że w Brazylii B. verbascifolia DC. dorasta dość wielkich rozmiarów i używa się na belki i do wyrobów stolarskich; drewno jej jednak nie jeät tak twarde i zbite, jak gatunku wyżej wspomnianego B. cras-sifolia, rosnącego w Guyanie i Orinoco.

Byssolit (miner.). Jest to nader delikatna włóknista i włosista odmiana amfibolu tremolitu (krzemianu wapnia i magnezu), lub aktynotu (krzemianu wapnia, magnezu i żelaza), występująca na San Go-thardzie i w Tyrolu.    K- J-

Byssus (bisior), jest to pędzelkowaty wyrostek, składający się z nitek rogowych, jaki posiadają niektóre mięczaki bezgłowe czyli małże. — W nodze tych zwierząt znajdują się gruczoły, wydzielające ciecz, która szybko tężeje w wodzie i tworzy mocne bardzo nitki, przylepiane jednym końcem do różnych przedmiotów podwodnych.—B. taki, osadzony jednym końcem w zagłębieniu nogi, a drugim przytwierdzony do obcego przedmiotu, pozwala zwierzęciu przyczepiać się do pewnego miejsca. Zwierzęta (mięczaki) mogą bisior wyrzucić z nogi i wytworzyć sobie nowy, aby się przyczepić w innem miejscu. — Bisiory, Mf§F niektórych gatunków (np. Pinna), są tak długie i delikatne, że używają ich na wyroby ozdobne, np. plecionki, sznurki, rękawiczki.    A s-

Bystra, domyślne: rzeka, także Bystry, (potok, strumień), bardzo częsta nazwa rzek w całej Słowiańszczyznie; nazwa ta używa się także na określenie gór stromych (np. jeden ze szczytów w Tatrach).—W samym wyrazie leży już oznaczenie istoty rzeczy, t. j. strumieni o szybkim pędzie wody — to też rzeki z tą nazwą spotyka się prze-dewszystkiem w okolicach górzystych i w dolinach

w G.

o znacznym spadku. Z pomiędzy licznych potoków , w księstwie Cieszyńskim“, była drukowana w r. tatrzańskich i karpackich wyróżnia się 1) B. v. E-e, 1885 w „Rozprawach wydziału filolog, akademii przepływająca przez Zakopane i stanowiąca jedną ze źródłowych rzek Białego Dunajca. —Inne rzeki tego nazwiska są: 2) B. prawy dopływ Wisły w powiecie Nowo-aleksandryjskim, powstaje z połączenia kilku strumieni w okolicy nrasteczka Wąwolnicy, przepływa przez Bartłomiejowice i Zawadę, powyżej i poniżej Celejowa przyjmuje z obu stron po nieznacznej strudze—i pod Bochotnicą wpada do Wisły.—Dolina, którą przepływa B., należy do najbardziej malowniczych w kraju—ten sam charakter mają i jej dopływy, biegnące w jarach głębokich, urwistych. 3) B. (Bystraja), lewy dopływ Dońca w Ziemi Wojska Dońskiego, pod stanicą Ust’-Gni-łowską, przyjmuje z prawej strony Gniłą, wpada do Dońca poniżej Władymirówki;—długość biegu 130 w. 4) B. (Bystraja), prawy dopływ Irkutu w gub. Irkuckiej, długi zaledwie 40 km., płynie w dolinie głębokiej, romantycznej, i przedstawia nader ciekawe obnażenie skał syeuitu, gnejsu, granitu i kamienia lazurowego.—(Obacz także By-

And. S.

s t r z y c a).

Bystrica, Ob. Bystrzyca.

Byström Jan Mikołaj, rzeźbiarz szwedzki, (* 1793 w Philipstadzie—f 1848 w Rzymie). W 1810 udał się do Włoch, gdzie później największą częśd życia przepędził. Tam wykonał słynną swą „Ba-chantkę pijaną“. 1876 pojechał do Szwecyi, wkrótce wrócił do Rzymu, gdzie zrobił olbrzymie posągi Karolów X, XI i XII, zamówione przez króla szwedzkiego; w Szwecyi ozdobił ornamentycyjnie dom w Lincköpingu, willę królewską zaś wielu posągami. B. był bardzo płodny—pracował łatwo i częstokroć odrazu kuł z marmuru; w przedmiotach potocznych i narodowych posługiwał się naturą, w klasycznych wzorował się na zabytkach sztuki dawnej. Najlepsze dzieła jego są: „Pijany amoi“, „Wenus wchodząca do kąpieli“, „Bachus“, „Apollo“, „Venus i Amor“, „Hygiea“, „Pandora“, z olbrzymich zaś: posągi Karola XIII. XIV i Gustawa Adolfa II. Celował we wdzięku niewieścim bardziej, niż w sile męskiej. „Ottuv. sl. nauć.“.

Bystroń Jan, spółczesny filolog polski (* 13 czerwca 1860 na Szląsku, we wsi Datyniach Dolnych, pow. Cieszyńskim); nauki początkowe pobierał w szkole ludowej w Błędowicach Dolnych, gimna-zyalne w Cieszynie od r. 1873 do 1881. W jesieni r. 1881 wstąpił do uniwersytetu Jagiellońskiego na wydział filozoficzny, gdzie studyował filologię klasyczną pod kierunkiem prof. Morawskiego i Iskrzy-ckiego, z szczególnem zaś upodobaniem słuchał wykładów językoznawstwa słowiańskiego prof. L. Malinowskiego; prócz tego odbył studya germanistycz-ne tamże u prof. Kreuzenacha. Na dalszy kierunek studyów B-a wpłynął przeważnie prof. Malinowski. Wskutek tego dosyć wcześnie, bo jeszcze za pobytu swego w uniwersytecie, B. zajął się badaniami dyalektologicznemi, am. zebraniem właściwości i nau-kowem opracowaniem mowy łachów cieszyńskich, znanej sobie od lat dziecinnych. Napisana w tym przedmiocie obszerna i gruntowna rozprawa p. t. „O mowie polskiej w dorzeczu Stonawki i Lucyny umiej, w Krakowie“ (tom XII i osobne odbicie, stron 110), a następnie posłużyła autorowi w marcu 1886 do otrzymania stopnia doktora filozofii w uniwers. Jagiellońskim. W jesieni tegoż roku udał się B. na dalsze studya do Lipska, gdzie w ciągu roku słuchał wykładów lingwistycznych Brugmanna, Win-discha, głównie zaś Leskiena, oraz germanistycznych Zarnckego. Po powrocie do Krakowa w r. 1888, złożył tamże egzamin na nauczyciela gimnazyal-nego języka i literatury niemieckiej i filologii klasycznej i w tymże roku został mianowany zastępcą nauczyciela (suplentem) w gimnaz. 3-m w Krakowie, a w rok potem (w sierpniu, 1889) nauczycielem rzeczywistym gimn. w Stryju, gdzie przebył dwa lata. We wrześniu 1891 r. przeniesiony napowrót do Krakowa, tu, w gimn. 3-m, wykłada język niemiecki w klasach wyższych, z tytułem profesora (otrzymywanym w Galicyi po 3 ch latach służby nauczycielskiej). W roku 1890 ożenił się z córką d-ra A. Cinciały, zasłużonego pisarza szląs-kiego i notaryusza w Cieszynie. Prace naukowe B-a dotyczą polszczyzny, języka litewskiego i literatury niemieckiej. W przedmiotach tych ogłosił drukiem: wspomnianą wyżej rozprawę „O mowie polskiej w dorzeczu Stonawki i Lucyny w księst. Cieszyńskim“; „Rozbiór porównawczy znanych dotąd najdawniejszych (z w. XIV i XV) tekstów modlitwy pańskiej, pozdrowienia anielskiego, składu apostolskiego i dziesięciorga przykazania“ (Prace filolog. I, 345—390; Warsz., 1885); „Pieśń do N. Maryi Panny z połowy wieku XVI-go“ (Prace filolog. I. 391—403; Warsz., 1885); „Wokabularz ła-cińsko-polski z połowy wieku XVI“ (Prace filolog. II, 276—280; Warsz., 1887); „Przyczynek do hi-storyi języka polskiego z początku w. XV na podstawie zapisków sądowych w księdze ziemi Czerskiej“ (Spawozdania Komis. jęz. Akad. umiej. IV, 243—300; Kraków 1887 r.); „Przyczynek do dya-lektologii polskiej“, będący uzupełnieniem pracy o języku łachów szląskich w Cieszyńskiem (Prace filol. IV, 280—292; Warsz., 1892); „Drobne przyczynki do składni polskiej z uwzględnieniem składni języków klasyczych“, Kraków, 1893 (Os. odb. ze Sprawozdania gimnazyum III); „O użyciu genetivu w jęz. polskim. Przyczynek do historycznej składni polskiej“ Kraków, 1893, stron 86. (Rozprawy wydz. filolog. Akad. um. T. XXII); „Katechizm Ledesmy w przekładzie wschodnio-litewskim, z wydania wileńskiego z r. 1605, wydał i gramatycznym wstępem oraz słownikiem opatrzył J. B.“ Kraków, 1890 r. (Rozprawy wydź. filol. Akad. um. T. XIV str. 152); „Przyczynek do bibljografji litewskiej“ (o druku litewskim z r. 1679, Prace filolog. IV, 639 — 644; Warsz., 1893); „Lessiags Epigramme und seine Arbeiten zur Theorie des Epigramms“ Kraków, 1889, (os. odb. ze Sprawozdań gimnaz. III). Prócz tego w artykule p. t. „Z Cieszyńskiego“ nakreślił szkic z podróży po kraju rodzinnym, zawierający krótki opis polskiej części Szląska austryackiego (Bibliot. warsz., 1883 T. II); wydrukował rozprawkę p. t. „Polskie podania ludowe, spokrewnione ze średnio-

österreichischen Gymnasien“.

wieczną legendą o św. Grzegorzu“ (w czasop. „Wisła“, Warsz., 1888, st. 762); życiorys Miklośića w „Ateneum" 1891 i w „Muzeum“, czasopiśmie pedagogicznem lwowskiem, tegoż r. Nadto różnemi czasy ogłaszał drobne artykuły z zakresu języka polskiego w „Muzeum“ pedagogicznem (1890 — 1892), tudzież referaty o dziełach filologicznych w „Pracach filologicznych“, w temże „Muzeum“, w „Slovanském sborniku” Edw. Jelinka w Pradze i w czasopiśmie wiedeńskiem „Zeitschrift für die

À. A. Kr.

Bystry Józef (f 1783), kasztelan brzeski. Był najpierw palestrautem w trybunale piotrkowskim, w którym wsławiwszy się zręcznością w prowadzeniu spraw, został pełnomocnikiem na trybunale księcia biskupa warmińskiego, Adama Grabowskiego, co go wzbiło w tak wielką dumę, że w 1749 obraził na balu publicznym Jeżewskiego, deputata z Płocka. Była to sprawa gardłowa, ale go książę biskup uratował od śmierci, skończyło się tylko na wieży. B. wszakże uciekł z więzienia i schronił się u Poniatowskiego, wojewody mazowieckiego, który odesłał go do Fleminga, a ten go zrobił komisarzem generalnym dóbr swoich. Na tern stanowisku dorobił się B. majątku i znaczenia, dzięki zwłaszcza protekcyi „Familii“, której się całkiem oddał na usługi. Miał jednak ciężkie przejścia z Ma-tuszewiczami, z powodu niedoszłego małżeństwa swego z siostrą ich, Teklą, starościanką stokliską; w zajściach tych o mało nie przyszło do bratobójczej walki, której jedynie zagrożenie klątwą przez biskupa łuckiego zapobiegło. B., pogodziwszy się z przeciwnikami, otrzymał wkrótce potem starostwo lubelskie. Podczas bezkrólewia gorliwie służył Czartoryskim. Na elekcyę posłował z Zakroczymskiego, a za panowania Stanisława Augusta został naprzód łowczym nadwornym litewskim; na sejm 1766 był posłem z województwa Brzeskiego; obrany konsyliarzem do asesoryi litewskiej, zasiadał w niej lat kilka; za robot radomskich trzymał się zawsze strony silniejszej i stąd nawet zaproszony był od delegacyi sejmowej 1768 na członka komissyi radziwiłłowskiej. W 1769 został kasztelanem brzesko-litewskim. Na drugim sejmie delega-cyjnym był członkiem wielu bardzo komisyj prywatnych, a kilku z nich nawet prezesem. Na sejmie 1776 również wiele spotkało go zaszczytów: był wiceprezesem komisyi radziwiłłowskiej, a z senatu obrano go komisarzem skarbowym i emfiteu-tycznym w. ks. litewskiego; nareszcie został komisarzem rady nieustającej. Na komisarza skarbowego był jeszcze wybierany dwukrotnie: na sejmie 1780 i 1782 r.; lecz tym ostatnim razem śmierć urzędowanie jego przerwała. — J. Bartoszewicz w „Wieńcu“ ofiarowanym St. Jachowiczowi (t. I, str. 311) i w „Encykl. S. Org.“.    *

Bystry Karol (* 6 li stop. 1792—f 1 marca 1861), pedagog, rodem z Podlasia; ukończywszy studya filologiczno-historyczne w uniwersytecie warszawskim, był nauczycielem w Białej, a następnie rektorem szkół w Łęczycy. Umieścił w programa-tach szkolnych dwie rozprawy: „Nauki pomocnicze do nauki historyi“ (1823), „Krytyka historyczna czyli dochodzenie prawdy historycznej“ (1827).

Bystrzonowski W oj ci e ch (* 15 kwietnia 1699 —f ok. 1780), pedagog z czasów saskich, urodził się w Małopolsce, do zakonu jezuitów wstąpił w Krakowie 1713 r. a między professów 4 ślubów policzony został w Krasuymstawie 1732. Przez dwa lata uczył w klassach niższych, przez lat cztery hu-maniorów, przez lat pięć matematyki, trzy lata wykładał filozofię, jedenaście teologię moralną, dwa prawo kościelne a siedm lat teologię scholastyczną; rządził kolegiami: poznańskiem, lwowskiem, lubel-skiem i jarosławskiem ś. Jana, jako też całą małopolską prowincyą. Oprócz pracy nauczycielskiej, zajmował się popularyzowaniem ówczesnej wiedzy. Bawiąc w Kaliszu, wydawał od 1740—43 „kalendarze historyczuo-polityczne“, kreślił „Kompendium historyczne zakonu Societaits Jesu“ (1740), wyrażał „historycznie“ honor N. M. Panny, przyczem dodał i „kalendarz osobliwszy na r. 1741“, w Lublinie ogłosił „Informacyę matematyczną rozumnie ciekawego Polaka, świat cały, niebo i ziemię i co na nich jest w trudnych kwesty ach i praktyce je-muż ułatwiającą“ (1743), gdzie wyłożył kosmografię, astronomię, chronografię, astrologię, geografię, architekturę, polemikę, taktykę, artyleryę, naukę o elementach, hidrograflę, a w dodatku rozwiązywał inne jeszcze, „ciekawe kwestye“. Informacya ta widocznie odpowiadała ówczesnym potrzebom, bo w 5 lat potem wychodzi drugie, znacznie powiększone jej wydanie (str. 490). B. nie zadawalnia się tern, co tu o architekturze wogóle powiedział, ale wydaje osobno w 3 tomach „Elementa architektury domowej“ (1749). Najpopularniejszem wszakże było dziełko niewielkie, ale wpływowe, którego w szkołach jezuickich powszechnie przez lat co najmniej 20 używano, a które li miało wydań; ma ono napis: „Polak sensat w liście, w komplemencie polityk, humanista w dyskursie, w mowach statysta, na przykład dany szkolnej młodzi“ (Lublin, 1730). B. może być uważany za przedstawiciela tej fazy w okresie przyćmienia światła w Polsce, kiedy zepsucie języka, stylu i smaku, rozpowszechniwszy się wśród narodu, przechodzi ze zwyczaju w prawo, przenosi się z ambony, izby radnej, sądowej lub jadalnej do szkoły i tam od najwcześniejszej młodości zaszczepia się w umysły, jako najpiękniejszy wykwit głębokiej nauki i dobrego gustu. B. nie był wprawdzie pierwszym, coby zepsucie to z otoczenia do szkoły przeszczepił, ale niewątpliwie przyczynił się najwięcej do rozszerzenia go w edukacyi za pośrednictwem owego „Polaka sensata“, podającego okropne wzory stylu i języka. Co do poglądów naukowych, dość powiedzieć, że B. nawet w r. 1749, kiedy ogłosił drugie wydanie swojej „Informacyi Matematycznej“, był przeciwnikiem systemu Kopernikowego, i w krótkiej ale wielce znamiennej, bo błahej argumentacyi przeczył obrotowi ziemi około słońca. Zresztą jest B. erudytem w smaku owych czasów: przytacza mnóstwo nazwisk, napisów oraz cytat ogólnikowych i pod tym względem jest doskonałym przedstawicielem tej szablonowej mądrości, jaka u nas przez całe niemal stulecie przyćmienia światła Iprawdzi-

ßystrzonowski Ludwik — Bystrzyca.

p——¹ "

wej nauki panowała. Obszerniej o B-im pisał Piotr Chmielowski w „Encyklopedyi wychowawczej“, t. II

P. Chm.

str. 396—402).

Bystrzonowski Ludwik Tadeusz, hr. (* 24 sierpnia 1797 — f 27 lipca 1876). Stryj jego, Kajetan, był kasztelanem małogoskim; ojciec, Kazimierz, posłem ua sejmie czteroletnim. Ur. się w Krakowie, nauki pobierał na pensyi Bogumiła Lindego, po ukończeniu ich osiadł na wsi w Krakowskiem. W r. 1831 udał się za generałem Dembińskim do Egiptu; znaczną część r. 1834 spędził w Syryi, Stambule i Grecyi. W r. 1839 wziął udział w wyprawie do Algieru, przygotowanej przeciwko Abdel-Kaderowi. Używany przez generałów francuskich jako oficer sztabu, kilka razy miał sposobność okazać śród niebezpieczeństw krew zimną, za co otrzymał później nieco krzyż legii honorowej. W roku 1853 wszedł do armii tureckiej pod nazwiskiem Arslan-paszy (lwa); zaliczany był do niej aż do r. 1859, chociaż faktycznie wystąpił z niej w r. 1854. Pod Umrą r. 1857 ozdobiony orderem Medżydje, klasy III, zaliczony został do ambasady tureckiej w Paryżu, jako „attaché-militaire“, z pensyą 5,000 pia-strów miesięcznie; posadę tę miał do r. 1872. Urn. w Paryżu, pochowany został na cmentarzu w Montmorency obok przyjaciela, Janusza Woronicza. Ogłosił drukiem: „La réseau stratégique de la P.“ (Paryż, 1849); „Rewolucya w Serbii“ (tamże, 1845); „O Algeryi“ (Lipsk, 1846, tomów 2); „Resume des principes de la guerre“ (Paryż, 1846); „Notice sur le général Gustave de Montebelli“ (Paryż, 1877).— („Rocznik tow. hist. lit. w Paryżu“, rok 1873 —

w. s.

1878, str. 247).

Bystrzyca, nazwa wielu rzek w całej Słowiań-szczyźnie (ob. wyraz Bystra), z tych ważniejsze: 1). B., lewy dopływ Wieprza w kr. Polskiem, gub. Lubelskiej, ma źródła w powiecie Janowskim pod wsią Kaczyniec, na wschód od Kraśnika, płynie ku północy na Sułów i Zakrzówek, gdzie zwraca się na północo-wschód i kierunek ten stale aż do uścia zatrzymuje; pod Bystrzycą Janowską przyjmuje z prawej strony strugę od Rudnika, w Kiełczewicach wchodzi w granice powiatu Lubelskiego, mija Strzyżo-wice, Bystrzycę lubelską, Piotrowice Małe, pod Osmolicami przyjmuje z prawej Bystrzycką Kozę v. Bychawkę, idzie dalej na Prawiedniki i Zembo-rzyce, gdzie łączy się z nią potok od Trzeszkowic, mija Wrotko w, Rury (przedmieście Lublina), opływa Lublin od strony południowo-wschodniej, dzieląc miasto od wsi Tatary, i tu, pod Piaskami, przyjmuje . z prawej strony Czerniej ówkę. W dalszym biegu płynie na Trześniów do Jakubowic Murowanych, gdzie zasila się strumieniem od Rudnika, i przez Turkę do Sobianowic, gdzie przyjmuje z lewej strony Dyskę, najważniejszy z dopływów. Poniżej Bystrzycy łączy się ze strugą od Łuszczewa i wchodzi w granice powiatu Lubartowskiego, gdzie na Charłęż i Spiczyn dąży do Wieprza, którego dosięga powyżej Zawieprzyc.—Ogólna długość wynosi 66 wiorst. Początkowo dolina B-y jest wązka, a brzegi jej dość stałe—stąd osady ciągną się miejscami bez przerwy wzdłuż jej koryta;—w tej części swego biegu B. przepływa liczne stawy i jeziorka,

jak np. w Zakrzówku, Kielcze wicach, Strzyżowicach i Bystrzycy lubelskiej.—Stan taki trwa aż do Osmolić, gdzie dolina rozszerza się odtąd brzegi stają się mniej stałemi, są bagniste, a stąd i osady rzadsze. Średnia szerokość rzeki między źródłem a Osmolicami dochodzi do 15 stóp, między Osmolicami a Lublinem 40 st., poniżej Lublina 50 st., a przy uściu 70 st. Głębokość w normalnym stanie wynosi średnio 2¹/₂—3 stóp;—większe przybory wiosenne lub po ulewnych deszczach podnoszą jej poziom o 6 st. i szeroko zatapiają przyległą nizinę.—2). B., prawy dopływ Tyśmienicy w kr. Polskiem, ma źródła w powiecie Łukowskim pod wsią Niedźwiadki, płynie na Kosuty i Jarczewek do Stanina, gdzie rozlewa się w staw, stamtąd podąża do Jeleńca, poniżej którego przyjmuje Bońkówkę od Józefowa, przepływa staw w Sarnowie, mija wsie: Szczygły, Świderki i Wólkę Domaszowską; tu także przepływa staw i przyjmuje z lewej potok od Świdrów. Stąd płynie na Sobole, Rozwadów, Zarzecz Ułański, Wolę Chomejową i Starą Wieś do Olszewnicy, poniżej której wchodzi do obszernego stawu—a opuściwszy go, łączy się z prawej strony z najznaczniejszym swym dopływem, Bystrzycą małą v. Burzecką.— Ta ma źródła w lesie Więdowskim, na południe od wsi Osiny, płynie na Radoryż, Wólkę Radoryską, Krzywdę, Rudę Libańską, Burzec, Wojcieszków, Bystrzycę, Wolę Bystrzycką, Wolę Bobrawą, Oszcze-palin i Wolę Ossowińską. Połączone tu obie B-ce przepływają staw pod Borkami, mijają Tchórze wek i Wrzosów, pod Tchórzowem łączą się z Tyśmie-nicą i z nią razem toczą swe wody do Wieprza. Ogólna długość wynosi w. 49; szerokość średnia początkowo st. 4, pod Staninem 6 st., pod Świderkami 12, pod Zarzeczem Ułańskiera 18, przy uściu 24. Głębokość st. 5—6, bieg wody regularny. B. zrasza okolice urodzajne; wylewy jej, krótkotrwałe, nie zalewają zbytecznie wybrzeży i szkód nie zrządzają, przeciwnie, przyczyniają się do użyźnienia łąk, obficie na brzegach rozrzuconych.—3). B., prawy dopływ Dniestru w Galicyi, ma źródła w pow. Drohobyckim, gdzie pod wsią B-ą powstaje z połączenia kilku strumieni górskich, spływających ze zboczy gór Popowiec i Łysiowej, malowniczą i krętą doliną płynie na Załokieć, poniżej którego łączy się z prawej strony z zasobnym w wodę Opakiem, mija Podbuż, gdzie z lewej strony przyjmuje Stro-nawkę i pod Podmonasterzyskami wyłamuje się na szerszą dolinę. Północny dotąd bieg rzeki zmienia się na północno-wschodni, a następnie na czysto-wschodni; B. okrąża tu wyżynę Drohobycką na Uroż, Stupnicę, Doroszów, Hruszów, Tynów i wstępuje na rozległą, błotnistą nizinę Dniestru, którego dosięga między Terszakowem a Kołodrubami.—Najważniejszym jej dopływem z lewej strony jest Czer-chawa, wpadająca pod Oziminami, a z prawej Ty-śmienica z Trudnicą, łącząca się z B-ą niedaleko uścia; od Tyśmienicy nosi B. nazwę Tyśmienickiej, dla różnicy od innego dopływu Dniestrowego.— Ogólna długość rzeki 75 km., spadek w górnym biegu znaczny w dolnym leniwy.—4). B. prawy i znaczny dopływ Dniestru, a ostatni, który spływa z Karpat Lesistych, odtąd bowiem między góry

110

Kncyklopedya Poirtiechna Iluitr. Tom X.

a Dniestr wcisnęło się koryto Prutu i uprowadza wszystkie wody górskie. B. ta, zwana Jezupolską, ponieważ poniżej Jezupola wpada doDniestru, powstaje z połączenia B-y N ad worniańskiej z B-ą Sołotwińską, poniżej m. Stanisławowa: a)B.Nadworni ańskav. Czarna, zwana także Złotą, (Goldene Bistritz) powstaje na samej granicy Węgier z połączenia kilku strumieni wytryskujących z rozległe go pnia górskiego Steriszory, płynie głęboką i stro mą doliną ku północy, wzmacnia się bystremi potokami Rafaiłówki i Salattruka z lewej a zasobnego w wodę Douszyńca z prawej strony;—zwraca się następnie ku północo-wschodowi, rozszerzając powoli dolinę i mijając wsie podgórskie: Zieloną i Pasieczną. W tej części swego biegu przyjmuje liczne potoki, z których najważniejsze: Maksy mieć, Chrepe-lów i Buchtowiec z lewej, a Zielenica i Pasieczna z prawej. Od Pasiecznej B. wchodzi na szeroką równinę i staj© się spławną; jej koryto dzieli się na liczne ramiona, a góry coraz bardziej oddalają się od brzegów. Rzeka mija powiatowe miasto Nadworną i zwraca się prawie ku północy, w leniwym biegu tworząc liczne wyspy, płynie na Fit-ków, Grabowiec, Tyśmieniczany, Chomiaków, Opry-szowce, Podłuże i Wołczyniec, gdzie łączy się z B-ą Sołotwińską. Z dopływów ważniejsze z lewej strony: Bitkowiec i Horocholina, a z prawej Worona ze Strymbą i Uniawą. Ogólna długość wynosi 86 km., źródła leżą na wysokości 1150 m., połączenie 232 m. spadek 918 m. czyli 10.7 m. na 1 km. biegu.— b) B. Sołotwińską powstaje na zach. od pierwszej z pod wyniosłego pnia Sywuli, sterczącego skalistym szczytem do wysokości 1818 m.; źródłem jej jest bagnisko górskie, z którego sączące się strugi łączą się w znaczny potok, rosnący szybko po drodze obustronnemi dopływami i przewalający się śród głazów i pni drzewnych po dolinie dzikiej i pustynnej, gęstym borem porosłej. W pobliżu wsi Porohy dolina rozszerza się nagle i rzeka z północnego dotąd kierunku przerzuca się nagle we wschodni, płynąc śród łąk na Jabłonkę i Rakowiec do So-łotwiny. Od Monasterczan B. skręca ku północy, a od Lachowiec ku północo-wschodowi; w tym biegu dzieli się na liczne odnogi i rozlewa się po szerokiej równinie, pozostawiając zdała Bohorodczany i, Stanisławów na prawym brzegu. Dopływy B-cy Sołotwińskiej są: Kuźminiec, Dźwiniacz i Sadzawka z lewej, a Płoska, Maniawka i Łukawiec z prawej strony. Długość biegu wynosi 77 km.—źródła leżą na wysokości 1426 m. nad p. ra., połączenie 239 m. zatem spadek 1187 m. czyli 15.4 m. na 1 km. biegu. —Połączone poniżej Wołczyńca obie rzeki płyną na Jamnicę i Jezupol, w pobliżu którego wpadają z prawej strony do Dniestru (213 m. nad p. m.), ubiegłszy jeszcze 16 km. Woda obu tych Bystrzyc jest czysta, źródłowa, bieg górny—nagły i rwący, dolny—znacznie spokojniejszy; wylewy bywają niekiedy nader groźne i sprowadzają wielkie spustoszenia; zapas wody, którym B. zasila rzekę główną, należy do największych, jaki wogóle Dniestr otrzymuje.

5). B., znaczny, dopływ Seretu, wytryska na granicy Węgier i Siedmiogrodu z gór Rodneńskich, których jądro stanowi rozległy trzon Pietrosza (2305 m.),

płynie doliną dziką i urwistą ku wschodowi, wzmagany licznemi potokami, powyżej Kirlibaby wchodzi do Bukowiny a poniżej Dorna-Vatra do Mołdawii; wyniosłe góry towarzyszą ze stron obu rzece, która w kierunku południowo-wschodnim trzyma się równolegle do głównego grzbietu Karpat Siedmiogrodzkich. Pod miasteczkiem Piatra B, opuszcza krainę górską i wstępuje w krainę pagórkowatą, lecz po prawej stronie wznoszą się jeszcze dość znaczne wyniosłości. Poniżej Bakowa B. wpada z prawej strony do Seretu, zasilając go tak znacz-4 ną ilością wody, że odtąd spław po nim i żegluga stają się bardziej prawidłowemi. Z licznych dopływów zasługują na uwagę: Kirlibaba, Cracheu i Bahna z lewej, z prawej zaś: Dorna, Negrii, Niagra, By-strzyczka (Bistriciora), Bekas i Tarcau. Ogólna długość wynosi około 268 km. B. zrasza kraj malowniczy i żyzny, usiany w dolnym i średnim biegu mnóstwem osad, kwitnących sadów i niw, stąd otrzymała przydomek Złotej, choć nazwa ta z równą słusznością wywodzić się może od żółtawego koloru wody, lub od piasku złotodajnego, znajdowanego w łożysku rzeki. Spławną jest od uścia Dorny i wielkie oddaje usługi transportowaniu drzewa z lesistych okolic karpackich do bezleśnej Mołdawii wschodniej.—5). B. Siedmiogrodzka, wypływa z pod szczytu Bistricicara, stanowiącego część rozrosłego pnia Pietroszula, wązką doliną górską dąży ku północo-zachodowi do Borgoprund, tu wyłamuje się na szerszą dolinę ku południo-za-cbodowi, mija m. Bystrzycę, stolicę komitatu By-strzyeko-Naszodzkiego, któremu nazwę nadała, i pod Szeretfalva wpada z prawej strony do rzeki Sajo, a z nią razem do Szamosu Wielkiego. Dolina B-y jest urodzajna i przemysłowa, silny prąd rzeki obraca liczne piły, młyny i zakłady fabryczne; ryb dostatek. Ogólna długość 102 km.—6). B. Kładzka, na Szląsku Pruskim, wypływa na granicy Czech i Szląska pod wsią Grunwaldem w rozległych borach, dąży ku północy do leczniczej miejscowości Reinerz, stąd w uroczej dolinie zwraca się ku wschodowi, pod Schwedeldorf przyjmuje z lewej strony potok od Walisfurthu i wpada poniżej m. Kładzka (Glatz) z lewej strony do Nissy Szląskiej. Spadek jej znaczny, źródła bowiem leżą na wysokości 900 m., uście 288 m. nad p. m., spadek przeto wynosi 612 m. na 34 km. czyli 18 m. na 1 km. biegu.

7). B. lewy dopływ Morawy, ma źródła pod Braun-seifen, bieg południowy, uście pod Ołomuńcem, długość 38 km.—8). B., grecki Haliakmon, turecki Indże-Karasu, rzeka w Macedonii, ma źródła na zachodnich stokach wyniosłości Nereczka-Planina, gdzie wytryska pod nazwą Djełowej, płynie ku południowi w dolinie otoczonej wysokiemi górami poniżej m. Chrupiszty, przyjmuje z lewej strony odpływ kraterowego jeziora Kastorskiego (Kesrie), w gwałtownym skręcie zatacza potężną linię spiralną dla obejścia rozrosłego pnia Vuranonu, poczem w pięknej dolinie oddziela północne odroślą Olimpu od południowych zboczy góry Dhoxa; pod Karaferie występuje na żyzną równinę Macedonii i wpada niedaleko uścia Wardaru do zatoki Salonickiej. Ogólna długość około 285 km. Z dopływów wa-

źniejsze: Sisani i Ana-Dere z lewej, z prawej zaś: cy, u stoku południowego Niższych Tatrów, w punkcie, Pramorica, Vokorina, Doxa, Venetikos i Topolica. gdzie gościniec bity wiedzie przełęczą między temi 9). B. lewy dopływ Wiatki, w gub. Wiackiej, wpada górami a wyniosłością Fatra do Liptowskiej doliny Wa-między Orłowem i Wiatką, 125 w. długi.

gu, ma więc ważne znaczenie komunikacyjne, wzmocnione jeszcze przez drogę żelazną, która wiedzie do Pesztu. Jest tu siedlisko biskupa, sześć kościołów katolickich, jeden ewang., synagoga, zamek starożytny z XIV w., ratusz z bogatem archiwum miejskiem, dwa gimnazya, seminaryum duchowne, kilka szkół niższych, sąd okręgowy i wszystkie władze komitatu. Miasto liczy 7,500 m-ców, Słowaków i niemców, i ma przemysł dość rozwinięty, a mianowicie wyrób sukna, piwa, narzędzi rolniczych, cegły, przedmiotów z miedzi, mebli giętych i t. p. B. bańska otrzymała przywilej miejski od Beli IV w 1255 r. W 1620 r. odbyło się tu zgromadzenie stanów węgierskich, które Bethlena powołało na króla.—9). B. nad Wagiem, węg. Vag-Besztercze, miasto powiatowe w węgierskim komitacie Trenczyńskim, na lewym brzegu Wagu i przy drodze żel. Zylin (Sillein) - Trenczyn, leży na stoku zachodnim gór Nitrzańskich, ma sąd powiatowy i 2,300 m-ńców (słowaków), którzy trudnią się handlem oraz wyrobem naczyń glinianych i fajansowych na wielką skalę. W pobliżu piękny pałac barona Poppera i ruiny dawnego zamku obronnego.—10). B. siedmiogrodzka, niem. Bistritz, węg. Besztercze, u miejscowej ludności saskiej Nösen, wolne miast© królewskie i stolica komitatu Bystrzycko-Naszodzkiego w północnym Siedmiogrodzie, leży nad rzeką t. im., 362 m. nad p. m,, w górzystej okolicy, i ma 9083 m-ców, w tej liczbie 5,470 niemców, 2,248 rumunów, 1,126 węgrów oraz 229 słowaków i cyganów; oprócz tego 1,600 wojska (1890 r.). Leżąc na drodze wiodącej doliną Szamosu i Bystrzycy przez dogodną przełęcz Borgo (ob. Burgoprund) do Multan i Bukowiny, B. była z dawien dawna ważnym pośrednikiem handlu między Węgrami i Siedmiogrodem z jednej, a Polską i Mołdawią z drugiej strony; to też słynęła z zamożności i około 1500 r. liczyła przeszło 20,000 m-ców. Z tej też epoki pochodzą liczne budowle i fundacye, świadczące o wielkim rozkwicie miasta, jak np. piękna fara, niegdyś katolicka, dziś protestancka z 1480 r., wielki kościół w rynku z XIII stul., dziś również protestancki, szkoła wyższa, założona w XV w., zamieniona na protestanc., gimna-zyum wyższe i t. p. Jako stolica komitatu jest B. siedliskiem władz administracyjnych, sądu okręgowego, urzędu podatkowego, superintendentury protest.; posiada piękny ratusz, szkołę rolniczą i przemysłową, szkołę dla duchownych protest., szkoły średnie miejskie, muzeum starożytności dako-rzym skich, bibliotekę, kościół rz.-katol., instytucye dobroczynne, wielkie koszary wojskowe i t. d. Handel nie bez znaczenia, głównie winem, drzewem i zbożem; przemysł dość znaczny: są tu wielkie garbarnie i białoskórnie, fabryki posadzek, browary, młyny, wyrób kożuchów, pasów rzemiennych, naczyń glinianych i cegły. Król Władysław IV mianował Jana Hunyadego dziedzicznym panem na Bystrzycy 1452 r., ten jednak, zbudowawszy na po-blizkiem wzgórzu zamek warowny, dopuszczał się

And. S

Bystrzyca, bardzo częsta nazwa miast, wsi i osad w całej Słowiańszczyznie—z tych ważniejsze:

1). B., Bystrica, miasteczko w gub. i pow. Wileńskim, na lewym brzegu Wilii, o 38 w. na północo wschód od Wilna, posiada cerkiew prawosławną, oraz urząd gminny. Według Stryjkowskiego i Kojałowieża, była to jedna z najstarszych osad litewskich i stolica w. ks. Litewskiego. W okolicy stroma góra Zamkowszczyzna, ze śladami okopów.—2). B niem. Habelsch werdt, m. pow. na Szląsku pruskim, w regencyi Wrocławskiej, na lewym brzegu Nisy Kładzkiej, ma ludność przeważnie katolicką, dwa kościoły, jeden zbór protestancki, sąd powiatowy, seminaryum nauczycielskie, dość ożywiony przemysł rękodzielniczy, i około 6,000 m-ców. Droga żelazna łączy miasto z Mittelwalde i Kładzkiem B. pamiętna jest bitwą czechów z żołnierzami wrocławskimi w 1469 r., jak również potyczkami w czasie wojny trzydziestoletniej; zaś w r. 1745 generał pruski, Lehwaldt, poraził tu austryaków po i gen. Wallisern. Powiat B-cki zajmuje 761 km. □ i w r. 1885 liczył 60,954 m-ców. 3). B. miasteczko w Czechach, na południe od okręgowego miastn Beueszowa, założone w drugiej połowie XIII w , ucierpiało wiele w walkach husyckich i szwedzkich, ma ludność wyłącznie czeską (1125 głów). 4). B.

Nowa, niem. Neubistritz, miasto powiatowe w Czechach południowych, w okręgu Neuhaus, w pobliżu granicy Austryi Niższej, posiada piękny kościół św. Piotra i Pawła z XIV w., dawny zamek, szkołę tkacką, browar, gorzelnię, dystylarnię, kilka pomniejszych fabryk i 4,030 m-ców, prawie wyłącznie niemców. Żyżka w r. 1420 zdobywa i niszczy miasto, które w następnych latach wielokrotnie ulegało klęskom pożaru.—5). B. miasto powiatowe na Morawach, w okręgu Nowomiejskim (Neustadt) było już miastem w 1220 r., ma 2,879 m-ców narodowości czeskiej, którzy zajmują się głównie rękodzielnictwem i przemysłem fabrycznym.—6). B., miasto powiatowe na Morawach, w okręgu Hole szowskim, na zachodnim stoku wyniosłości Jawornik Kielski, zwanej także Hostynem (stąd B. pod Hostynem), ma sąd powiatowy, piękny pałac barona Laudona z parkiem i ogrodem uważanym za najwspanialszy w Morawii, oraz kościół w bieżącem stuleciu po pożarze wystawiony; 5,602 m-ców (y5°/0 czechów); jest tu także zakład leczenia serwatką i żętycą oraz wielkie fabryki mebli giętych. 7). B.

węgierskiego komitatu Zwolińskiego (Sobl), na prawym brzegu Hronu (Gran), leży w pięknej okoli-

Wielka, niem. Gross Wisternitz, miasto na Morawach, w okręgu Ołomunieckim nad Bystrzycą; wielka rafinerya cukru, młyny parowe, 2270 m-ców (czechów); okolica wielce przemysłowa, posiada łomy kamienia i łupku, odlewnie, walcownie blachy i t. p. W r. 1758 ponieśli tu prusacy klęskę w bitwie z austryakami pod gen. St. Ignonem. 8). B. bańska, węgierska Beszterczebanya, niem. Neu-sohl, łac. Neosoliurn, wolne miasto królewskie i stolica

na ludności gwałtów i okrucieństw, tak, iż miesz- długości i szerokości, z francuskiego na język polski

czanie z B-y powstali zbrojnie, zamek zdobyli przerobioną“ (Warszawa, 1769). i zburzyli, a z jego gruzów wznieśli bramy i mu-ry miejskie. Sejmy stanów siedmiogrodzkich odbywały się tu w r. 1542 i 1661. W pobliżu B-cy wojska austryacko-russkie pokonały węgrów w 1849

And. S.

S: K.

roku.

Bystrzycki Marcin, jezuita, profesor prawa kanonicznego i podkanclerzy akademii wileńskiej, napisał: „Geometryę gospodarską dla mierników“, podającą praktyczne sposoby mierzenia pól i zdejmowania planów; praca ta dołączona została do znanej „Ekonomiki polskiej“ Haura(1757).

Bystrzycki Jowin Fryderyk, astronom Stanisława Augusta (* 1737 w dziedzicznej wsi Wypychach — f 1821 r. w Warszawie). Uczył się w szkołach w Drohiczynie, a w 1758 wstąpił do zakonu jezuitów w Nieświeżu. Następnie uczył się matematyki w Warszawie u francuza Roecura i astronomii u Poczobuta w Wilnie, a po czteroletnim tam pobycie wróciwszy do Warszawy, był w kolegium jezuickiem nauczycielem matematyki. Po rozwiązaniu zakonu w 1773 został nadwornym fizykiem i astronomem króla Stanisława Augusta, który w zamku królewskim założył gabinet narzędzi fizycznych i astronomicznych, wraz z małem obser-watoryum. Dostrzeżenia jego astronomiczne znaczenia wszakże naukowego nie przedstawiają: prowadził je głównie dla rozrywki króla, a każdego obserwowanego zaćmienia lub innego zjawiska niebieskiego wykonywał rysunki, często kolorowane, otoczone herbami króla; kilka takich rysunków przechowało się w bibliotece obserwatoryum warszawskiego. Ważniejsze daleko są natomiast obserwa-cye jege meteorologiczne, zapisywane starannie w ciągu dwudziestolecia 1779 — 1799; są to najdawniejsze w Warszawie obserwacye termometru i barometru, a obejmujący je rękopis B-ego, uchroniony od zagłady przez Jana Baranowskiego, znajduje się w bibliotece obserwatoryum warszawskiego, wraz z późniejszemi obserwacyami Magiera (1803 — 1828). Jedne i drugie zużytkował Kowalczyk, wyprowadziwszy z nich wartości średnie temperatury i stanu barometru w ciągu przytoczonych okresów („Pamiętnik fizyograficzny“, tom 1, z roku 1881). — Zarazem kierował B. szkołą geometrów, zostającą pod szczególną opieką króla, i uczył matematyki księcia Józefa Poniatowskiego. Po wyjeź-dzie Stanisława Augusta z Warszawy obserwatoryum jego upadło, B. zaś został archidyakonem katedry płockiej, kustoszem sandomierskiej, kanonikiem kolegiaty, a później archikatedry warszawskiej i proboszczem w Stężycy. Narzędzia fizyczne i astronomiczne, które Stanisław August pozostawił B-mu, po śmierci jego uległy rozproszeniu.

Bystrzycki Bazyli, pijar (* 1739 w województwie ruskiem — f 1804), wstąpił do zakonu w r. 1760 i w szkołach pijarskich w Międzyrzecu i Łukowie był nauczycielem retoryki, a następnie prefektem w konwikcie warszawskim. Sekularyzowa-ny w r. 1784, był ostatnio proboszczem w Were-szczynie w dyecezyi chełmskiej. Ogłosił: „Geometryę, albo łatwe sposoby wymierzania wysokości,

S. K.

S. K.

Bystrzycki Jan G w albert, profesor fizyki (* 1772 we wsi Buczynie na Wołyniu — f 1835). Uczył się w szkołach u pijarów w Międzyrzeczu Koreckim, w 1789 wstąpił do ich zakonu, a następnie kształcił się dalej w szkołach pijarskich w Drohiczynie, Szczuczynie i Łomży. Nauczycielem został najpierw w Łukowie, a w 1794 przybył do Warszawy, gdzie do końca życia pozostał i w szkołach pijarskich wykładał historyę, matematykę, fizykę i mineralogię aż do r. 1825. W 1803 został członkiem towarzystwa przyjaciół nauk, od r. 1809 do 1823 był członkiem towarzystwa do ksiąg elementarnych, od 1817 do 1822 rektorem kolegium warszawskiego przy ulicy Długiej, a od r. 1825 do 1828 prowincyałem zgromadzenia pijarów. W 1824 uniwersytet warszawski przyznał mu stopień doktora filozofii. Jako nauczyciel zalecał się wybitne-mi zdolnościami pedagogicznemi, a niemniej gorliwie działał i na polu piśmienniczem. Po śmierci Józefa Osińskiego opracowywał dalsze wydania jego „Fizyki doświadczeniami stwierdzonej“, pomnażając ją nowszemi odkryciami, by ją na stanowisku nauki bieżącej utrzymać (wydania 1803, 1806, 1810). Następnie opracował „Fizykę dla szkół wydziałowych na klasę II i III“ (War., 1820). Oprócz tego ogłosił: „Rozprawę o fizyce“ w programacie szkoły wojewódzkiej warszawskiej za rok 1818; „O wzroście nauk fizycznych w Polsce“ („Roczniki tow. przyj, nauk“, t. 12); „O życiu i pismach kBiędza Przeczytańskiego“ (tamże, t. 13). Nadto zaś przełożył z francuskiego: „Filozofię chemiczną czyli fundamentalne prawdy teraźniejszej chemii“ A. Fourcroy (War., 1808) i „Instrukcyę o założeniu saletrami“ (War., 1811).— Znaczną liczbę prac pozostawił w rękopisie.

S. K.

Bystrzyckie starostwo, w b. woj. Wileńskiem. (Obecnie miast. Bystrzyca w pow. Wileńskim). w- s* Bystrzycko-lTaszodzki komitat (Bistritz-Naszód, Bestercz e-N a s z ó d, obejmuje północno-wschodnią część Siedmiogrodu na granicy Węgier, Bukowiny i Mołdawii, całkowicie górzystą, i wogóle mało podatną dla kultury. Wyniosłości są odroślami Karpat wschodnich i składają się z trzech równoległych, wschodnio-zachodnich gniazd górskich: na północy ciągnie się rozległy pień gór Rodneńskich (Rodna Hegygég), ze szczytem Pietrosz (2,305 m.), na południu równie rozległa ale niższa gałąź Pietroszul (2102 m.), środkiem zaś przeciąga wyniosłość Borgo ze szczytami Dalbidan, 1994 m., i Heniulu 1611. —Wszystkie te trzy gałęzie zbliżają się ku sobie na wschodzie i zrastają w węzeł górski, dając miejsce dwom przełęczom: Borgo i Rodna oraz dwom dolinom podłużnym: Wielkiego Szamosu i Bystrzycy. Rzeki zasilają się licznemi potokami górskiemi, które uprowadza Wielki Szamos, biorący tu początek i będący główną rzeką kraju; przyjmuje on z prawej strony Bebrę i Szalwę, a z lewej Sajo z Bystrzycą. Obszerniejsze równiny znajdują się tylko nad dolną Bystrzycą i nad Szamoszem, tam też grunt jest urodzajniejszy, a klimat cieplejszy, albowiem powierzchnia kraju zniża się znacznie, nie zstępuje je-

And. S

P. Chm.

And S.

And. S.

And. S.

K. J.

dnak poniżej 350 m. nad p. m. Ogólna rozległość wynosi 4014.35 km. □, ludność zaś 100,429 głów (1886), w tej liczbie węgrów 4.7%, niemców 24.6°/₀, rumunów 67.7, Słowaków, rusinów, i cyganów 3°/₀; Katolików 3.2%, unitów 55.8°/₀, prawosławnych 13.6°/₀i ewangielików augsb. 23.4%? reform. 2.6%, innych wyznań 1.4%.—Lasy zajmują znaczną przestrzeń; rolnictwo i ogrodnictwo kwitnie tylko w niższych dolinach rzecznych, gdzie udają się nieźle zboża, owoce, a nawet wino niezłych gatunków. Źródeł mineralnych wielka obfitość, nie wszystkie jednak są wyzyskiwane, srebro i ołów dobywa się w górach Rodneńskich, pod szczytem Ineu, gdzie są także łomy kamieni młyńskich i trachitu. Chów zwierząt domowych stoi na wysokim stopniu, głów-nie u kolonistów niemieckich (sasi), którzy w uprawie roli i ogrodnictwie znacznie przewyższają ru munów i węgrów; natomiast rumuni celują przemysłem domowym, wyrabiając sukno, płótno, narzędzia gospodarskie, koszyki, i t. p. Drogi bite w dobrym stanie i ułatwiają handel, który ze względu na pograniczne położenie komitatu dość jest ożywiony; droga żelazna z Bystrzycy do Dees liczy zaledwie 12 km. w granicach kraju. Stolicą jest Bystrzyca (ob.) nad rz. t. im. (ob.).

Z Bystrzykowa Michał, (z końca w. XV), zwany Parisiensis, z powodu studyów swoich w Paryżu, gdzie otrzymał stopień magistra nauk wyzwolonych, w r. 1485, ubiegając się o katedrę w akademii krakowskiej, z 30 mistrzami przez półtora dnia dysputował. Pierwszy on do akademii wprowadził naukę D uns Scota (ob.), czem wy wołał niechęć zwolenników filozofii św. Tomasza z Akwinu. Raz jeszcze udał się do Paryża i osiągnął tu doktorat i magisterium w teologii, a za powrotem do kraju znowu odbył dysputę z teologami. W 1513 był rektorem akademii krakowskiej. Z druku wyszły następne jego dzieła, objaśniające naukę Arystotelesa w duchu Duns Scota: „Quaestiones in fibrös analyticorum priorum et elenchorum Aristote-lis cum resolutione textus clarissima ad intentionem doctoris Scoti“ (Kraków, 1504, później były jeszcze dwa wydania); „Quaestiones veteris ac novae logicae cum resolutione textus Aristotelis ad intentionem doctoris Scoti“ (t*że, 1507 i potem jeszcze dwukrotnie); „Quaestiones in tractatus parvorum logicalium Petri Hispani infra scriptos in studio cracoviensi ex diversis logicorum scriptis collectae plurium opinionem déclarantes, probabiliores accep-tando, alias refellendo” (t-że, 1507).

Byszew, B ys z ó w, miasteczko wt gubernii i powiecie Kijowskim, w pobliżu lewego brzegu Irpienia (prawy dopływ Dniepru), między rzeczkami Łupą i Lesienką, według podania miało być osadą grecką, później grodem warownym, który, jak tradycya niesie, zdobyty był i zniszczony w pierwszych napadach tatarskich. W wojnach kozackich i później za czasów Mazepy oraz w epoce hajdamaków ulegał wielkim klęskom; ślady twierdzy, wzniesionej w XVI w. dotąd są widoczne. Obecnie B. liczy 465 domów, 3,060 m-ców (1890), przeważnie prawosławnych, ma szkółkę, 18 sklepów, cerkiew, parafialny kościół

katolicki i synagogę.—Por. art. Ed w. Rulikowskiego w „Słów. Geogr.“.

Byszewski Arnold, generał za czasów Stan. Augusta, służył za pokojowca u Józefa Puchały Cywińskiego, podczaszego poznańskiego, który go polecił ówczesnemu stolnikowi wielkiego księstwa Litewskiego. B., pełniąc u niego obowiązki koniuszego, umiał sobie zjednać względy i zaufanie pana, który, zostawszy królem, nie zapomniał o wiernym słudze. Jakoż Stanisław August mianował go od mzu pułkownikiem, w 1775 generał-majorem, a r. 1790 generał-lejtnantem i dowódzcą dywizyi wielkopolskiej. Będąc zawsze przy boku króla, którego prawdziwym był ulubieńcem, B. nigdy niczem się nie odznaczył, chyba tylko cnotą wdzięczności dla swego dobroczyńcy, w myśl którego całe kierował życie, pamiętając jednak zawsze i o własnej wygodzie. W wojnie z Targowiczanami dowodził oddzielnym korpusem (5,000 ludzi); powolny rozkazom króla, zamiast walczyć, jak chcieli podkomendni, zawsze się cofał. Po abdykacyi króla i podziale kraju, osiadł w dobrach żony swojej, Katarzyny ze Skórzewskich, podkomorzaDki poznańskiej, i zmarł w Komorzu pod Pyzdrami 1800. Obszerny życiorys B-go mieści się w dziele „Znakomici mężowie polscy w XVIII w.“ (t. II).—„Encyklopedya S. Orgelbranda“.

By-szyce, niem. B i s c h i t a, starożytne miasteczko Czeskie w okręgu Mielnickim, na północo-wschód od Pragi, nad rzeką Koszatką ma zamek, niegdyś murowany, cukrownią i do 1,200 m-ców, wyłącznie czechów.

Byteń, B it eń, miasteczko w gub. Grodzieńskiej, powiecie Słonimskim, nad spławną Szczarą, lewym dopływem Niemna, i w pobliżu dr. żel. Moskiewsko-Warszawskiej, jest gniazdem rodziny Tryznów. Siedlisko dekanatu prawosławnego i zarządu policyjnego dla. pięciu gmin, ma przystań na rzece i liczy około 2.000 m-ców, przeważnie żydów.

Bythotrepłlis Hall. (paleont.), kopalny rodzaj rośliny skrytokwiatowej z gromady oceanowych Krasnorostów (Flońdeae), stanowiący pierwszego na ziemi przedstawiciela dzisiejszego rodzaju Chondrus (tak zwań.: mchu islandzkiego albo karagenu w lecznictwie), o gałęziach okrągłych, jednakowo grubych w całej długości, czasem na końcu zgrubiałych. Gatunki: B. antiquata Hall. i B. gracilis Hall., spotykają się w dolno-sy-luryjskich wapieniach Ameryki północnej.

Bytom, By toń, niem. Beuthen, 1) B. wyższy (Ober-Beuthen), miasto powiatowe na Szląsku pruskim, w regencyi Opolskiej, o 4 km. od granicy kr. Polskiego, 309 m. nad p. m., leży na grzbiecie wododziałowym między systematem Wisły i Odry i jest węzłem licznych dróg żelaznych, mających lokalne znaczenie dla okolicznego, nader rozwiniętego przemysłu. Bogactwa mineralne, zawarte w ogromnych pokładach wybornego węgla kam., galmanu i rudy żelaznej, wywołały szybki wzrost górnictwa, hutnictwa i związanego z tern przemysłu i spowodowały stopniowy napływ ludności, która obecnie wynosi 36,905 głów (3L grud. 1890). Stał się przeto B. jednem z najważniejszych inaj-

bogatszych miast Szląska oraz ogniskiem władz państwowych pow. Porządnie zabudowany, należycie wybrukowany, oświetlony gazem, kipiącym ruchem przemysłowo-handlowym ożywiony, .sprawia wra żenie miasta nowożytnego ze wszystkiemi potrzebami i wygodami współczesnego życia. Posiada trzy kościoły katolickie, (jeden z nich pod wezwaniem św. Trójcy (poświęcony 16 czerwca 1886), zbór ewangielicki, synagogę, gimnazyum miejskie, dom sierot, wodociąg miejski, wspaniałe i obszerne ką piele, bank przemysłowo-handlowy d'a Szląska Gór nego, filię banku państwa, okręgowy urząd pocztowy, wielki szpital na 220 osób, dziewięć instytucyj dobroczynnych; jest nadto siedliskiem sądu wyższego dla trzech powiatów, zarządu górniczego, pięciu sądów niższych, urzędu budowlanego, kasy powiatowej i t. d. Przemysłowość miasta b. znaczna: w 1886 r. liczono 16 fabryk poruszanych parą, między któremi fabryki machin i młyny parowe zajmowały pierwsze miejsce, oprócz tego było 198 zakładów przemysłowych różnych gałęzi z 2,149 robotnik. Ludność przeważnie polska i katolicka ma dekanat w miejscu i należy do dyecezyi wrocławskiej.—Powiat B-ski obejmował przedtem 759 km. □, lecz w r. 1873 rozporządzeniem królew-skiem rozdzielono go na trzy powiaty: Tarnowicki,

powiecie Freistadt, na lewym brzegu Odry, przy drodze żelaznej z Głogowy do Frankfurtu n. Odrą, 71 m. nad p. m., posiada piękny zamek księcia Karolath-Beuthen, kopalnie węgla brunatnego w okolicy, dwa kościoły, szpital i do 4,000 m-ców, którzy trudnią się drobnym przemysłem i handlem i z powodzeniem uprawiają wino oraz drzewa owocowe. Był tu niegdyś zamek obronny na wzgórzu, otoczony wałem i rowem i umocniony murami i basztami, lecz zczasem uległ zniszczeniu; na jego miejscu i na zboczach wzgórza dziedzice B-a założyli winnice w XVI w.    And* s>

Bytomskie ksi§stwo. Bytom Wyższy z obwodem swoim należał pierwotnie do Polski, a po raz pierwszy występuje w dziejach r. 1157, gdy podczas wojny Bolesława IV z Fryderykiem Rudobrodym, polacy, uchodząc z miasta, sami je podpalili. Kazimierz II w r. 1179 ustąpił Mieczysławowi Raciborskiemu Bytomia i Oświęcimia, a pewno także i Siewierza, Zatoru oraz Plesu, który-to kraj do owego czasu, jako część dyecezyi krakowskiej, nie należał do Szląska. W dziejach politycznych nabrał Bytom znaczenia ważniejszego dopiero wr. 1282, gdy po śmierci księcia górnoszląskiego, Władysława, synowie jego rozdzielili dziedzictwo swoje na trzy części pomiędzy sobą, skutkiem czego zachodnie Opolskie, wschodnie Raciborskie z Cieszyńskiem i północno wschodnie Kozielskie z Bytomskiem stało się udzielnemi księstwami, lubo książęta ich tytułowali się zwykle opolskimi. W księstwie Bytom-

Zabrzecki i B-ski, obecnie liczy tylko 126,61 km.

kw. i jest ogniskiem najważniejszej w całych Niemczech produkcyi cynku oraz wielce rozległego przemysłu żelaznego i węglowego. Stąd ludność, znajdując dla siebie łatwy zarobek, skupiła się tak gę- j skiem, to Bytom, to znów Koźle naprzemian bywały sto, że powiat B-ski należy do rzędu najpierwszych rezydencyą książęcą. Kazimierz bytomski w r. 1289 w Europie i nie ustępuje najbardziej przemysłowym w zatargach swoich z braćmi i z sąsiednimi ksią-okolicom Anglii lub Belgii: mieszka tu bowiem żętami szląskimi i polskimi, oddał się pod opiekę przeszło 150,090 ludzi, tj. 1182 na 1 km. kw. króla czeskiego, Wacława II, uznawszy się jego Drogi żelazne, telegrafy i telefony gęstą siecią po- lennikiem, a za przykładem jego poszli i inni ksią-krywają cały powiat. Między ludnością katolicy żęta górnoszląscy. Stosunek ten lenny, po wyga-stanowią 88%. ewangielioy 8%. żydzi około 4%; śnięciu rodu Przemyślowcow, wznowiony był r. 1327 pod względem narodowości polacy stanowią znaczną za króla Jana, a później przez Karola IV potwier-większość, która dla braku urzędowych danych ści- dzony. Bytomskie było zamieszkane pierwotnie śle określoną być nie może, wynosi jednak w przy- przez lud słowiański (białochrobatów), lecz po spu- -bliżeniu 75—78%. Ogniskiem spraw polskich jest stoszeniu tatarskiera w 1241 zaludniło się w zna-głównie B., gdzie staraniem miejscowej inteligencyi cznej części niemcami Po śmierci ostatniego księcia wychodzą dwa pisma polskie i gdzie zawiązane stówa- bytomskiego Karol IV przyznał to księstwo Przem-rzyszenia gospodarsko-ekonomiczne przyczyniają się kowi Cieszyńskiemu, który w r. 1362 objął też do ożywienia niższych w.»rstw ludności. Pod względem nad niem panowanie, rychło wszakże niektóre politycznym powiat Bytomski, łącznie z sąsiednim części dostały się już to książętom oleśnickim, już Tarnowickim, stanowią jeden okrąg wyborczy. Prócz to opolskim, a ci ostatni i sam Bytom później po-B-a jest w powiecie jedno jeszcze znaczne miasto siedli. W r. 1430 miasto zdobyli Taboryci; Mikołaj fabryczne: Huta Królewska (Königshütte), z ludno- ks. Raciborski r. 1433, odniósłszy zwycięztwo nad ścią do 45,000 głów dochodzącą. B. z okręgiem husytami i nad sprzymierzonym z nimi księciem zostawał pierwotnie pod władzą książąt piastow- opolskim, utwierdził się na pewien czas w Bytomiu, skich i stanowił osobne księstwo, które z czasem ale już w r. 1471 znajdujemy to miasto w porastało się lennem królów czeskich, od r. 1526 — daniu Konrada Białego, księcia oleśnickiego, który 1621 było w zastawie u elektorów brandenbur- go wraz z ks. Kozielskiem odstąpił Maciejowi Korwi-skich; 1697 kraj dostaje się Austryi, zaś od 1741 nowi, poczem dostało się Janowi opolskiemu, a ten przechodzi pod panowanie pruskie. Miasto po raz oddał je w zastaw Janowi z Żerocina. Po wygaśnię-pierwszy wspomniane jest w 1178 r., prawo miej- ciu rodu książąt opolskich (1532) Bytomskie, w móc skie otrzymało 1254 r.—Porównaj: Gramer: umowy rodzinnej, objął w posiadanie margrabia „Chronik der Stadt Beuthen“ (Bytom, 1863); Sol- bz^ndenbursko-anszpachski, Jerzy, który, po długich ger: „Der Kreis Beuthen in Oberschlesien“ (Wro- sporach z królem Ferdynandem I, poprzestał na cław, 1860).—2) B. niższy, (Nieder Beuthen), tern, że otrzymał ks. raciborskie i opolskie prawem miasto na Szląsku pruskim w regencyi Lignickiej, zastawnem za 183,33§ zł., kiernowskie j bytomskie

And. S

K. J.

A. S.

Ed. W.

And S.

we władanie doczesne do drugiego jedynie pokolenia, a bogumińskie do trzeciego. W r. 1630, po śmierci margrabiego Jerzego Fryderyka, objął kraj w zarząd kurfirst brandenburski, Joachim Fryderyk, dla swojego syna, Jana Jerzego, który wszakże go zrzekł się na rzecz palatyna Fryderyka. Cesarz Ferdynand II r. 1623 zastawił B. u ks. Łazarza Henckela z Donnersmarku, a nie mogąc wykupić, oddał mu go 1629 r. w posiadanie dziedziczne. R. 1741 miasto B. i kraj cały opanowały Prusy. „Ottûv slov. nauc.M.    *

Bytońskie starostwo, leżało w województwie Brzesko-Kujawskiem, w powiecie Radziejowskim. * Bytów, niem. Bütow—1). B. powiat, w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Koszalińskiej (Cöslin), na granicy z prowincyą Prus Zachodnich, zajmuje część wyżyny Pojezierza Bałtyckiego, wy-nioślejszą w stronie południowej (Szymrycka góra 256 m.), a pochyloną z lekka ku północy; zrasza się lewem dorzeczem Słupnej (Stolpe) przez jej dopływy B. i Kamienicę (Kamenz); jezior drobnych mnó stwo; ogólna przestrzeń wynosi 609 km. □, w tej liczbie 55% gruntów ornych i łąk, 24% lasów, 13% pastwisk, 8% wód i nieużytków; liczba m-ców w r. 1887 wynosiła 24,146, przeważnie niemców i ewangielików; polaków i katolików około 10%.— 2). B. rzeka, lewy dopływ Słupnej, przerzyna powiat t. im., wypływa z jeziorka w pobliżu wsi Bernsdorf, zwraca się ku północy, mija miasto B. i powyżej Krosnowa wpada do Słupnej, ubiegłszy 23 km.—3).. B. miasto główne powiatu 1), na prawym brzegu rzeki t. im., połączone drogą żelazną ze Sławnem (Schlawe), ma sąd powiatowy, dwa kościoły: ewangielicki i katolicki, seminaryum nauczycielskie, filię banku państwa, fabryki machin i narzędzi rolniczych, tartak parowy, browar, przędzalnię wełny i 4,929 m-ców, — Tutejsze jarmarki na bydło licznie są uczęszczane. — B. jest jedną ze starożytnych osad słowiańskich na Pomorzu. Po raz pierwszy zdobywają go krzyżacy w 1310 r. i dzierżą okrągłe stulecie aż do grunwaldzkiej bitwy w 1410 r.—lecz wskutek układów B. wraca do nich już w następnym roku i pozostaje aż do r. 1454.—Kazimierz Jagiellończyk powierza straż tutejszego zamku Erykowi II, księciu szczecińskiemu, ten jednak wydaje go krzyżakom 1460, tak, że dopiero w 1466 r. pokój toruński wraca B. Polsce. Zygmunt Stary w 1526 wypuszcza powiat w lenną dzierżawę siostrzeńcom swoim, książętom pomorskim, Jerzemu i Barnimowi, z warunkiem uważania królów polskich za swych zwierzchników, oraz powrócenia go Koronie po wygaśnięciu ich linii męskiej, co istotnie w 1637 r. nastąpiło ze śmiercią Bogusława XIV.—Na tychże samych warunkach B. wypuszczony został w lenno Fryderykowi Wilhelmowi, elektorowi brandenburskiemu, w 1657, mocą układu w Bydgoszczy zatwierdzonego a zawartego w Welawie. Inwestytury na tę lenność dawali następnie: Michał Wiśniowiecki, Jan Sobieski i August II. — Po pierwszym rozbiorze Polski powiat B-ski, wchodzący w skład ówczesnego województwa Pomorskiego, dostał się Prusom. — Z dawnej epoki pozostał na poblizkiem wzgórzu zamek sięgający czasów krzyżackich, otoczony wałem i murem; po basztach zaledwie ślady pozostały.

Bytownit (miner.). Minerał z Kanady, uważany przez Zirkla, nie za gatunek pojedynczy, ale za mieszaninę anortytu (przeważnie) z hornblendą, kwarcem i magnetytem. Czermak nazwę tę daje minerałom pośrednim między anortytem i la-bradorytem.

Byturus Łotr. Kistnik, jeden z licznych rodzajów rodziny Malacodermata, rzędu owadów Tęgopokrywych {Coleoptera). — Owady te posiadają rożki 11-stawowe, umieszczone przed oczami; szczęki górne na końcu z 4 — 5 tępemi ząbkami; języczek z przodu skórzasty. Zpomiędzy gatunków tego rodzaju zasługuje na uwagę B. tomentosus, Fabr (K. kosmaty), zwany chrząszczem malino wym.—Ciało ma drobne, bo do 3,5 mm. dochodzące, gęsto bardzo usłane dołeczkaini, czarne, z włoskami szaremi; rożki ma czerwono-żółtawe, jak również i rogi. Gąsienica, długa na 5.5 mm., jest żółtawa, grzbiet i głowa brunatno-żółtawe, na końcu ciała dwa wyrostki brunatno-czerwone. — W lipcu i sierpniu żyje w owocach malin.

Byzanmaszt, szpir albo szwaja, zwany jest tak maszt trzeci, na tyle okrętu stojący, od 750 do 1,200 mm. obwodu, a 21 m. długości.

Byzancyum, Ob. Bizancyum.

Byzantynizm, ob. Bizantynizm. Byzantyjska sztuka, Ob. Bizantyjska sztuka.

Byzantyjscy pisarze, ob. Bizantyjscy pisarze.

Byzantyjskie cesarstwo, ob. Bizantyjskie cesarstwo.

Bzeneo, niem. Bisenz, miasto na Morawach, w okręgu Węgierskiego Hradyszcza (Ung. Hradisch), przy drodze żelaznej Gaya-Wessely, leży wśród wielkiej równiny (Dubrawa), rozciągającej się na prawym brzegu Morawy, ma dwa kościoły, z których farny pochodzi z 1235 r., szkołę rolniczą, szkołę 6-0 klasową czeską i 4-o klasową żydowską, piękny zamek, cukrownię, kilka innych zakładów przemysłowych i przeszło 4,000 m-ców, w ⁹/₁₀ czeskiej narodowości. Na początku XII w. wspominany jest B. jako miasto handlowe i obronne.

Bzicki Jędrzej, kasztelan chełmski i poseł Rzeczypospolitej do Turcyi za Zygmunta Augusta. Z tytułem kasztelana występuje po raz pierwszy na sejmie w r. 1557, podpisany jako świadek na przywileju, który król dał rodzinie Prowanów na szlachectwo; na tymże sejmie został mianowany posłem wielkim do Turcyi. Jawnym celem tego poselstwa było przedłużenie rozejmu, który od czasów Kazimierza Jagielończyka co pięć' lat Polska odnawiała; drugim celem, tajemnym, było porozumienie się ze Straszem (tłómaczem cesarza tureckiego) i Kierdejem, renegatami polskimi, oraz z Mustafą Celebejem, którzy byli w wielkiem zachowaniu u sułtana i dobrze Polsce służyć mogli radami i wkazówkami. —Co poseł sprawił, zostało w tajemnicy, bo kasztelan, jako mąż stanu, „to wszystko in secreto u siebie miał“. Poselstwo B:go trwało od 24 sierpnia do 13 września, w którym Stam-

Ând. S.

114).

00

00

a.

buł opuścił. Szczegółów dalszych o jego życiu nie mamy; w r. 1559 zasiadał jeszcze na sejmie piotrkowskim, lecz w r. 1566 kasztelanem chełmskim jest już Jędrzej Osiecki. Imię B-go upamiętnił Jan Kochanowski, poświęciwszy mu w swoich „Fraszkach“ Nagrobek (księga II). — J. Bartoszewicz w „Encykl. Org.“.    *

Bzin, osada w gubernii Radomskiej, powiecie Koneckim, nad rzeką Kamienną, która tu rozlewa się w obszerny malowniczy staw i wzmacnia się dwoma strumieniami: od Suchedniowa z południa i od Ciurowa z północy; istniała tu oddawna fabryka żelazna z wielkim piecem i fryszerką i stanowiła pierwotnie własność prywatną a następnie rządową. Budowa gościńców bitych w bieżącem stuleciu uczyniła B. węzłem zbiegających się dróg do Radomia, Kielc, Końskich i Zawichosta, a znaczenie to wzmogło się jeszcze bardziej, gdy z wybudowaniem drogi żelaznej Iwangrodzko-Dąbrowskiej, B. stał się również ich węzłem: do Iwangrodu, Koluszek, Ostrowca i Strzemieszyc i otrzymał stacyę I klasy. —To też cicha przedtem osada wzrasta z każdym rokiem i przybiera postać miasteczka; liczba mieszkańców dochodzi do 3,000; istnieją tu sklepy wszelkiego rodzaju, warsztaty rzemieślnicze, szkoła dwuklaso-wa żeńska, zajazdy i t. p. B. posiada nadto dwóch lekarzy, dwóch felczerów, aptekę i filię kościoła parafialnego; należy do gminy Blizin.

Bzowski Abraham (* 1567 — f 1637), dzie-jopis kościelny i teolog, urodził się w Proszowicach pod Miechowem, nauki początkowe pobierał w mieście rodzinnem, potem w Secyminie, dokąd Szafra-niec sprowadził wybornych nauczycieli z Francyi, nakoniec w Krakowie. Pobudzony kazaniami, wstąpił do zakonu dominikanów, którzy go na studya wysłali do Włoch; w Medyolanie, ucząc się teologii, w szkole dominikańskiej sam nauczał filozofii, a w Bononii wykładał Summę św. Tomasza. Wówczas wydał pierwszą swą pracę: „Thesaurus laudum SS. Deiparae super canticum Salve Regina“ (Wene-cya, 1598). Za powrotem do kraju zawiadował szkołą klasztorną dominikańską, uczył teologii i przewodniczył bractwu różańcowemu, które odnowił. W ponowionych podróżach do Rzymu otrzymał po kolei stopnie bakałarza i magistra teologii, załatwiając przy tern interesa zakonne i pisząc rozprawy w obronie władzy papieskiej: „De jure status sive de jure divino et naturali ecclesiasticae libertatis et potestatis“ (Kolonia, 1600); „De temporali ec-clesiae monarchia et jurisdictione adversus impios politicos“ (t-że, 1602). Za powrotem wydał w Krakowie r. 1606 „Różaniec Panny Maryej, teraz nowo u św. Trójcy reformowany“, a niebawem wyjechał na przeora dominikanów wrocławskich, gdzie żywot św. Czesława napisał: „Tutelaris Silesiae seu de vita rebusque praeclare gestis B. Ceslai Odro-vonsii commentarius“... (Kraków, 1608). Niechęć niemców, niecierpiących przełożonego z obcego narodu, oraz różnowierców, na których w kazaniach B. ostro napadał, stała się powodem do rozruchu i zrabowania konwentu w r. 1608; B. zaś opuścił to miasto i zajście całe opisał w broszurze: „Tra-gedya wrocławska“, W r. 1611 wezwany pojechał

do Rzymu, by tam stale osiąść dla zajęcia się pijaniem historyi kościelnej z polecenia papieża. Wziął się do tej pracy ochoczo i przedewszystkiem streścił to, co Baroniusz (ob.) napisał; w 10 miesięcy wygotował dzieło, w którem nietylko skrócił Baroniusza, lecz niekiedy poprawił go i uzupełnił; a gdy ta próbka jego zdolności dziejopisarskich się podobała, kardynałowie zachęcali go do dokończenia historyi, papież zaś wyznaczył mu mieszkanie w gmachu Watykanu i płacę. Pierwsze tomy jego historyi kościelnej z powodu ustępu o Duns Sco-cie wywołały ożywioną polemikę, podjętą przez franciszkanów; z innego znów powodu bawarowie (Herwart) również przeciw B-u powstali. Nie zraziło go to do pracy, którą prowadził aż do śmierci. Pierwsze dwa tomy streszczające Baroniusza wyszły w 2-ch tomach w Rzymie, p. t.: „Historiae ecclesiasticae ex Baronii annalibus aliorumque vi-rorum illustrium, ecclesiasticis historicisque monu-mentis, libri“ (1616); streszczenie to sięga do 1198; potem nastąpiło własne opracowanie B-go, p. t.: „Annalium ecclesiasticarum post Caesarem Baro-nium bibliotheca“ i zawarło się w siedmiu tomach, ogłoszonych od r. 1616 do 1640. Opowieść swą doprowadza B. do r. 1572. Zdanie Ossolińskiego o tej pracy jest następne: B. miał pamięć, naukę, bystre pojęcie, dowcip trafny, gruntowny rozsądek, łatwe pióro i znajomość historyi; ale nie lubił ślęczeć nad sprawdzaniem, porównywaniem, przeglądaniem tego, co mu prędko i obficie z pod pióra się wylewało. Nie przygotowawszy i nie obmyśliwszy formy, nie przetopiwszy treści historycznej siłą rozumu i pamięci, nie mógł odlać posągu; dzieło więc jego, pod względem kunsztu historycznego uważane, nie ma wielkiej wartości, niższem jest od Baroniusza i jeszcze bardziej od niego przesąd-nem i stronnem, tylko go płynnością stylu i czystością łaciny przewyższa. Oprócz wymienionych napisał jeszcze B.: „Romanus Pontifex seu de prae-stantia, officio, auctoritate, virtuti bus rebusque praeclare gestis summorum pontificum“ (Kolonia, 1619); „Silvester II Caesms Aquitanus Pont. Max. a ca-lumniis viudicatus“ (Rzym, 1629); „Paulus Bor-ghesius P. O. M.“ (t-że, 1624); Paulus Borghesius

P. O. M.“ (tamże, 1624).—Ob. J. M. Ossoliński: „Wiadomości historyczno-krytyczne“ t. I, str. 1 —

P. Chm.

Bzura, lewy dopływ Wisły, w kr. Polskiem, ma źródła na wyżynie Zgierskiej, w powiecie Łódzkim, gdzie powstaje na gruntach wsi Łagiewniki ze zlania się dwóch strug bagnistych. Rzeka przyjmuje zrazu kierunek zachodni, dążąc na Zgierz, gdzie tworzy staw, pod miasteczko Aleksandrów. Od wsi Nakielnicy aż do Mierczyna ogólny kierunek biegu jest północny: B. mija wieś Chociszew, zatacza pod Ozorkowem łuk, zwrócony wypukłością ku wschodowi, i na Cedrowice, Parzyce i Leśmierz płynie do Mierczyna. Tu skręca ku północo-zacho-dowi i na Dzierzbiętów zbliża się do Łęczycy, gdzie wchodzi w tak zwany pas „wielkich dolin“. Jest to mianowicie kotlina prastarej rzeki, którą przed wiekami szły wody ku zachodowi według kierunku zaznaczonego przez dolny Ner, Wartę (od Konina

spławu, ale i do żeglugi.

Bzura vel Lis, velMzura, także: Orzi-Orzi i Strempacz; zawołania (proclamatio): „Lis, Lisy, Lisowie seu Strempacz“; herb polski, na tarczy w polu czerwonem srebrna strzała, żeleźcem zwrócona w górę, z dwoma jelcami, tworzącemi krzyż podwójny. W koronie szlacheckiej nad hełmem lis wyskakujący w lewo, nogi przednie ma podniesione, ogon zadarty w górę, nóg tylnych nie widać.—Pierwotnie w tar-

czy był lis, taki sam jak w koronie, lecz za odznaczenie się na polu walki zamiast lisa umieszczono na tarczy strzałę z jelcami, pozostawiając lisa w koronie. Zmiana ta czyli udostojnienie nastąpi-Fig. 356. Hziira (herb), ło około r. 1058, gdy pod Sochaczewem nad rzeką B-ą vel Mzurą, przodek rodu Bzurów pobił Jaćwież i Litwę. — Herbem tym pieczętowali się 1082 Fulko, w-da krak.; 1187 — 1207 Fulko, bp. Krak, i brat jego Mikołaj, w-da krak. 40 do 60 stóp głębokość—od 2—4 stóp.—Przybór i (1177 — 1206). — Herbem tym pieczętują się dziś:

do Śremu), Obrę, część Odry i Szprewy aż po uście Haweli do Elby. Cała ta przestrzeń wyżej określona, a zawarta między uściami Bzury z jednej a Haweli z drugiej strony, cechuje się rozległemi błotami (dziś tu i owdzie osuszanemi), jednostajnem pochyleniem od wschodu ku zachodowi, nadzwyczaj powolnym spadkiem i nieznacznym wododziałem, który sprawia, że przy większym przyborze wód, sąsiednie rzeki łatwo ze sobą złączyć-by się mogły. Taką też jest okolica Łęczycy: tu obszerna i podmokła dolina Bzury zbliża się do systematu Warty w tak niewyraźnym wododziale, że przy każdem wezbraniu wiosennem lub tajaniu śniegów, woda odlewa się zarówno do B-y na wschód, jak i do Warty przez Ner i jego dopływ, Zian, na zachód. Jest to jedyny punkt dogodny dla kanałowego połączenia Wisły z Wartą.—Od Łęczycy B. zwraca się pod kątem ostrym ku północo-wschodowi i w szerokiej dolinie podąża do Młogoszyna, mając po obu stronach liczne ale od koryta odsunięte wsie i osady; leżą tu z lewej: Kozule, Dobrogosty, Rybitwy, Kuchary, Węgle wice, Ktery, Siemieniczki i Siemienice, a z prawej: Witaszewice, Witasze-wiczki, Żale, Łętków, Głupiejewo i t. p. Od Młogoszyna rzeka skręca ku wschodowi, z lekkiem odchyleniem na południe, płynie doliną szeroką, bliżój lewej, stalszej krawędzi, na Orłów, Dąbrówkę, Gosławice, Wolę Kalkową, Zakrzew, osadę Sobotę do Urzyc, gdzie rozdziela się na kilka ramion i na Bochen, Ostrów, Zagórze podchodzi pod Łowicz. Na przestrzeni od Cedrowie do Łowicza, koryto B-y jest wyprostowane i uregulowane, a jej woda użyta tu i owdzie na irrygacyą łąk i pól; zbiorowa praca niektórych właścicieli ziemskich dokonała osuszenia bagien, skasowania bocznych ramion rzeki, nawodnienia gruntów, eksploatacyi obficie znajdującego się torfu i t. p.— Do należytego jednak uporządkowania B-y, tak na tej przestrzeni, jak i poniżej Łowicza, przeszkadzają istniejące gdzie niegdzie młyny, podniesieniem koryta zatapiające nadbrzeżną równinę; wypadałoby je znieść lub stosowne obmyślić środki, iżby znaczne, a dziś mało użyteczne przestrzenie oddać kulturze. Od Łowicza, gdzie B-ę przerzyna droga żel. Warsz.-Byd-goska, rzeka zwraca się ku północo-wschodowi, bieżąc obszerną podmokłą doliną i dzieląc się na ramiona; mija tu ona Janowice, Bednary, Kąpin, Patoki, Kozłów Szlachecki, Zakrzew, Kozłów biskupi, Boryszów i Kuznocin i dochodzi do Sochaczewa.— Odtąd dolina znacznie się zwęża, brzegi stają się wy-nioślejsze i twardsze, kierunek biegu stale aż do uścia północny; koryto wije się w ciągłych zakrętach i jest bardziej jednolite; B. płynie na Gawłów, Żuków, Mistrzowice, Brochów i Witkowice do Łasic, poniżej których wstępuje w nizinę Wisły i łączy się z nią między Kamionem a Przesławicami.— Ogólna długość wynosi 162 wiorsty, że zaś powietrzna odległość źródeł od uścia wynosi 74 w., przeto rozwój rzeki równa się stosunkowi 1:2,₂— szerokość doliny największą jest w okolicy Łowicza i dochodzi do 4 wiorst, szerokość koryta wielce zmienna, średnio, poczynając od Łęczycy, wynosi od

wody podnosi jej poziom średnio o 3 stopy,—maximum zaś nie przenosi stóp 5; prąd wody jest wogóle spokojny.—Ważniejsze dopływy są: z lewej strony, strumień od Radogoszczy pod Sokołowem, strumień od Pełczysk poniżej Dzierzbiętowa, strumień od Romartowa i Witonii powyżej Kter, Ochnia pod Orłowem, Gosłowiczka pod Gosławicami, strumień od Bąkowa pod Strugienicami, Przysowa pod Łowiczem, strumień od Błędowa pod Kąpinem, strumień od Rybna powyżej Boryszowa;—z prawej zaś: Linda v. Lidzianka, poniżej Chociszewa, struga od Zimuej Wody powyżej Ozorkowa, strumień od Masz-kowic pod Leśmierzem, struga od Podgórzyc i Tumu pod Łęczycą, Moszczenica z Czarnówką pod Orłowem, Mroga z Mrożycą wprost Soboty, strumień od Domaniewic wprost Urzyc, Kalenica, Branica, Iślanka v. Uchanka i Makówka v. Zelkówka, wszystkie cztery w okolicy Łowicza, Skierniewka v. Łupią pod Janowicami, Rawka v. Bolimówka, z Rylskiem i Bielskiem (Białką)—najważniejszy dopływ B-y, pod Tyczynogami; Sucha v. Korabiewka pod Zakrzewem, Gągoleń v. Pisia pod Boryszowem, Mrowa czyli Utrata poniżej Sochaczewa i Łasiczka pod Łasicami.—Główna potęga dopływów leży na prawym brzegu Bzury, co objaśnia się wyuioślejszem położeniem i większym obszarem dorzecza po tej stronie, aniżeli po lewej, gdzie wododział jest nieznaczny i gdzie B. na znacznej długości swego biegu zbliża się do systematu Warty, która część wód dla siebie zabiera.—Godnym także uwagi jest fakt, że w okolicy Łowicza, na przestrzeni zaledwie kilku wiorst B., przyjmuje pięć dopływów, z których Przysowa od lewego a Kalenica, Branica, Iślanka i Makówka od prawego boku; to też zapas jej wód, nagle tu zwiększony byłby przy należy tern uregulowaniu koryta zupełnie wystarczającym, nietylko do

And. S.

II

ni

Encykloptdya Fowtztchna Ulaitr. T. X.

III, 458).

Biskupscy, Światopełk - Bolestraszyccy z Bolestra-szyc, Borowscy, Bucella, rodzina włoska indygena-towana w Polsce r. 1697, — Buchczyccy vel Buk-ciccy, Bzurowie, Bzurscy, Chomętowscy z Chomę-towa, Cieszkowscy z Cieszowy, Czarnoccy z Czarnocina, Czyże z Nieczyca, nobilitowani za Zygm. I, Doroszkiewicze, Pulkowie, Gottardowie, Giebułtowscy vel Gebułtowscy, Glińscy z Ciechanowskiego, Gołuchowscy z Gołuchowie, Grzegorzewscy z Grzegorzewie, Grodowscy, Jerlicze, Jodkowie, Ka-nigowscy, Kęsztortowie, Komuńscy, Kosmowscy, Konstanty no wieże, Kozłowscy, Kroińscy, Kutyłow-scy, Kwileń8cy, Lipiccy, Lissowscy, Łąccy z Łąk, Makarowicze, Małaszewscy, Medekszowie, Metro-wie, Michałowicze, Michniewicze, Mieszkowscy, Mikołajewscy, Mnichowscy; Naczewicze vel Nacewi-cze, Narbuty, Nieczyocy, Olszewscy, Ołtarzewscy,

Osendowscy, Piaseczyńscy, Pieczyngowie, Postru-mieńscy, Radzymińscy, Roszczyce, Rudniccy z Rudnika, Ruszlowie, Rymwidy, Samsonowieże, Sapiehowie, uznani książętami r. 1768 w król. Pols. — 1840 w Austryi i Rossyi, Sikorscy, Sipowscy, Słupscy, Starzeńscy, Swiatopełkowie, kniazie Świderscy, Sunigałowie, Tymińscy, Ulińscy, Wańkowicze, Wasiemowicze, Werbscy, Wereszczakowie, Wicho-rowscy, Wilkanowscy, Wolanowie, Wolscy, Woro-nowicze, Wróblewscy, Zadambrowscy, Zającowie, Zalescy, Zawadzcy-Światopełk, Zdanowie.-(Paprocki, Niesiecki, Warszycki, Kojałowicz, Kuropatnicki, Borkowski, „Herb. rod. szl. kr. Pois.“; A. Małecki „Stud. Heral.“ I, 91; Z. Helcel „Star prawa polsk. pomniki“, II, N. 1831; „Arch. kom. his.“,

W. K. Z.

c.

C jest trzecią z kolei literą abecadła łacińskiego, odpowiadającą również trzeciej, w abecadle fe-nickiem i greckiem, to jest gammie, Y (ob. „En-cykl. po w. ilustr.“ t. I, tablica do str. 32), i z tego też greckiego znaku T powstała. Znakiem C w piśmie starołacińskiem oznaczano naprzód brzmienie spółgłoskowe g, tj. gardłowe dźwięczne czyli głośne. Następnie, gdy znak K, służący niegdyś u Rzymian do wyrażenia brzmienia k gardłowego cichego czyli głuchego, wyszedł z użycia, zaczęto owo brzmienie k oznaczać w piśmie tymże znakiem, co i brzmienie g, tj. literą C. To używanie jednego znaku piśmiennego C dla oddania obu brzmień gardłowych, głośnego g i cichego k, było następstwem zatracenia w pewnym okresie czasu różnicy w samem wymawianiu obu tych dźwięków; stąd pochodzą sposoby pisania: Cnaeus i Gnaeus, Caius i Gaius i t. p. W drugiej połowie Iii-go wieku przed Chr. Rzymianie pod wpływem greckim przywracają znowu w piśmie różnicę między gardłową głośną g i gardłową cichą k; do oznaczenia jednak brzmienia k nie użyli już dawnego znaku K, lecz C, a dla brzmienia g obmyślili literę G, która stanowi pewną odmianę C. Odtąd litera C w piśmie u Rzymian wyrażała stale brzmienie k bez względu na rodzaj następującej po nim samogłoski, tj. nietylko połączenia ca, co.. . oznaczały fonetycznie dźwięki ka, ko..., lecz i ce, ci oraz cae, coe miały brzmienie ke, ki. Stan taki trwał przez całą epokę klasyczną piśmiennictwa rzymskiego i później do VI-go, a nawet do VII-go wieku po Chr.; jeszcze za czasów egzarchatu Raweńskiego i Longobardów mówiono Kaesar, Kikero itp. W wieku VI-yin po Chr. zarysowują się pewne zmiany w ludowem wymawianiu C, które następnie w językach romańskich uwydatniają się i ustalają w dwu kierunkach: 1) przed i i e dawne gardłowe czyli tylnio-językowe c (=k) zmieniło się na przednio-językowe: we włoskim i rumuńskim na cz, w gwarach na c, we francusk. i prowansals. na s, w portugal, na s, w gwarach na c, w hiszpań. na językowo-zębowe trące, zbliżone do ts, które powstaje przy ułożeniu brzegu języka między zębami i jednoczesnem prze-ciśnieniu się powietrza między językiem a górnemi zębami; 2) przed samogłoskami a, o, u, (twardemi) i przed spółgłoskami pozostało c z brzmieniem dawnem k. Gdy zaś c przed a, o, u, w tych językach ma się wyjątkowo wymawiać jak przed i, e, to we włoskim i rumuń. pisze się cia, cio, ciu, we francus. i portug. ę, w prowansal. ę, z, ss, w hiszpań. z. Odwrotnie, gdy c przed i, e ma się wymawiać jak k, to we włoskim i rumuń. oddają to przez ch (wł. chiesa—kościół, czyt. kiesa), w pozostałych jęz. romańskich przez qu. To gwarowe wymawianie c przed i, e jak c w językach romańskich (przy zupełnem zaginieniu tradycyi dawnego wymawiania łacińskiego ce, ci jak ke, ki) zastosowano w wiekach średnich i później do ówczesnej łaciny, jako też do czytania dawnych pisarzów rzymskich. Wskutek tego wymawianie dawniejsze Kaesar, Kikero itp. zmieniło się w Europie środkowej na Cezar, Cycero itp.—C w języku polskim jest dźwiękiem językowo-zębowym, złożonym z Ms, bezpośrednio po sobie wymawianych. Powstaje on wtedy, gdy język dotyka zębów, naraz przedni jego brzeg od tychże zębów odrywa się (t), a jednocześnie przez zrobioną w ten sposób szczelinę prąd powietrza, trący się o powierzchnię języka (s), wydobywa się w jednej chwili na zewnątrz. Oprócz powstającego w ten sposób dźwięku, albo raczej szmeru c, język polsld posiada jeszcze ć i cz (c). Wytwarzanie się ich zależy od jakości tego drugiego elementu w złożeniu t-j-s, a mianowicie: ó=t-|-ś, a cz (c) =.t-f-sz(ś); to jest, przy wymawianiu ć język przypiera do zębów, powierzchnia jego środkowa wznosi się ku podniebieniu, a przy przejściu prądu powietrza przez taką wązką jamę, koniec przedni języka odrywa się nieco od zębów; przy cz (ć) język, przednią częścią niezupełnie zbliżony do zębów a znacznie cofnięty i podaiesiony ku całemu podniebieniu, tworzy nieco szerszą szczelinę między powierzchnią swoją górną a podniebieniem,

przy przepuszczeniu zaś tą drogą prądu powietrza ’język białoruski (ob. „Encykl.“ t. VIII, 659); w czeku zębom koniec języka cofa się w tejże chwili j skim jest c i c (cz), w staroczes. było i ć; w wiel-ku wnętrzu. Wyrażanie na piśmie brzmień poi- j ko- i małoruskim jest c i ć, w gwarach i ć, po-skich c, ć, cz w pierwszych wiekach piśmiennictwa polskiego, tj. w XIII—XV w. było bardzo niejednostajne i niedokładne. Szczególnie w używaniu znaków dla c i c panowało zamieszanie; oddawano je bowiem bądź przez samo c, bądź też za pomocą połączeń: ch, cz, cy, ci, czi, czy, tz, i in. np. cesch (cześć), ochcem, ochchu (oćcem oćcu. Kaz. ś.-krz.), owocz, czalo i cyalo, slawicz (sławić), cy-choscz, czyrpacz (czyrpać), bracza itp. Dźwięk cz (c) wyrażano połączeniami: cz, czi, czy, np. czas, sczit (szczyt, tarcza), wczyorayszi, czyapka, czyucye itp.

dobnie i w bułgarskim; w serbsko-chorwackim i sło-wieńskim c, c i ć (t. j. ć pośrednie między polskim ć i cz. np. cesta, znaćenje, Danicić i t. d.); w starosłowiańs. było c i c. — Litera c w języku niemieckim jako znak pojedyńczy używa się tylko w wyrazach przyswojonych i przed a, o, u, wymawia się jak k, a przed e, i, ä, ö, jak c; do oddania zaś dźwięku c w wyrazach swojskich służy w niemieckim z lub tz; zresztą c w połączeniu ch znaczy brzmienie gardłowe ch (= greek. /), jak w polskim; w połączeniu zaś ck wyobraża dźwięk k. W języku angielskim litera c oznacza: dźwięk k przed samogł. a, o, u, lub przed spółgłoskami (cord, cry), niekiedy przed a, u wymawia się prawie jak k' (I can = aj kien); albo wyraża s przed samogł. e, i y (centre, agency, society: wym. sosajti); albo wymawia się jak z (to discern = dizzern); albo jak sz w zgłoskach -cial,-cious (social, delicious, wym. deliszös); albo wreszcie pisze się c tylko ze względów etymologicznych, lecz się nie wymawia (muscle}. C używa się jako skrócenie pewnych wyrazów, zaczynających się od tej spółgłoski. U starożytnych Rzymian C napisane na tabliczce, wyrażającej głos sędziego w sprawach karnych, znaczyło condemno, t. j. skazuję, potępiam (dla tego Cycero nazywał C—litera tristis); por. A = absolvo, na takiejże tabliczce, jako głos uniewinniający. Na napisach rzymskich, w rękopisach i na monetach C oznaczało imiona: Caesar, Caius, Cassius, Claudius, albo wyrazy : Consul, Censor, Comitia, Colonia, Civitas, Centuria, Cohors, Conscriptus, Conjux i in., dwa CC znaczyło Consules (konsulowie), a PP. CC Patres conscripti (senatorowie). C jako liczba rzymska wyrażało sto (centum), CC 200, CCC 300, CCCC albo CD oznaczało 400, XĆ; 90; C odwrócone z poprzedzającym I, t. j. 13 znaczyło to samo co D czyli 500; CI 1,000, C z Irnijką nad nim poziomą 100 tysięcy, dwa C z takąż nad niemi linijką 200 tysięcy i t. d. — C na monetach francuskich oznacza ich pochodzenie naprzód z mennicy miasta Loo, następnie z m. Caen, a na nowszych z m. Lille; na dawnych monetach pruskich — pochodzenie ich z miasta Klewe, na nowszych od r. 1866, jako też na niemieckich od roku 1872 oznacza mennicę w Frankfurcie n. Menem, na austryackich oznacza bite w Pradze czeskiej. — W fizyce litera C przy liczbie stopni oznacza temperaturę podług termometru stustopniowego Celsiusza. W algiebrze c, podobnie jak inne początkowe litery abecadła (a, b...), oznacza ilości wiadome; nadto przez C oznaczają się ilości stałe (constans). W zoologii, w opisach przyrodniczych C jest skróceniem zamiast Jerzy Cuvier. W księgach handlowych C znaczy tyle co kapitał,

A. A. K.

Przykłady takie, jak 3 ostatnie, wskazują na prawdopodobieństwo miększego wymawiania dźwięku cz, jakby cz’ (c’). Nadto w tymże okresie przeddrukowym nierzadko też używano litery c do wyrażenia brzmienia k, np. pocolenye, cosczyol, na conczoch (koń-coch), podług scutcow, crol i t. p. Wśród takiej rozmaitości znaków piśmiennych Jakób Parkosz w połowie w. XV w swojej Ortografii starał się zaprowadzić ład pożądany; radził on wyrażać dźwięk c przez c (cały, cena), miękkie ć przez c z ogonkiem t. j. g (np. ęało, oçec, dawaç, çi), a dźwięk cz (c) przez cz (czyn, czapka). Pomysł jednak co do litery ę nie przyjął się, podobnie jak i projekt Stanisł. Zaborowskiego (1518), który radził oznaczać miękkie ć przez ü z dwiema kropkami, a brzmienie cz przez é z jedną kropką nad c. Seklucjan (1551) zachował dla ć dwie kropki nad c, a dźwięk cz oddawał przez cz. W innych drukach polskich od połowy w. XVI wprowadzono sposób oznaczania miękkiego ć, przed spółgłoską lub na końcu wyrazu, za pomocą kreski nad c (np. ćma, ćwiczyć, czekać, kość), obok tego jednak zatrzymano bez żadnej potrzeby dawny znak miękczenia w postaci i przed samogłoskami (np. ćieszyć, ćiało, ciężar, dźieći i t. p.); dźwięk zaś cz oznaczano na sposób czeski zwykle przez cz, w niektórych drukach przez cż (czas, czysty, rzecże, cżuwayćie i t. p.).

Sposoby te w ciągu dwu wieków utrzymywały się w praktyce drukarskiej, następnie zaś małej tylko uległy poprawie. Zbytek jednoczesnego znakowania ć za pomocą kreski nad c i obocznego i (np. ćiało, ćiemny) radził już usunąć Jan Kochanowski w „Nowym Karakterze polskim“ 1594 r., mówiąc:

„gdzie tedy po c (abo po s, abo po z) idzie ta litera i, tam już nie trzeba kreski żadnej na nie kłaść“.

C w chemii—znak czyli symbol pierwiastku węgla od łacińskiej nazwy carbo lub carboneum. We współczesnej symbolistyce chemicznej znaki pierwiastków odpowiadają ich ciężarom lub raczej masom atomowym, przed ustaleniem jednak powszech-nem tej zasady odpowiadały u jednych autorów ma-

Do rady tej wszakże nie rychło drukarnie się zastosowały; dopiero bowiem w drugiej połowie wieku XVIII zaprzestano kreskowania ć przed i. Od tego czasu aż do dziś miękki dźwięk ć wyraża się u nas w piśmie trojako: 1) przed samogłoską i za pomocą samego c (cichy, poczciwy, mąci); 2) przed pozostałemi samogłoskami za pomocą ci (ciało, ciemny, ciągły, ciotka, na świecie); 3) przed spół- kurant, lub konto, głoskami i na końcu wyrazów przez c (ćwiczyć, zaćmienie, stać i t. p.). Brzmienie cz (c) przyjęto oddawać stale przez cz (czysty, czczę); a c również stale przez c (cały, cenić, praca i t. p.). — Dodajmy, że dźwięki c, ć, cz, oprócz języka polskiego, posiadają także języki: górno- i dolno łużycki, oraz

kupując członków parlamentu dla przeprowadzania wstrętnych narodowi uchwał, mianowicie zmierzających ku wzmocnieniu katolicyzmu, ku nadaniu królowi władzy absolutnej, ku przymierzu z Fran-cyą przeciwko Hollandyi. Najwybitniejszym jego członkiem był Anthony Ashley Cooper, obdarzony r. 1672 tytułem lorda Shaftesbury. Nie było w niem zresztą jedności zdań i poglądów, i tak: Buckingham był przeciwny przyjęciu katolicyzmu przez Karola II, a Lauderdale i Arlington nienawidzili siebie wzajemnie. Zawotowanie prawa wyznanio-C W muzyce uważa się za podstawę, czyli ton wego Test-Act (ob.) spowodowało rozwiązanie zasadniczy systematu tonowego, pierwszy ton gam- tego gabinetu.—Macaulay „Hist, of England“; Rańmy, czyli skali, francuskie ut. C. oznacza także ke „Englische Geschichte im XVI and XVII Jahrh.“ klucz nutowy dla niższej części tonów systemu to- (Lipsk, 1877—79).    r-

som atomowym, u innych—równoważnikom. Ponieważ równoważnik węgla, obliczony z jego związków tlenowych, jest 6 razy większy od jednostki wodorowej, masa zaś atomowa tego pierwiastku od tejże jednostki większa razy dwanaście, należało więc w symbolistyce wyprowadzić znak jakiś, który-by ostrzegał, jaką wartość ma symbol użyty. Odróżniano wtedy symbol węgla użyty w znaczeniu masy atomowej, przekreślając C w połowie kreską poziomą, gdy C nieprzekreślone miało znaczenie równoważnika.

Zn.

Cabal (* w Buga 1779 — f 1816), generał kolumbijski z czasów wojny o niepodległość; r. 1812 bronił Popayanu, a do 1816 brał udział we wszystkich bitwach, jakie stoczono w Nowej Grenadzie. W bitwie pod Pało dowodził naczelnie wojskami kolumbijskiemi. Wzięty do niewoli w bitwie pod Antilla del Tambo, został skazany na rozstrzelanie przez dowódzcę wojsk hiszpańskich, generała Mo-rillo.    r-

nowego, czyli tak zwany klucz basowy. Na początku kompozycyi muzycznej oznacza ono takt czte-' romiarowy czyli cały, a przekreślone C — takt dwumiarowy, allabreve, we Francyi C. barré zwany, dawniej bowiem największą miarę taktu na trzy (tempus perfectum) stanowiło kółko, mniejszą zaś miarę, na dwa (tempus imperfectum) — półkole, z którego następnie utworzyło się dzisiejsze C.

Caballaria (z łacińsk. ca bal lus — koń), tak za czasów feudalnych we Francyi i w Aragonii zwano posiadłość ziemską, na której ciężyła Ca-balcata, t. j. obowiązek, nakazujący wasalowi stawać w orszaku wojskowym swego pana lennego, stąd caballarius (hiszp. Caballero = kawaler, rycerz), a w dalszem następstwie kawale-

C. A-, t. j., „crown agency“ (kraun edżensy) agentura koronna (pocztowa) w Anglii.

Caballer0 D. José Antonio, margrabia de (* około 1760 — f 1821), mąż stanu hiszpański, d. 24 sierpnia 1798 r. objął po Jovellanosie tekę sprawiedliwości i łask; za czynny udział w rokoszu, zawiązanym w Aranjuez (1808), dostał dymi-syę; przystąpiwszy do stronnictwa Napoleońskiego, został radzcą stanu, członkiem junty i prezesem rady skarbu.    r

Caballero Ferdynand, pseudonim, którego używała Cecylia Böhl de Faber (* 1797 w Mor-ges w Szwaj caryi — f 1877 w Sewilli), utalentowana powieściopisarka hiszpańska. C. była córką Fabera, kupca hamburskiego, osiadłego w Hiszpanii, zasłużonego wydawcy „Floresta de rimas antiguas castellanas“ (3 tomy, Hamburg, 1821—25) i „Tea-tro espańol anterior â Lope de Vega“ (t. 1832). C. wychowywała się w Niemczech, była przecież duszą i sercem hiszpanką. W dziewiętnastym roku życia poślubiła pewnego oficera (Ant. Planellsa), ale owdowiawszy po roku, wyszła powtórnie za mąż za margrabiego Arco-Hermeso. Po jego śmierci (1835) została wychowawczynią infantki Ludwiki, późniejszej księżny Montpensier. Zwróciła się do uprawy powieściopisarstwa po zawarciu nowych ślubów (1837) z sewilskim adwokatem Arromem. Pierwszą jej powieścią była „La gaviota“ (Mewa, 1849); po niej ukazały się: „Elia“, „Clemencia“, „Lagrimas“ (Łzy), „Lady Virginia“, „Pobre Dolores“ (Biedna Dolores), „Sola“, „Un verano en Bornos“ (Lato w Bornos) i t. d. Wszystkie jej po-

Caa. Wyraz ten w Brazylii i Paragwaju oznacza ziele lub roślinę wogóle i dodaje się przy nazwach różnych roślin. Tak naprzykład: — C a a-Apia w Brazylii jest nazwą rośliny Dorstenia tuba-dna Lamk., której kłącz i korzenie używają się jako środek aromatyczny i wzmacniający (ob. Dorste-ni a).—Caa - Bera, w Paragwaju, nazwa pewnego rya=jazda. gatunku Dracaenae, dostarczającego w niewielkiej ilości barwnej żywicy, posiadającej też same własności co i smocza krew, używanej jako środek ściągający. — Caa - C o. Nazwa brazylijska czułka (Mimosa pudica L.).—Ca a-Mi. Nazwa paragwajska krzewu Ilex paraguayensis A.S-H. którego liście używają się w Ameryce tak, jak herbatnie (ob.

J. A.

Ilex). — Caa-Na. Nazwa paragwajska krzewu Ilex giganteus B., którego liście czasami do użytku bywają mieszane z liśćmi poprzedzającego.—Caa-Opia. Nazwa w Brazylii Hypericum guianense Au-bl. (Yismia guianensis). — Caa-Peba. Nazwa w Brazylii kilku różnych roślin: Aristolochia angui-cida, Banisteria angulata, i rozmaite Cissampelos.

And. S.

Caacati, stolica okręgu t. im, w stanie Corrien-tes, w rzeczypospolitej Argentyńskiej, w pobliżu wschodniego wybrzeża jeziora Maloya; około 4,000 m-ców. Okrąg C. urodzajny, ale niezdrowy.

And. S.

Cabacal, prawy dopływ Paragwaju, w Brazylijskim stanie Matto-Grosso, ma uście pod 16° sz. pd., powyżej miasta Villa Maria; jej brzegi pokrywają gęste bory, w których rośnie obficie Ipekakua-na, stanowiąca ważny przedmiot handlu miejscowej ludności.

Cabal lub Cabale, tak zwano ministeryum angielskie od inicyałów 5-ciu nazwisk: Clifford, Arlington, Buckingham, Ashley (Anthony Cooper, lord) i Lauderdale; złożony z tych inicyałów wyraz C., oznaczał intrygę, przewrotność, kabały. Ministeryum to rządziło od 1669 do 1673 za Karola II

Stuarta, posługując się korupcyą polityczną, prze- j wieści osnute są na tle obyczajowem, oświetlonem

•J

A. Pol.

St. Rew.

And. S.

Cabanel Aleksander, malarz francuski (* 1823 w Montpellier — f 1889 w Paryżu). R. 1839 przybył do Paryża, uczęszczać począł do pracowni Franciszka Edwarda Pieofa, malarza historycznego, który wsławił się w Rzymie obrazem wystawionym tamże w r. 1819, „Amor i Psyche“. Pieofa wskazówkom C. pozostawał wiernym, lgnął do szkoły klasycznej Davida, przy tworzeniu zwłaszcza pierwszych obrazów religijnych. Później malował obrazy rodzajowe z naszej epoki. Najwięcej powodzenia miały obrazy C-a mitologiczne; w malowaniu nagich postaci stanął wysoko, lekkie różowe zabarwienie stanowi charakterystyczną cechę tych prac. C. zyskał sobie także uznanie jako malarz portretów, szczególnie kobiecych. Męskie podobizny (jak np. Napoleona Iii-go) pozostawiają wiele do życzenia. Wyborny rysownik i znakomity kolorysta o tchnących życiem tonach. Miał wielu uczniów oraz naśladowców, ale także i wielu przeciwników swego kierunku. W rzędzie najznakomitszych obrazów artysty stawiamy następujące: „Śmierć Mojżesza“ (1852); „Św. Ludwik“ (1855); „Aglaja“ (1857); „Wdowa po zakrystyanie“ i „Faun unoszący Nimfę“ (1855); lecz dziełem jego najgłówniejszem jest „Narodzenie Afrodyty“ (I860, dwa ostatnie obrazy zniszczone zostały przez pożar). Zasługują także na wzmiankę obrazy: „Raj utracony“, olbrzymich rozmiarów obraz, przeznaczony dla króla bawarskiego, obecnie znajdujący się w Monachium (był na wystawie paryskiej w r. 1867); „Zgon Franczeski z Rimini“ (1870); „Zachwycenie św. Jana Chrzciciela“; „Fedra“ (1880) etc. Za najlepszy obraz rodzajowy uważanym bywa „Wieszcz florencki“ z r. 1861. Do galeryi Tuileries wymalował C. obraz owalny „Tryumf Flory“, a do panteonu trzy freski z dziejów św. Ludwika. R. 1845 C. dostał drugą nagrodę rzymską i podróżował po Włoszech; od r. Caballero Manuel Fernandez (* 14 marca 1863 był profesorem w Ecole de beaux arts, od 1835 w Murcyi), hiszpański kompozytor muzyczny, roku zaś 1864 członkiem Instytutu.—„Ottüv Slo-uczeń Fuertesa i Esclava w konserwatoryum Ma- vnik naućny“; Meyer’s „Kiinstl. Lexic“. w- G-

z czysto - hiszpańskiego konserwatywnego stanowiska, a odmalowanem z wielką prawdą i zdrowym realizmem. C. znała dobrze życie i obyczaje swego ludu, zwłaszcza Andaluzyi; studyowała je chętnie i wydała „Cuentos y poesias populäres andaluces“ (Sewilla, 1859). Z papierów pośmiertnych wyszły: „Cuentos, adivinos, orationes y refranes populäres é infantiles“ (1877), „Cuadros de costumbres“ (1878) i „Ultimas producciories“ (1878). Zbiorowe wydanie jej dzieł wyszło w Madrycie (18 tomów, 1855—67) i w Lipsku (11 tomów, 1860—82).—Na jęz. polski przełożono między in.: „Rodzina Alvaredo“ (Warsz 1868, odbitka z „Bibl. Warszaw.“) i „Klemencya (Lwów, 1869).

Caballero Geronimo (f 1807), generał i minister hiszpański, towarzyszył Don Carlosowi do Włoch i ocalił mu podobuo życie w bitwie pod Velletri (10 sierpnia 1744), za co później król wyniósł go na wysokie stanowisko, więcej przez wdzięczność, niż w uznaniu jego zdolności. C. został r. 1787 ministrem wojny, a r. 1790 objął prezydyum najwyższej rady wojennej.    r-

Caballero Bernardino (* w Ibicuy 20 maja

1831), generał i prezydent rzeczypospolitej Paragwajskiej. Będąc pułkownikiem w r. 1867, dowodził kawaleryą dyktatora Lopeza na linii Humaita; wciągnięty w zasadzkę przez marszałka Caxiasa, który rozporządzał znacznie większemi siłami, stracił prawie cały swój oddział w bitwach pod Paró-Cuê i Tataiyba d. 3 i 21 października, lecz w kilka dni potem wziął odwet przy szturmie na Tu-yuty, zabrawszy do niewoli komendanta Cunha Mattosa i cały batalion artyleryi brazylijskiej . W ciągu r. 1868 C. stoczył kilkanaście bitew, z których najważniejszą była pod Acayuasą, gdzie wziął do niewoli pułkownika Martineza de Hoz i rozbił jedną dywizyę argentyńską. Lopez wysyłał go zawsze naprzód, gdy trzeba było stawić czoło generałowi Caxiasowi i hrabiemu d’Eu. Do świetniejszych 3zynów wojennych C-a należą: obrona mostu Itoróró (8 grudnia r. 1868) i bohaterska bitwa pod Avahy (d. 11 grudnia), w której, mając tylko 5,000 ludzi, walczył w otwartem polu z oddziałem 16,000 brazylijczyków. Straciwszy w tej bitwie prawie wszystkich swoich żołnierzy, połączył się z Lo-pezem i uczestniczył w wielkiej bitwie pod Lomas Valentinas, rozpoczętej 21 grudnia, a skończonej 27-go. Pobity r. 1869 pod Campo-Grande przez hrabiego d’Eu, G, chociaż już wszystko było stracone, nie opuścił Lopeza w odwrocie ku Apa i złożył broń dopiero po śmierci dyktatora; wysłany do Rio de Janeiro, pozostawał tam kilka miesięcy na wolności, a wróciwszy do Paragwaju w r. 1871, pełnił obowiązek ministra wojny i odprawił misyę dyplomatyczną do Europy. R. 1880 obrany został prezydentem rzeczypospolitej Paragwajskiej i urząd ten pełnił do r. 1885. Z pomiędzy towarzyszów Lopeza jeden tylko C. nie brał udziału w zbrodniach i okrucieństwach dyktatora. — Rio-Branco w „Gr. Enc. fr. Lamirault’a“.    r dryckiem. C. napisał kilkanaście operetek („Zarzuelas“), które dawano z powodzeniem na scenach hiszpańskich.

Caban, polska nazwa owcy wołoskiej, jako jedna z odmian rasy Zakel, do której należą krajowe odmiany węgierskie, siedmiogrodzkie, karpackie i t. d. Wełuę mają grubą, szorstką, lecz obfitą, mięso dają smaczne. Już Kluk dzieli nasze krajowe owce na pospolite i ca ban ki. Na południo-wschodzie Europy, oraz w Azyi miejscowa odmiana tej rasy odznacza się wielką skłonnością do osadzania w ciele tłuszczu, a zwłaszcza w ogonie, który wskutek tego przeradza się w tłuszczową bryłę, dochodzącą do 10 funtów wagi. Mięso tak zwyrodnio-nych owiec nie odznacza się wyborowym smakiem, a cały z nich użytek w stepowem gospodarstwie ogranicza się do łoju, wytapianego w ogromnej ilości z owiec na rzeź przeznaczonych.

Cabanas, miasto portowe na północnem wybrzeżu wyspy Kuby, o 35 km. na zachód od Hawany, leży w głębi bezpiecznej zatoki t. im., bronione przez fort nadbrzeżny; wywóz cygar i tytoniu.

Cabanis Piotr Jan Grzegorz, lekarz i psycholog francuski ze szkoły sensualistów (* w Cosnac 1757—f w Mulan 1808). Zrazu poświęcił się poe-zyi i tłómaczył Iliadę, oraz współczesnych poetów niemieckich, bez wielkiego powodzenia. Pozostawiony przez ojca własnemu losowi z powodu niepodległego charakteru, uczył się dorywczo, pracując w różnych kierunkach i między innemi służył za sekretarza jednemu z magnatów polskich, którego nazwiska źródła nie podają. W tym charakterze w latach 1773 — 1775 zwiedził Niemcy i Polskę. Po powrocie do kraju, wskutek braku stałego zajęcia, rozbujałej fantazyi i przykrych przejść krajowych, popadł w rodzaj melancholii, z której lekarz Du-breuil wyleczył go zdrową radą, ażeby wstąpił na medycynę i zajął się systematyczną pracą. Wszedłszy raz na właściwą dla siebie drogę, C. wniósł do medycyny pierwiastek niepodległej krytyki i filozoficznych aspiracyj, przyczem wyrobienie językowe nadało jego pracom ponętną formę, pięknie, jasno i treściwie pisanych traktatów. Tym sposobem w prozie naukowej zdobył powodzenie, którego mu poezya nie dała. Jako lekarz praktyczny wydał „Observations sur les affections catarrhales“ (1807) i „Journal de la maladie de Mirabeau“ (1791), którego był lekarzem i przyjacielem. Więcej jednak zajmowała go filozofia medycyny, psychologia i reforma nauczania lekarskiego. W tym ostatnim kierunku położył dość znaczne zasługi, biorąc udział w założeniu podwalin nowszego systemu szkół medycznych.

wpływowi ducha na ciało poświęca autor tylko kilkanaście kartek, podczas gdy reszta dwóch sporych tomów omawia wyłącznie wpływ ciała na ducha. W dziele tern C. jest w swoim żywiole: analizuje i tworzy. Nie potrzebując wielkiej erudycyi, w której nie był silny, puszcza wodze fantazyi, nieod-biega jednak całkowicie od faktów i klasyfikuje w jasnym, barwnym obrazie, należące do przedmiotu zjawiska. Jest nawet o tyle erudytem o ile nowy przedmiot tego wymaga, a przytem nie czuć w nim szkolarstwa. Jeżeli teoryę przyjął od Condillac’a, to jednak w uznaniu faktów jako faktów nie krępuje się ramami doktryny. Z zapałem opiewając zasługi encyklopedystów, wybiega jednak tu i owdzie po za ciasnotę ówczesnego materyalizmu i daje nam, przynajmniej co się tyczy fizycznej zależności umysłu ludzkiego, obraz pełen życia i barwy. Mimo, iż jest to pierwsza książka nankowa w tym przedmiocie, czyta się jak romans. Z kolei rozbiera w niej C. fizyologię wrażeń, wpływy wieku, płci, temperamentów, chorób, sposobu życia, klimatu, na rozwój i charakter umysłowości; wrażliwość, instynkt, sympatya, sen i obłęd są przedmiotem jasnych i trafnych uogólnień; wreszcie wpływ umysłu na ciało, chociaż pobieżnie, jest tu i owdzie trafnie zaznaczony. Wogóle w dziele tern stoi C. na gruncie materya-listycznym. Myśl jest dla niego funkcyą mózgu, podobnie jak oddychanie funkcyą płuc, a ruch—-mięśni, i „chociaż myśl różni się od cieplika a cieplik od limfy, jednakże, mówi C., niema potrzeby dla objaśnienia tych różnych funkcyj przypuszczać sił odrębnych i specyalnych“. Zczasem zmienił zdanie i w pośmiertnym swoim „Lettre à Fauriel sur les causes premières“ (1824) dochodzi do prawdopodobieństwa duszy odrębnej od ciała. Zbiorowe wydanie dzieł C-a wyszło wr. 1823—1825 p. t. „ Oeuvres complè-

Z pozostałych fragmentów ogólno - pedagogicznych widać, iż C. był zwolennikiem swobody nauczania, w przeciwieństwie do monopolu stanu duchownego.

Karyerę profesorską zaczął od wykładu higieny; w r. 1796 objął klinikę chorób wewnętrznych, a w r. 1799 katedrę medycyny sądowej i historyi

j. o.

Cabantous (Ludwik Piotr Franciszek) (urodzony 19 stycznia 1812 r. w Limoges, zmarł w 1872 r. v. Aix). Po ukończeniu świetnem stu-dyów prawnych został w 1841 r. mianowany profesorem prawa administracyjnego w Dijon, a w 1843 r. profesorem takiegoż prawa w Aix, które wykładał aż do śmierci. Kapitalnem dziełem Cabantous’a było: „Repetitions écrites sur le droit administratif“, które w istocie rzeczy, pomimo swego tytułu, zawiera wykład kompletny tego prawa. Dzieła tego wyszły za życia autora trzy wydania, poprawione przez niego i uzupełnione. Po śmierci C-a wyszły jeszcze dwa wydania (ostatnie w 1881) staraniem I. Liégois, profesora prawa w Nancy. Prócz tego C. pomieścił w przeglądach i dziennikach prawnych wiele prac mniejszych, których wyliczanie uważamy za zbyteczne.—(Por. „La grande [encyclo-

A. o.

medycyny. Zajęty zawsze metodologią i wogóle filo- tes“ w 5 tomach, in 8-o. zoficzną stroną wiedzy medycznej, wydał rozprawę:

„Du degré de certitude en médecine“ 1793j, w której raczej broni medycyny, niż analizuje pojęcia i „Coup d’oeil sur les révolutions et la reforme de la medicine“ (1804), w której również tytuł za wiele obiecuje, gdyż C., pomimo, iż był profesorem historyi medycyny, wskutek wątłego zdrowia, wykładów tych nie prowadził, i z wyjątkiem Hipokra-tesa, którego tłómaczył, nie miał sposobności zapoznać się gruntowniej z systemami medycznemi swoich poprzedników. To też z tych usiłowań jego pozostało tylko potępienie nadużyć metodologicznych, popełnionych przez zwolenników geometryi, mechaniki, fizyki i chemii w medycynie, oraz oryginalna, niewątpliwie pierwsza próba wprowadzenia psychologii do medycyny, a mianowicie psychologii sensua-listycznej Condillac’a, którą C., bez niewolniczego zresztą doktrynerstwa, w pismach swoich rozwija, pédie“ str. 576).

Cabarrus Franciszek, hrabia de (* w Bajonie

Na tern też polega główna i wielka jego zasługa, zasługa, dzięki której pomnikowe jego dzieło „Rap- 1752—f w Sewilli, 27 kwietnia 1810), minister port du physique et du moral de l’homme“ (21. Pa- hiszpański, syn przemysłowca; r. 1773 założył ryż, 1802), później kilkakrotnie przedrukowywane, dziś w Madrycie fabrykę mydła i dał się poznać w krót-jeszcze ma swoją wartość. Jest to pierwsza praca kim czasie z prac na polu fiaansowem; między kompletna w tym przedmiocie, rozumie się komple- innemi zaprojektował podczas wojny amerykańskiej tna w duchu epoki, gdyż jakkolwiek miała ona obej- emisyę bonów królewskich czyli „vales“; operacya mować wzajemny stosunek ducha i ciała, jednakże ta, dokonana przez rząd Karola III, ocaliła skarb

r.

„Św.

W. G.

Hiszpanii od ruiny. C., uważany odtąd za wielkiego finansistę, powołany został na dyrektora banku św. Karola, której to instytucyi był sam twórcą (1782), a w trzy lata później należał do komitetu „Towarzystwa handlowego wysp Filipińskich“ i wstąpił do królewskiej Rady Skarbu. Po objęciu tronu przez Karola IV (1788) utrzymał wszystkie swoje urzędy, lecz wkrótce dały się słyszeć tak żywe skargi na jego administracyę, że hrabia Florida Blanca, jakkolwiek zaliczał się do jego osobistych przyjaciół, był zmuszony kazać go aresztować (1790). R. 1792 ulubieniec królowej, Godoy, uwolnił go z więzienia, obdarzył tytułem hrabiowskim i już stale zasięgał jego rad w polityce wewnętrznej i zagranicznej. C., którego córka zaślubiła kon-wencyonistę francuskiego, Talliena, przyczynił się do zawarcia pokoju z Francyą (1795) i podobno zawiązał intrygi w Paryżu, aby osadzić na tronie francuskim infanta hiszpańskiego. R. 1797 reprezentował Hiszpanię na kongresie Rasztadzkim; rząd madrycki miał zamiar zamianować go ministrem pełnomocnym w Paryżu, ale gdy Dyrektoryat nie zgodził się na to, z powodu, iż C. był pochodzenia francuskiego, wysłał go jako ministra do Hagi. Po wstąpieniu Józefa Bonapartego na tron hiszpański, C. został ministrem finansów, wojna jednak nie pozwoliła mu wprowadzić w wykonanie wszystkich planów, jakie stworzył, dla polepszenia stanu finansowego Hiszpanii. Praca jego „Cartas sobre la felicitad publica“, przedstawiona G. Jovel-lanosowi, wydana została drukiem po jego śmierci (1813) i doczekała się kilku późniejszych wydań. Lafuente „Historia de Espana“ t. XXI; Baumgarten „Geschichte Spaniens zur Zeit der französischen Revolution“ w „Grande Encycloped. franç.“ Lami-rault’a.

Cabasson (Wilhelm Alfons Harang, zwany C.), malarz, rytownik i rysownik (* w Rouen 25 lutego 1814 — f w Paryżu 1884), uczeń Dawida d’Angers i Delaroche’a, C. wstąpił do szkoły sztuk pięknych r. 1833. Ukończywszy studya, dał na wystawę najpierw w r. 1841 „Nawrócenie Roberta dyabla“, potem kolejno oglądano na niej dzieła jego następujące: „Chrystus zmarły“ (Salon, 1849); „Żniwo na brzegu rzeki“ (S., 1859); Ludwik w niewoli“ (S., 1864); „Czerwony kapturek“, rysunek (S., 1865); „Powrót Napoleona z wyspy Elby“ (S., 1866); „Dante i Wergiliusz w piekle“ (S., 1870); „Połów ślimaków w Villerville” akwa-rella (S., 1879); r „Wspomnienie Normandyi“ (S., 1882). Jego też „Św. Roman“ znajduje się w muzeum w Rouen. C. zamianowany profesorem szkoły sztuk ozdobniczych, został później jej sekretarzem, a w r. 1878 otrzymał order legii honorowej. — „Grande Encycl.“ Lamirault’a.    *

Cabat Ludwik, współczesny malarz francuski (* w Paryżu d. 6 grudnia 1812). Jako uczeń pejzażysty Flersa, sam też pejzażowi się poświęcił, zbierając widoki po całej Francyi. W 1833 wystawił krajobraz „Nad brzegami Bouzanne“ (dep. Indre); później malował głównie okolice Paryża, pełne wówczas jeszcze roślinności, przestworu i uroków wiejskich. W 1835 dostał medal za „Karczmę w Montsouris“ i „Ogród Beaujon“, a w następnym za „Wilczą jamę“ w Fontainebleau. Wyjechał potem do Włoch, skąd w r. 1838 nadesłał „Drogę przez dolinę Narni“. We Włoszech zboczył do pejzażu historycznego w „Młodym Tobiaszu“ i „Dobrym Samarytanine“ (1840). Charakter taki w twórczości C-a przebija się jeszcze w „Uczniach z Emmaus“ z r. 1851. Romantycy zarówno jak klasycy byli z niego niezadowoleni. Na wystawie powszech. 1855 zabłysnął C. prześlicznym „Porankiem“, uzupełnionym przez „Zmierzch“ i „Wieczór“. Nie tak głęboki, nie tak doskonały w rysunku jak Rousseau lub Corot, umiał odczuwać naturę, z drobiazgów nawet wydobywał poezyę i był jednym z torujących nowe drogi pejzażowi nie-konwencyonalnemu, uie-akademickiemu. Mieszkając przeważnie we Włoszech, od r. 1877—1885 był dyrektorem akademii franc, w Rzymie. Od 1855 jest oficerem legii hon., a od 1867 członkiem instytutu.

Cabazilas(Cabasylas) Mikołaj v.Ni lus(NelXoç), arcybiskup Tessaloniki, z pierwszej połowy w. XIV. Dzieła jego były ostro krytykowane przez pisarzy kościelnych rzymskich, a natomiast znajdowały uznanie u greckich i protestanckich; największy rozgłos miały: „ Uśpi twv ociuwv dję sxxXTjaiaau-xrjç Siaaraascüç“ (o przyczynie odszczepieûstwa pomiędzy kościołami), przełożone na język ang. przez

T. Gressopa (Londyn, 1560) i „IIspl oję ap^Yję tod 7ra7ra“ (o prymacie papieskim), przetłómaczone po łacinie przez Mathiasa Flaciusa (Frankfurt, 1555), oraz z pismami Barlaama (Hanower, 1608). — Następca C-a, synowiec jego tegoż imienia (Ca-bazilas Mikołaj), używany był w r. 1346 przez patryarchę konstantynopolitańskiego, Jana, do układów z cesarzem Kantakuzenem, w roku zaś 1347. Kantakuzen zwycięski wysłał go z warunkami ugody do cesarzowej Anny (ob. Kantakuzen Jan VI). C. był autorem wielu dzieł, które pozostały w rękopisach; w druku znane są tylko: „Epp.Y]vsia X£çpaXauo§Y]ç“, które miało wiele edycyj greckich i łacińskich; o życiu w Chrystusie „De vita in Christo libri IV“ przekład Pontanusa (Ingolstadt, 1604 r.); oraz komentarz trzeciej księgi „Syntaxis mathematica“ Ptolemeusza. Komentarz ten zapełnia lukę między pracami Teona Aleksandryjskiego i Papusa i był ogłoszony z temi ostatniemi w wydaniu bazylejskiem „Almagestu“ 1538, oraz przez Halmę, 1822 r.    *

Cabecilla—nazwa nadana w Ameryce południowej i Hiszpanii przywódzcom partyzantów i band ochotniczych w wojnach domowych.    r-

Cabestaing, v.Cabestanh, Capestaing, Ca-bestany Wilhelm, wybitny trubadur; żył w w. XIII i brał udział w walce Kastylczyków z Maurami pod Las Navas (1212). Istnieje podanie, że Rajmund z Château-Roussillon, którego żonę Małgorzatę, C. w swoich pieśniach miłosnych opiewał, uniesiony zazdrością, zabił go i serce jego dał do zjedzenia małżonce; ta dowiedziawszy się, co spożyła, skoczyła z balkonu na ziemię i zabiła się. Wiarogo-dnośćtego podania jest zakwestyonowana.—P o r ó w n. Beschnidt „Die Biographie des Trubadors C. und ihr historischer Werth“ (Marburg, 1879). — Pieśni

C-a, nacechowane namiętnym polotem, wydał Hüffer w „Der Trubador Q. de C.“ (Berlin, 1869).

voo,l C. chciał postępować po dyktatorsku, wskutek czego wpadł w kolizyę i z ustawą, którą sam przepisał kolonii, i z większością kolouistów. Stało się to powodem do sporów i rozdziału w kolonii; większość postanowiła wykluczyć z niej C-a i mniejszość, w liczbie 180 członków. Wyłączeni udali się 1 list. I860 r. do St.-Louis, ale C. nie mógł przeżyć tego ciosu i w kilka dni później zmarł. Wierni mu stronnicy założyli nową kolonię komunistyczną w Cheltenham, ale ta w 1864 r. stanowczo upadła. Kolonia z Nauvoo była zmuszona z powodu wadliwego tytułu własności swojej posiadłości przenieść się do stanu Jowa, Adams County, gdzie osiedliła się na gruntach, nabytych jeszcze przez C-a, i przetrwała do ostatnich czasów, w ciężkich kłopotach i długaeh. W 1881 r. zwolennicy idei C-a założyli jeszcze w Kalifornii osadę pod nazwą Icaria-Spe-ranza, dokąd mieli się przenieść i osadnicy ze stanu Jowa.—Co się tyczy nauki C-a, można powiedzieć, że odznacza się ona umiarkowaniem w porównaniu z innymi komunistami, jak Fourierem, Ba-boeufem i t. p. Chce utrzymania małżeństwa, życia rodzinnego, surowych obyczajów, jest przeciwnikiem próżnowania. Każdy w jego państwie winien po 6—7 godzin dziennie pracować, poczynając od pewnego wieku, mianowicie mężczyźni od 18, kobiety od 17 lat. Wiek pracy dla pierwszych kończy się z 65, dla drugich z 50 rokiem życia. Zasadą jego było; „De chacun suivant ses forces, à chacun suivant ses besoins“. Do jakiego stopnia jednak urządzenia jego były despotyczne, można się przekonać z przepisu, na mocy którego wszyscy obowiązani byli o godz. 10 wieczorem chodzić spać. Wogóle C. patrzył z lekceważeniem na wszelkiego rodzaju wolność osobistą. Wolność prasy była według niego zgubna; dla tego pozwalał tylko na wydawanie dzienników urzędowych w ograniczonej ilości. Szanował tylko wolność religijną, pozwalając każdemu w wieku 17 — 18 lat przyjąć tę religię, która mu najwięcej przypadała do przekonania. — Prócz wyżej wymienionych książek C. wydał jeszcze i inne. Ważniejszeini są: „Le vrai Christianisme suivant Jesus-Christ“ (1846); „La colonie Icarienne aux Etats-Unis“ (1856); „Proces et acquittement du citoyen Cabet“ (Par., 1849); „Refutation de tous les écrits contre la communauté“—i inne.

Cabet Stefan, założyciel szkoły komunistów, nazywanej Ikaryjską (* 2 stycznia 1788 r. w Dijon — f 8 listo. 1856 w Samt-Louis, w Ameryce).

Syn bednarza, pracą i wytrwałością wyrobił się tak, że został naprzód adwokatem w Dijon, a następnie, odznaczywszy się w pewnym procesie politycznym, w Paryżu. W tern ostatniem mieście połączył się z partyą republikańską, a nawet należał do związku Karbonarów. W owym czasie był współpracownikiem Dalloza w jego „Journal de la jurisprudence“. Po rewolucyi z 1830 r., w której wziął pewien udział, został zamianowany prokuratorem generalnym na Korsyce; już jednak w 1831 złożono go z tego urzędu z powodu mowy skierowanej przeciwko nowemu rządowi. Wkrótce potem został deputowanym z Dijon do ciała prawodawczego, w którem występował z silną opozycyą przeciwko rządowi, należąc do stronnictwa radykalnych republikanów. Walczył też z rządem na polu dziennikarskiem, pomieszczając liczne artykuły w „Populaire“, dzienniku demokratycznym.

A. O.

W tymże czasie wydał „Histoire de la révolution de 1830“. Skazany w 1834 za obrazę króla na dwuletnie więzienie, zbiegł do Anglii, gdzie, po przeczytaniu Utopii Tomasza Morusa, z demokraty stał się komunistą. Wróciwszy wskutek amnesty i do Praucyi w 1837, wydał „Histoire de la révolution fr. de 1789 à 1830“, w której zwrócił uwagę społeczeństwa na potrzebę gruntowniejszego zbadania tej epoki, tudzież Podróż do ikaryi, która mu zjednała większą sławę. Pierwsze wydanie tej książki pojawiło się w 1840 pod pseudonimem, jako tłómaczenie z angielskiego pod tyt: „Voyage et aventures de lord W. Cansdall en lcane, traduit de l’anglais de P. Adams“. Książka ta, przedstawiająca życie w fantazyjnem państwie Ikaryi, zyskała C-wi wielu zwolenników, zwłaszcza między klasą robotniczą. Jednocześnie z tern U. wznowił wydawnictwo dziennika „Populaire“, który wychodził z małerni przerwami do 1862 r., jako główny organ komunizmu ikaryjskiego. W 1847 C. sądził, że idee jego o tyle się przyjęły i rozpowszechniły, iż może już przystąpić do przeprowadzenia ich w praktyce. Dla tego nabył w stanie Texas nad

francuski (* 1 lutego 1815 w Nuits, w dep. Côte d’Or — f 23 października 1876 w Paryżu), kształcił się naprzód w Dijon, potem w r. 1835 wstąpił do szkoły sztuk pięknych w Paryżu, a w 1836 dostał się do pracowni Rude’a i pod kierunkiem swego mistrza wykonał posąg „Młodego podróżnika na grobie w Termopiiach“, który, odlany z brouzu, znajdował się na wystawie w Salonie 1844 r., a wykuty z marmuru—tamże w r. 1846. Od

Ken-Hiver grunta, na których miał założyć raj ziem- Cabet Jan Chrzciciel Paweł, rzeźbiarz ski. W lutym 1848 r. udało się tam, jako przednia straż, 09 jego stronników; ekspedycya ta jednak zupełnie się nie powiodła. JSlie zrażony niepowodzeniem, C. jeszcze w tymże roku urządził pod osobistem swojem przewodnictwem drugą wyprawę, złożoną z 400 ludzi, którzy osiedlili się w stanie Illinois, w Nauvoo, w zakładzie, z którego przedtem wypędzeni byli Mormoni. Kolonia ta z początku nawet, wskutek pomyślnych warunków miejscowych, prosperowała. Tymczasem w Paryżu C. ska- 1840—1862 C. pracował za granicą, głównie zaś zany został zaocznie za sprzeniewierzenie się, wsku- w Petersburgu, gdzie wykonał 8 płaskorzeźb do tek skargi niektórych jego stronników, niezadowo- wnętrza soboru sw. Izaaka, fontannę do pałacu lonych z jego zarządu wspóluemi sprawami. Z tego w. księżnej Maryi Leuchtenberskiej, popiersia księ-powodu był zmuszony wrócić do kraju w celu bro- cia Leuchienberskiego i w. księcia Michała, oraz nienia się przeciwko temu oskarżeniu. Jakoż zy- ! statuę Piór y do ogrodu zimowego przy pałacu ce-skał zupełne uniewinnienie. Powróciwszy do Nau- * sarskim; w Odessie wreszcie jego dziełem jest wo-

112

Wyrazy nie umieszczone pod C, znajdują się pod K.

Eucjk. Powił, lluitr. T. X.

dotrysk monumentalny ozdobiony pięciu figurami.

nieniami przez Ovieda w jego „Historia general de las Indias“; w drugiom streszczeniu, niezupełnem, ogłoszony w t. XIV „Documentas ineditos del Ar-chivo de las Indias“; przełożony na język angielski w zbiorze Purchase’a i przez Buckinghama Smitha (Waszyngton, 1851, 2-e wyd. Albany, 1871). Pedro Fernandez napisał p. t.: „Comentarios“ sprawozdanie z podróży C-y po Ameryce połud., ogłoszone z dziełem poprzedniem w Valladolid (1555) i przedrukowane pospołu z niem w tomie 1 zbioru Barcią (Madryt, 1749) oraz przez E. de Vedia w „Historia-dores primitivos de las Indias“ (t. 1, Madryt, 1863), na język francuski przełożone przez Ternaux Coin-pans'a (Paryż, 1837); a te liczne streszczenia, przekłady i wydania dają dostateczne świadectwo wartości dzieła, nie przebrzmiałej do naszych czasów.

Powróciwszy przy końcu 1852 r. do Paryża, cieszył się tam wielką przyjaźnią Rude’a, który wydał za niego swą siostrzenicę. Po zgonie tego mistrza, C. wykończył trzy ważne, rozpoczęte przez niego, rzeźby: „Głowę Chrystusa“ z marmuru, „Hebe igrającą z orłem“ oraz „Amora zwycięskiego“.

Z prac późniejszych C-a wymienimy: „Pastuszek wydzierający ptaki z gniazda“ posąg z marmuru,

„Zuzanna“ (w pałacu elizejskim), „Zbudzenie się wiosny“, „Boleść“, płaskorzeźba nagrobkowa; „Rok 1871“, „Teologia“; „Rybaczka“ i „Baigneuse“, dwa posągi kamienne, umieszczone w dziedzińcu wewnętrznym pałacu Tuileries, „Amfitryta“, płaskorzeźba na frontonie kolistym nowej galeryi, zbudowanej przez Lefuela; „Dyana odpoczywająca“

Cabinda, Kabin da, miasto w Afryce równiko-

od uścia Kongo, leży nad malowniczą i bezpieczną zatoką i liczy do 10,000 m-ców, którzy znani są jako zdolni rzemieślnicy i odważni żeglarze; budowane tu statki większe i łodzie, rozchodzą się po całem okolicznem wybrzeżu. Główny przedmiot handlu stanowi miedź i drzewo sandałowe. Okrąg C. należy wraz z miastem do portugalskiej kolonii Loanda, od której przedzielony jest uściowem wy-

And. S.

i „Zbieracz winogron“, dwa posągi kamienne w ni- —„Grande Encyclop.“ Lamirault’a. szach galeryi Luwru; „Handel morski“ posąg kamienny, umieszczony w niszy na wielkich schodach wej, na wybrzeżu Atlantyku, o 66 km. na północ trybunału handlowego w Paryżu; „Śpiew“ i „Poezya“ na frontonie bocznej fasady Nowej Opery; „Opór“, posąg wzniesiony na jednym z placów w Dijon, na pamiątkę obrony tego miasta, ale później zdjęty z piedestału. Po wystawie 1855 C. otrzymał medal 2-ej klasy, w 1861—pierwszej, w 1863—order legii honorowej.—„Gr. Encyclop.“ Lamirault’a. *

Cabial ob., Capybara (Hydrochoerus).

Cable Jerzy Washington (* 1844 w Nowym Orleanie), pisarz amerykański. Podczas wojny domowej walczył w szeregach stanów południowych; po ukończeniu wojny został dziennikarzem. Swoje drobne powiastki i szkice, które drukował w różnych czasopismach, wydał zebrane p. t. „Old creole days“ (1879). Po nich napisał większe powieści: „Grandissimes“ (1880), „Madame Delphine“ (1881),

Cabeza del Buey, miasto w hiszpańskim departamencie Badajoz (Estremadura), w okręgu Ca- brzeżem państwa Kongo, stuera, przy dr. żel. Ciudad-Real-Badajoz. Przeszło 8000 m-ców, trudniących się wyrobem tkanin wełnianych i rolnictwem.    And- s-

Cabeza de Vaca Alvar Nuńez, podróżnik i kolonizator hiszpański z w. XVI, urodzony w Xe-rez de la Frontera, zmarły w Sewilli, wnuk gubernatora wysp Kanaryjskich, Pedra de Vera. W r.

Cabo, portugalska nazwa na oznaczenie przylądków, zwłaszcza skalistych i wyniosłych, np. C. verde przylądek Zielony, G. blanco, przylądek Biały i t. p. Określniki należące do wyrazu C. ob. pod wyrazami Blanco, Verde, i t. d. And- s-Caboche Szymon Le cous te 11 i er, rzeźnik paryski, żyjący na początku XV wieku; od r. 1411 znosił się on potajemnie, jak i wielu innych znaczniejszych rzeźników paryskich, z księciem Burgundyi, ar. 1413 odegrał wybitną rolę w rozruchach, które wstrząsnęły Paryżem. Dnia 27 kwietnia C., obiegłszy cały Paryż, aby lud podburzyć, zdobył nazajutrz na czele tłumów Bastylię i pierwszy wtargnął do pałacu Delfina, skąd powstańcy porwali doradzców księcia Gwienny i osadzili ich

1528 puścił się z Panfilem Narvaezem na podbicie Florydy i był jednym z niewielu, którzy tę wyprawę przeżyli. Dla zjednania sobie krajowców, zo- „Dr. Sevier“ (1884), „The Creols of Louisiana“ stał lekarzem, i, jak sam świadczy, cudów doka- (1884) i t. d.—C. jest obecnie jednym z najpopularniej-zywał swemi lekami. Dziewięć lat poświęcił z trze- szych powieściopisarzy amerykańskich, ma towarzyszami na przebycie stron południowych Ameryki północnej, zdołał dotrzeć do S. Miguel de Culhuacan, stamtąd do Meksyku i w 1536 powrócił do Hiszpanii, gdzie się nazwał gubernatorem Paragwaju. W r. 1540 d. 2 listopada pięciu okrętami z 700 ludźmi wyruszył znów na morze z S. Lu-car da Barrameda i d. 29 marca 1541 wylądował w S. Catharina na południu Brazylii; stamtąd lądem dostał się do Assomption i pierwszy z Europejczyków zbadał porzecze Iguazy w Paranie, nadto zaś z jego polecenia dokonano wiele wycieczek wywiadowczych, zwłaszcza w kierunku Peru; ale podczas nieobecności jego wojska, które wysłał był przeciw Indyanom, roku 1543 zbuntowani Hiszpanie uwięzili go i odesłali do Hiszpanii, gdzie go rada Indyj zachodnich skazała na sześć lat wygnania w więzieniu. D. 22 maja należał do zdobywców do Oranu; apelował wszakże od jej wyroku i nie pałacu królewskiego. Po ogłoszeniu edyktu kró-tylko się usprawiedliwił, ale nawet otrzymał pen- lewskiego (grande ordonnancé) w d. 26 maja, za-syę w sumie 2,000 dukatów. Potem został preze- dającego cios ostatni potędze rzeźników, C. i jego sem indyjskiego biura handlowego w Sewilli. Wy- stronnicy walczyli zawzięcie przeciwko aktowi zgody dał p. t.: „Relacion“, opis swych przygód we Flo- z książętami partyi Orleańskiej, ale usiłowania ich rydzie (Zamora, 1542, po włosku w tomie III zbio- nie odniosły skutku i pokój został podpisany ru Ramusio), streszczony z poprawkami i dopeł- w Pontoise. D. 4 sierpnia banda C-a została

w Paryżu doszczętnie pobitą. Wyłączony z amnestyi z d. 29 sierpnia i, nie zdoławszy uzyskać przebaczenia króla, G. schronił się do Burgundyi i wstąpił do służby księcia burgundzkiego. Od r. 1415 zaginęły po nim wszelkie ślady; prawdopodobnie wrócił do Paryża w szeregach burgundz-kich.    r-

And. S.

Cabochłens. Nazwa głośnego stronnictwa paryskiego za panowania Karola VI, które się utworzyło r. 1411 w celu wymuszenia na królu reform i poparcia księcia burgundzkiego przeciwko partyi Armaniaków (ob.) Stronnictwo otrzymało nazwę od jednego z głównych i najgwałtowniejszych swoich przywódzców, Szymona Lecoustellier, przezwanego Caboche (ob.) R. 1411 książę burgundzki, Jan Nieustraszony, szukając na wszystkie strony sprzymierzeńców przeciwko książętom Armagnac’om, znalazł poparcie u Piotra des Essarts, prevôt’a paryskiego i przy jego pomocy zorganizował bandę w Paryżu, opartą na rzeźnikach i pokrewnych im cechach. Naczelnikami bandy, którzy się znosili z księciem burgundzkim, byli rzeźnicy Denis de Chaumont, Szymon Caboche i ich krewni: Saint-Yon i Legois. Do rady głównej weszli: Piotr Cauchon, członek uniwersytetu, karmelita Eustachy de Pa-villy, prezes Izby obrachunkowej Eustachy de Laistre, sekretarz królewski Wilhelm Barrault, żona jego Małgorzata la Boitelle i panowie burgundzcy: Elyon de Jacqueville, Robert de Mailly i Karol de Lens. Banda wzrosła w krótkim bardzo Czasie do liczby dwudziestu kilku tysięcy; urzędowym jej mówcą był pełen ognia i wymowy starzec, chirurg Jan de Troyes. Rozpoczął się szalony pościg za Arma-niakami. Stronnictwo C. utworzyło własne swoje milicye w Paryżu i przybrało za godło chorągiew z krzyżem św. Andrzeja burgundzkiego; po oblężeniu miasta Bourges i pokoju w Auxerre (23 sierpnia 1412) siły jego tak się wzmogły, że już w m. lutym r. następnego mogło skutecznie poprzeć Stany w ich reklamacyach i wysłało, jako swojego reprezentanta do „komisyi reform“, Piotra Cauchon. Tępienie Armaniaków wzmogło się; jednocześnie sarkano na Delfina za jego życie lekkomyślne i rozwiązłe. Nagle Piotr des Essarts, przeszedłszy na stronę Armaniaków, usadowił się zbrojno w Ba-stylii, za zgodą księcia Gwienny; tłumy powstały; pierwszy wybuch rozpoczął się 27 kwietnia i trwał dwa dni. Rzeźnicy zdobyli Bastylię, zajęli pałac Delfina i uwięzili księcia de Bar, Piotra des Essarts i dziewiętnastu doradzców księcia Gwienny. Dnia 9 maja rozruchy się ponowiły, a 22 maja tłumy zawładnęły pałacem Saint-Paul i, nie zważając na prośby królowej i protestacye Jana Nieustraszonego, poprowadziły do więzienia Ludwika Bawarskiego i trzydzieści innych osób, pomiędzy któremi znalazło się piętnaście dam honorowych królowej. Rokoszanie zmusili króla do uświęcenia ich czynu patentem (lettre patenté). Dla podtrzymania swojej władzy C. ogłosili za pośrednictwem parlamentu edykt reformy, ułożonej przez Stany, mającej na celu reorganizacyę całej administracyi królewskiej, t. j. finansów i skarbu, podatku od soli, dworu królewskiego, 1 (Rady, kanclerstwa, parlamentu, Izby

obrachunkowej, administracyi sądowej, służby wojennej i fortecznej, zarządu wód i lasów it. d. Edykt pozostał martwą literą, ograniczono się jedynie do zmiany personelu służbowego. Rokoszanie stracili Piotra des Essarts i kilku jego towarzyszy i siłą zaciągnęli publiczną pożyczkę. Wówczas ogólne znużenie owładnęło ludnością Paryża; książę Orleański stał się groźnym, a król, przyszedłszy do zdrowia, rozpoczął negocyacye pokojowe; w Pontoise zredagowano treść proponowanego traktatu (lipiec 1413).    C., czując się zagrożonymi, mimo

obietnicy amnesty!, stawili energiczny opór, ale potęga ich już upadła. Mieszczanie, z Janem Jouve-nel na czele, zyskawszy poparcie parlamentu, uniwersytetu, króla i Delfina, uwolnili Paryż od strasznej rzeźniczej bandy. Pokój podpisany został 4 sierpnia i wszyscy więźniowie wyszli z więzienia.

C. nie odważyli się na ostatnią walkę zbrojną; opuszczeni przez stronników, rozpierzchli się, a przy-wódzcy uciekli do Burgundyi lub Flandryi. Nastąpiła gwałtowna reakcya. Armaniacy zawładnęli wszyst-kiemi urzędami i wzięli odwet: mnóstwo ludzi poszło do więzienia, a kilkunastu stracono. Książę Burgundyi uciekł z Paryża. Przywódzcy bandy, wyłączeni z amnestyi, pozostali przy Janie bur-gundzkim. R. 1416 paryska rzeźnia została zwaloną, a cech utracił swoje przywileje. Z pomiędzy przywódzców bandy C., Jan de Troyes, Eustachy de Laistre, bracia Saint-Yon i Legois, oraz Denis de Chaumont powrócili do Paryża w r. 1418 i, poparci przez Filipa Dobrego, odzyskali łaskę królewską. Kilku z nich było później oficerami i doradzcami króla angielskiego, podczas zajęcia Paryża.—P. Cochon „Chronique normande“ (Rouen, 1870); Longnon „Paris sous la domination anglaise“ (Paryż, 1879.); Le Roux de Lincy et Tisserand „Paris et ses Historiens“ (Paryż 1868); A. Coville w „Gr. Encycl. franç.“ Lamirault’a.    r-

Cabo-Frio, miasto w brazylijskiej prowincyi Rio-Janeiro, założone w 1575 r., leży nad wązkim kanałem, za pomocą którego nadbrzeżna laguna Ara-ruama łączy się z Atlantykiem; niezła przystań, z której wywożą ryby i zboże; klasztor katolicki, szpital, 3,500 m-ców. Wprost miasta skalista wysepka, do 400 m. nad p. m. wzniesiona, 5 km. długa, której kraniec południowy nosi nazwę przylądka C. Frioi opatrzony jest w latarnię morską. Między wysepką a lądem kanał morski, do 200 m. głęboki, przedstawia zaciszne schronienie dla największych okrętów podczas burzy.

Caboga Bernard, generał austryacki (* 1785— f 1855), pochodził Z8 starego rodu patrycyuszow-skiego w Dubrowniku; po ukończeniu akademii inżynierów w Wiedniu, podczas wojny 1809 r. odznaczył się w potyczkach przeciwko połączonym Francuzom i Bawarczykom; potem, z korpusem generała Wallmodena dostawszy się do armii następcy tronu szwedzkiego, brał udział w bitwie pod Seestadt i dla ataku na Rendsburg zbudował szybko dwa mosty na rzece Ej der, za co otrzymał order szwedzki. Pełnił też misye dyplomatyczne, będąc posłanym raz na wyspy Jońskie, a następnie do Czaruo-górza i Albanii; później, wysłany do Wenecyi, brał

J. A.

J A.

N.

i».

And. S.

udział w wyprawie wojsk austryackich do Neapolu, nakoniec w 1. 1828—29 i 1830—1831 wydelegowany był do obozu wojsk russkich. W r. 1836 powołano go na stanowisko wychowawcy synów arcyksięcia Franciszka d’Este i w r. 1837 zamianowano ich ochmistrzem. W r. 1846 został wicemarszałkiem polnym, w r. 1849 był wysłany z mi-syą dyplomatyczną do Warszawy, a w 1854 otrzymał stopień „feldzeugmeister“ (zbrojmistrz polny). N-

Cabomba (Aubl., Guian., 321, t. 124). Pływiec. Rodzaj roślin, należący do rodziny Grzybieniowatych (Nymphaeaceae), typ plemienia Pływcowych (Cabom-beae). Kwiaty obupłciowe, małe. Osadnik stożkowy, krótki; kielich złożony z 3-ch listków płatkowatych, dachówkowatych lub skręconych; płatków korony 3. naprzemianległych z listkami kielicha; pręcików 3, naprzemianległych z płatkami, czasami w liczbie podwójnej, wolnych, o pylnikach 2-wo-reczkowych, zewnętrznych, otwierających się w dwie podłużne szpary; słupków 3, przeciwległych płatkom, wolnych, czasami zaś 2 albo 4. Zalążnia l-komo* rowa, szyjka cienka; znamię główkowate; zalążków w komorach po 2 lub 3, ściennych, zwieszonych, wstecznych, z otworkiem zwróconym w górę i ku zewnątrz. Owoc złożony z 1—3 pestczaków, ze śródowocnią szczupłą, pestką grubą, pomarszczoną. Nasiona z bielmem podwójnem, dolnem—mączystem, górnem—mięsistem. Zarodek krótki, wywrócony, o listniach grubych, o rostku krótkim, górnym. Są to zioła wodne, o łodydze cienkiej, okrytej powłoką śluzowatą, o liściach naprzemianległych, pływających, tarczowatych, a pogrążonych w wodzie, złożonych tylko z samych witko waty ch nerwów, o kwiatach kątowych, samotnych, długo-ogonkowych. Znane są tylko 3 gatunki, rosnące w wodach strefy gorącej Ameryki.

Gabombeae H. Bn. Pływcowe. Plemię rodziny Grzybieniowatych (Nymphaeaceae), o kwiatach

3-liczebnych i o słupkach wolnych, utwierdzonych na osadniku wypukłym. Zalążki w liczbie ograniczonej przytwierdzone w kącie wewnętrznym za-lążni (budowa kwiatów podobna jak w rodzinie Alismaceae). Bielmo otaczające zarodek podwójne. Plemię to obejmuje dwa rodzaje: Cabomba i Bru-senia.

Cabût (Caboto) Jan, żeglarz angielski, włoch rodem, współczesny Kolumbowi; opuściwszy w 1490 ojczyznę, udał się z synami swymi do Anglii i zamieszkał w Brystolu, skąd czynił wycieczki wodne na zachód i północ, a przy zasiłkach od kupców angielskich i króla Henryka VII szukał drogi do Chin i Indyj wschodnich w kierunku północno-zachodnim od Europy. W r. 1497 odkrył brzeg północnej Ameryki, najprawdopodobniej dzisiejszy półwysep Labrador, który nazwał „Terra de prima vista“.

Cabot Sebastyan (* 1472 — f 1557?), syn Jana, najpierw towarzyszył ojcu w jego podróżach morskich, a w r. 1503 przedsięwziął pierwszą na własną rękę zorganizowaną wyprawę i popłynął do Labradoru, skąd przywiózł kilku Eskimosów. Był to mąż wielkich zdolności, jeden z najlepszych kosmografów i kartografów swej doby, atoli cha-rakteru wielce chwiejnego. Służył raz Anglikom, drugi raz Hiszpanom i ofiarowywał w końcu swe usługi Wenecyi, obiecując jej wskazać najkrótszą drogę do Chin. W r. 1526 wiódł wyprawę hiszpańską, która około Ameryki Południowej miała przepłynąć do wysp Moluckich, jednakże dotarł tylko do uścia La Platy i dalej się nie ruszył, za co był uwięziony i zesłany do Oranu. Po ułaskawieniu wrócił do Anglii, gdzie w r. 1555 założył towarzystwo żeglugi po oceanie Północnym. C. jest słusznie uważany za jednego z twórców późniejszej potęgi morskiej Anglików, którzy właśnie dzięki jego zachętom poczęli od tej pory przedsiębrać większe wyprawy morskie.— „Bieddle Richard Memoir of Sebastjan C.“ (Lond., 1831); H. Harisse: „Jean et Sébastien C.“ (Paryż, 1883): Peschei 0. „Geschichte des Zeitalters der Entdeckungen“ (wyd.

2-e, Stuttgard, 1877); toż w przekładzie polskim J. Tretiaka „Historya wielkich odkryć w XV i XVI w.“ (Lwów, 1879).

Cabra, 1 ) c., prawy dopływ Genilu (systemat Gwadalkwiwiru), źródło leży na północnych stokach wyniosłości Sierra Priégo, kierunek biegu zachodni, długość 65 km. Na prawym jej wyniosłym brzegu leży malowniczo: 2) C., stolica okręgu t. im., w hiszpańskim departamencie Kordoby (Andaluzya), pięknie zabudowane miasto, połączone drogą żelazną z Jaënem i Sewillą, posiada stary zamek, kilka kościołów i klasztorów, szkołę wyższą (Colegio de Huma-nidades) i 13,741 m. (1884), którzy głównie trudnią się uprawą wina, znanego pod nazwą C.

Cabral Piotr Alvarez (* około 1460—f około 1526), żeglarz portugalski; mianowany przez króla Emanuela admirałem floty, przeznaczony do obrony handlu Portugalii w Indyach Wschodnich, wypłynął w r. 1500 z Lizbony i od brzegów Gwinei skierował się na południo-zachód w celu okrążenia strefy ciszy morskiej, atoli, porwany prądem równikowym, zapędzony był na zachód, gdzie odkrył nieznany dotąd kraj, któremu dał nazwę Terra da S. Cruz, zamienioną potem na Brazylię. Stamtąd dopiero udał się do Indyj i w drodze w pobliżu przylądka Dobrej Nadziei zaskoczony był przez straszliwą burzę, która pozbawiła go prawie połowy okrętów i ludzi (w ich liczbie zginął sławny żeglarz Bartłomiej Diaz), poczem dopiero, przepłynąwszy kanał Mozambicki, wylądował w Kalkucie. Książę tameczny, Zamorin, przyjął go wprawdzie uprzejmie, ale ludność miejscowa, podburzona przez kupców arabskich, wystąpiła wrogo, co wywołało utarczkę i nawet doszło do tego, że C. kazał bombardować stolicę; jednakże u innych radżów doznał bardzo gościnnego przyjęcia. Nakupiwszy rozmaitych korzeni, pereł i drogich kamieni, wrócił do Lizbony po półtorarocznej blizko podróży. Przygody C-a podczas tej wycieczki opisane są w dziele Ramu-siusa: „Navigazioni e viaggj“( Wenec., 1563, wydanie nowe w r. 1853).

Cabral Franciszek (* 1528—f w Goa 1609), misyonarz portugalski, z zakonu jezuitów; wykładał w kolegiach w Goa, Baęaim i Cochin; był prowin-cyałem w Japonii, a ostatecznie dyrektorem zakładu naukowego w Goa i generalnym wizytatorem In-

W. O.

And. S.

dyj. Pozostawił dużą kolekcyę listów, z których ważniejsze mieszczą się w zbiorze „Colleccäo das cartas da Japäo“ (Evora, 1598).    r

Cabral Antoni Bernard da Costa, hrabia Thom ar, mąż stanu portugalski (* 1803—f 1889); z początku trudnił się adwokaturą w Oporto, później był urzędnikiem sądowym; w r. 1835 obi any posłem na sejm, należał najpierw do opozycyi, ale już w r. 1838 stał się jednym z przywódzców absolutyzmu. W tymże r. mianowany był gubernatorem Lizbony, a w następnym ministrem sprawiedliwości i na tern stanowisku usiłował władzę królewską wyzwolić z pęt konstytucyi. Będąc w 1842 wodzem rewolucyi w Oporto, która przywróciła mniej liberalną konstytucyę króla Piotra z r. 1826, utracił wprawdzie chwilowo tekę ministeryalną, ale wkrótce potem znowu był powołany razem z Ter-ceirą na stanowisko ministra spraw wewnętrznych i, stojąc na czele rządu, rządził absolutnie, nakładał zbyt uciążliwe podatki, szafował lekkomyślnie groszem publicznym i czynił zamachy na niezależność sądownictwa, co, pomimo wielu z drugiej strony reform, mających na celu utrwalenie spokoju i porządku w kraju, wywołało ogólne niezadowolenie, zakończone rewolucyą w Oporto; skutkiem czego C. zmuszony był w r. 1846 uciekać do Anglii. Mimo to, po powrocie do ojczyzny nabył znowu wpływu wśród ludności i w r. 1849 powołany nanowo na stanowisko ministra, rządził, jak pierwej, ze szkodą skarbu państwa; z tego powodu w r. 1851 utworzyła się przeciw niemu opozycya, z bratem jego Joäo Silva C. i księciem Saldanha na czele, która zmusiła go do ustąpienia. Później w 1. 1859—61 był posłem portugalskim w Brazylii, a w r. 1862 otrzymał krzesło w radzie państwa i jednocześnie zamianowany był prezesem sądu karnego.    K

Cabral Bejarano Antonio, współczesny malarz hiszpański rodzajowy oraz portrecista wybitny. Z licznych dzieł jego zasługują na wyróżnienie: „Portret królowej Izabelli“, wielki obraz rodzajowy, osnuty na temacie z romansu Cervantesa „Rimo-nete y Cortadillo“, „Widok Torebianca“, „Torero“ i „Maja“, oraz niektóre malowidła dekoracyjne w pałacach San Telrno w Sewilli i San Lucar de Baramedo, należącym do księcia Montpensier. Wiele rysunków, jako też kilka rycin C-a znajduje się w różnych czasopismach ilustrowanych, głównie zaś w „Album Sevillano“.    *

Cabral y Aquadc Manuel, malarz hiszpański, syn poprzed. Kształcił się pod kierunkiem własnego ojca C-a, profesora perspektywy w akademii malarskiej w Sewilli, gdzie sam został nauczycielem rysunku. R. 1858 wystawił w Madrycie na widok publiczny swój obraz „Boże Ciało“ w Sewilli, r. 1862 „Wielki Piątek“ w Sewilli, obrazy wielkiej wartości. Najlepszą pracą Cabrala jest „Upadek Murilla z rusztowania w kościele oo. kapucynów w Kadyksie“ (obraz ten znajduje się obecnie w muzeum sewilskiem). C. jest zarazem znakomitym malarzem portretów. („Ottûv. Slovnik naucnÿ“).

Cabrera (Kozia wyspa), wyspa hiszpańska na m. Sródziemnem z grupy Balearskich, leży na po-łndnie od Mallorki, ma 20 km. kw. i 1,000 m-ców. Brzegi skaliste i trudno dostępne; są jednak dwie bezpieczne przystanie: Puerto deC. iPuertodela Oli a; wejście do nich wymaga ostrożności z powodu skał podwodnych. Wnętrze górzyste dosięga 1,200 m. nad p. m., grunt skalisty, prawie nieu-prawny, wydaje dzikie oliwki i pastwiska, na których pasą się zdziczałe kozy (stąd nazwa). C. była niegdyś przytułkiem korsarzy, obecnie zaś rząd hiszpański wysyła tu przestępców. Po bitwie pod Baylen (1808) internowano tu 8,000 wziętych do niewoli Francuzów, z których połowa zginęła z nędzy i złego obchodzenia się z nimi.

Cabrera Bernardo de (f 1304), pan aragoński, minister króla Piotra IV. Prześladowany intrygami panów, którzy mu zazdrościli władzy, schronił się do klasztoru. R. 1349 król przybył po niego osobiście i dał mu wysokie urzędy. R. 1359 C. zdobył na czele eskadry Alghero w Sardynii i pobił Genueńczyków. Mimo oddanych królowi usług, został oskarżony w r. 1304 o udział w spiskn. i poszedł pod miecz katowski. Później niewinność ministra wyszła na jaw; rehabilitowano jea:o pamięć i zwrócono jego rodzinie skonfiskowane dobra. Papiery, tyczące się tego procesu i rehabilitacyi, ogłoszone zostały w zbiorze „Collection de documentos ineditos del archivo de Aragon“ wydanym w 3 tomach przez Bafarrulleffo.    T-

Cabrera de Córdoba Ludwik (* 1559 w Madrycie — t 1023), mąż stanu i historyk hiszpański. W r. 1584 został komisarzem przy wiee-królu neapolitańskim, później przy Aleksandrze Parmeń-skim w Niderlandach, a po śmierci Filipa II był sekretarzem królewskim. Opracował „Felipe Segundo, rey de Espańa“ (Madryt, 1619), dzieło bardzo cenne, jako materyał do historyi Hiszpanii w 2-ej połowie wieku XVI. W rękopisie pozostawił C. „Relaciones de las cosaR sucesivas en la corte de Espańa 1599 — 1614“ (Madryt, 1857).

Cabrera D. Jan Tomasz Henriquez de, książę de Medina del Rio Seco (f w Lizbonie 22 czerwca 1705), mąż stanu hiszpański, pochodził z rodu królów Kastylii, nazywał się pierwotnie margrabią de Melgar. Był gubernatorem Medyolanu. Przywołany do Madrytu w r. 1693 i zamianowany pierwszym ministrem, zyskał wielki wpływ na umył Karola II, i wspólnie z królową i hrabią Oropeza, prezesem Rady kastylskiej, pracował gorliwie nad zapewnieniem następstwa tronu dla arcyksięcia austryackiego. Wpływ dwóch tych ludzi na dworze był tak potężnym, że między pospólstwem rozeszła się pogłoska, jakoby króla zaczarowali; przyszło z tea:o powodu do rozruchów ludowych (1699) i Karol II był zmuszony ich oddalić. W chwili obwołania Filipa V królem hisz-pańskim C. schronił się do Portugalii, gdzie się już znajdowało dużo malkontentów, i wspólnie z nimi usiłował wciągnąć króla do koalicyi przeciwko Ludwikowi XIV. Zamiaru tego dopiął w r. 1703, jednocześnie zaskarżył przed papieżem testament Karola II; wkrótce umarł, z żalem, iż nie zdołał skłonić arcyksięcia austryackiego do wtargnięcia z wojskiem do Kastylii.    r-

Cabrera D. Ramon, hrabia de Morelia I gów tych krajów. Przybył on do zatoki Navidad (* w Tortosa w Katalonii 27 grudnia 1806—f w Went- j (19° 6 dług. geogr. półn.) z dwoma okrętami i 27 worth pod Londynem 24 maja 1877) głośny generał karlistowski; pochodził z ubogiej rodziny i przeznaczony był do stanu duchownego; otrzymał nawet pierwsze święcenia, gdy umarł Ferdynand VII.

kwietnia 1542 posunął się aż do 38° dług. geogr. półn., skąd powrócił na nieznaną dotąd wyspę, której nadał swoje imię Juan Rodriguez. Zimując tamże (prawdopodobnie w S. Miguel, 34° szer. geog. półn.), wskutek nieszczęśliwego upadku życie zakończył. Starszy sternik, Bart. Ferrelo albo Ferver, który go zastąpił, badał dalej kraje meksykańskie

para la historia de la Florida“ (Londyn, 1857, ,in 4-o); potem w „Documentos ineditos del archivo de Indias“ (Madryt, 1870. in 8-o, t. XIV); tłóraaczone na angielski przez Al. Taylora („First voyage to the coast of California“ (S. Francisco, 1855) i przez R. S. Evansa z przypisami H. W. Henshava w tomie VII-m „United States geologica Sur-

Ed. W.

Z chwilą wybuchu wojny domowej C. zaciągnął się do szeregów karlistowskich (1833) i odrazu zwrócił na siebie nwagę szaloną odwagą. Gdy generał Espoz y Mina, dopuszczając się niesłychanego okru- aż do 44° szer. geogr. półn. Opis tej podróży, przy-cieństwa, kazał tytułem odwetu rozstrzelać matkę pisywany Janowi Paez, wydany był przez Buki ngha-i trzy siostry C-y (1836), ten zawrzał zemstą ma Smitha w jego „Coleccion des document os i w bohaterskich swoich czynach wojennych rozwinął srogość dzikiego zwierza; jego bandy, chciwe krwi, przebiegały Aragonię, Walencyę i Andaluzyę, znacząc swoje ślady ogniem i mieczem. Pobity i ciężko ranny pod Rincon del Soto (1 grudnia 1836),

Cabrol Bartłomiej (* w Gaillac około roku 1535—+ na początku w. XVII), anatom i chirurg francuski, prof, anatomii w Montpellier. Sławę swą zawdzięcza bardzo cenionemu niegdyś dziełu p. n.: „Alphabet anatomique“ (Tournon, 1594; tłómacze-nie łacińskie: Genewa 1602, 1604, 1624; Montpellier 1603, 16C5, Lyon 1614, 1624; tłom. holenderskie: Amsterdam 1648), wydanemu także w zbiorze p. n. „Collegium anatomicum clarissim. trium virorum Jacobini, Severini et Cabriolii“ (Hanau, 1654;

Dr. J. P.

Cabrit, & indygenatu Kabryt, Fryderyk, Niemiec z Prus. Około r. 1772 otworzył w Warszawie bank, na którym przez lat dwadzieścia zrobił wielki majątek. Szlachta, jak J. D. Ochocki, nazywała go „Kabrym“ i zawierała z nim tran-zakcye hypoteczue, wekslowe i rewersowe. Wraz z Tepperem i Schultzem, lub ich pełnomocnikami, bywał na kontraktach w Dubnie i służył kapitałami swemi przy układach. W bliższe z nim stosunki weszła „Kassa Generalna J. Kr. M.“ tak np. d. 15 września dostaje Kabryt z niej „na wiadomy J. Kr. M. interes“—93.600 złot. W styczniu 1789 komisya sejmowa ad hoc zawiązuje z C-m układy o pożyczkę zagraniczną; ale bankier okazuje się twardym: daje tylko milion, na wysoki procent a na czas krótki, i komissya układy zrywa. Pomimo to znajduje się C. d. 9 listopada 1790 na liście nobilitowanych sześciu „pierwszych“ bankierów i zostaje szlachcicem polskim, wraz z zięciem swoim, Meyznerem, Tepperem, Blankiem, Schultzem i Andtem. Podejmuje zaraz „braci“ i w maju 1791 Ochocki (ed. 1882, T. II, rz. 40 squ.) nie znajduje słów podziwu nad przepychem i zbytkiem jego przyjęć na Vaux-hallu (Foksal) przy Now.-Swiecie. Na obiedzie znajdowało się prócz Prota Potockiego, współzawodnika, ale i sprzymierzeńca w opera-cyach, 40 posłów, 50 szlachty, ze 30 bankierów, kupców i patrycyuszów miejskich. Zbytek taki nie przyczyniał się do wzrostu majątku, ale nie zdołałby sprowadzić tak rychłego upadku, gdyby nie Targowica. Już w końcu 1792, na równi z Tepperem i Schultzem stał się C. niewypła-

C. zjawił się znów po dwóch miesiącach, na czele dziesięciu tysięcy ludzi i zadał ciężkie klęski wojskom królowej Krystyny pod Bunol (18 lutego) vey“. i Burjasote (19 marca), a następnie, mimo poniesionej porażki pod Torre-Blanca, zdobył kilka warowni i zabrał podstępem fortecę Morelia, stanowiącą klucz Aragonii. W nagrodę za tak świetne czyny don Carlos nadał C-rze tytuł hrabiego Morelia i zamianował go generalnym gubernatorem Aragonii, Walencyi i Mureyi. Poddanie się generała Maroto (sierpień 1839) zadało śmiertelny cios powstaniu karlistowskiemu; C. próbował jeszcze szczęścia dla swego oręża, ale rozbity doszczętnie w górach katalońskich przez generała Espartero, Frankfurt 1668). musiał przejść granicę francuską z niedobitkami swojego wojska (lipiec 1840) i był przez pewien czas internowany w zamku Ham. R. 1848 C. ogłosił ponowne powstanie, a po przegranej bitwie pod Pasteral (29 stycznia 1849) przeszedł do Anglii, gdzie życie pędził w dostatkach. — „Vida y hechos de Ramon Cabrera“ (Walencya, 1830); W. von Rahden „Cabrera“ (Berlin, 1851); Pastor Diaz „Obras“

(t. V. 1867); TG. Hubbard „Histoire contemporaine de l’Espagne“. „Gr. Encycl.“ Lamirault’a. r

And. S.

Cabriel, najważniejszy dopływ Jucaru, ma źródła w hiszpańskim departamencie Terruel, na południowym stoku Montes Universales, wchodzi następnie do departamentu Cuenca i, płynąc ku południowi śród górzystej i malowniczej, ale słabo zaludnionej okolicy, mija miasteczko Enguidanos, tworzy następnie granicę między depart. Albacete i Walencyą, zwraca się ku południo-wschodowi wzdłuż zboczy Sierra Martes i pod Cofrentes wpada z lewej strony do Jucaru, ubiegłszy 198 km. Dopływy ma nieliczne i w wodę niezasobne (najważniejsze Guadazaon z prawej i Moya z lewej strony), dorzecze bowiem C-a leży śród wyżyny słabo wogóle zraszanej przez deszcze; stąd i sama rzeka, już to dla bystrego prądu, już też dla niestałego zapasu wody nie jest, mimo znacznej długości, podatną do żeglugi.

Cabrillo Jan Rodriguez, żeglarz portugalski (* 3 stycznia r. 1543) w służbie hiszpańskiej.

Wice-król Antonio de Mendoze, wybierając się dla zbadania ziemi położonej w północno-wschodniej stronie Meksyku, powierzył C-wi rozpoznanie brze-

calnym. Konkurs ciągnął się przez cały r. 1793, a w kwietniu 1794 lud zrabował resztki massy czynnej upadłości C-a, w gotówce i kosztownościach.

J. A.

And. S.

And. S.

S. K.

Cacciatore Gaetano, współ, astronom włoski, syn pop. (* 1814 w Palermo). Od r. 1835 pracował w obserwatoryum w mieście rodzinnera, a w 1841 objął jego zarząd wraz z katedrą astronomii w uniwersytecie. Przyjąwszy żywy udział w powstaniu 1848 r., zmuszony był kraj opuścić i wrócił dopiero z Garibaldim w r. 1860, a nowy rząd przywrócił mu, oczywiście, poprzednie stanowisko. Zajął się wtedy ulepszeniem obserwatoryum palermitań-skiego i oddzielił obserwatoryum meteorologiczne od astronomicznego. Został nadto dziekanem fakultetu nauk ścisłych i dyrektorem szkoły inżynierskiej. Od r. 1842 do 1849 wydawał rocznik obserwatoryum palermitańskiego, a oprócz wielu rozpraw ogłosił kilka dzieł, jak: życiorys księdza Angelo Seccliiego, O przejściu Wenery przez tarczę słoneczną 6 grudnia 1882, i in.

Caccini Giulio, zwany zwykle Giulio Romano (* około 1550 r. w Rzymie—stąd przezwisko jego: „Romano“—f około 1615 w Florencyi), jeden z najlepszych śpiewaków i kompozytorów muzycznych XVI-go wieku. C. był uczniem Scypiona della Palla; około 1565 przesiedlił się do Florencyi, której już nie opuścił aż do śmierci. C. słynie głównie jako jeden z reformatorów muzycznych, pierwszych twórców do dziś dnia używanej formy

Passywa wynosiły 1,309,429 dukatów, o 139,314 dukatów więcej niż aktywa. O ostatnich chwilach życia C-a nic nie wiemy. Zięć jego Mey-zuer, dzięki ostrożności, uszedł zagłady i był w 1794 członkiem „Deputacyi do opatrywania żywności“ (dla Warszawy).—Korzon Tadeusz „Dzieje wewnętrzne P.“ T. II i III (Kraków, 1883—4);

J. D. Ochocki „Pamiętniki“ (Warszawa, 1882); „Korrespondent krajowy i zagraniczny“ (Warszawa, 1793).

Cacalia (U. Gen. n. 933) Miłośna. Rodzaj roślin z rodziny złożonych (Compo.sitae), który przez nowoczesnych autorów poczytany został za sekcyę rodzaju Senecio L. Starzec, zaledwie się różniący formą szyjki, na końcu przytępionej (ob. B. H. „Gen.“ II 449). C. sonęhifolia L. dla pięknycli różowych koszyczków kwiatowych w kształcie pomponów bywa hodowaną w ogrodach.

Cacama, Cacamatzin, (* około 1495—f w Meksyku 1520), ostatni ze wspólnych cesarzy Akul-huasów (Aculhuas) i niepodległych królów w Tez-cuco, obrany królem r. 1516, za wpływem Monte-zumy II. C., biorąc Cortèsa za Quetzalcoatla, oczekiwanego przez Meksykanów Mesyasza, dopomógł pierwszemu wejść do Meksyku i przyjął go z honorami, lecz gdy Cortès kazał zamordować jego brata, Nezahualquentzina, C. uciekł do Tezcuco, by zebrać poddanych swoich i przybyć na pomoc uwięzionemu Montezumie. Montezuma kazał pochwycić zdradziecko C-ę i wydał go w ręce Cortèsa, który go wziął na tortury, a następnie kazał udusić. Po C-e nastąpił jego brat, Cuieuitzcatl, lecz już jako lennik Hiszpanii.    r-

Cacao, ob. Theobroma.

Caęapara Franciszek Józef de Souza Soares de Andrea, baron de (* w Lizbonie 27 stycznia 1781—w Rio Grande do Sul 2 października 1858), generał brazylijski; odznaczył się w kampaniach w r. 1827 i 1828 w Rio Grande do Sul; zamianowany prezydentem prowincyi Para w r. 1836 i naczelnym wodzem wojsk cesarskich, wysłanych na uśmierzenie wojny domowej w tej prowincyi, C. pobił rewolucyonistów i zaprowadził pokój w Para i nad Amazonką. R. 1839 wysłany był do św. Katarzyny i wyparował stamtąd separatystycznych republikanów z Rio Grande do Sul, którymi dowodzili Canavarro i Garibaldi.    r-

Cacapon, prawy dopływ Potomaku, w Stanach Zjednoczonych Ameryki półuocnej, wytryska w środ-kowem paśmie gór Allegańskich i płynie w kierunku północno-wschodnim doliną podłużną przez północno-wschodnią część stanu Wirginii Zachodniej; długość ogólna wynosi 235 km. W jego dorzeczu znajdują się bogate pokłady żelaza i węgla kamiennego.

Cacatua, ob. Kakadu.

Caccamo, stolica kantonu, w sycylijskim departamencie Palermo, okręgu Termini • imerese, na zachodnim stoku góry Euraco; starożytna twierdza tutejsza pochodzi z czasów normandzkich; 8,201 m-ców (1883), którzy na urodzajnym gruncie hodują wino, oliwki, owoce i zboża wszelkiego rodzaju, a także trudnią się wydobywaniem jaspisu, agatu, porfiru, berylu i t. p. Z wierzchołka poblizkiej góry, San Calocero (1,325 m.), roztacza się rozległy widok od Etny na wschodzie aż po krańce Sycylii na zachodzie.

Caccianiga Antoni (*1823 w Treviso), po-wieściopisarz włoski, wychowauiec uniwersytetu padewskiego. Po ukończeniu studyów redagował w Medyolanie dziennik humorystyczny „Lo spirito fblletto“. Po wypadkach 1848 r. usunął się do Paryża; po sześciu latach wrócił do kraju i służył na drodze urzędniczej w Treviso i Udine, ale ją wkrótce porzucił i osiadł na wsi. Napisał wiele powieści, pomiędzy któremi lepsze są: „II dolce far niente“ (1869), „II bacio della contessa Savina“ (1875), „Villa Ortensia“ (1877), „II convento“ (1883) i „Roccolo di Sant’ Alipio“ (1881). Oprócz powieści pisuje dziełka popularne dla ludu, w których dotyka różnych spraw życia ekonomicznego i obyczajowego.

Cacciatore Mikołaj, astronom włoski (* 1780 w Castelermini pod Girgenti w Sycylii,—f 1841). Był pierwotnie nauczycielem języków starożytnych, a zająwszy się astronomią, został w r. 1800 uczniem Piazzego i pomocnikiem jego w obserwatoryum w Palermo. Zajmował się głównie oznaczaniem położenia gwiazd i miał znaczny udział w opraco waniu słynnego katalogu gwiazd, obejmującego ici przeszło 7,60o, a wydanego przez Piazzego w r 1814. W r. 1817 został po nim dyrektorem obser watoryum w Palermo, gdzie zarazem był profeso rem astronomii w uniwersytecie. Ogłosił: „Sull'ori ginę del sistema solare“ (1817) i w. in. Życiorys jego mieści się w tomie I „Atti dell’ acad. di Palermo“.

S. K.

A. Pol.

leży do najbiedniejszych w państwie; główną jego produkcyę stanowią: drzewo, kasztany, orzechy, korek, garbnik, nieco zboża i owoców. Komunikacya mało ułatwiona; stanowi ją niezawsze spławny Tag, oraz droga żelazna Madrycko-Lizbońska z odnogą do Meridy; gościńce bite są nieliczne i licho utrzymane. Administracyjnie dzieli się departament na 13 okręgów, stolicą jest—2) C., nad rzeką t. im., 471 m. nad p. m. i przy drodze żelaznej Arroyo-Merida; ma sąd wyższy, znaczne garbarnie i fabryki wyrobów ze skóry, fabryki fajansu i lin okrętowych, prowadzi znaczny handel wełną (pośledniejszych gatunków); sadownictwo i ogrodnictwo w stanie kwitnącym, do 15,000 in-ców. W starożytności były to Castra Caecilia załóż. 74r. przed Chr.—z tych czasów, jak również z epoki maurytańskiej. przechowały się niektóre zabytki budownictwa.—3). C. miasto na wyspie Luzon (grupa wysp Filipińskich), na przesmyku międzygórskun, utworzonym w południowej części wyspy zwanej półwyspom Gama-

And. S.

And. S.

JJr. J. 1*.

Cachet (Lettres de). Listy pod pieczęcią, tajne rozkazy królewskie. To opieczętowane objawy samowoli, szerzącej się we Francyi przed rewolu-cyą, które postrachem Bastylii tłumiły każde wyrażenie myśli swobodnej, każdy, choć tylko nie podobający się, czyn lub opuszczenie, w przeciwień-

recitativa, niezależnego akompaniamentu do aryi w operach, jeden z pierwszych, który zwracał baczną uwagę na prawdę dramatyczną, Meklama-cyę i zgodność tekstu z muzyką. W tym kierunku napisał on opery: „II combattimento d’Apolline col serpente“ (1590), „Dafne“ (1594), „Euridice“ („tragedia per musica“ 1600), napisana do współki z Perim. „II Rapimento di Cafalo“ (1597, drukowana w 1600), „Le nuove musische“ (madrygały; 1602); „Nuove arie“ (1608); i. w. i., które stały się pierwowzorami dla apostołów reformy jego.

Caceres l). C., departament hiszpański w pro-wincyi Estremadurze, graniczy na zachód z Por-tugalią, na północ z depart. Salamanki i Segowii, na wschód z dep. Toledo, na południe z dep. Badajoz; co do wielkości drugi departament w państwie, (pierwszy Badajoz), zajmuje bowiem 19,863 km. n;na tej jednak przestrzeni, wyrównywającej obszarowi gubernii Radomskiej i Kieleckiej, mieszka zaledwie 339,793 ludzi (1887) t. j. 17 na 1 km.    Kraj stanowi zachodnią część wyżyny

Nowo-kastylskiej, pochylonej ku zachodowi według kierunku Tagu i jego dopływów; na północy i południu wznoszą się jednak wyniosłe łańcuchy górskie, które tu i tam tworzą ostre grzbiety wododziałowe między zlewiskami sąsiednich systematów rzecznych: Gwadyany i Duero. Na północy przebiegają dwa odrębne pasma, przedzielone szeroką doliną Alagonu; są to Sierra de Gata i Sierra de Gredos; pojedjńcze szczyty ich sięgają do 2,400 m. (Plaza Almauzor ma 2,664 m. wysokości, lecz już po za granicami departamentu). Wododziałowy grzbiet na południu jest znacznie niższy; tworzy go na wschodzie rozległy trzon Sierra de Guadelupe (1558 m.) który ku zachodowi przechodzi w coraz niższe pasma Sierra de Montanchez i Sierra de San Pedro. Pomiędzy północną i południową wyniosłością ciągnie się kraj pagórkowaty, wyżynowego charakteru, z obu stron pochylony ku dolinie Tagu, który uprowadza wszystkie niemal wody departamentu przez dopływy prawe: Alagon i Tietar, oraz lewe: Almonte i Salor. Niewielką przestrzeń na południe od S. Guadelupe odwadnia Gwadyana przez swe prawe dopływy: Huecas i Burdalo.—Klimat wogóle łagodny i zdrowy, kraj bowiem dostępny jest wpływom oceanicznym przez otwartą dolinę Tagu; opady atmosferyczne są wyższe, aniżeli na właściwej wyżynie Nowo-kastylskiej, stąd roślinność, zwłaszcza leśna, jest nader bujną; obszerne lasy zajmują północną i środkową część kraju i składają się głównie z sosny, dębu korkowego i dębu zwyczajnego,—w lasach przebywa niezliczona ilość dzików i świń domowych, znajdujących w żołędzi dostateczne pożywienie.—Bogactwo mineralne znaczne, ale słabo wyzyskiwane; znajduje się tu ruda żelazna, ołów, złoto, srebro i miedź.—Grunt wogóle dość urodzajny, mógłby przy staranniejszej uprawie znaczny krajowi przynosić dochód; tymczasem większość zdatnych do uprawy obszarów leży odłogiem albo obrócona jest na pastwiska, na których hodują się owce, bydło rogate i nierogacizna; ta ostatnia dostarcza słynnych szynek C.—Przy takich warunkach i przy słabem zaludnieniu departament narines, 12,000 m-ców.

Caceres Andrzej, współczesny generał i mąż stanu peruwiański; w latach 1879—1883 sprawował dowództwo w wojnie z Chili; dor. 1886 przywodził w wojnie domowej przeciwko generałowi Igle-siasowi, prezydentowi rzeczypospolitej Peru, obalił go i sam został obrany prezydentem, na którem-to stanowisku pozostawał do r. 1890.    r-

Cacheo, Cache u. i). C., rzeka pobrzeżna w Afryce, w Senegambii portugalskiej; jej górny bieg, mało znany, zowie się F a r i m (od miasta t.dm.), uście pod 12° 15' sz. pn. długość około 160 km., spławna od uścia w górę na 70 km.—a na 20 km. dla większych statków dostępna. Na lewym jej brzegu o 15 km. od uścia leży—2). miasto C., z twierdzą, założoną przez Portugalczyków w końcu XVI w., z obszerną i bezpieczną przystanią, z klasztorem kapucynów i ludnością, która w 1882 roku wynosiła 650 głów. — C. jest rezydencyą wice-gubernatora i prowadzi handel złotym piaskiem, kością słoniową oraz woskiem, olejem palmowym i solą.

Cachet Krzysztof (*w Neufchatel d. 26 listopada r. 1572 — f w Nancy d. 30 września 1624), lekarz francuski. Nauki odbył w Pont-a-Mous-son i w Padwie gdzie przez lat kilka przemieszkiwał. Powróciwszy do ojczyzny, zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Toul i w Nancy, nako-niec został lekarzem nadwornym księcia Lotaryngii. W pracach swych: „Controversiae theoriae practi-cae in primam aphorismorum Hippocratis sectionein“ (Toul, 1612) i „Apologia in hermetici cujusdam ano-nymi scriptum de curatione calculi“ (tamże, 1617), przedstawia się jako lekarz światły, występujący z wielką dzielnością przeciwko szalbierstwu astrologów, alchemików i innych mataczy spółcze-snych.

F. J.

Ed. W.

And. S.

A. fol.

A. Pol.

stwie do tak zwanych lettres patentes, (które sporządzane były na pergaminie, imieniem króla podpisywane, przez ministra kontrasygnowane, wcale nieskładane i wielką pieczęcią opatrywane), pisano na papierze prostym, albo od osoby i z podpisem króla z zakończeniem: „Sur ce je prie Dieu, qu’il vous ait dans sa sainte (et divine) garde“, albo wydawano z polecenia królewskiego z nagłówkiem: „De par le roi. Il est ordonné à“ etc., z podpisem ministra, zapieczętowane małą pieczęcią królewską. Za ministerstwa kardynała Richelieugo, te zamknięte listy zastosowane zostały po raz pierwszy do tajemnych rozkazów uwięzienia, bo właściwie służyły lettres de c. albo closes do rozkazów wydawanych władzom lub szczególnym osobom (żądań opinii, wskazań co do zmian miejsca, napomnień i t. p.); król i minister posługiwali się niemi, ażeby nienawistne sobie osobistości bezzwłocznie, bez sądowego badania, i tak, żeby nigdy ba-danemi nie były, zamknąć w Bastylii na czas nieograniczony. Tak zw. porucznik generalny, właściwie naczelnik policyi w Paryżu, miał zawsze z góry sobie udzieloną pewną liczbę lettres de c., żeby w razie potrzeby zamieścić w jednym z nich nazwisko osoby, która uwięzioną być miała. Czasami jednakże król polecał taki list wygotować, ażeby jakiegoś ulubieńca lub protegowanego ministra osłonić od surowego postępowania sędziów. Przeciw temu, nazbyt często, szczególniej za rządów Ludwika XIV i XV, używanemu narzędziu samowoli i intrygi, napisał Mirabeau wzorową i dowcipną rozprawę: „Des lettres de cachet et des prisons d’état“ (IV t. 1782) a także Linguet „Mémoire sur la Bastille“; znalazł się wszakże Niemiec Pffefer, który się nie powstydził wystąpić w Schlossera Ogłoszeniach państwowych („Staats - Anzeigen“) w obronie tego nadużycia. L. de C. zniosło pierwsze zgromadzenie narodowe jeszcze przed zburzeniem Bastylii, przez prawo z 23 czerwca 1789.—(Facsimile na str. 896).

Cacheux Franciszek Józef Emil, inżynier francuski (* 1854 w Mulhuzie). W r. 1869 ukończywszy szkołę centralną sztuk i rzemiosł, zajmował się przeważnie obmyśleniem najlepszego typu osad i domów robotniczych, tak pod względem higienicznym, jako też i taniości budowy. Plany, przedstawione przez uiego na ostatniej wystawie, obudziły powszechne, nader żywe zajęcie, w roku zaś 1888 Akademia nauk moralnych i politycznych przyznała mu nagrodę Bordin’a za memoryał, napisany przy współpracownictwie Mullera, pod tyt.: „Amélioration des logements d’ouvriers dans ses rapports avec l’esprit de famille“. Oprócz wielu artykułów w „Journal d’hygiène“; „l’Economiste français“ i innych czasopismach, C. wydał jeszcze: „Les habitations ouvrières en tous pays“ (wespół z Mullerem, Paryż, 1879 r. z atlasem); „l’Economiste pratique: construction et organisations des crèches, salles d’asile, écoles, habitations ouvrières, maisons d’employés, hôtels pour célibataires etc.“ (Paryż, 1884, z atlasem); „l’Ingénieur économiste.

1. Habitations ouvrières“ (Paryż, 1885). — Od r. 1855 C, jest kawalerem legii honorowej i admini-

Encjklopedy» i’owiz. Haiti. T. X.

stratorem francuskiego towarzystwa higienicznego.— „La Grande Encycl.“ Lamirault’a.

Cachoeira, używana w Brazylii nazwa na oznaczenie wodospadów, która następnie udzieliła się miastom i osadom w pobliżu wodospadów założonym. Do takich należy: 1). C. miasto w brazylijskiej prowincyi Bahia, założone przez Portugalczyka Alvaro Rodrigueza nad rz. Paraguassu, w miejscu, gdzie ta, opuszczając góry, wylewa się w kaskadach i wodospadach na przyległą nizinę i odtąd staje się spławną aż do uścia. Z wnętrzem kraju łączy się C. dwiema drogami żelaznemi: do Amaro i Feira de S. Anna.—Jest to ważne ognisko handlu tytoniem, oraz kawą i bawełną; liczy do 15,000 m-ców. 2). C. miasto w brazylijskiej prowincyi Rio-Grande do Sul, nad rz. Jacuhy, po której odtąd aż do uścia chodzą parowce;—z miastem Porto Alegre łączy się drogą żelazną, 4,500 m-ców. Na północ od C. znajdują się liczne kolonie niemieckie.

Cacłmcha (hiszp.), nazwa parzystego tańca hiszpańskiego połączonego z mimiką, podobnego do bolera, w takcie ³/₄. Zazwyczaj parę tancerzy, opatrzonych kastanietami, otacza koło widzów siedzących na ziemi. Tańcom towarzyszy często śpiew, toż samo, co i taniec, noszący nazwisko. Według podań hiszpańskich C. wzięła początek w Granadzie za czasów maurytańskich.

Cacofcnia (włos. wzięte z greckiego), wyraża muzyczne, oznaczające fałszywe brzmienie dźwięków muzycznych, chaos muzyczny, słowem to, co Polacy nażywają „kocią muzyką“.

Caconda, ob. Kakonda.

Caoongo, ob. K a k o u g o.

Cactaceae Lindl. Kaktowate. Rodzina roślin Dwuliściennych, wielopłatkowych, nazalążnio-wych, o kwiatach obupłciowych, foremnych lub czasem nieforemnych. Osadnik ich z początku wypukły, w czasie pojawienia się pręcików drą-źeje w czarkę głęboką albo w lejek, we wnętrzu których mieści się zalążnia dolna. Na brzegach tego osadnika rozwija się spiralnie nieokreślona liczba listeczków, z których zewnętrzne, zielone, często okryte włoskami, albo kolcami, tworzą kielich, wewnętrzne zaś, delikatniejsze, odmiennie zabarwione, —koronę. Ze stopniowego przejścia kielicha w płatki korony w kwiecie kaktów wyjaśnia się równie dobrze, jak np. w kwiecie grzybienia (Nymphaea), przyroda morfologiczna korony. Po wydaniu okwiatu, osadnik, który z początku był wypukły, na szczycie swym drążeje jakby w rodzaj krateru, na którego brzegach pojawiają się wzgó-reczki pręcikowe, po nich zaś występują nowe i pokrywają jego ścianę wypukłą i zewnętrzną. Każdy z tych wzgóreczków przemienia się ostatecznie w pręcik o nitce wolnej, o pylniku 2-woreczko-wym, wawnątrz-zwrotnym, otwierającym się w dwie podłużne szpary. Zalążnia, zajmująca wnętrze osadnika, który po wydaniu pręcików jeszcze głębiej się wydrąża, jest zupełnie dolna, jednokomorowa, o łożyskach ściennych, wielozalążkowych; szyjka obła, wydłużona, zwykle wydrążona i zakończona łatkami znamieniowemi, naprzemianległemi z łożyskami. Pomiędzy wierzchołkiem zalążni a przy-

lis

Wyrazy nie umieszczone pod C. znajdują się pod K.

O VOUA.

«* •

UôiiiL-î^iK/ <3* m^U i£’ ^tbih+ó € CS trteTH-Ckyf ^

*JU0 tHJUOL.

a i> uutc.

Çh\J —>

harAX. t*u>*) (b^^tû<lu à oŁc^J ^3 CCrtzéli-Q)lCU gu’i^ vtftwc. ait. «

ôuv ce» J

ZU on J.

Ja »3

ai ti

le gâtât/

<fm7 «/S*

■MW

//

u// nr aux

***&

Facsimile „Lettre de cachet“ Ludwika XIV.

.7. A.

twierdzeniem okwiatu osadnik może być bardzo krótki, albo przybrać postać rurkowatą: charaktery mające pewną wartość, gdyż służą do odznaczenia plemion. Owocem jest jagoda, z powierzchnią gładką, kosmatą albo łuskowatą, wielonasionowa. Nasiona, otoczone miazgą, zawierają zarodek formy rozmaitej, a niekiedy i bielmo.—Kakty są to rośliny zielne, krzewowe, a nawet i drzewa, mające postacie dziwaczne, dobrze znane miłośnikom tych roślin, hodowanych głównie dla tych wyjątkowych postaci. Łodygi ich bywają juź-to wydłużone, obłe albo kańciaste, pojedyncze lub rozgałęzione, na wzór kandelabrów ( Cereus ); już - to spłaszczone we wstęgę ( Epiphyllum ), albo uformowane ze wsta-wów czyli członków owalnych, podługowatych, lub przewrotnie - jajowatych ( Opuntia ) ; już - to kuliste, jajowate lub piramidalne, z wyniosłemi żebrami i głębokiemi między ‘niemi brózdami (Melo-cactus), już-to takichże, jak poprzedzające, form, lecz okryte niby sutkami, spiralnie ułożonerai (Mamilla-ria). Takie osobliwe łodygi, prócz kaktów, spotykają się jedynie u niektórych gatunków Ostromlecza (Euphorbia). Zawierają one sok wodnisty, a czasami i biały, mleczny. Kora na łodydze gruba, zielona. Liści prawdziwych, z wyłączeniem rodzaju Pereskia, nie posiadają: ich miejsce zastępują bądź włoski, bądź małe łuszczki, a najczęściej kolce, czasem haczykowato-zakrzywione. Kwiaty, barw zwykle żywych, są dość liczne, wielkie, bezszypuł-kowe. Przedstawiciele tej rodziny, w liczbie około 1,000 gatunków, żyją głównie w gorącej strefie Ameryki. W umiarkowanym klimacie są rzadkie, lecz pod równikiem spotykają się na wysokich górach, nawet blizko linii wiecznych śniegów. Nade wszystko przekładają grunt suchy i jałowy, sadowią się zwykle w szparach skał. Będąc opatrzono w gruby naskórek i nie mając liści, są zabezpieczone od silnego parowania i dla tego te mięsiste ro śliny, przepełnione sokiem wodnistym, mogą łatwo znosić suchość gruntu, w którym rosną.—Wszystkie znane w swoim czasie kakty Tournefort („Inst.“, 339, t. 122) odnosił do rodzaju Opuntia, Linné zaś („Gen.“ n. 613) do rodzaju Cactus. Lecz od ich czasu rodzaj ten został tak dalece rozdzielony, że wyraz Cactus obecnie jest raczej nazwą rodziny. Rodzina Cactaceae, utworzona przez Benthama i Hoo-kera („Gen.“ I, 845, 1,008), obejmuje 11 rodzajów, rozdzielonych na plemiona Echinocaeteae i Opun-tieae. Pierwsze cechuje się osadnikiem przedłużonym w rurkę powyżej zalążni i łodygą nastroszoną, bądź żebrami, bądź sutkowatemi wyniosłościami, i obejmuje rodzaje: Echinocactus Link. et Otto, Mamillaria Haw., Discocactus Pfeiff., Cereus Ha w., Eulychnia Philipp., Phyllocactus Link. i Epiphyllum Pfeiff. Drugie charakteryzuje się osadnikiem, nad zalążnią niewydłużonym, i łodygą rozgałęzioną, sta-wowatą; zawiera rodzaje: Bhipsalis Gaertn., Nopalea S. Dyck., Opuntia Müll, i Pereskia Mili. — Kakto-wate rośliny, ze względu na szczególną formę swych łodyg i piękność kwiatów, chociaż krótkotrwałych, oddawna ściągnęły na się uwagę miłośników; dla tego też w hodowlach są dość upowszechnione. Znanym jest między innemi bogaty zbiór księ

cia Salm Dyck, który dziełem swem: („Cact. in Horto Dyck., cult.“, 1850), wiele się przyczynił do poznania tych roślin. Użytki z kaktów są niewielkie. Możemy jednak przytoczyć Opuntia cochenilife-ra, na której żyje Cocus Cacti, którego samice wysuszone stanowią koszenillę handlową, i Opuntia Ficus indica Haw., której jadalny owoc pod nazwą Figi Barbaryj skiej jest bardzo ceniony w krajach nadśródziemnomorskich, szczególniej w Alge-ryi, gdzie ta roślina jest hodowaną.—Rodzinę Cae-taceae niektórzy autorowie stawiają obok Przypo-łudnikowych (Mesembryanthaceae); z żadną inną rodziną nie są spokrewnione. Lindley mieści je w spe-cyalnym „Aliansie“ pod nazwą Cactales, wraz z rodziną Homaliaceae i Loaseae. Payer („Lec. fam. natur, pl.“ 143; „Organogénie“, 361, t. 78), na zasadzie ułożyszczenia ściennego mieści je pomiędzy Besedaceae i Cistaceae.

Cactzotzin, Catzotzin, Caltzotzin albo Oazo ci, rozmaite formy tytułu czyli przydomku, pod którym historykom hiszpańsko-meksykańskim znany był ostatni król niepodległy Mechoacanu, Zin-zicha albo Tangaxoan II. Był on starszym synem króla Zuangi, wnukiem Zinzispandacuara, który zjednoczył trzy królestwa Tarasków, a zmarł 1520 na ospę, zaniesioną do Ameryki przez Hiszpanów; dla zabezpieczenia się od spółzawodników na tronie, zgładził ze świata swoich braci; odmówił pomocy cesarzowi Cuitlahuacowi przeciw Hiszpanom, a nawet kazał pozabijać bogom na ofiarę posłów meksykańskich, natbmiast dobrze przyjął Montana i innych posłanników Korteza, a potem sam się udał do niego do Meksyku (1522) i poddał się królowi hiszpańskiemu. Ochrzczony pod imieniem Franciszka (1525) prosił o misyonarzy dla swego ludu i zdołał pomiędzy nim a rządzcami hiszpańskimi utrzymać pokój. To też Kortez go protegował; ale współzawodnik tego zdobywcy, Nuńo de Guzman, ciągnąc przez Mechoacan na podbicie Nowej-Gali-cyi, zażądał od C-a oddziału pomocniczego z 10,000 Tarasków, wydarł mu wiele złota i srebra, a nie zdoławszy jeszcze więcej wymódz torturami, oskarżył go o zdradę, o okrutne obchodzenie się z Hiszpanami i krajowcami, za co wydał na niego wyrok śmierci, rozkazawszy udusić go i spalić (r. 1530).—„La Gr. Enc.“ Lamiraulfa.

Cącus, ob. K a k u s.

Cadalus Piotr, biskup Parmy, anty-papież pod imieniem Honoryusza II (10G1 —1064). Po śmierci Mikołaja II (27 lipca 1061) większość kardynałów, którym przewodniczył archidyakon Hildebrand, chcia ła natychmiast przystąpić do obioru nowego papieża, ale panowie rzymscy domagali się w tej sprawie przyzwolenia cesarza; po negocyacyach, które spełzły na niczem, obrany został papieżem pod imieniem Aleksandra II, d. 1 października Anzelm de Baggio, biskup Lukki, który już był znany z gorliwości w popieraniu idei Hildebranda, tudzież z wrogiego usposobienia względem duchowieństwa lom-bardzkiego. Biskupi lombardzcy zaprotestowali przeciwko temu obiorowi; cesarz nie dał mu potwierdzenia, a zwołany do Badenu Synod obrał papieżem C-a, biskupa Parmy, który przybrał imię Honoryusza

IT (28 października). C. przv pomocy biskupa z Alby, J ciszek Pereira de Portugal-Mello, margrabia Fer-Benzo, i wojowników lombardzkich zdobył większą reira (f w Lizbonie 27 marca 1645) przyczynił się część miasta Rzymu (14 kwietnia 1062), pobiwszy do wprowadzenia na tron domu Braganza, był r. pod samym Watykanem Aleksandra, który się za- 1641 nadzwyczajnym ambasadorem przy dworze mknął w Kapitolu. Za pośrednictwem Godfryda, księ- francuskim i generałem jazdy królestwa.—Syn jego cia Toskanii, przyszło do zawieszenia broni; C., Nunh o - Alvarez Perreira de Portugal-Mello, oczekując na decyzyę dworu cesarskiego, wrócił do (f 1712) był pierwszym księciem C.; do tego tytu-Parmy. Jednocześnie lenni panowie cesarstwa po- łu przywiązany był urząd wielkiego podkomorzego rwali młodego cesarza Henryka IV, a matkę jego domu królewskiego. Po objęciu regencyi przez D. i arcybiskupa kolońskiego, Hannona, osadzili w kia- Pedra II (1667), Nunho Alvarez miał wpływy de-sztorze. D. 27 października 1062 r. Hanno zwo- cydujące na bieg spraw wewnętrznych w Portuga-łał do Osbor (prawdopodobnie Augsburg) synod, na lii i był zamianowany pierwszym ministrem pełno-którym Piotr Damiani wystąpił z oskarżeniem prze- mocnym do zawarcia pokoju z Hiszpanią (1667 — ciwko C-owi; synod nie powziął żadnego postano- 1668). — Nunho • Caetano - Alvarez Pereira de wienia, gdyż wpływy Hannona zniweczył stronnik I Mello, książę C. (* 9 kwietnia 1799—f w Paryżu anty-papieża, Adalbert, arcybiskup Bremy. C. wró- ! w lutym 1838) należał naprzód do rady regen-cił do Rzymu i zajął dzielnicę św. Piotra i miasto ' cyjnej, ustanowionej przez król a Jana VI, d. 6 mar-Leona (civitas Leonina), ale jego żołnierze zostali ca 1826 roku, a następnie został prezesem przez lud wyparci, a on sam się schronił do zamku św. Izby panów i dożywotnim radzcą stanu; był on Anioła, gdzie go przyjął senator Cencius, oddany charakteru niezdecydowanego i długo się wahał stronnictwu cesarskiemu. C. był podobno oblegany między stronnictwem konstytucyjuem a partyą ab-w zamku przez dwa lata i wyszedł z niego prze- solut.ystów; gdy ci ostatni obiecali mu w perspekty-brany za pątnika, opłaciwszy się przed tern Cenciu- wie koronę, stanął po ich stronie. Zamianowany sowi. Synod, zebrany w Mantui na Zielone owiąt- prezesem rady ministrów za regencyi Don Miguela ki 1064 r., powołał obu rywali; przybył jedynie (1828), książę C. dokładał wszelkich starań dla Aleksander, a po oczyszczeniu się przysięgą z za- obalenia konstytucyi, a otrzymawszy godność ko-rzutu zdrady i symonii, został ogłoszony papieżem, netabla po obiorze przez zgromadzenie trzech Stack zaś, którego stronnicy usiłowali podobno pogwał- nów Don Miguela królem Portugalii, zabrał się cić swobodę posiedzeń synodu, został wyklęty. Da- z wielką energią do zorganizowania obrony. Walka ta śmierci tego anty-papieża, którego dzieje spisali między Don Miguelem a bratem jego, Don Pedrem, jedynie jego wrogowie, nie jest wiadomą.—Watte- cesarzem brazylijskim, zakończyła się porażką pierw-rich: „Pontificum Romanorum ab exeunte saeculo szego. Książę C., opuszczony przez swojego opie-IX ad finem saeculi XIII ab aequalibus conscriptae“ kuna i stronników, musiał szukać schronienia we (Lipsk, 1864); E. H. Vollet w „La Gr. Encykl.“ Francyi.    r-

Lamirault’a.

Cadder, ob. C a 1 d e r.

Cada-Mosto Luigi (* w Wenecyi 1432—f około 1480), żeglarz wenecki, płynąc koło św. Wincentego, rozbił się, i ten wypadek posłużył mu do zawiązania stosunków z rezydującym w pobliżu ks. Vi-seo, Henrykiem Żeglarzem, inicyatorem ówczesnych podróży i odkryć portugalskich. Z jego polecenia C. odbył dwie podróże na wody afrykańskie; w pierwszej (1455) okrążył przylądki: Biały (cabo Blanco) i Zielony (cabo Verde); zwiedził też uścia rzek Sene- ludzi w hrabstwie Kent, Sussex i Surrey, i na po-galu i Gambii; w drugiej podróży (1456) odkrył czątku m. czerwca 1450 ruszył na Londyn. Król

wyszedł z wojskiem na spotkanie powstańców ; wówczas C. przedstawił radzie królewskiej bardzo cenny, jako dokument historyczny, memoryał p. t. „The complaint of the commons of Kent“, zawierający szereg skarg znaczenia publicznego, do którego dołączył i referat w osobistej swojej sprawie, zatytułowany: „The request by the captain of the great assembly in Kent“. Gdy rada nie przyjęła memoryałn, przyszło do starcia, i powstańcy pobili pod Siedmiu Dębami wojsko królewskie, prowadzone przez sir Humphrey a Stafforda. Król uciekł do Kenilworth. C. wszedł do Londynu d. 1 lipca i ka-Cadaval, książęcy ród portugalski, wywodzący zał zaraz ściąć lorda Saya. najniepopularniejszego się od młodszej linii domu Braganza, przez Alva- z ministrów, a podkomendni jego rzucili się do ra-reza Portugalskiego (f około 1500), trzeciego syna bunku. Mieszkańcy, poparci przez lorda Scales, gu-Ferdynanda T, ks. Braganza (ob), i Joanny Ca- bernatora Toweru, zamknęli most londyński i zrau-stro-Cadaval; był on panem na Ferreira i ożenił się sili powstańców do cofnięcia się na Southwark, z Filipiną de Villena-Mallo;—prawnuk jego, Frań- Wówczas biskup Winchesteru zawiązał negocyaoyę

Cade John (f 11 lipca 1450), rewolucyonista angielski, irlandzkiego pochodzenia; przybrawszy nazwisko Johna Mortimer a, co mu pozwoliło podać się za krewnego księcia Yorku, stanął na czele olbrzymiego ruchu ludowego, jaki się wytworzył w hrabstwie Kent po zabójstwie księcia Suffolku; powstanie wywołała karygodna gospodarka ulubieńców Henryka VI. C. skupił dokoła siebie 20,000

wyspy przylądka Zielonego i brzegi na południu Gambii, gdzie pierwszy zaznaczył bieg rzek Casa-mance, św. Anny (obecnie Rio Caches) i Rió Grande. O dalszej jego działalności nic nie wiadomo; pozostawił bardzo sumiennie ułożone sprawozdania z odbytych podróży, i praca ta wyszła drukiem w Wenecyi, r. 1507 p. t. „La prima Navigazione per 1’Oceano aile terre dei Negri della Bassa Etiopia, di Luigi Cada Mosto“.—Walckenaër „Histoire de Voyageurs en Afrique“; Ed. Charton „Voyageurs anciens et modernes“; H. Vast w „La Gran. Enc.u Lamirault’a.    r

And. S. i Dr A. P.

And. S.

F. J.

rolnego.

w. Ci.

Dr. J. P.

Dr. j. p.

Dr. J. P.

Cadet de Vaux Antoni Aleksy Franciszek (* w Paryżu d. 13 stycznia 1743 — f w No-gent les-Vierges d. 29 czerwca r. 1828), brat młodszy Ludwika Klaudyusza, w aptekarstwie wykształcił się pod jego kierunkiem i został aptekarzem domu inwalidów w Paryżu, następnie w temże mieście otrzymał posadę naczelnego aptekarza wielkiego szpitala wojskowego, Val-de-Grâce zwanego. W latach 1771 i 72 wykładał chemię i farmacyę w król. szkole weterynaryi; później założył aptekę własną w Paryżu, lecz już po trzech niespełna latach sprzedał ją i oddał się wyłącznie literaturze. Wydał mnóstwo dzieł cennych z dziedziny hygie-ny i gospodarstwa wiejskiego, których tu wyliczać nie możemy; odsyłamy pod tym względem do „Dictionnaire historique de la médecine ancienne et moderne“ (Dezeimeris, Ollivier i Raige-Delorme)

z C , przyjął memoryał, i zapewnił przebaczenie tym wszystkim, którzy się rozejdą do domów. C. uciekł do brabstwa Sussex, ale tam zaaresztował g:o i kazał ściąć szeryf brabstwa Kent, Alex. Iden. Głowa straconego wystawiona została na tyce, na moście londyńskim. C. otrzymał był żartobliwy przydomek „John amends all“ za ogłoszenie, iż położy koniec wszystkim nadużyciom rządowym. <— Green „History of the english people“ (Londyn,

1878).

Cadell—królowie walijscy z IX i X wieku. Pierw-szy’z nich, sprzymierzony z Alfredem Wielkim, bronił terytoryum Powis od napadów piratów saksońskich, duńskich i irlandzkich; umarł około r. 909. Inny znany jest jako obrońca niepodległości Mor-ganwgu po śmierci króla angielskiego, Etelsta-na.—W XII stuleciu żył w południowej Walii rycerz tego nazwiska, który wstrzymał pochód Normandów na dolinę Towy i zdobył Carmarthen; umarł r. 1175.    r-

Cadenabbia, miasto w departamencie włoskim Como (Lombardya), na zachodniem wybrzeżu jez. Como, w prześlicznem położeniu, u stóp Monte Os-succio, stacya klimatyczna letnia, posiada mnóstwo wspaniałych willi, między któremi wyróżnia się Villa Carlotta, z pięknym parkiem i zbiorem cennych obrazów i rzeźb (słynny „Wjazd Aleksandra do Babilonu“ Thorwaldsena).—Jest tu stacya żeglugi parowej po jeziorze. — Jako uzdrowisko klimatyczne, w ostatnich czasach nawet jako stacya zimowa, ma urządzenia odpowiednie, frekwencya jednak dotąd nieliczna; koszta pobytu 250 fr. miesięcznie; sezon letni od 1 maja do 30 września, zimowy od 1 października do 30 kwietnia.

Cadenet, staro-rzymskie Cetanetum, stolica kantonu t. im., w departamencie fran. Vaucluse, okręgu Apt, na prawym brzegu rz. Durance i u stóp gór Montagne du Luberon; było niegdyś głównem miastem samodzielnego księstwa C.; posiada kościół z XIV wieku, dostarcza wybornej oliwy pro-wanckiej, w okolicy silnie rozwinięte jedwabnie-two; na sąsiedniem wzgórzu wykopaliska z czasów rzymskich.

Cadenza, ob. Kadencya.

Cadere causa wprawie rzymsk.=:przegraó sprawę. G. formula—nieważność skarsi dla pominięcia jakiejś przepisanej formy, c. in ra.smn=przejście na skarb dóbr przestępcy zmarłego bezdziedzicznie. G. in commissum=tak\eż przejście z powodu spełnionego i udowodnionego przestępstwa. G. in edictum—n&-łożyć karę zagrożoną w edykcie. G. in incommo-dum—przez niepomyślny wypadek sprawy ponieść szkodę.

Cadereîta—1). C., stolica okręgu, w meksykańskim stanie Queretaro, na wyniosłej wyżynie; było niegdyś siedliskiem ożywionego przemysłu górniczego, który dziś podupadł znacznie; do 4,000 m-ców. —2) C. - Jimenez, stolica okręgu w meksykańskim stanie Nuevo-Leon, w pobliżu lewego brzegu rzeki S. Juan i przy drodze żelaznej Linares-Monterey, 4,500 m-ców; okolica b. urodzajna, jest ogniskiem postępowo rozwiniętego gospodarstwa

And. S.

Cades Józef, malarz włoski, był zarazem rytownikiem (* 1723— f 1801), z rodziny francuskiej. Uczeń Dominika Corvi z Viterbo. Odznaczał się niezwykłą zdolnością naśladowania rozmaitych sposobów roboty wszelkich mistrzów. Do złudzenia naśladował rysunki Rafaela. Dla C-a była ta zdolność zgubną. Postacie obrazów jego nie były jednolite lecz jakby pozapożyczane. Najlepszym obrazem C-a jest „Spotkanie ks. D’Angers z córką Violantą“. Zdobił wille Borghesich, Raspolich i Chigich, pracował dla Pawła I Cesarza Rossyjskiego. Znane są dwie ryciny C-a: „Chrystus Pan z dziatkami“ i „Śmierć Leonarda da Vinci“.

Cadet de Gassicourt Klaudyusz (f 1745), bardzo ceniony przez spółczesnych chirurg francuski, był lekarzem nadwornym Ludwika XIV.

Cadet de Gassicourt Ludwik Klaudyusz (* w Paryżu r. 1731 — f tamże 1799), syn poprzedzającego, aptekarz. Odznaczył się licznemi pracami chemiczno-farmaceutycznemi, badaniem wód mineralnych, zafałszowań wina i tytoniu i t. p. Był członkiem akademii paryskiej, liońskiej i tulu-zań8kiej, oraz komisarzem rządowym w fabryce porcelany w Sèvres; słynął także ze swej dobroczynności.

Cadet de Gassicourt Karol Ludwik (* w Paryżu d. 23 stycznia r. 1769 — f tamże d. 21 listopada r. 1821), syn poprzedzającego. Ukończywszy naukę prawa został adwokatem, lecz po śmierci ojca zawód ten porzucił i poświęcił się apte-karstwu. W r. 1809 w czasie wojny towarzyszył Napoleonowi, jako nadworny aptekarz jego. Założył w Paryżu „Conseil de Salubrité“ i przez lat 15 gorliwie pełnił obowiązki sekretarza tej insty-tucyi, w r. 1812 otrzymał stopień doktora filozofii i został członkiem akademii medycznej. Z licznych dzieł jego naukowych wymieniamy: 1. „Observations sur le danger de la saignée dans le traitement de l’asphyxie“ (Paryż, 1796); 2. „La chimie domestique“ (tamże, 1801, 3 tomy); 3. „Dictionnaire de chimie, contenant la théorie et la pratique de cette science“ (tamże 1803, 2 tomy); 4. „Formulaire magistral et mémorial pharmaceutique“ (tamże 1812, 1814, 1816, 1818, 1823, 1826); z powodzeniem także na niwie literatury nadobnej sił swych próbował.

1826).

z r. 1791.

L osk, 1773, wyd. II 1790).

t. 1 str. 585 i „Dictionnaire encyclopédique des science médicales“ (A. Dechambre) t. XI str. 451. W przekładzie polskim posiadamy pracę jego: „O podagrze i romatyzmach; wyjątek z doświadczeń i wypadków względem tych chorób leczenia“ (Kraków,

Dr. J. P.

Cadet, malarka francuska (* w wieku XVIII —f 1810), z domu Joly, celowała głównie w malowaniu miniatur i emaliowaniu; była nadworną Maryi Antoniny. Odznacza się jej ręki portret Neckera

w. G.

Cadillac,_ miasto główne kantonu, w departam. francuskim Żyrondy, okręgu Bordeaux, na prawym brzegu Garonny; słynne winnice, dostarczające białego wina bordoskiego, znanego pod nazwą C.; szpital dla obłąkanych, dom poprawy dla kobiet, stacya żeglugi parowej, 1,412 m-ców (1886), And- s-Cadioli Jan, malarz i budowniczy włoski (* 1710 — f 1762). Należał do szkoły mantuańskiej, odznaczał się jako krajobrazista. Założył szkołę rysunkową w Mantui i wydał opisanie dzieł sztuki, znajdujących się w tern mieście i w jego okolicach, p. t.: „Descrizione delle pitture, sculture ed architetture di Mantova e suoi contorni“ (Mantua 1763).    *

Cadiz, ob. Kadyks.

Cadogan. ród angielski. Znaczniejsi członkowie: William (* 1675—f 1726), brał udział w wojnie o sukcesyę hiszpańską, był radzcą tajnym w r. 1716, otrzymał tytuły barona Reading, barona Ooakley, wice-hrabiego Cavesham i hrabiego C. (1718) i został naczelnym dowódzcą piechoty i gubernatorem wyspy Wight.—Jerzy Henryk, piąty hrabia C., wice hrabia Chelsea (* w Durham 12 maja 1840), należy do stronnictwa zachowawczego; r. 1875 został podsekretarzem stanu w ministeryum wojny; r. 1878 podsekretarzem kolonii, a r. 1886 lordom pieczęci tajnej w gabinecie Salisburego. Po zmianie ministeryalnej w r. 1887 pozostał przy swoich urzędach.    r-

Cadogan Wilhelm (* w Londynie r. 1711— f 26 lutego r. 1797), lekarz angielski. Do nauk przykładał się w Oksfordzie i Leydzie, gdzie w r. 1737 po obronieniu rozprawy p. n. „De nutritiono, incremeuto et decremento corporis“ stopień doktora otrzymał; poczem służył początkowo jako lekarz wojskowy, następnie zaś pracował w domu podrzutków, w r. 1750 osiadł stale w Londynie. Wielki i zasłużony rozgłos zrobiło mu dzieło p. n. „A essay upon nursing and the management of children, from their birth to three years of age“ (Londyn, 1748, 1750 i jeszcze 9 wydań do r. 1779; tłóma czenie francuskie, (Par\ź, 1768) jako dodatek do Huxhama rozprawy o gorączkach; Ił. niemieckie, Miinster 1782), Podaje w niem C. na bogatem doświadczeniu oparte zasady żywienia niemowląt i dzieci drobnych. Nie mniejszom powodzeniom cieszyło się, chociaż wywołało polemikę pokaźną, drugie dzieło jego p. n. „A dissertation on the gout and all chronical diseases, jointly considered as proceeding from the Bame causes“ (Londyn, 1764 i 11 wydań późniejszych; tłóm. holenderskie, Rotterdam, 1772;

tl m. francuskie, Paryż 1773; tłom. niemieckie,

Dr. J. P.

Cadol Wiktor Edward (* 1831 w Paryżu), komedyopisarz i powieściopisarz francuski. Służył początkowo jako urzędnik przy kolei Północnej; w r. 1853 porzucił służbę i, oddawszy się piśmiennictwu, był współpracownikiem różnych dzienników. Pierwszą swoją komedyę napisał w r. 1864 p. t. „La ger maine“; po niej ukazały się: „Les ambitions de M. Fauvel“ (1867); „Les inutils“ (1868 r.); „La belle affaire“ (1869); „La grand’maman“ (1875 r.); „La comtesse Berthe“ (1880); „Nos fils“ (1881) i t. d. Do celniejszych jego powieści należą: „Contes gais“ (1867); „Le monde galant“ (1873); „La grande vie“ (1879); „Son Altesse“ (1883); „Hortense Mail lot“ (1885); „La chère Madame“ (1889) i t. d.

Cadore Jan Chrzciciel, ob. Champiguy.

Cadore, ob. Pieve di Cadore.

Cadorna Rafael (* w Medyolanie 1815), generał włoski; nauki otrzymał w akademii wojennej w Turynie. W Algierze odbył w sztabie generała Saint-Arnaud drugą wyprawę do Kabylu. Powołany do armii pieraonckiej, wziął udział w kampanii Krymskiej. Zamianowany generałem w r. 1859, przyczynił się do zorganizowania armii toskańskiej. Podczas wojny z r. 1866 należał do korpusu gene rała Cialdiniego. Po zawieszeniu broni, wysłany do Sycylii w charakterze nadzwyczajnego komisarza królewskiego, stłumił gwałtowny bunt, jaki wybuchł w mieście Palermo (19—22 września). R. 1870, postawiony na czele korpusu przeznaczonego do zajęcia Państwa Papieskiego, wkroczył do Rzymu po wymianie kilkunastu strzałów armatnich. W r. 1871 został zamianowany generałem-porucznikiem i senatorem. W r. 1873 otrzymał nomiuacyę na gubernatora Turynu, a r. 1877 podał się do emerytury. r

Cadoudal Jerzy (* w Korléano, w Bretanii, 1 stycznia 1771 — f w Paryżu 25 czerwca 1804 r.) wódz szuanów; zagorzały katolik i rojalista, chwycił jeden z pierwszych za broń w imię białej chorągwi Burbonów (1793), a gdy powstanie upadło w Morbihanie, skupił dokoła siebie 50-u chłopów bretońskich i, połączywszy się z wielką armią wan-dejską, dał dowody niesłychanego męztwa w bitwach pod Mans i Savenay (grudzień 1793). Wróciwszy do Bretanii, zajął się organizowaniem nowych band, co mu przyszło z łatwością, gdyż wywierał już niezwykły wpływ na ziomków swoich, olśnionych jego szaloną odwagą w boju, nieugiętym charakterem, herkulesową siłą i imponującym wzrostem. Dom, posiadany przezeń w Korléano, stał się wkrótce punktem zbornym rojalistów i stamtąd-to miały wyjść pierwsze hasła do ponownego wybuchu powstania w Morbihanie. Zaskoczony znienacka w swoim domu przez oddział republikański i wzięty do niewoli, C. został zawieziony do Bre-stu, gdzie przesiedział kilka miesięcy w więzieniu, pozostając pod ciągłą groźbą śmierci. Jeden z jego towarzyszów, d’Allègre, zamknięty z nim razem, wykładał mu przez ten czas naukę sztuki wojennej. Pewnego dnia C., d’Allègre i Mercier, przezwany La Vendée, uszli z więzienia przebrani za marynarzy i stanęli do ponownej walki z rządem republikańskim. C., zamianowany naczelnikiem kantonu (pod koniec r. 1794), stał się groźnym dla generałów Konwencyi, zdawał się być wszędzie obecnym, a był niewidzialnym; nie upadając na duchu, nie chciał podpisać w kwietniu 1795 aktu pacyfikacyjnego dla okręgu la Mabilais, zawartego między Cormatinem a generałem Hoche; po rozbiciu rojalistów przez Hoche’a, zorganizował nowe powstanie w Niższej Bretanii i stał się wkrótce również potężnym w Morbihanie, jak Oharette w Wandei a Stofflet w Maine et-Loire. Atoli śmierć ostatnich dwóch wodzów pozwoliła generałowi Hoche zwrócić wszystkie swoje siły przeciw C-owi i rozbić go. C. poddał się (maj 1796), ale tylko pozornie; rozpuścił wprawdzie swoje oddziały, jednak zachował dla nich broń i kazał im być w ciągiem pogotowiu, sam zaś zajął się żarliwie przygotowaniami do nowej kampanii, do której hasło miało wyjść z paryskiego komitetu rojalistów; plany te wszakże zniweczył Dyrektoryat. W sierpniu r. 1799, po zwycięstwie armii skoalizowanej nad wojskami republikańskiemi, C. podniósł jeszcze raz sztandar powstańczy w Bretanii, a towarzysz jego, Bour-mont, posunął się aż pod Mans. Dzień 18 brumaire’a położył kres zwycięstwom rojalistów: wielu przy-wódzców powstania po objęciu władzy przez Bona-partego upadło na duchu i, odbywszy naradę w Pouancé, poddało się. Na tej naradzie C. oświadczył, że nie zaprzestanie walki, ale otoczony wkrótce przez potężną armię generała Brune’a, musiał również uledz sile, przegrawszy bitwę pod Grand-Cham (26 stycznia 1800); był jednak jeszcze tyle groźnym, że rząd konsularny wszedł z nim w układy jako równy z równym. Bonaparte, żywiąc szczególny szacunek dla żołnierza takiej miary, sprowadził C-a do Paryża, ofiarował mu podobno wysoką pensyę ze stopniem generała dywizyi, ale nie zdołał obłaskawić tej „głupiej bestyi“ (bestia ignorante), jak go później w gniewie nazywał. C., lękając się uwięzienia, pojechał do Anglii, gdzie mu hrabia d’Artois nadał tytuł generał - porucznika i wielką wstęgę (grand cordon) św. Ludwika. Niezmordowany partyzant zjawił się znów po kilku tygodniach w Bretanii dla rozdmuchania ognia, ale już nic nie mógł wskórać; wysłał tedy do Paryża Saint-Régenta i ten, przy pomocy kilku rojalistów, dokonał zamachu na życie pierwszego konsula, na ulicy Saint Nicaisse (grudzień 1800 r.), ale bomba nie tknęła Bonapartego. C. zaprzeczył energicznie, iżby brał udział, nawet pośrednio, w tej bezcelowej i nikczemnej zbrodni swojego wysłannika. Aż do r. 1801 tułał się jeszcze C. po lasach bretoń-skich, ale oddział jego, silnie już zdemoralizowany, nie mógł się oprzeć ruchomym kolumnom generała Bernadotte’a i poszedł w rozsypkę. C., wróciwszy do Angli, uknuł za namową książąt i generała Pichegru nowy spisek na osobę pierwszego konsula: postanowiono uderzyć z bronią w ręku na Bonapartego, pośród jego własnej gwardyi (początek r. 1803). Czy chodziło jedynie o porwanie go, czy o zamordowanie, rzecz ta nie została dotąd wyjaśnioną; wszakże, zważywszy charakter ognisty C-a, wolno w tej sprawie robić wszelkie przypusz

czenia. Nieustraszony szuan wylądował w Nor îandyi, u stóp skały Biville, d. 21 sierpnia 1803 ., i udał się natychmiast do Paryża, ale policya onsularna miała się na baczności Spiskowcy, t-. «pieni po ca-łem mieście, nie odważyli się na : mach. C. sam nie mógł niczego dokazać: i .lulał jednak, mimo szalon go pościgu, ukrywać się w Paryżu przez sześć i liesięcy. wyprowadzając policyę w pole; ale po zaareb^.. ..amu Pichegru (28 lutego 1804) odkryto jedno z mieszkań, w którem się chronił. Pewnego wieczoru (9 maja), gdy wyjeżdżał na miasto w kabryolecie, agenci polioyjni pogonili za nim i dopadli go na placu Bucy. C. zabił jednego wystrzałem z pistoletu, drugiego ranił, ale w chwili, gdy już uchodził, znajdujący się opodal rzeźnik rzucił się na niego i przytrzymał; tymczasem nadbiegło więcej agentów i związali go. Zaprowadzony do prefektury policyi a następnie do więzienia Temple, C. przyznał się głośno, że przybył do Paryża w sprawie książąt, ale podczas procesu nie wyrzekł ani jednego słowa, któreby mogło skompromitować któregokolwiek z jego wspólników. — Wobec sędziów sądu karnego, którym przewodniczył Thuriot, były konweneyonista, a którego C. nazywał pogardliwie królobójcą (Tue-roi), zachował oskarżony postawę pełną szlachetnej godności i dumy; skazany został wraz z towarzyszami na śmierć (10 czerwca 1804). Pomiędzy skazanymi było kilku wielkich panów, jak: Polignac i Rivière, i ci podali się do łaski i otrzymali ją, ale syn chłopa bretońskiego nie chciał, mimo nalegań, o nią prosić i poszedł odważnie na szafot. Razem z nim legło na placu Grève jedenastu towarzyszy. — Cré-tineau-Joly: „Histoire de la Vendée militaire“; Th. Muret: „Procès de Georges, Moreau et Pichegru“ (Paryż, 1804); A. Debidour w „La Gr. Encycl.“ La-mirault’a.    r-

Cadroy Paweł, mąż stanu francuski (* 1735— f 1813), prawnik, deputowany do konwencyi narodowej, po 9 thermidora został głową reakcyi wskutek mowy gwałtownej przeciw Jakobinom, w której domagał się, aby nie było odtąd żadnego towarzystwa zwierzchniego (Société mère), lecz, aby wszystkie kluby były niezależne jedne od drugich (24 brum. r. III, — 14 listopada 1794). Konwencya wysłała go wraz z Espert’em z misyą do departamentów Bouches-du-Rhône i Var, a w maju r. 1795 do armij Alpejskiej i Włoskiej. W tym-to czasie, trzymani w więzieniu w Aix, Jakobini, zostali wymordowani przez „Towarzyszów słońca“ (Compagnons du Soleil). C., przybywszy z kolegami w tryumfie do Tulonu, kazał po wznosić szafoty i krwawą represyą zaciążył nad byłymi Jakobinami, poczem udał się do Marsylii i tam nie przeszkodził rojalistom wymordować w sposób okrutny jeńców republikańskich, zamkniętych w forcie Saint-Jean (5 czerwca). C. należał do rady Pięciuset i odznaczył się jako gorliwy stronnik party i „Cli-chiens“; po 18 fructidora został skazany na wygnanie. Wróciwszy do Francyi za Konsulatu, nie prosił o nic Bonapartego i zajął się ponownie adwokaturą, nie mieszając się już wcale do spraw politycznych.    r-

Caduceator. Ktoś, niosący w ręku caduceum, jako znamię zawieszenia broni, pokoju, wysłany przez jedną ze stron wojujących. Po wsze czasy tacy wysłańcy uważani byli. za osoby święte, nietykalne.

Caduceus, gr. %7jpóxsiov, P os och, prosta laska oliwna, zdobna wieńcem: godło herolda, posła. W szczególności nazwa ta odnosi się do laski przez starożytnych poetów i artystów przyznawanej Merkuremu (Hermes), jako posłowi bogów. Wtedy miej

skim urnom. — Ob. Ussing* „De nomin. vaso-rum graec.“ (Kopenhaga, 1844; str. 40 i 46).

K. K.

K K.

611

■M

-S

Fig. 359.

Cadus bronzowy z Muzeum Watykańskiego.

Fig. 357. Caduceus.

Fig. 358. Merkury z Arles.

Cadyk, ob. C h a s y d z i.

Caecilia gens.—ród plebejuszowski w Rzymie, dzielący się na kilka familij, z których najznakomitszą była rodzina Metellów (ob. Metellus). Z rodziny tej pochodziło kilka kobiet, znanych pod swem rodowem nazwiskiem Caecilia: 1) córka Metella Balearskiego, o której wspomina Cycero w mowie swej: „pro Roscio Amer.“ § 27 i 147; 2) córka Metella Dalmackiego, małżonka Sulli, dyktatora: w 87 roku przed Chrystusem, uciekając z Rzymu przed okrucieństwem Cynny, schroniła się do obozu męża, oblegającego wówczas Ateny; 3) żona Krassa, tryumwira, której grób znajduje się przy drodze Appiusza.— Z członków innych rodzin są znani: 1) Quintus Caeci-lius, rycerz rzymski, wuj Pomponiusza Attyka,

see wieńca zajmują węże; a jest to alluzya do podania, według którego bożek, ten widząc szarpiące się dwa węże, rozdzielił je laską: stąd też po-

soch w ten sposób ozdobiony wyobraża godło poić. K.

Cadurcum, nazwa płótna wyrabianego przez lud gallijski, zw. Cadurci (w dzisiejszej prowincyi Quercy), mającego taką wziętość w Rzymie, iż tam używano tej nazwy wprost w znaczeniu płótna w najlepszym gatunku. Wyrabiano z niego obicia, obwiązki (fasciae) na piersi i na nogi, szczególniej prześcieradła i wogóle pościel.—Nazwę tę nadawano także naczyniu, służącemu do czerpania wody, wyrabianemu z gliny, nazwę zapewne tegoż samego początku, gdyż w krainie owej znajdowała się wyborna glina garncarska, a ślady wyrobu tamże naczyń odkryto dzisiaj, o czem wykłada Devais w sprawozdaniu z „Kongresu arch, franc.“ r. 1865.

—Ob. Pliniusz: „Hist nat.“ ks. 19.

Cadns, gr. xàSoç, xaôioxoç: naczynie do przechowywania i przewożenia wina, oraz innych płynów. Kształt jego podobnym był do amfory (ob.), tylko z szerokim u góry otworem, zwężającym się ku podstawie, tak, że naczynia te mogły wchodzić przyjaciela Cycerona. Był to bogaty kapitalista, jedne w drugie. Wyrabiano je ze wszystkich krusz- który przybrał sobie za syna Attyka i, umierając ców, a także i z gliny, w rozmiarach najrozmait- w 58 r. przed Ćhr., zapisał mu ³/₄ swego zna-szych, aż do wysokości człowieka; zdrobniale na- cznego majątku, około 10 milionów sestercyj (Corn, zywano kadiskos.—Jako miara objętości C. równał i Nepos „Att.“ 5). 2) Qu. Caecilius Bassus, kwestor się amforze attyckiej (metretes), równej trzem rzym- z r. 59, był stronnikiem Pompejusza i po bitwie

koju.

K K.

i§|L

■J»

!*;

Irr¹*

Ires?

VF

Fig. 360.

Grób Cecylii Metelli, przy „Capo di boveu (woli łeb)

Em. K

P. Clodia godności cenzoratu.

Em K.

Farsalskiej uciekł do Tyru, gdzie zebrał resztki wojsk swojego wodza, przeciągnął na swą stronę żołnierzy Sekstusa Juliusza, któremu Cezar powierzył był rządy nad Syryą i, uzyskawszy pomoc Arabów i Partów, bronił się wytrwale. Gdy zaś w r. 44 Kassyusz zjawił się w Syryi, wojska B-a przyłączyły się do niego, samemu zaś B-owi pozwolono ujść bezkarnie (Dio Cass. 47, 26).—3) Qu. Caecilius Niger był kwestorem w Sycylii w tym samym czasie, gdy osławiony Verres zarządzał tą prowincyą. Kiedy Cycero na prośby Sycylijczyków miał wystąpić z oskarżeniem przeciwko Verresowi, niespodziewanie wystąpił także, jako oskarżyciel, C. Niger, uzasadniając wystąpienie swoje tern, że sam będąc kwestorem przy Verresie, doznał od niego krzywd; właściwie jednak działał on tu z namowy samego Verresa, który chciał tym sposobem wydrzeć sprawę z rąk Cycerona. Wtedy to Cycero wypowiedział swą mowę, znaną p. t. „Divinatio ad Caecilium“, stanowiącą niejako wstęp do jego mów przeciwko Verresowi. 4) Lucius Caec. Rufus, brat przyrodni P. Corn. Sulli, synowca dyktatora, w 65 r. przed Chr. był obrany trybunem i czynił starania o cofnięcie wyroku, na mocy którego brat jego, wyżej wspomniany Sulla, i Autronius Paetus, obrani konsulami na rok 66, zostali złożeni z urzędu za przekupienie wyborców (Cic. Sul. 22). Następnie występował, jako stronnik senatu i Cycerona, przeciwko prawu rolnemu trybuna Serwiliusza Rulla. W r. 57 był pretorem i wspólnie z innymi przyjaciółmi Cycerona przeprowadził prawo, odwołujące znakomitego mówcę z wygnania. (Cic. „Post red. in sen.“ 9).—5) Qu. Caecilius Epirota, retor rzymski za czasów Augusta, wyzwoleniec Attyka; początkowo był nauczycielem jego córki, następnie otworzył szkołę w Rzymie dla młodzieży i pierwszy miał wprowadzić do szkoły czytanie Wergiliusza i innych nowszych poetów (Bernhardy—„Grundriss der römisch. Liter.“).—6) Caec. Calactinus, urodzony w m.Ca-lacte    a/cnj) w Sycylii, żył za czasów Augusta

i był jednym z najwyżej cenionych retorów i gramatyków w tej epoce. Z licznych prac jego żadna do nas nie doszła, choć niektóre z nich, a mianowicie o mówcach greckich, niemałą podobno posiadały wartość.

Caeoilia lex W rzymskiem prawie 1) Ćaecilia lex de fulloiiibus, prawo, którem trybun ludu Caecilius w r. 20 przed erą chrześcijańską, przepisał ludowi pewien sposób sporządzania odzieży.—2) C. Didia lex; prawo to w r. 99 przed erą chrz. wydane przez konsulów Caeciliusa Metella i T. Didiusa Vidiusa, rozporządziło, żeby każda ustawa przez trzy dni targowe publicznie wywieszaną była i żeby każde prawo zawsze tylko o jednej rzeczy stanowiło. — 3) C. I. de jure Italiae, projekt prawa wniesiony przez pretora Caeciliusa Metella Neposa, dotyczący uwolnienia Italów od podatków—4) C. I. de censorïbus-, prawo to, wydane przez Caeciliusa Metella Pia Scipiona współkonsula Pompejusza. r. 53 przed Chr., miało na celu przywrócenie upośledzonej przez

F. J.]

Caecilius Statius, ob. Statius.

Caecina gens—ród, pochodzący z miasta etruskiego Volaterrae.—Znani są: 1) Aulus C., którego Cycero bronił w sądzie w sprawie majątkowej r. 69 przed Chr. (Or. pro A. Caecina).—2) Aulus C., syn poprzedzającego, stał po stronie Pompejusza przeciwko Cezarowi, którego wielce oburzył na siebie ogłoszeniem bardzo uszczypliwego pamfletu, za co był wygnany z kraju 48 r. przed Chr. Po bi-wie farsalskiej, chcąc przebłagać Cezara, wydał drugie pismo z pochwałami dla niego p. t. „Querellae“. Jednakże dopiero śmierć Cezara dała mu możność powrotu do Rzymu. C. napisał także bardzo cenione dzieło: „De Etrusca disciplina“ (O sztuce wróżenia u Etrusków), którego urywek znajduje się u Seneki (Quaest. natur. II. 39). Pozostawał on w przyjazuych stosunkach z Cyceronem, który nie szczędził mu swej rady i pomocy, czego dowodem są listy, wymienione między nimi. (Cic. Epistolae ad famil.).—3) C. Volaterranus, jeden z zaufanych przyjaciół Oktawiusza, z którego pomocy korzystał Oktawian przy układach swych z Antoniuszem 41 r. przed Chr.—4) Aulus C. Severus, rządzca Mezyi za panowania Augusta, uśmierzył powstanie Dalmatów i Pannonów 6 r. po Chr., stoczywszy z nimi zwycięską bitwę nad rzeką Drawą. Był to żołnierz doświadczony i brał udział w 40 przeszło wyprawach wojennych. W 14 i 16 r. po Chr. miał sobie powierzony zarząd Germanii, gdzie również odznaczył się, jako wódz niepospolity. Wsławił się zwłaszcza w czasie odwrotu z lasu Teutoburskiego ku Renowi: pomimo prze-magających sił Germanów, C. nietylko szczęśliwie przeprowadził swe wojska przez błotniste miejsca, ale nawet zadał dotkliwą klęskę nieprzezornemu wrogowi (Taciti Ann. I, II, III; Dio Cass. 55, 29).

5) Aulus C. Alienus, odegrał niemałą rolę w wojnie domowej, jaka wybuchła po śmierci Nerona. Będąc początkowo stronnikiem Gal by, porzucił go, gdy ten kazał się mu stawić przed sądem o przywłaszczanie grosza publicznego, i przeszedł do Wi-teliiusza, walczącego z Galbą i Ottonem o koronę cesarską. Posłany z licznem wojskiem przeciwko Ottonowi, który tymczasem po śmierci Galby zajął tron cesarski, odniósł nad nim stanowcze zwycięstwo pod Bedriacum w północnej Italii 69 roku po Chr. Kiedy następnie Wespazyan podniósł oręż przeciwko niedołężnemu Witelliuszowi, C. otrzymał rozkaz udać się przeciwko nadciągającym wojskom Wespazyana. Widząc jednak gasnącą gwiazdę Wi-telliusza, zaczął nakłaniać swych żołnierzy do porzucenia jego sprawy; lecz nie znalazł ich powolnymi i został przez nich uwięziony. Po zwycięstwie, odniesionem przez wojska Wespazyana, C. pozyskał względy nowego cesarza. Lecz i przeciwko niemu uknuł spisek w r. 75, za co też na rozkaz Tytusa został zabity (Dio Cass. 66,16;Taciti Historiae).-A ul u s C. Paetus, małżunek heroicznej Arryi(ob.).

Caecubus ager v. Caecubum, równina błotnista w Latium południowem, dziś Castello Vetere, wydawała wyborne wino, sławione w odach Hora-cyusza.    *

Zncyk. Fowiz. iluitr. T. X.

Wyrazy nie umieszczone pod C. znajdują się pod K.

114

do Irlandyi, skąd wrócił r. 633, by zanieść mord i pożogę do Nortumbryi; był zwyciężony i zabity pod Hevenfeldt w pobliżu Hexham (634). Beda niekorzystnie wspomina o tym wrogu swojej rasy. Pod nazwiskiem C-i znanych jest wielu wodzów wallijskich, a jest nawet jeden pretendent saksoński do tronu Wessexu, o którym Alcuin wspomina, że był dzielnym w boju.

Caeculus, bohater, występujący w najdawniejszych podaniach Italii, jako założyciel miasta Preneste, dla którego mitografowie hellenizujący wymyślili innego założyciela w osobie Prenestesa, syna Ulissa i Cyrcei. Kwestyę tę po raz pierwszy poruszył Katon w swoich „Origines“. W legendzie C. ma wiele rysów wspólnych z Serwiuszem Tulliuszem i z założycielem miasta Sabińskiego Cures. Według kronik miejscowych miała onego czasu być rodzina pasterzy, przez jednych nazywana fratres De-pi di i, przez innych zaś Degidii, a byli to prawdopodobnie Indigenes, t. j. bóstwa narodowe Pre-nestu, będące temże samem co Lares Praesti-tes. Kiedy jedna z ich sióstr siedziała przy ognisku, iskra z niego strzeliła na jej łono i zapłodniła ją. Powiwszy syna, młoda matka złożyła go u źródła, gdzie znaleziony przez dziewczęta został odniesiony do wujów. Uznano go za syna Wulkana; a gdy dorósł, sam wykazał swe pochodzenie, wydając z siebie wpośród zgromadzenia ludu płomienie i gasząc je następnie. Uczeni, jak Katon i Varron, imię jego wyprowadzali od c a e c u s=ślepy i brali go za jedno z Caecu-tiens, t. j. mrugający, przymrużający oczy. Wypada wszakże źrodło tego imienia, zarówno jak Caeciasa i Kakusa, upatrywać w greckiem xatsiv = gorzeć. W późniejszych czasach ród rzymski Cecyliuszów uznał go za przodka swojego. Inny C. jest to bóstwo, zamykające oczy umarłym, i tego imię pochodzi rzezy wiście od ca ecus. — Schwegler „Römische Geschichte“ str. 348; Preller „Röm. Myth.“ str. 692; „Gr. Encycl.“ Lamirault’a. * Caedmon, poeta anglo-saski z drugiej połowy w. VII, pierwszy, który zaczął opiewać temata chrześciańsko-religijne w języku narodowym. Podług wiarogodnego świadectwa Bedy Czcigodnego, któremu jedynie zawdzięczamy wszystko, co wiemy o C-nie, był to posługacz przy klasztorze żeńskim w Streaneshealh, człowiek prosty, bez wykształcenia. Przejęty uczuciem religijnem, opiewał różne ustępy z Biblii, które mu, jako nie umiejącemu czytać, z polecenia przełożonej, Hildy, czytano. Były to więc parafrazy w rodzaju hymnów, śpiewane przy towarzyszeniu harfy. W ten sposób miały powstać poemata: „Genesis“, „Exodus“, „Daniel”, „Chrystus i Szatan“, „Judyta“, „Widzenie krzyża“ i „Hymn“. Wydał je: Thorpe p. t. „Caedmon’s metrical paraphrase of parts of the holy Scriptures

r.

des Angelsachsen biblische Dichtungen“ (1854) i Grein w „Bibliothek der angelsächsischen Poesie” (Getynga, 1857, tom I). Przełożył na niemiecki tenże Grein w „Dichtungen der Angelsachsen“ (Kassel, 1863, tom I). Nowsza krytyka odmawia C-owi ich autorstwa i tylko co do trzech pierwszych zgadza się odnieść je do czasów, w których żył C., „Hymn“ zaś może być jego utworem.—Porówn. Ebert „Allgemeine Gesch. der Litter, des Abendlandes im Mittelalter“ (tom III, Lipsk, 1887, str.

E. G.

11—24).

Caelia (także Coelia) gens—ród rzymski, któremu miał dać początek Caeles Vibenna, wódz etruski; przybył on, jak mówi podanie, jeszcze w epoce królów do Rzymu i osiadł na wzgórzu, które od jego imienia nazwę swą otrzymało (mons Cae-lius). Znakomitszymi przedstawicielami rodu tego byli: 1) Lucius Caelius, dowodził wojskiem, jako legat w Illiryi przeciwko Perseuszowi, królowi Macedonii r. 169 przed Chr. i chciał zdobyć miasto Uskanę, lecz został odparty przez załogę macedońską (Liv. 43, 21).—2) Caj us Caelius Cal dus, trybun ludowy; w r. 107 przed Chr. wniósł projekt do prawa, ustanawiającego także i w sprawach o zdradę kraju głosowanie tajemne na tabliczkach zamiast jawnego; chciał on przez to dać większą swobodę ludowi w wydaniu potępiającego wyroku na K. Popi-liusza, który w czasie wojny cymbryjskiej, otoczony przez przeważające siły Helwetów, okupił sobie odwrót przyjęciem hańbiących warunków., W 94 r. obrany został konsulem. W 83 r. walczył w szeregach przeciwników Sulli i został pobity przez Pompejusza.—3) Marcus Caelius Rufus, ur. 82 r. przed Chr., kształcił się w wymowie pod kierunkiem Cycerona i już w 59 r. wystąpił jako oskarżyciel K. Antoniusza, towarzysza Cycarona w konsulacie, o zdzierstwa popełnione w Macedonii i, pomimo obrony, wniesionej przez Cycerona, uzyskał wyrok, skazujący Antoniusza na wygnanie. Urywek z tej mowy podaje Kwintylian w „Instit. orat.“ IV. 2. Wkrótce potem zapozwał C. L. Semproniu-sza Atratyna o przekupstwo przy wyborach, a gdy ten został uwolniony, zamierzał powtórnie to uczynić; lecz zręczny przeciwnik umiał odwrócić cios przeciwko sobie wymierzony, sam oskarżając wprzód C-a o różne przekroczenia, jakie nie trudno było wynaleźć w życiu młodzieńca, pełnego zdolności, lecz rozwiązłego i lekkomyślnego. Uniewinniony dzięki obronie Cycerona (Or. pro M. Caelio Rufo), C. zachował dozgonną przyjaźń dla swego obrońcy, in the Anglo-Saxon, with an english translation, czego dowodzi korespondencya, przechowana w zbio-notes etc.“ (Lond., 1832); Bouterwek „Caedmons rze listów Cycerona (Epist. ad fam. II—VIII). a obejmująca 8 listów Cycerona de Celiusza i 17 C-a do Cycerona. W r. 52 C. został obrany trybunem i przeprowadził prawo na zgromadzeniu ludu, pozwalające nieobecnemu Cezarowi powtórnie ubiegać się o konsulat; w rok potem był edylem kurul-nym. Po wybuchnięciu wojny domowej między Pompejuszem i Cezarem stanął po stronie ostatniego i udał się do niego do Rawenny. Następnie w 49 r. towarzyszył Cezarowi w wyprawie jego do Hiszpanii, gdzie brał udział w bitwie pod Iler-dą. Nietrwałą była jednak wierność jego: zawie-Caedwalla, bohater niepodległości bretońskiej, dziony w swych ambitnych nadziejach, stanął jako który w VII wieku był wodzem księstwa Wallii; pretor w 48 r. na czele obdłużonych, jak on sam, pobity r. 613 pod Chester i Morpeth, schronił się marnotrawców, domagających się zniesienia długów.

Em K.

Wybuchłe wskutek tego zamieszki rychło zostały uśmierzone, C. zaś, pozbawiony swej godności, opuścił Rzym, złączył się z przyjacielem swoim, Milonem, i wspólnie z nim usiłował wzniecić w Apulii wojnę domową; nie znalazłszy jednak poparcia, zdołali oni około siebie zgromadzić zaledwie kilkuset niewolników i pasterzy, łatwo też zostali pokonani, C. w chwili, gdy próbował podburzyć i przeciągnąć na swą stronę mieszkańców m. Thurii w Lukanii, został tam zabity w 34 roku życia przez stronników Cezara (Caes. Bel. Civ. III, 22).—4) M. Caelius Vi-nicianus, trybun, w r. 53 dokładał starań, aby Pompejusza mianować dyktatorem; następnie przyłączył się do Cezara, który po zwycięstwie nad Farnakiem, królem Pontu, w r. 48 pozostawił go w tej krainie z 2 legionami.—5) Caelius Sabinus, prawnik rzymski, zajmował godność konsula za panowania Wespazyana w roku 68 po Chr.; napisał dzieło „De edicto aedilium curulium“, o którem wspomina Gellius. (Noctes atticae IV, 2; VIII, 4).

Caelia (lex ta bell aria). Było to jedno z praw tak zwanych tabelarnych, które zaprowadziły w Rzymie sposób głosowania tajemny, czy to gdy szło o obiór urzędników, czy o przyjęcie albo odrzucenie nowej ustawy, czy nareszcie w sądach publicznych. W tych - to ostatnich właśnie miało swą moc lex Caelia, a stosowało się głównie do „judicium per-duellionis“, t. j. w procesach o zdradę kraju. Powstało ono w 647 od założenia Rzymu (107 przed Chr.).—Duruy „Histoire des Romains“; Willems „Droit public romain“.    *

Caelius Mons, jeden z siedmiu pagórków, na których Rzym zbudowany. Tacyt podaje, że pierwotnie pagórek ten nazywano Quer que tu łanu s, z powodu mnóstwa rosnących na nim dębów, (quercus — dąb); imię dzisiejsze zawdzięcza on wodzowi etruskiemu, Caeliusowi Vibennusowi, który osiadł na nim ze swoim ludem w epoce królów. Etymologia ta zgadza się z podaniem historycznem o początkach Rzymu, mieszczącem Etrusków na Mons Caelius, Rzymian na Palatynie, a Sabinów na Kapitolu. C. leży na południu od Eskwilinu, od którego oddziela go dolina, zawarta między Colosseum i św. Janem Lateraneńskim; na zachodzie ma naprzeciw siebie Palatyn; na płd. zach. posuwa się ku jednemu z punktów Awentynu; na południu się stacza w duży obszerny rozdół, którego spód zajmuje Via Appia; na wschód łagodnym spadkiem ciągnie się ku św. Janowi Lateraneńskiemu. W tych granicach C. M. z lotu ptaka wynosi 1,300 metr. z zachodu na wschód, a 750 z północy na południe. Starożytni odróżniali dwie wyżyny tego pagórka: Caelius i Caeliolus (Caelius Mały), nazywając je razem Caelius, a pod imieniem Caeliolus rozumiejąc wyniosłość południową, oddzieloną od reszty przez małe zagłębienie i leżącą naprzeciw Awentynu i ła-zien Karakalli. Na tej części pagórka C. leży dziś klasztor Kamedułów, kościół św. Grzegorza W. i willa Mattei. Najwyższe wzniesienie nad p. m. 50 metr. w części południowej, górującej nad Via Appia, i 49 metr. w części północno-zachodniej naprzeciw Colosseum. Pierwszymi mieszkańcami C. byli, jak się zdaje, Etruskowie, towarzysze Caeliusa, ale niema pewności co do doby ich osiedlenia się na tem wzgórzu: jedni historycy odnoszą ją do czasów Romulu^a albo Aukusa Marcyusza, drudzy do czasów Tullusa Hostyliusza, albo Tarkwiniusza Starego; Cesarz Klaudyusz, bardzo biegły W dziejach pierwotnych Rzymu, utrzymuje, że przyszli oni za Tarkwiniusza Starego, pod dowództwem Caelesa Vibenny i Mastarny. Według Varrona („De lingua latina“ V. 46) Etruskowie utwierdzili się na C-ie w takiej pozycyi, iż zaćmiewali Rzymian; to też zmuszono ich, by zeszli na równinę i usadowili się w dzielnicy, którą od nich nazwano Vicus tuscus; niektórym wszakże dawnym towarzyszom Caeliusa, ufając ich wierności, pozwolono pozostać na Caelio-lusie. Powiadano, że król Tullus Hostyliusz włączył był C. do obrębu rodzącego się miasta, że założył tam swą siedzibę w celu przynęcenia ludności, a po zburzeniu Alby osiedlił na tem wzgórzu jej mieszkańców. Odtąd do czasów cesarstwa nic nie słychać o C-ie. W r. 27 po Chr., za panowania Tyberyusza, pożar gwałtowny całą tę dzielnicę w zgliszcza obrócił; wtedy-to pochlebcy proponowali, aby nazwę dawniejszą zmienić na Mon3 Augusta, ku czci tego cesarza, który się bardzo hojnym przy tej klęsce okazał i którego posąg, jak gdyby cudem jakim, sam jeden wyszedł cało z pogorzeliska. Na C-ie znajdowały się koszary piątej kohorty „Vigilôw“ i „equites singuläres“; „armenta-rium“, czyli arsenał rzymski; dom Anniusza Veru-sa, w którym się urodził Marek Aureliusz; „domus vectiliana“ (może ten sam co poprzedzający), do którego Commodus przeniósł się z Palatynu, a który mieszczą w rogu półn. zachód, wzgórza, naprzeciw Colosseum i Palatynu; sławny pałac rodziny Plautii Laterani w części pin. wschód., która od niego nazwała się Lateraneńską i w której dziś się wznosi kościół św. Jana; dom Symmaka i inne. Jedną dzieluicę wzgórza C. nazywano dziwacznie Caput Africae, pewno od jakiejś płaskorzeźby, przedstawiającej Afrykę. W tem miejscu, w pobiiżu Colosseum, był zakład wychowawczy (paedagogium), przeznaczony wyłącznie dla młodzi z dworu cesarskiego. Aż do czasów Augusta Caelius i Caeliolus stanowiły część dzielnicy miasta, zwanej Subura; później, gdy miasto podzielono na 14 tak zwanych regionów, C. stanowił dwie dzielnice pierwsze: Regio I, czyli Porta Cap en a, która obejmowała Caeliolus, i Regio II, t. j. Caelius właściwy, przezwany Caelimontium. W w. V. C. zaczyna pokrywać się kościołami, jak i jego sąsiad Awentyn: św. Stefau, św. Jan i św. Paweł z tej epoki pochodzą; w w. VI powstają św. Grzegorz W. i klasztor św. Erazma, który się wzniósł na miejscu domu Wa-leryuszów, na lewo od św. Stefana; w w. XI, Santa Maria della Navicella. Dziś C. jest zupełnie nie zamieszkany, z wyjątkiem tylko części sąsiadującej z Lateranem; inne zajęte są jedynie przez kościoły wyżej wspomniane, klasztory i ogrody, —z tych ostatnich największy jest willi Mattei, cienisty i malowniczy. Z zabytków starożytnych dotąd się dochowały: wpośród zabudowań święt. Grzegorza ściana muru Serwiusza; ku środkowi łuk trawertynowy konsulów Dolabelli i Setanusa, który tworzył przejście

pod akweduktem; wreszcie ruiny w pobliżu św. Jana i Pawła, uważane za szczątki świątyni, wzniesionej na cześć Klaudyusza, po jego zgonie.—Gibert: „Geschichte und Topographie der Stadt Rom im Alter thum“ (Lipsk, 1885, 2 t.); De Rossi: „II Mo-nastero di S. Erasmo.... sul Celio“ (Rzym, 1886). „Gran. Encycl.“ Lami-rault’a.    *

I n ’.nA

Ei

ß®

ryały budowlane, narzędzia gospodarskie, drób, nabiał, jarzyny i owoce. Rybołówstwo znaczne, dosięga iy₂ mil. fr. rocznie.—W sferze interesów handlowych miasta leżą zawisłe od niego dwa porty nadbrzeżne: Ouistreham i Courseulles, będące pomocni-czemi przystaniami. — Lecz C. jako jedyny znaczniejszy punkt na daleką okolicę, stał się także i wa-żnem ogniskiem oświaty dla całej Normandyi; jest tu akademia nauk (Acad. des sciences, belles lettres etarts), założona w 1652 r.; uniwersytet o trzech wydziałach, załoźny przez króla angielskiego, Henryka YI, w 1431 r., z pomnikami Laplace’a i Mal-herbe’a; biblioteka ze 100,000 tomów, liczne ciała i towarzystwa naukowe, jako-to: „Société de3 antiquaires“, towarzystwo Lineusza, tow. lekarskie, szkoła marynarki, szkoła budownictwa, szkoła rzemieślnicza i rysunkowa, konserwatoryum muzyczne, seminaryum nauczycielskie, liceum, galerya obrazów, gabinet fizyczny i przyrodniczy, ogród botaniczny i t. p. Jest nadto C. siedliskiem najwyższych władz depart. Calvados i okręgu C.; przebywa tu także sąd apelacyjny. — Miasto wogóle zabudowane jest

Caelius (właściwie Coelius) Aurelianus (* w Numidyi w m.

Sicca ), słynny lekarz rzymski na początku w.

V po nar. Chr. Z licznych dzieł jego, oprócz urywków, przechowało się w całości jedno:

„De morbis acutis et chronicis“ (wydanie naj, lepsze Amsterdam 1709-4-0), dla dziejów sztuki lekarskiej bardzo ważne; nie jest ono orygi-nalnem, lecz tłómaczo-nem z greckiego, sam L bowiem Caelius przy- k znaje że to, co pisze üt należy do Soranusa z j «

Efezu. (W tomie V, na ii str. 461 p.t. Aurę lian, wiadomość była błędna), jüill|jg Caen, stolica departamentu francuskiego Calvados (Normandya), o 14 km. od uścia rz.

Orne do kanału La Manche, a przy uściu rzeki O d o n z lewej strony do Orny, 43,809 m-ców (1886). — Jako węzeł pięciu dróg żel.,

połączony nadto kanałem z nadmorską przystanią ' porządnie: ze środkowej części rozbiegają się ulice Ouistreham i dostępny dla, statków o 600 t. objętości, dosyć szerokie i czyste w dwóch głównie kierunkach: stał się C. jednetn z najważniejszych ognisk handlo- jedne na dół, ku rzece, drugie do góry, na wyższe dziel-wych Normandyi i utrzymuje ożywione stosunki z An- nice. Piękne ogrody, spacery i obszerne place dodają glią, której głównym jest dostarczycielem jaj i masła, miastu wiele powabu; najbardziej jednak godne są Obok tego przemysł zajmuje także wybitne miejsce uwagi liczne zabytki średniowiecznej architektury, między źródłami dochodu miasta: są tu fabryki tak kościelnej, jak i świeckiej. Najstarszą, bo z XI w. i rękodzielnie, produkujące koronki, tkaniny weł- pochodzącą (1066—1077), budowlą jest kościół św. niane, pończochy, liny, towary żelazne, mydło, olej Stefana (Abbaye aux Hommes), założony przez Wil-i t. p. Rozwojowi przemysłu i handlu sprzyjają helma Zdobywcę; trzymany w czystym stylu ro-liczuie nawiedzane jarmarki, zwłaszcza piętnasto- mańskim jest jednym z najpiękniejszych w całej dniowy wiosenny; na nim C. zakupuje węgle, drze- Normandyi; zdobią go dwie wieże, 80 m. wysokie wo, wyroby stalowe, nierogaciznę, sól, zboże, mą- i grobowiec fundatora.—Z tej samej epoki pochodzi kokę, wino, spirytus, towary kolonialne, sprzedaje ściół św. Trójcy (Abbaye aux Dames), również cie-zaś własne lub okoliczne produkta, jak olej, mate- kawy zabytek architektury romańskiej,—gdy tym-

fyv

iii

jÄii

fi

IM!

ii

I!

ii

lilii

sms

im.

yy-i.

eil

HP

___iPiPIflSS...

-,

gn

h: I

iBMI

ii

EZ

t.j

rl

Li;

Ś|jj

■■

-PT5

jg|E

Ik

Fig. 361. Kościół św. Piotra w Caen.

U:'

Ü14

rf CT

ii

?#;

1877).

K. J.

zydencyę.

Caeruleolactin (miner.). Pod tą nazwą opisał Petersen pewną odmianę fosforanu wodnego glinki, podobnego do turkusu, występującego w postaci okruchów lub żyłek wśród żeleziaka brunatnego w Rindsberg (Nassau). Odmiana ta skryto-lub mikro-krystaliczna ma odłam muszlowy, barwę niebieskawo-mleczną, bez blasku. C. wł. 2.55—2.60; tw. 5. Rozbiory jego dają wzór:

3 Al₂ 0₃.2 P₂ 0₅, 10 H₂°; jest to więc wawellit z 10 cząsteczkami wody; procentowo: 36.86 kwasu fosforowego, 39.78 glinki, 23.36 wody. Nietopliwy, w ogniu rozpryskuje się, łatwo rozpuszczalny w kwasach.

Caerwent, dziś wieś w angielsk. hrab. Monmouth, (Walia) niegdyś starożytna osada Druidów, znana Rzymianom pod nazwą Venta Silurum. And- s-

Caerwys, starożytna osada w angielskiem hrabstwie Flint (Walia), niegdyś siedlisko druidycznych

czasem gotycki kościół św. Jana ściąga się do XIV i XV w., kościół zaś św. Michała, wielokrotnie odnawiany i przerabiany nosi na sobie cechy wszystkich stylów od XI do XVIII w.; interesującym także jest kościół Notre-Dame, wystawiony 1684—89 przez jezuitów właściwą im architekturą.—Z budowli świeckich wyróżnia się starodawny zamek, stojący na wzgórzu w dzieluicy św. Jana; potężne jego baszty okrągłe i wieże czworokątne dotąd stoją cało.—Pałac sądowy sięga XIII w.; prefektura jest pięknym gmachem w stylu włoskiego renesansu, gmach giełdy z XVI wieku; nadto godne są wzmianki: ratusz, teatr i posąg bronzowy Ludwika XIV na Placu Królewskim. — W C. urodzili się: kompozytor Auber (pomnik); Malherbe, twórca klas-sycznej poezyi francuskiej (1555), Piotr Huet, uczony i poeta (1630).—Okrąg C. zajmuje 1,082 km. □ i liczył w 1886 r. 121,065 m-ców.— Początek

II

i,

Hft!

W'.

• i.

ET i

jf

ipH

Fig. 362. Kościół św. Stefana w Caen

założenia miasta jest wątpliwy; zdaje się, że za cza sów rzymskich istniała tu osada (Cadomum, Civitas Viducassium), którą zburzyli Saksonowie;—później jednak ginie C. z widowni dziejów i po raz pierwszy wspomniane jest dopiero w 1027 r.—Wilhelm Zdobywca upodobał sobie miasto, rozszerzył je; wzniósł zamek obronny i założył dwa opactwa: św. Stefana i św. Trójcy, w drugiej połowie XI w. — W 1091 r. staje tu pokój między Robertem III-ra Normandzkim a Anglikami. Podczas wojny stuletniej C. dwukrotnie wpada w ręce Anglików, którzy z przerwami dzierżą go do 1450 r.— W 1465 r. Ludwik XI podpisuje traktat przymierza z księciem Bretanii.—Za reformacyi C. posiadał licznych zwolenników protestantyzmu, którzy nawet wystą pili jawnie przeciw katolikom, niszcząc ich opactwa i kościoły. —W epoce wielkiej rewolucyi zbiegli tu Żyrondyści w 1793 i pod sterem Buzota i in, rozpoczęli organizacyę czynnego oporu przeciw jakobinom—co jednak skutku nie odniosło.—Por.: Pont: „Histoire de la ville de U.“ (Caen, 1865); Laval-ley „C. son histoire et ses monuments“ (Caen,

And. S.

Caenotherium Brav, (paleont.). Rodzaj kopalny drobnego zwierzęcia ssącego z rzędu parzysto-kopytnych (Artiodadyla), rodziny Dichobunidae (nie-przeżuwających), którego różnych gatunków szczątki licznie napotykają się w pokładach oligoceno-wych i dolnych miocenowych. Zwierzątka te prawdopodobnie żyły stadami. Gatunki C. commune Brav, i C. cadurcense Gerv. znajdują się w fosforytach z Quercy; największy z nich C. laticurvatum Ge-offr. w dolnym miocenie z Allier.

Caerdof, ob. Card if.

Caere, jedno z 12-tu miast starożytnej federacyi etruskiej, pierwotnie nazywane przez Greków A g y 11 a (Herodot I, 167). Ludność pelazgijska była tam pomieszana z etruską i stąd poszła nazwa dwojaka. Było to miasto warowne, otoczone mocnemi mura-mi, bogate i kwitnące, dzięki swemu rolnictwu i handlowi; miało port, zwany Pyrgi, dzisiejsze San Se ver o. Długo łączyły je z Rzymem stosunki przyjacielskie i religijne. Podczas najazdu Gallów, Ce-rejczycy odbili u nich i przechowali w swojem mieście przedmioty święte, oraz dali schronienie kapłanom i westalkom rzymskim, za co przyznano im prawo miejskie (civitas sine suffragio), które wszakże po części później utracili. C. stało się prefekturą, a od czasów Sylli kolonią wojskową; upadek jego nagły był i zupełny. Dziś na tern miejscu leży wioska Cervetro, gdzie się znajdują groby starożytne, bardzo zajmujące pod względem archeologicznym.—„Gr. Enc.“ Lamiraulfa.

Caerleon, miasteczko w angielskiem hrabstwie Monmouth (Walia), na prawym brzegu rzeki Usk, na północo-wschód od Newportu; niegdyś jako Is-ca Silur um było stolicą rzymskiej prowincyi Britannia Secunda; tak w mieście, jak i w okolicy, liczne zabytki z czasów rzymskich: akwedukty, termy, pomniki, napisy, wreszcie ruiny amfiteatru, przez lud poczytywanego za stół króla Artusa, który według podania miał mieć w C. swoją re-

And. S.

K. J.

And. S.

K J.

P. Chm.

pod C e.

w. o.

And. S.

nych.

harfiarzy i śpiewaków, którzy corocznie odbywali tu swe Eisteddfodds, tj. uroczystości konkursowe dla zdobycia nagrody za najlepsze pieśni.—Uroczystości te, długi czas zaniedbane, wznawiają się w ostatnich czasach.

Caesalpinia, Caesalpiniaceae—(paleont.). Wśród szczątków kopalnych roślinnych spotyka się, poczynając od pokładów dolnych oligocenowych do górnych miocenowych, szczególniej w Szwajcaryi, w Oeningen i Locie, dużo pojedyńczych listków, a czasami owoców, które paleontologowie zaliczają do tej rodziny, a głównie do rodzaju Caesalpinia. Są to zwykle drobne, okrągławe lub tępe eliptyczne listeczki, opisywane pod rozmaitemi gamnkowemi nazwami C. przez Heer a. Saporta tworzy dla nich oddzielny rodzaj Caesalpinites.

Caesalpinia (bot.), ob. Brezy lia.

Caesalpinieae (bot.), ob. Brezy li o we.

Caesarius Jan (* ok. 1460—f,ok. 1550), filozof i lekarz, urodzony w Julichu, nauki odbywał w Paryżu, potem bawił czas jakiś w Kolonii; posądzony o sprzyjanie luteranizmowi, musiał stamtąd uciekać około 1543, lecz następnie pogodził się z kościołem katolickim. Pisał po łacinie retorykę i dya-lektykę, które w akademii krakowskiej wyparły dawniej używane podręczniki Piotra Hiszpana (ob.). Retoryka jego wyszła w Krakowie r. 1538 u Scharfenberga p. n. „Rhetorica... in septem li-hros sive tractatus digesta, universam fere ejus ar-tis vim compendio complectens, nunc primum et ex-cussa et édita“ (na drzeworycie przedstawione są dzieci z narzędziami muzycznemi).

Caetobriga, miasto starożytne w Luzytanii, ob. S e t u b a 1.

Cae. Wyrazy nie umieszczone pod Cae znajdują się

Caffa Melchior, rzeźbiarz włoski, urodzony na Malcie w pierwszej połowie XVII wieku uczeń Ferrala; stylem przypomina Berniniego i Algarda. Jego posąg św. Rozalii w Sima i dwa ołtarze świadczą, że był to wiele obiecujący talent. Zginął śmiercią straszliwą, zgnieciony massą metalu podczas odlewania posągu.

Caffagiolo, osada w departamencie włoskim Flo-reucyi (Toskania), niedaleko miasta Borgo-San-Lo-renzo, słynęło niegdyś (około 1500 r.) z wyrobów majolikowych, które co do dobroci stawiano na równi ze sławnemi majolikami Pesary. — Środkowe pola talerzy i mis zdobiły najczęściej główki kobiece, krawędzie zaś trzymane były w stylu wczesnego Odrodzenia.

Caffarel Ludwik Karol (* 1 sierpnia 1829), generał francuski, wychowaniec szkoły wojskowej Saint-Cyr. W r. 1887 generał Boulanger, ówczesny minister wojny, powołał go na stanowisko podszefa generalnego sztabu głównego; pod koniec tego roku C. został ciężko skompromitowany w opłakanej sprawie handlu orderami, za co zawieszono go w służbie i powołano przed sąd śledczy; sąd uznał go winnym wykroczenia przeciwko honorowi i skazał jednomyślnie na wykreślenie z armii. Prezydent Rzeczypospolitej, w d. 14 października, zatwierdził ten wyrok, a d. 19 t. m. rada Legii ho-

norowej wykreśliła go również z matrykuły orderowej .    r*

Caffarelli, właściwie Gaetano Majoran o, zwany C. (* 16 kwietnia 1703 w Bari, — f 30 listopada 1783 w Neapolu), słynny śpiewak kastrat. Pasquale Cafaro (ob.) odkrywszy w nim przypadkowo talent niezwykły, wyrwał go z biedy i dał mu staranne wykształcenie muzyczne, C., przez wdzięczność dla swego opiekuna i mistrza, nazwał się Caffarellim; pod tem też nazwiskiem znany jest w historyi muzyki. Następnie wysłał Cafaro swego wychowań ca do Porpory, najsłynniejszego w swoim czasie nauczyciela śpiewu i kompozytora znakomitego, który go w przeciągu pięciu lat wykształcił na nieporównanego śpiewaka. Po świetnych tryumfach w Paryżu, Londynie, Wiedniu i innych stolicach Europy, C. zebrał majątek olbrzymi, wrócił do kraju rodzinnego, kupił księstwo Santo Donato, (odtąd nosił tytuł księcia), wystawił w niem pałac wspaniały, i na jego frontonie umieścił dumny napis: „Amphion Thebas, ego domum“. C. odznaczał się głównie w śpiewie patetycznym i w koloraturze — zwłaszcza też w pasażach chromatycz-

A. Pol.

Caffarelli, ród pochodzenia włoskiego, istniejący jeszcze na półwyspie Apenińskim; jedna gałąź jego, najsławniejsza, osiedliła się we Francyi za panowania Ludwika XIII. C. francuscy, z pomiędzy których kilku dodało do nazwiska swojego nazwę zamku ojczystego „Falga“ (w wyższej Lang-wedocyi), odznaczyli się szczególnie pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. W epoce rewolu-cyi było ich dziesięciu wraz z siostrami, a z nich pięciu zdobyło sobie przez talent i znaczne zasługi niepoślednie miejsce w historyi francuskiej: 1) Ludwik Mary a Józef Maksymilian (* w Falga 13 lutego 1756 — f pod Saint - Jean - d’Acre 27 kwietnia 1799), generał francuski; r. 1795 służył zaszczytnie w armii Sambry i Mozy, a w walce, stoczonej na brzegach rzeki Nahe, kula armatnia urwała mu nogę. Mimo tego kalectwa, należał C. do wyprawy do Egiptu; d. 9 kwietnia 1799 r. kula zgruchotała mu ramię; był on członkiem instytutu.—2) Ludwik Marya Józef hrabia (* 1760 — f 1845) administrator i par Francyi. — 3) Jan Chrzciciel Marya, (* 1763 — f 1815) biskup francuski.—4) Franciszek Marya August (* 1766 — f 1849), generał francuski, brat poprzedniego; w r. 1791 wystąpił z armii sardyńskiej i zapisał się do wojska francuskiego, jako dragon szeregowy. W r. 1814 towarzyszył cesarzowej Maryi Ludwice do Wiednia; podczas „Stu Dni“ otrzymał dowództwo pierwszej dywizyi w Metz i bronił tej twierdzy przeciwko wojskom russkim; po powrocie Burbonów usunął się do życia prywatnego; r. 1834 został zamianowany parem Francyi. — 5) Eugeniusz August, hrabia (* w Medyolanie 1806—f w Paryżu 1878), mąż stanu francuski, syn poprzedniego; r. 1832 wszedł do rady stanu jako audytor; 1848 został zamianowany przez księcia Ludwika Napoleona prefektem departamentu Ille-et-Vilaine; r. 1852 wszedł jako kandydat urzędowy do ciała prawodawczego.    r-

Dr. J. F.

Caffarelli Karol Ambr o ży, administrator i eko- I W r. 1833 założył „Journal des connaissances mód. nomista francuski (* r. 1758 w zamku Fulga — f \ pratiques“ i do śmierci był jego redaktorem; w nim 1826 roku). Za panowania Napoleona zajmował też ogłaszał po największej części liczne swe prace poważne stanowisko administracyjne. Z ekonomicz- drobniejsze. Z dzieł jego obszerniejszych wymie-nych prac jego odznacza się dziełko: „Perceptions niamy: „Considérations sur l’histoiie médicale et à vie“ (1800). Brał także udział w poważnych statistique du cholera morbus de Paris“ (Paryż, wydawnictwach „Théâtre d’agriculture“ i „Menage 1832) i „Leçons pratiques sur l’amaurose“ (Tamże, de champs“ w r. 1804 ogłoszonych przez paryskie 1846). towarzystwo rolnicze.

Caffaro (bitwa). D. 22 maja 1848 r. marsza-łek-poruczuik austryacki, Lichnowsky, uderzył na oddział ochotników włoskich, złożony przeważnie z lombardczyków, a usadowiony nad rzeką C. na pograniczu Tyrolu, i po zaciętej walce, przerzucił go na drugi brzeg. Nadbiegł wówczas generał Giacomo Durando, stanął na czele ochotników i, korzystając z chwili, kiedy wojsko austryackie zajęło się łupieniem zamku Lodrone, rzucił się pośpiesznie na wzgórze Suello, skąd zapanował nad pozycyami nieprzyjacielskiemu Austryacy, spostrzegłszy się, poszli do szturmu na wzgórze, ale już go odebrać uie mogli.

Manewr ten generała Durando ocalił prowincyę Brescia.    r>

Caffaro Pasquale,lub Cafaro (* 8 lutego 1706 w San Pietro — w Neapolitańskiem — f 23 paźdz.

1787 w Neapolu), znakomity kompozytor muzyczny, uczeń słynnego Leonarda Leo. W 1785 został kapelmistrzem i profesorem w konserwatoryum neapolitańskiem. C. napisał opery: „Ariadna e Te-seo“, „Ipermnestra“, „Antigona“, „Olimpiadę”, „La disfatta di Dario“; oratory a: „II trionfo diDavidde“,

„La Betulia liberata“, oraz znakomite „Stabat Mater“ (kanon dwugłosowy, z organami), kilka psalmów, motetów i t. p.

Caffe Daniel, malarz niemiecki (* w Kostrzyniu 1750 r.—f w Dreźnie 1815). Ostateczne ubóstwo skłoniło go do poświęcenia się malarstwu, które w Dreźnie pod Casanovą uprawiać począł; wykonał kilka prac dla ks. Biełosielskiego, zwłaszcza portrety, w których zasłynął. Jego jest portret admirała Orłowa; malował krajobrazy w zbiorze Drezdeńskim, jego kopie akwarellowe obrazów—wysoko cenione.

A. Pol.

W. G.

W. G.

Dr. J. B-r.

A. Pol.

W. G.

Caffé Piotr (* w Saumur 1778—f 1821), chirurg naczelny w wojskach Napoleona I; za czasów Re8tauracyi przystąpił do sprzysiężenia generała Berton’a i po wykryciu spisku został na śmierć skazany w r. 1821. Chcąc uniknąć egzekucyi publicznej, przeciął sobie tętnicę udową i zmarł z upływu krwi w więzieniu.

Caffé Paweł Ludwik Baltazar (*w Chambéry dnia 29 grudnia roku 1803 — f w Paryżu d. 19 stycznia r, 1876), lekarz francuski. Nauki ukończył w Paryżu, był przez czas pewien lekarzem wojskowym, następnie został ordynatorem kliniki (chef de clinique) Sansona w paryskim szpitalu Hôtel-Dieu i poświęcił się przeważnie chorobom oczu. W r. 1833 rząd francuski polecił mu zbadanie na miejscu zapalenia oczu, szerzącego się wtedy śród wojsk belgijskich, holenderskich i pruskich; z zadania tego C. wywiązał się sumiennie i wyniki spostrzeżeń swych ogłosił w „Rapport sur l’ophthalmie régnante en Belgique“ (Paryż, 1840).

Dr. j. p.

Caffi Francesco (* 1786 w Wenecyi—f 1874 tamże), włoski pisarz muzyczny. Od 1827 r. zajmował urząd radzcy sądowego w Medyolanie; później, osiadłszy w mieście rodzinnem, poświęcił się wyłącznie studyowaniu historyi muzyki. Arcydziełem jego jest: „Storia della musica sacra nella giń capella ducale di San Marco in Venezia, dal 1318 al 1797“ (1854—55, 2 tomy). Oprócz tego C. napisał kilka wybornych monografij: „Zarlino“ (1836), „Bonaventura Furnaletto“ (1820), „Lotti“, „Benedetto Marcello“ i „Giammateo Asola“ (1862).

Caffi Hippolit Cavaliere, malarz i architekt włoski (* 1814—f 1866). Studya odbywał w akademii weneckiej, gdzie za „Drogę Krzyżową“ zyskał nagrodę, po którą udał się do Rzymu; w Rzymie przebywał przez czas dłuższy jako nauczyciel rysunku, przyczem zajmował się malowaniem starożytnej architektury; tutaj napisał także dzieło w przedmiocie perspektywy. Podróżował potem po Włoszech, Grecyi i Wschodzie, z podróży tej przywiózł wielkie mnóstwo rysunków. Za udział w rewolucyi roku 1848 przez rząd austryacki skazany został na śmierć, ocalał jednak, dzięki ucieczce do Piemontu. R. 1866 zginął na pokładzie okrętu w bitwie morskiej, którą chciał w przyszłości odmalować. Główną jego pracą są „Karnawał wenecki na Piazetta“. Obraz ten wystawiony został w Paryżu r. 1846; z ostatnich prac malarskich należy wymienić: „Rzym z Monte Maria“, „Karnawał w Rzymie“ i wreszcie „Suez”. Caffi biegłym był w odtwarzaniu efektów światła, wykonanie wszakże jego obrazów bywa poniekąd powierzchowne.—„Ott. sl. nauc“.

Caffieri Filip, rzeźbiarz włoski (* w Rzymie 1634—f w Paryżu 1716), w 1660 powołany do Fran-cyi przez Mazariniego. Był ornamencistą w zakładach gobelinowych; robił modele na kominki w Tuileries, w Wersalu i w Saint-Germain; jego są kapitele, kolumnady Luwru, schody w Wersalu, i w galeryi Apollina w Luwrze, ornamenta szalup królewskich, ozdoby apartamentów Delfina, wszystkie ornamentacye zameczku w Marły, tak zewnętrzne, jaki wewnętrzne, są jego również pomysłu,—wykonanie podzielił z innymi, jak: Tuby, Bon Legeret i Coysevox. Pozostało po C-im mnóstwo rysunków na ozdobienie okrętów rzeźbami w drzewie, powszechnie używanemi wówczas.

Caffieri Franciszek Karol, rzeźbiarz francuski, syn najstarszy Filipa (* 1667—f w Wersalu 1729), pracował wraz z ojcem w galeryi Apolliua, objął po nim 1713 r. miejsce rzeźbiarza - inżyniera i rysownika okrętów w Dunkierce, następnie w Breście, gdzie swe rzeźbiarskie majsterstwo przekazał synowi Karolowi Filipowi, ten zaś z kolei swemu synowi, Karolowi Maryi, artyście rzeźbia-

rzowi wykształconemu w Paryżu i zmarłemu w Wersalu.

W. G.

Caffieri Jakób rzeźbiarz, odlewnik i cyzeler francuski (* 1678—f 1755), syn Filipa C-go, jeden z najdoskonalszych oruamencistów z czasów Ludwika

Ć. zdobył sobie nadzwyczajną łatwość modelowania z natury, szeregami też współczesnych znakomitości napełniał muzea francuskie.    w- a

SMS

.à

iHt

><

mÈ

sl!

S’

Wit-

V/;f

Fig. 364. Popiersie Caffierego Jana Jakóba.

W. G.

W. G.

Cafouś, ob. Kafue.

CaftlSO, nazwa nadawana w Brazylii mieszańcom Negrów i Iudyan; mieszańcy ci zowią się także Cariboco; obie zaś nazwy nadawane są niekiedy, mniej właściwie, wszystkim wogóle mieszańcom, tak Mulatom, jak i Mestycom. — Z pomiędzy wszystkich mieszańców Brazylii C. są najmniej liczni.

Dr. J. P.

Fig. 363 Zegar Caffierego Jakóba.

XV, odznaczonych odrębnym stylem tej epoki. Bronzownictwu poświęcił się wyłącznie w Wersalu. C-go zegar stanowi stylu tego wyborną próbę. W rodzinie Besenval są dwa popiersia bronzowe z podpisem C-go z r. 1735—37; w cyzelowaniu był mistrzem.

Caffieri Filip bronzownik-cyzeler francuski, (* 1714—f 1777), syn Jakóba, wykonał mnóstwo świeczników kościelnych, skrzyń na relikwie św. Germana, mnóstwo wilków kominkowych, opraw wazonów, pająków; jako pomysły i wykonanie—są to prawdziwe dzieła sztuki; znaczna ich liczba nosi napis: „Inventé, execute par Philippe Caffieri l’aisné à Paris“, zakończony datą wykonania.

Caffieri Jan Jakób,rzeźbiarz francuski (* w Paryżu 20 kwietnia 1725—f w Paryżu 21 czerwca 1792); synem był Jakóba a bratem Filipa, uczniem zaś Lemoine’a. Najznakomitszy z tej rodziuy. Sławę zrobił mu szereg popiersi w Théâtre-Français. C. był pensyonarzem akademii francuskiej w Rzymie. Jego jest pomysł Trójcy św. do kościoła Trójcy w Saint-Louis. C. wykonał wielki szereg grup religijnych i mitologicznych, niemniej popiersi znakomitości francuskich: Corneillel’a, Voltairé’a, Lafontaine’a, Molière’a, Rousseau i w. in. Brat Fliip odlewał i cyzelował pomysły Jakóba, lub dorabiał oprawę i podstawy do jego grup. Robił też posągi marmurowe. W Wersalu i w Bibliotece św. Genowefy w Paryżu są popiersia C-go z marmuru i z gliny palonej.

And. S.

Caffin Jakób Franciszek (* w Saumur d. 21 lutego r. 1778—f w Saint Lambert-des-Levées d. 6 października r. 1854), lekarz francuski. Ukończywszy w r. 1805 uniwersytet paryski, osiadł w mieście rodzinnem i szybko jako biegły praktyk zasłynął, zajął też w literaturze lekarskiej miejsce zaszczytne. Z licznych dzieł jego, zawierających dużo poglądów nowych i rozumnych, przytaczamy:

1.    „De la nature de l’inflammation“ (Paryż, 1810),

2.    „Traité analitique des fièvres essentielles“ (tamże, 1811, 2 tomy; wyd. II 1819), 3. „Inductions physiologiques; ou élémens généraux d’anthropologie et de médecine“ (tamże, 1822) i 4. „Observations sur la réorganisation de l’enseignement de la médecine“ (tamże, 1844),

Cagliari, l). c. jeden z dwóch departamentów, na które dzieli się należąca do Włoch wyspa Sar dynia; zajmuje część jej południową, na przestrzeń 13,683 km. □, z ludnością 440,992 głów (1881) Ludność ta jak okazało obliczenie dokonane 1 gru dnia 1890 r., uległa nieznacznemu zmniejszeniu Wybrzeża skaliste, trudno dostępne, przystani do godnych wogóle mało; na południo-zachodzie wy stępują z morza dwie większe wysepki: S. Antioco i S. Pietro; z zatok ważniejsze: Golfo di C. na po-

łudniu, Golfo di Palmas między wyspą S. Antioco r. 1713, na krótko, bo tylko na lat siedm, jest a Sardynią, oraz Golfo di    Oristano na zachodzie. ' w posiadaniu Austryi, wreszcie od r. 1720 należy

Środkiem kraju od zatoki C.    do zatoki    Oristano prze-    do domu Sabaudzkiego,    który je wraz z całą wy

ciąga nizinna płaszczyzna Campidano, dzieląca de- spą Sardynią uczynił następnie składową czę-partament na dwie nierówne    górzyste    części: mniej-    cią królestwa Włoskiego.    Ze zdarzeń historycznych,

szą, na zachodzie, ze szczytami Linas    1235 m. i Se-    których świadkiem było    miasto, godne są uwagi:

vero 989, oraz większą na wschodzie, gdzie rozległy zwycięstwo weneckiego admirała Pisaniego nad flotą pień Monte Gennargentu wznosi się do wysokości    genueńską pod Dorią    d.    29 sierpnia 1353 r., wy-

1,946 m. i na wszystkie strony dalekie wysyła ga-    prawa Karola V do Tunisu z portu tutejszego, bom-

łęzie; na południo-wschodzie wznosi się oddzielna bardowanie miasta przez angielskiego admirała Leake wyniosłość Monte di Serpeddi 1,073 m. Rzeki wo- d. 13 sierpnia 1708 r., wreszcie pobyt wygnanego góle nieznaczne, ale nader liczne; ważniejsze z nich: przez Francuzów z Piemontu króla sardyńskiego Fiumendosa na wschodzie, Samassi-Sixerri na po- j od 1800—1815 r.    And. s.

łudniu, Tirso na zachodzie. Charakter kraju mało j    Cagliari, malarz, ob. Veronese Paweł,

przedstawia śladów kultury, jest na pół dziki, grunt i    Cagliostro Aleksander, hrabia de (* w Pa-

miejscami tylko i to słabo uprawny, choć urodzaj- lermo d. 2 czerwca r, 1743—f w zamku St. Leo-ny; większość ziemi leży pod pastwiskami.    Bo-    na pod Rzymem latem    r. 1795), słynny matacz

gactwo mineralne znaczne, ale wyzyskiwane    nie-    i oszust, który nazywał    się właściwie    Józef Bal-

odpowiednio, i stąd nie przynosi stosownych korzyści; samo, często jednak zmieniał nazwisko, mianując jest tu marmur, cynk, ołów, srebro i żelazo. Z pro- się kolejno Tischio, Melina, Belmonte, Pellegrini, duktów rolnych, otrzymywanych głównie na równi- ; Fenix, Anna, Harat, nakoniec C. W młodym barnie Campidano, ważniejsze są: wino, oliwa,    ryż,    j    dzo wieku wstąpił do    zakonu Braci    miłosierdzia,

owoce południowe i nieco zboża (Bliższe szczegóły    i    gdzie przy niepospolitych zdolnościach    swych w cza-

ob. Sardynia). — 2). C. stolica departamentu ad j sie krótkim nabył mnóstwo wiadomości z dziedziny 1). nad zatoką t. im., między dwiema lagunami sztuki lekarskiej i nauk przyrodniczych, z powodu nadbrzeżnemi, amfiteatralnie dokoła wyniosłej twier-    i    jednak przewrotności    i    życia nader rozwiązłego

dzy wzniesiona, ma ulice po większej części wąz-    i    niebawem wypędzono    go    z zakonu. Rozpoczął wte

kie i strome, mimo to jednak jest tu wiele znacznych budowli, tak kościelnych, jak i świeckich, zwłaszcza z epoki, gdy panujący dom sardyński znajdował tu przytułek. Miasto liczy dziś do 40,000 m-ców i składa się z czterech części: Castello, z zamkiem królewskim z 1,217 r., La Marina nad morzem, z fortami broniącemi przystani, Stampace na zachodzie i Villa Nuova na wschodzie. Z gmachów wyróżnia się piękna katedra, której budowę rozpoczęli Pizańczycy w 1312 r., amfiteatr rzymski na 20,000 widzów, cysterny z czasów rzymskich, akwedukt z tejże epoki, dziś prawie w ruinie, stąd brak dobrej wody do picia dotkliwie czuć się daje. C. jest siedliskiem arcybiskupa, sądu apelacyjnego, sądu handlowego i wielu konsulów zagranicznych, ma uniwersytet założony w 1596, lecz słabo uczęszczany (w 1888 r. 144 studentów), gabinet przyrodniczy i staroźytniczy, bibliotekę publiczną (24,000 t.), seminary um duchowne, dwa gimnazya, liceum, szkołę marynarki, techniczną i

Im

IPPfr

dy żywot pełen przygód niezwykłych, którego widownią była cala Europa. W mieście ijczystem nie wiodło mu się, gdyż za kra-r- dzież i sfałszowanie do-kumentów dostał się do m więzienia, z którego u-w ciekł, i pobłąkawszy się L tu i owdzie, dotarł na-§fk îeszcie do Rzymu. Tam W- poznał Lorenzę Felicia-ni, kobietę piękną i przebiegłą, którą poślubił i uczynił wspólniczką Fig. 365. Cagliostro Aleksander- spraw swych nieczystych. Pod nazwiskiem margrabiego Pellegrini

kna małżonka zalotnością swą dopomagała mu w tern skutecznie. Wyłudziwszy znaczne pieniądze i obawiając się wykrycia szalbierstw swych, opuścił po niejakim czasie Neapol i udał się do Palermo. Liczył na to, że po długoletniej niebytności, pod przy-branem nazwiskiem będzie tam mógł bezkarnie przez czas pewien po swojemu pracować. Stało się jednak inaczej: poznano go i osadzono w więzieniu bardzo prędko; wydostał się z niego dzięki tylko żonie Bwej, która, usidliwszy pewną osobistość bardzo wpływową, zdołała uwolnienie jego kosztem swych wdzięków uzyskać; dalszy jednak pobyt w Pa-lermie stał się dla zacnej i dobranej pary niemo-

przemysłową. Przemysł j przeniósł się do Neapolu i z powodzeniem wyzyskiwał zawiera się głównie w wyrobie tytoniu i prochu; ■ licznych łatwowiernych, bądź-to jako lekarz cudowny, natomiast handel, wsparty obecnością dróg żelaz- j bądź też jako posiadacz tajemnic magicznych, a pię-nych, łączących miasto z wnętrzem kraju, oraz jedną z najdogodniejszych na świecie przystani, jest bardzo ożywiony. Z tutejszego portu wywozi się sól, zboże, wino i bydło.—C. jest osadą Kartagiń-czyków, która po pierwszej wojnie punickiej dostała się Rzymianom (Caralisv. Carales). Za czasów Cezara otrzymała prawo obywatelskie rzymskie i stała się stolicą prowincyi Sardynii, a później około połowy IV w. po Chr, siedliskiem biskupa. Kolejno dostaje się Wandalom w 455 r., państwu bizantyjskiemu w 534 r., Maurom hiszpańskim w 720 r. wreszcie Rzeczypospolitej Pizańskiej około 1022 r. W 1326 C. wpada w moc Aragonii, która dzierży je aż do

EncykJ. Powiz. Tllułtr. T. I.

Wyrazy nie umieszczone pol C znajdują się pod K.

115

źliwym. Rozpoczęły się tedy wędrówki po wszyst- | w Rzymie w r. 1612), znakomity lekarz, przyrodnik kich stolicach Europy; nie pominięto także i Warszawy (1779). Wszędzie sprzedaż środków cudownych, przepowiadanie przyszłości i praktyki różne, nadzwyczaj przypominające spirytyzm dziś modny, ściągały złoto do szkatuły zręcznego kuglarza, który umiał się tak urządzać, że zwykle na czas jeszcze przed grożącem mu wykryciem umykał w inne strony. Zdobywszy sobie rozgłos w Strasburgu i Lionie, zawitał nareszcie w r. 1785 do Paryża, gdzie stanął u zenitu powodzenia. Śmietanka towarzystwa paryskiego przyjęła cudotwórcę bardzo przychylnie. Do nowego rodzaju masoneryi egipskiej, którą założyć usiłował, garnęły się osoby płci obojej, należące do pierwszych rodów Francyi; doświadczenia jego magiczno-spirytystyczne zgromadzały w salonach arystokracyi tłumy wierzących; sprzedaż środków cudownych, mających zapewniać młodość ciągłą, zdrowie, wdzięki i t. d. napełniała mu kieszenie złotem; wiele bardzo osób uważało go za istotę wyższą, własnościami nad-ludzkiemi obdarzoną. Lecz w tym nawale pomyślności podwinęła mu się noga: zaplątał się w znaną historyę naszyjnika z pereł i został osadzonym w Bastylii. Po kilkomiesięcznem więzieniu, dzięki zabiegom możnych stronników, uwolniono go wprawdzie, lecz skazano zarazem na wygnanie wieczne z granic Francyi. Wyjechał wtedy do Londynu, gdzie jednak nie bardzo mu się wiodło; nie zabawiwszy więc długo, puścił się na nowo w objazd po Europie, lecz szczęście, towarzyszące mu dotąd, coraz to słabnąć zaczęło; nakoniec w roku 1789 osiadł znów w Rzymie i tam, jak dawniej, nikczemne rzemiosło swe dalej prowadził, wyzyskując głównie licznych podróżnych przybywających do wiecznego miasta. Zwróciło to uwagę inkwizycyi, uwięziono go i wytoczono mu proces o szalbierstwo, bluź-nierstwo i bezbożność; w d. 7 kwietnia r. 1791 zapadł wyrok, skazujący go na śmierć, nie został jednak wykonanym, gdyż papież Pius VI w drodze łaski zamienił go na dożywotnie więzienie w zamku św. Leona, gdzie też C. po kilku latach umarł.

i krytyk włoski. Papież Klemens VIII powołał go do Rzymu i oddał mu katedrę medycyny praktycznej w uniwersytecie tamtejszym, następnie C. został lekarzem przybocznym papieża Piusa V. Królowie francuski i hiszpański również niejednokrotnie z porad jego korzystali. Mając przystęp wolny do zbiorów watykańskich, starał się za pomocą nagromadzonych tam rękopisów poprawić tekst dzieł Hip-pokratesa i Avicenny i opatrywał je objaśnieniami. Owocem tych usiłowań są: 1. „Variarum observa-tiouum libri IV“ (Rzym, 1531, II wyd. tamże 1587, III Frankfurt, 1604); 2. „In Hippocratis aphoris-morum secundae sectionis XXIV commentarius“

(Rzym, 1591); 3. „In aphorisinorum Hippocratis sectionis primae XXII expositio“ (tamże, 1619). Dzieła jego pomniejsze, treści przeważnie higienicznej, oprócz w wydanich osobnych, wyszły także razem p. n. „M. C. opuscula varia“ (Rzym, 1603).

Cagniard-Latour Karol, fizyk francuski (* w Paryżu 1777—f 1859). Kształcił się w szkole politechnicznej i szkole inżynierów geografów, następnie był audytorem w radzie stanu. W r. 1818 otrzymał tytuł barona, w r. 1851 został członkiem akademii nauk w Paryżu. Znany jest z bardzo znacznej liczby wynalazków. W r. 1809 zbudował przyrząd, zwany od jego nazwiska kaniardelą ( cagnardelle ), który jest zastosowaniem śruby Archimedesa, słuźącem do wtłaczania gazów do danej przestrzeni. Oprócz tego wymienimy z wynalazków jego: motor, działający za pomocą powietrza ogrzanego (1810); koło hydrauliczne poziome (1810); pompę o drągu wrzecionowatym, co sprowadza zmniejszenie tarcia (1815); przyrządy do oświetlania gazem szpitala św Ludwika i warsztatów królewskich (1818); pirometr akustyczny (wraz z Demonferrandem 1837); machinę do badania lotu ptaków (1839). Najważniejszym wszakże wynalazkiem jego jest Syrena (ob.). W r. 1827 potwierdził wzór Poissona, według którego wydłużenie drutu przez obciążenie jest cztery razy większe, aniżeli skrócenie średnicy prostopadłej do kierunku obciążenia. W r. 1834 prowadził doświadczenia nad powstawaniem tonów przez drganie wody, a w r. 1832 dostrzegł, że eter, alkohol i woda w rurach hermetycznie zamkniętych, przy bardzo silnem ogrzaniu, pomimo szczupłego miejsca, na-pozór całkowicie w parę przechodzą. Doświadczeń tych wszakże nie wykończył, a znaczenie ich wykazał dopiero w r. 1863 Andrews (ob. Skrapla-

S. K.

Dr. J. P.

Cagniardelle, Kaniardela, ob. Cagniard Latour i Śruba Archimedesa.

Cagnola Ludwik Marchese, architekt włoski (* 1762 w Medyolanie — f 1833). Zgodnie z życzeniem Napoleona I, zajął się budową dwóch tryumfalnych bram w Medyolanie, które zaliczają się słusznie do jego najgłówniejszych i najlepszych zarazem prac architektonicznych. Pierwszą bramą tryumfalną jest „Arco della pace“; dawniejsza nazwa jej była: „Arco del Sempione“, cała z białego marmuru, w stylu starożytnym zbudowana, posiada 8 słupów korynckich; ukończoną została dopiero r. 1835,

Żonę jego los podobnyż spotkał, bo i ją na resztę życia zamknięto w klasztorze. C-a z całą słusznością nazwać można człowiekiem niepospolitym; obdarzony ogromnerai zdolnościami, wymową porywającą, siłą woli i wytrwałością rzadką, umysłem bystrym i przenikliwym, znajomością świata i ludzi, posiadający nadto naukę i wiedzę bardzo rozległą, mógłby był zająć pośród spółczesnych stanowisko zaszczytne, gdyby, obok wymienionychprzy- nie gazów), miotów dobrych, nie odznaczał się charakterem prze wrotnym w najwyższym stopniu i zupełnym brakiem wszelkiej moralności. Goethe odmalował go bardzo trafnie w sztuce swej p. n. „Der Gross-Koph-ta“, a Thory przekazał nam wiele szczegółów o jego masoneryi egipskiej w dwu dziełach: „Annales originis Magni Galliarum Orientis“ (Paryż, 1812) i „Acta Latomorum“ (tamże, 1815); oba dzieła te, pomimo tytułów łacińskich pisane są po fran-

cusku.

Dr. J. P.

Cagnacci, malarz włoski, ob. Can lass i. Cagnati Mar sil i o (* w Weronie r. 1543—f

(des bailliages). W chwili, kiedy uniwersały przedsejmowe przyszły do prowincyi, wszystkie miasta i wsie sporządzały zbiór zażaleń swoich, tudzież projektów prawodawczych. Zbiór taki wręczany był delegatom, którzy udawali się do zgromadzenia gminnego dla wyboru posłów sejmowych i utworzenia nowego, ogólnego memoryału zażaleń. Członkowie duchowieństwa i arystokracyi spisywali niezwłocznie w stołecznem mieście okręgu życzenia swoje i skargi, obierając swych przedstawicieli. Te memoryały stawały się instrukcyami dla posłów, mających zasiadać w Stanach. Po otwarciu zgromadzenia posłowie czyli deputowani każdego stanu zbierali się oddzielnie i łączyli w jeden memoryał wszystkie poszczególne instrukcye, które mieli przedstawiać. Wspólnych wszystkim stanom obrad nie było. Memoryały utworzone w taki sposób przedstawiano królowi na uroczystem posiedzeniu. Po raz pierwszy uczyniono tak w Stanach, które zasiadały w Tours w 1484 r. Wszakże coś podobnego działo się już w 1467—C. wywierały wpływ na edykta prawodawcze, czego dowieść można na edyktach z Villers-Cotterets (1539 r.), z Moulins (z 1566 r.), z Blois (1579 r.), oraz w kodeksie Michaud (1629 r.)—2. Cahiers z 1789r. Ludwik XVI w terminie, określonym ustawą wyborczą 24 stycznia 1789 r., zwołując stany generalne, wyraził życzenie, aby „z krańców jego królestwa i z najmniej zuanych miejsc zamieszkania każdy przesłał mu swoje życzenia i skargi“. Wskutek tego w każdej parafii i gminie „wszyscy mieszkańcy, stanowiący stan trzeci, urodzeni lub naturalizowani Francuzi w wieku lat dwudziestu pięciu, stali mieszkańcy“ zwołani zostali, aby współdziałać przy zamianowaniu posłów (deputowanych) i zredagowaniu memoryału zażaleń i życzeń“. Przy pomocy tych pierwotnych memoryałów każdy okrąg redagował memoryał ogólny. Wogóle duchowieństwo i szlachta miały memoryały odrębne i różne od tych, jakie podał stan trzeci. W kilku atoli miejscowościach, jak w Monfort - 1’Amaury, w Fenestrange, wszystkie trzy stany porozumiały się, aby utworzyć wspólny memoryał. C. z 1789 r. mają niejednakowe znaczenie. Niektóre są bardzo obszerne; tak np. C. stanu trzeciego z Nemours utworzyć-by mógł gruby tom. Inne, bardzo krótkie, mówią tylko o jednym przedmiocie: o skarbowości (duchowieństwo z Mirecourt), o prawie polowania (parafia z Cham-bourcy), albo o jakiejś kwestyi lokalnej, Szlachta z Saint Pierre-le-Moutier „polegając na gorliwości i rozumie swego deputowanego“, poprzestaje na dwudziestu wierszach. Niektóre C. są opracowane pobieżnie; inne, bardzo cenne, zredagowane są przez Cahawba, prawy, blizko 200 km. długi dopływ ledwie piśmiennych wieśniaków. Z drugiej znów Alabamy, w St. Zjednocz. Ameryki Północnej; wy- strony memoryały okręgowe obcinają często zaża-pływa z południowych zboczy gór Alegańskich, lenia wiosek: „Jakkolwiek byliśmy w dobrem po-kierunek ma południowo-zachodni, uście pod mia- rozumieniu, posłowie miejscy przeważyli przy redagowaniu memoryałów. Biedne gminy wiejskie Cahiers des États Généraux (= kajety, sekster- zostały pogardliwie pominięte“ powiadają mieszkań-na, zeszyty, memoryały sejmowe). 1. We Francyi cy z Menil-la-Horgne kanclerzowi. Oprócz tego pod tą nazwą znauem jest streszczenie skarg i ży- niektóre memoryały wcale nie są oryginalne. Kilka

przez arch. Peverellego; należy ona do rzędu najpię- czeń narodu, redagowane przez posłów stanowych kniejszych dzieł pomnikowych architektury włoskiej, na podstawie podobnych memoryałów okręgowych Drugą bramą tryumfalną jest brama tessyńska.

Oprócz tego wzniósł w Kremonie willę braci Zuola z pięknym perystylem w stylu jońskim; zbudował kaplicę św. Marceliny w kościele św. Ambrożego w Medyolanie, dzwonnicę w Urgnano, oraz inne.

W. G.

— „Ott. sl. nauc.“

Cagnoli Antoni, astronom włoski (* 1743 na wyspie Zante—f 1816 w Weronie). W r. 1772 został sekretarzem poselstwa weneckiego w Madrycie, a w r. 1776, przybywszy do Paryża, po zwiedzeniu obserwatoryum tak się zajął astronomią, że odtąd nauce tej oddał się wyłącznie. Kształcił się pod Lalandem, a w r. 1785 założył właBne obserwatoryum w Weronie. Po zdobyciu miasta przez Francuzów sprzedał swe narzędzia kolegium Brera w Medyolanie i przeniósł się tam, jako astronom. Był następnie profesorem w szkole wojskowej w Modenie, a wreszcie wrócił do Werony. Podał metodę oznaczania równika planet (1785) i zestawił katalog 501 gwiazd: „Catalogo di stelle boreali“ (1801). Oprócz tego ogłosił „Secchione coniche” (1802) i in.    s-K-

Cagots (także Caffots, Gahets, Gabets, Caffets). Nazwą tą pogardliwą oznaczani bywają dziś mieszkańcy niektórych dolin wśród Pirenejów; są to ludzie fizycznie i umysłowo zmarnieli, ponaj-większej części obarczeni wolem, matołectwo czyli karłactwo (cretinismus) także pomiędzy nimi często się wydarza. Najwięcej ich spotkać można w dolinie Luchon. Muszą to być najprawdopodobniej ostatni potomkowie Wizygotów, a nazwa ich powstała może przez przekształcenie wyrazów „ canes Gothi“ lub „caas goths“, któremi już w wieku VI darzono Gotów przez nienawiść. Gdy Frankowie pod wodzą Klodoweusza pod Vouillé (r. 507) pobili na głowę Alaryka II, Wizygoci, pozostali na południu Francyi, stali się rodzajem paryów, wykluczonych zupełnie z reszty społeczeństwa. Trwało to przez całe wieki średnie, stawiające ich na równi z trędowatymi. Pomimo usiłowań ludzi światłych w wieku XVII i XVIII, los tych nieszczęśliwych wyrzutków nie uległ polepszeniu; dopiero wielka rewolucya francuska zrównała ich z resztą ludności, w którą też wsiąkli wszędzie zupełnie w krótkim czasie, z wyjątkiem kilku dolin pirenejskich, gdzie dotąd przetrwały dawne zwyczaje i przesądy. W Bretanii i kilku in. prowincyach Francyi, położonych nad oceanem, istnieli również do końca wieku ubiegłego tacy upośledzeni pod nazwami „caqueux, cacous, colli-berts“, w Owernii nazywano ich „marrons“. Francuzi w mowie potocznej używają też wyrazu „ca-got“ dla oznaczenia hipokryty lub nabożnisia przesądnego.

Dr. J. P

And. S.

stem t. im.

parafij z la Brie wzoruje się podług jednej modły. Stan trzeci z Saint-Ló odtwarza w części projekt, zredagowany na podstawie „Ostrzeżenia dobrych Normandów“, zarówno aby skorzystać z poglądów, jakie znajdują się w tej pracy, jak i dla zaprowadzenia większej jednolitości w skargach prowineyi.— W memoryałach, najstaranniej nawet zredagowanych, brak jasności, poprawności, metody. Można z Beugnot’em śmiać się z Szampańczyków, którzy, przyjąwszy projekt Sieyèsa o podziale władz, żądają upoważnienia do noszenia broni na wilki i domagają się zamieszczenia w momoryale skargi na dowolność pana, który rozkazał pozawieszać kloce ich psom na szyjach. Niektóre C. zaginęły, albo może wcale nie były napisane Pomimo tych wszystkich braków, są przecież memoryały z 1789 r. jednym z najciekawszych przedmiotów badania dla historyka, męża stanu i filozofa. „Jest to publiczne i nieodwołalne świadectwo przekonań całej Francyi“ (Malouet). „Istnieje, powiada Chateaubriand, cenny pomnik politycznego rozumu całej Francyi, a tym są memoryały trzech stanów z 1789 r. Są tam spisane z głęboką znajomością rzeczy wszystkie potrzeby społeczeństwa“. Nie mogąc wyczerpać bogatego materyału, jakiego C. nam dostarczają, damy tylko krótkie wskazówki, dotyczące najważniejszych przedmiotów zażaleń. Od jednego do drugiego końca Francyi duchowieństwo i szlachta, zarówno jak stan trzeci, malują obraz nędzy powszechnej, której źródła widzą w rozrzutności i nieładzie zarządu skarbowego, uciążliwości i nierównomiernym rozkładzie podatków (np. C. z Haut Limousin). O tłumach żebraków i włóczęgów (sromotnym trądzie królestwa), którzy podpalają wsie lub ściągają z nich kontrybucye, mówią: duchowieństwo z Bigorre, szlachta z Boulonnais i Bordeaux, stan trzeci z Etampes i z Rouen. O smutnym stanie dróg rozwodzą się C. z Corbeilles i z parafii la Brie; wytykane też są dziesięciny, ogromne dobra duchowieństwa, sumy wyciskane przez kuryę rzymską w postaci annat, dyspens, prowizyj i t. p. Memoryały duchowieństwa, stanu trzeciego, a zwłaszcza gmin wiejskich, dostarczają wiadomości o prawach feudalnych panów, będących „żywemi ranami, przez które upływa życie poddanych królewskich“, o rozmiarach i wzroście wymagań, zwiększonych w ostatnich czasach. Ze wszystkich stron podnoszą się protesta-cye przeciwko rozkazom, które wyłączają stan trzeci od urzędów cywilnych i wojskowych, przeciw trybunałom wyjątkowym, formom sądownictwa, barbarzyństwu praw karnych, niewłaściwości praw cywilnych, różnorodności zwyczajów, „które stają się przegrodami między obywatelami tego samego królestwa, a nawet tej samej prowineyi“ (tak mówi stan trzeci w Amiens). Skarżą się na rozmaitość wag i miar, na komory celne wewnątrz kraju, na niedogodny podział Francyi pod względem administracyjnym, wreszcie powstają „przeciwko władzy arbitralnej“, urzęduikó w (duchowieństwo w Loudun). Rozkazy uwięzienia z pieczęcią królewską (lettres de cachet) i naruszenie tajemnicy Ustów, wśród niezliczonych innych nadużyć, wzbudzają może najliczniejsze skargi: wszystkie trzy stany narzekają na nie jednogłośnie. Objawy niezadowolenia podnoszą się też w kwe-styi nauczania publicznego, upadku uniwersytetów, sprzedawania stopni naukowych, niedostatecznej ilości kolegiów i udzielania w nich nauki (tylko kolegia w Limoges, Saintes i le Puy cytowane są jako wyjęte z ogólnego upadku); brak szkół po wsiach, a nawet po wielu miastach, wywołuje wszędzie te same skargi. „Każdy dobry obywatel życzy sobie zmiany” (Duchowieństwo z Saintes w tej sprawie). Tylko duchowieństwo z Rheims chce zachować dawny program nauk. Mniej częste, choć zawsze bardzo liczne, są skargi z powodu kwestyj handlowych, traktatu z Anglią, przedajności urzędów, emerytur, których dokładnego spisu żąda szlachta Châlons sur Marne, podając powody, dla jakich się tego domaga (szlachta Montreuil sur Mer, Rheims, Vermandois). Większą trudność do scharakteryzowania przedstawia część memoryałów, poświęcona dezyderatom i sposobom odrodzenia kraju. Umiarkowanie pod tym względem uderza najwiarogodniejszych uczonych. „Nie było wolą ogółu niszczyć duchowieństwa ani szlachty. Wszystkie bez wyjątku instrukcye pozostawiały rząd monarchiczny i pragnęły zapewnić królowi dostateczną władzę: widać w nich poszanowanie własności, religii i wogóle wszystkich dawnych instytucyj (Malouet). Istniało pewne niedowierzanie do pracy przyszłej Stanów, jakkolwiek uważano ich zwołanie za dowód wielkiej łaski monarszej. Nietylko stan trzeci, ale i szlachta pokornie proszą i składają życzenia swe u stóp tronu. Ale stan trzeci jest umiarkowanym, nie tylko dla tego, że mało wierzy w powodzenie i nie ma jeszcze poczucia swej siły: wypływa to również z do-broduszności i zdrowego rozsądku. Nie wierzy on w ryzykowne doświadczenia, w teorye daleko idące, lęka się zbyt wielkiego wstrząśnienia, ma przekonanie, że reforma praw będzie długotrwałą pracą, że ciągnąć się będzie całe lata, że interesa narodów załatwiane być muszą bardzo ostrożnie, przy pomocy nieustannych lecz bardzo powolnych usiłowań, w systematycznej formie (Nemours). C. wygłaszają wogóle małą ilość maksym, nie przesądzając, w jaki sposób stosować je należy i jakie z nich można wyprowadzić wnioski. Od czasu do czasu spotykamy memoryał, który mówi o dwóch izbach, o obecności ministrów w Stanach Generalnych yak szlachta z Carcassonne) i t. p.; są to przecież rzadkie wyjątki. Domagając się głosowania osobistego (zamiast dawnego zbiorowego przez stany), stan trzeci nie odstępuje od zwykłego umiarkowania. „Zdaje mi się, że dowiodłem, pisał Mou-nier, iż zwołanie Stanów okazałoby się zbytecz-nem, gdyby izby nie zostały połączone, a głosowanie nie odbywało się przez osoby. Tylko głosowanie każdego deputowanego dać nam może kon-stytucyę. Przekonania tego stan trzeci broni z niè-zwykłą stanowczością. W Rennes, w Dijon, w Quimper, Châtillon sur Seine stan mieszczański ma zamiar sam lub ze stanami uprzywilejowanemi, które się z nim połączą, wytworzyć Stany Generalne —Zgromadzenie narodowe*. Mówiąc tak, Uczy wszakże Mounier na pomoc króla, którego „błagać będzie, aby z nim mówił tak, jak z rzeczywistym przed-stawicielem narodu“. Żądanie to wydaje się innym stanom tak umiarkowanem, że godzi się z niem nie tyJko niższe duchowieństwo, ale i znaczna część szlachty (memoryały). Pod każdym innym względem stan trzeci w niedwuznacznych wyrazach wypowiada szacunek swój dla szlachty i duchowieństwa. Dąży do równości w sprawach karnych, w sprawie podatkowej, „ale nie pragnie zaprzeczać stanom wyższym ich praw, honorów, prerogatyw i wszystkiego tego, co nie jest pieniężną krzywdą“ (Villers-Cotterets). Stan trzeci z Forey kończy swój memoryał wiwatem, który chciałby usłyszeć w calem królestwie, a mianowicie: „Niech żyje duchowieństwo! Niech żyje szlachta!“ Wyjątek jedyny stanowi stan trzeci z Brest, który wraz ze szlachtą niektórych okręgów (szlachta z Château-neuf-en-Thimerais) proponuje zniesienie stanu duchowieństwa. Olbrzymia większość Francuzów żąda konstytucyi. W niektórych memoryałach spotykamy się wprawdzie z twierdzeniem, że konstytucya istnieje, ale one same kładą nacisk na konieczność przywrócenia jej znaczenia, ustalenia jej, zredagowania, ogłoszenia i kończą, jak inne, zakazując deputowanym zezwalania na jakiekolwiek subsydyum, dopóki nie przeprowadzą tego żądania (szlachta z Cotentin, Bugey, Alençon).—Clermont-Tonnerre spróbował streścić część memoryałów, odnoszącą się do konstytucyi, w słynnym raporcie, który został przedstawiony zgromadzeniu narodowemu 27 lipca 1789 r. Żądania, jakie przyszła konstytucya ma uwzględnić, są następujące: 1) rząd francuski jest mo-narchiczny; 2) osoba króla nietykalna; 3) tron dziedziczny; 4) władza wykonawcza należy do króla;

5) urzędnicy królewscy są odpowiedzialni; 6) i 7) prawo stanowione jest przez naród i uświęcone przez króla; 8) i 9) naród ustanawia podatki na czas od jednych stanów do drugich; 10) i 11) własność i wolność osobista są święte. Wśród tych jedenastu artykułów, które właściwie zawierają tylko dziewięć żądań, jednego uważać nie można za wyraz ogólnego żądania, a mianowicie: „Władza prawodawcza należy do narodu“, gdyż najczęściej spotykamy dodatek „łącznie z królem“, jak np. wme-moryale stanu trzeciego z Paryża. C. rzadko kiedy żądają zmniejszenia ilości stanów; co zaś do utworzenia nowego stanu wiejskiego, Clermont Tonnerre nie potrzebował się nad tern żądaniem zatrzymywać, gdyż wyraża je właściwie jbden tylko memoryał. Co się tyczy rozkazów uwięzienia pod pię-częcią królewską (lettres de cachet), to potępione są one ogólnie. Żądanie wolności prasy, które naseryo bierze Clermont-Tonnerre, jest złudzeniem. Opierając się na jego raporcie, powtarza się dotąd, że w 1789 r. wszyscy Francuzi domagali się tej swobody, jedni zezwalając na pewne ograniczenia, inni odrzucając je. Tymczasem wogóle duchowieństwo zupełnie jest wrogiem takiej reformie, a z niem trzyma część szlachty. Inna część szlachty i cały stan trzeci żądają wolności tylko „w celach dobra“, należy „jej wzbronić dla wszystkiego, co zepsuć może serce i umysł“ (stan trzeci z Angoulême). Najczęściej stan trzeci przemawia w duchu tolerancyi. Niektóre C. skłonne są zastosować edykt z 1787 na korzyść protestantów (Aix, Bar-sur-Seine), inue znów wyrzekają się tego: stan trzeci z Besançon prosi króla, aby nie rozciągał go na Franche-Comté. Szlachta, zwykle wraz ze stanem trzecim, skłania się ku tolerancyi. Duchowieństwo, jeśli już poddaje się to edyktowi, żąda przynajmniej jak najsurowszego tłómaczenia; w wielu miejscach protestuje i przypomina dawne prawa (Laval, Besançon). Nauczanie pozostać ma w ręku duchowieństwa i zaliczone jest do spraw duchownych. Zaledwie jeden, dwa C. odrzucają wpływ duchowieństwa na nauczanie i żądają, aby go ograniczyć. W sprawie dóbr kościelnych większość chce je zabrać w całości albo w części, obracając na oświatę, na cele dobroczynne, na ustanowienie bezpłatnego wymiaru sprawiedliwości, usunięcie żebractwa, zmniejszenie długu narodowego. Księża mieć powinni pensye roczne, w wysokość odpowiednej ich stnowisku w chierarchi (szlachta z Gien, Auxerre, Montargis, stan trzeci z Arles i Brest). Część duchowieństwa nietylko wyraża życzenie sprawiedliwszego podziału dóbr duchownych, ale również pragnie dochody z opactw i benefi-cyów, które zostałyby zniesione, obrócić na cele ogólne, zwłaszcza na szkoły i szpitale (duchowieństwo z Châlon sur Saône, Condom, Mantes, Vendôme). „Konieczność obalenia feodalizmu jest naglącą“ (stan trzeci z Rennes). Ten okrzyk „powszechny i nakazujący“ ze wszystkich paraflj Bretanii, jest również wyrazem życzeń wszystkich parafij Fran-cyi. Ale gdy mowa o reformach konkretnych, jakież umiarkowanie i dyskrecya! Powiadają sobie, że stany będą mogły tylko rzucić przelotnie okiem na prawa feodalne (stan trzeci z Mirecourt), żądają „zniesienia natychmiastowego poniżających praw pańszczyzny“, ale tych, tylko które nie są oparte ani na rzeczywistych przywilejach, ani na rozkazach królewskich (Dole). Wystarcza im upoważnienie do trzymania broni przeciwko wilkom, chowania kotów, pielenia lub zbierania zboża we właściwym czasie. Wszędzie stan trzeci dąży do wyzwolenia się z pod jurysdykcyi pana, ale nie śmie żądać jej obalenia, rozumiejąc, że uświęca ją przedawnienie nadużycia (stan trzeci w Bar-sur-Seine), godzi się z nią i błaga tylko o niejakie zmiany w szczegółach (Albert, Amont, Aval, Bordeaux, Blois, Bourg en Bresse, Crépy i t. d.). Pojawiają się żądania jednakowych praw dla całego państwa. „Deputowani żądać będą przedsięwzięcia środków, aby zaprowadzić kodeks cywilny i kryminalny, jednostajny dla całej prowińcyi, o ile nie sprzeciwią się temu okoliczności i obyczaje miejscowe“. — Wśród reform, jakie dokonać się mają w organizacyi sądowej, spotykamy obiór sędziów, lubo w nader ograniczonym zakresie i z potwierdzeniem przez króla, a nadto połowa posad zachowaną zostanie dla dwóch wyższych stanów. Są nawet C., np. stanu trzeciego z Poitou, które żądają dalszego istnienia sądownictwa dominialnego, a nawet przyzwalają na sprzedaż urzędów, jeżeli położenie finansowe znieść jej nie pozwala. Niektóre C. podają program wychowania mniej lub więcej ogólny, żądaj ą nauki obywatelskiej i nauki moralności, katechizmu narodowego. Duchowieństwo samo radzi, aby dzieci

uczyły się konstytucyi państwa. Ale najczęściej sta- stracyjuycb, posiada kolegium, seminaryum ducho-ny mówią o reformie nauczania publicznego, nie wne, bibliotekę publiczną, gabinet przyrodniczy, wię-zaznaczając na czem ona polegać winna. Egzami- zienie, jest nadto siedliskiem biskupa. Przemysł na prowadzone będą ściślej, stopni sprzedawać nie wolno, kolegia staną się liczniejszemi i lepiej upo-sażonemi. Zostaną założone szkoły dla nauki czytania i pisania, a jeżeli można, i rachunków. Nauczycielom wiejskim zapewni się najmniej trzysta franków pensyi, a więc ledwie czwartą część tego, co mają pobierać proboszcze. Znaczna część C. z okręgów sądowych i administracyjnych, ogłoszonych już w 1789 r., była drukowaną po raz drugi w sześciu pierwszych tomach archiwów parlamentarnych przez Mavidal’a i Laurent’a. Spotykamy w tym samym zbiorze pewną ilość memoryałów z parafij i gmin. Archiwa parlamentarne podają jeszcze kilka memoryałów grup i religijnych stowarzyszeń.

ogranicza się do wyrobu tkanin wełnianych, skór i naczyń fajansowych; handel prowadzi się głównie truflami, okowitą, oliwą, orzechami, a przedewszyst-kiera winem, znanem pod nazwą Vin de C. Jest to wino czerwone, łagodne, przyjemnego smaku; najlepsze gatunki są: Rogonime, ciemno - czerwone, słodkie i aromatyczne, dalej C. grand Constant, C.-Duroc, C-Marquère i t. p. Z gmachów wyróżnia się: piękny kościół św. Stefana, pochodzący z XIII w., wiele starożytnych domów prywatnych z XIII do XVII w, między niemi dom Henryka IV, resztki murów staro - rzymskich, brama Dianina, również z czasów rzymskich, wreszcie pałac papieża Jana XXII, który urodził się w C. i założył tu uniwersytet, istniejący od 1331—1751 r. — C. jest także miejscem urodzenia poety Marot’a, króla Joachima Murat’a, i polityka Leona Gambetty, któremu w r. 1884 wzniesiono tu pomnik dłuta Falquière’a. Jest tu także pomnik Fenelona, który wychował się w C., Cahors, stolica francuskiego departamentu Lot, | a w gmachu prefektury stoją posągi Murata i mar-

Spis rzeczy, który stanowi VII tom archiwów, oddać może przy studyach ważne usługi, ale również i w błąd wprowadzić, jeżeli się nie sprawdza starannie jego wskazówek.—Według Champion

w „Gr. Enc.“ Lamiraulfa.

Dasz.

ÖS Łggr-Vrr.

4^-

ii

2Ł

'Lr

IPs.

ńk

Fig. 3G6. Most Valentré w Cahors.

And. S.

CałlOTirs August Andrzej Tomasz, znakomity chemik francuski (* w Paryżu 2 października 1813 r.), jako syn ubogiego krawca, otrzymał jednak wykształcenie w liceum i następnie ukończył Szkołę politechniczną. W 23-im roku życia został preparatorem w pracowni Chevreula i wkrótce (w 1837) wystąpił z pierwszem badaniem samo-dzielnem, które utorowało mu drogę do względów i przyjaźni Dumas’a. Wezwany przez niego do współpracownictwa, C. szybko zyskał wziętość i powagę naukową, które prowadziły go z kolei na katedrę w Szkole politechnicznej, w Szkole głównej sztuk i rzemiosł, wreszcie na fotel akademicki. C. był nadto probierzem naczelnym mennicy pa-

na półwyśpie przez rzekę Lot utworzonym i przy szałka Bessières. Przez rzekę Lot wiodą wspaniałe drodze żelaznej Villeneuve-Montauban, 15,622 m-ców trzy mosty, z tych jeden pod drogę żelazną, dwa (1886). W starożytności była to Divona, znacz- zaś pozostałe pochodzą z XIV wieku i ciekawe na i przemysłowa osada ludu Kadurków w Akwi- są jako wzór mostów warownych epoki średnio-tanii; zbiegały się w niej trakty handlowe, wiodące wiecznej. W pobliżu miasta ruiny rzymskiego do Pirenejów, nad Atlantyk, nad morze Śródziemne amfiteatru, i nad brzegi Loary; jej tkaniny lniane znane były powszechnie i zaspakajały nawet potrzeby odległej Romy. W Wiekach Średnich stała się ogniskiem bankierów Francyi południowej („Cahorsini“ w Niemczech Cawertsche, Gowertsche, Cauderwelsch). —

Od r. 1360 — 1428 miasto należy do Anglików, w w. zaś XVI do książąt Bćarnu; jako nawskroś katolickie podnosi bunt przeciwko Henrykowi Nawar-skiemu, późniejszemu królowi Henrykowi IV, który zdobywa je szturmem 1580 r. Dawna wielkość i znaczenie miasta przeminęły skutkiem niepokojów średniowiecznych i utraty wielu przywilejów, zwłaszcza gdy C. leży dziś zdała od głównych dróg handlowych, wiążących północ z południem.—Jako stolica departamentu jest C. ogniskiem władz admini- ryskiej. W rodzinnem mieście dokonał żywota

Zn.

And. S.

15 marca 1891 r. Pierwsza praca C-a odrazu wskazała w nim badacza przenikliwego i umiejącego dopatrywać związku między oddzieluemi faktami. W 1837 r. w pracowni Chevreula wydzielił on z olejku niedogonowego ciało, o którem dziś wiemy, że stanowi główną olejku tego część składową i uznał w niem związek analogiczny (dzisiaj powiedzielibyśmy—homologiczny) z alkoholem zwykłym. Odkryty przez C-a i bardzo dobrze przez niego zbadany związek jest to alkohol amilowy; razem ze znanemi przedtem alkoholami, etylowym i metylowym, utworzył on gromadę, którą dalsze odkrycia innych uczonych szybko powiększały. Wszedłszy w taki sposób na pole rozległych poszukiwań nad ciałami organicznemi, C. pozostał wiernym temu kierunkowi z wielką dla chemii organicznej korzyścią. Już w r. 1840 ogłosił razem z Ger-hardtem obszerny cykl badań nad zagadkowemi przedtem olejkami lotnemi różnych roślin i wykazał, że w anyżu, kminie, koprze i tym podobnych roślinach znajdują się liczne ciała natury kwasowej, fenolowej, eterowej, a obok nich węglowodory, poprzednio jeszcze nieznane, jak kumol i cymol. Te poszukiwania, obok znajomości ciekawych ciał przyrody, dorzuciły do skarbnicy wiedzy dużo spostrzeżeń, na których w wiele lat później oprzeć się miała teorya budowy ciał aromatycznych, a przedewszystkiem jasnemi błyskami oświetliły ciemną i nad wyraz zawiłą w owym czasie kwe-styę izomeryi związków owych. W innym kierunku, i może dzielniej jeszcze, przyczynił się C. do zbadania budowy materyi przez swoje studya nad gęstością pary kwasu octowego a następnie i wielu ciał innych, jak pięciochlorku fosforu, soli amonowych i chlorowcowych pochodnych pewnych węglowodorów. Wogóle można powiedzieć, że C. góruje nad większością chemików osobliwym darem wyszukiwania zadań, z których następie rozwijają się ważne, niera» wytyczne, pojęcia zasadnicze. Do takich zaliczyć wypada studya jego nad związkami organicznemi siarki (tioalkohole, siarki i wielosiarki rodników alkoholowych, sulfiny), które, dokonane w czasie, kiedy jeszcze pojęcie wartościowości nie było wprowadzone do nauki, (1845), dały jednak podstawę faktyczną ważnej zasadzie w teoryi dzisiejszej, orzekającej, że wartościowość pewnych pierwiastków bywa zmienną. Niemniej obszerny, choć może dla teoryi dzisiejszej mniej ważny, dział spostrzeżeń zawierają studya C-a nad działaniem pięciotlenku fosforu i ciał do niego zbliżonych na kwasy organiczne, oraz nad bliższemi i dalszemi tego działania produktami. Dla pełności obrazu i dania choć przybliżonego pojęcia o obszarze zasług naukowych C-a, przytoczyć jeszcze wypada jego studya nad ciałami organometalicznemi (zwłaszcza pochodzącemi od cyny, 1852), nad fosforyakami złożonemi i nad związkami alilowemi (1855). Dwa ostatnie szeregi badań były przeprowadzone wspólnie z A. W. Hof-mannem, z którym zawarta w Londynie przyjaźń przetrwała ogniową próbę 1870 roku i stanowi piękne świadectwo charakteru obu wielkich uczonych, należących do dwu wrogich narodowości.

C. pośrednio zajął ważne stanowisko w naszej literaturze chemicznej z powodu dzieła swego „Traité de chimie générale élémentaire“, które, przełożone przez p. K. Jurkiewicza i wydane z polecenia władzy edukacyjnej w r. 1862, było przez czas długi jedyną, a pozostało do dziś najobszerniejszą książką elementarną chemiczną na nowszych poglądach opartą. „Kurs chemii“ C-a miał jeszcze i tę u nas zasługę, że w praktyce wprowadził jednolitą i racyonalnie opracowaną terminologię chemiczną.

Calnin Dawid Leopold (* 1841), pisarz francuski, od r. 1876 urzędnik biblioteki Mazariniego w Paryżu. Podróżował kilkakrotnie po Wschodzie; w r. 1865 — 66 zwiedzał Egipt, w r. zaś 1878 i 1880 — 81 Syryę i ze swych podróży zdał sprawę w „Voyage dans la montagne des Ansariés“ („Tour du monde“ 1879) i „Excursions sur les bords de l’Euphrate“ (1882). Napisał kilka rozpraw z dziedziny lingwistyki tureckiej i mongolskiej, oraz kilka powieści historycznych na tle życia starożytnego i średniowiecznego Wschodu, a mianowicie: „Les aventures du capitaine Magon“ (1875); „La bannière bleue“ (1876); „Le pilotes d’Ango“ (1878); „Voyage aux îles Feroë“ (1879); „Les mercenaires“ (1882); „La vie juive“ (1885); „Les rois de mer“ (1887) i inne.

Caicedo Domingo (* 1783—f 1843), generał kolumbijski z czasów wojny o niepodległość, a następnie wice prezydent rzeczypospolitej Kolumbijskiej.    r*

CaïCOS, grupa wysp na wschodzie wysp Baham-skich, od których oddziela ją cieśnina C., pod 71¹/a° dł. zd. Gr. i pod 19°, 45' sz. pn., zajmuje 550 km. □ i liczy około 2,000 m-ców, przeważnie Negrów. Politycznie podlega władzy angielskiego gubernatora Jamajki, zarząd zaś spoczywa w ręku delegowanego komisarza, i zgromadzenia prawodawczego. Główną produkcyę stanowią: sól, gąbka, korale i bawełna.—Porów. Bahamskie wyspy.

Cail Jan Franciszek, przemysłowiec francuski (* 2 lutego 1804 w St. Chef-Botuonne (dep. Deux Sevres) — f 22 maja 1871 r.). Syn biednych rodziców, nie posiadając żadnego wykształcenia, pracował w warsztatach jako robotnik. W 1822 przybył do Paryża i tu poznał się z aptekarzem Derosne, który, oceniając jego wrodzone zdolności, odpowiednio go pokierował, a następnie przyjął za swego wspólnika. Pracując z Derosne budował C. aparaty destylacyjne, które jeszcze i dzisiaj są w użyciu. Następnie zainteresował się przemysłem cukrowniczym, który znaczne w tym czasie czynił postępy, a pracując w tym zakresie, obmyślił wiele przyrządów i maszyn dla tej gałęzi przemysłu. Największą jednak działalność rozwinął jako fabrykant maszyn i lokomotyw. Dorobiwszy się znacznej bardzo fortuny, posiadał zakłady przemysłowe: w Paryżu, Brukselli, Amsterdamie, w których pracowało około 3,000 ludzi. W czasie oblężenia Paryża dostarczał rządowi francuskiemu broni, i ka-nonierek, a w warsztatach jego było czynnych 300 młynów, które zajęte były zaopatrywaniem ludności w mąkę, C. ze względu na swoją działalność, twórczość,

E. D.

w 1881). Wystawiał od 1856 w Salonie paryskim i otrzymywał medale. Najlepsze dzieła jego są: „Bachantka bawiąca się z Panterą“, „Kain“ posąg marmurowy, „Elegia“, model do posągu Mirabeau. Najważniejszym jest bronzowy posąg Woltera na

W. G.

Quai Malaquais w Paryżu.

Caillet Wilhelm (* w Mello—f w Meaux 1359) chłop francuzki, jeden z przywódzców buntu Jacquerie w r. 1359; on-to się zwał Poczciwym Kubą (Jacques Bonhomme). Chłopi złupili całą północną część prowincyi Isle-de France; szlachta, mająca na czele Delfina i króla Nawarry, Karola Złośliwego, pobiła ich na głowę w bitwie pod Meaux i większą część wymordowała. C. stawił się przed królem Nawarry, prosząc o pokój, ale Karol Złośliwy kazał go powiesić.—Luce: „Histoire de la Jacquerie“ (1859).

za-

przedsiębiorczość, znajomość i umiejętność doboru ludzi, jako przemysłowiec był bardzo wybitną osobistością.

Caillard Antoni Bernard (* 1737—f w Paryżu 6 maja 1807), dyplomata francuzki; służył z początku pod Turgot’em w intendenturze w Limoges; r. 1769 był sekretarzem legacyi w Parmie, potem w Kasselu i Kopenhadze; od r. 1776 do 1780 sprawującym interesa w Kopenhadze; od roku 1773 do 1784 sprawującym interesa w Petersbur gu; w r. 1784 pojechał z ambasadorem de Verae do Holandyi; w maju r. 1792 był ministrem pełnomocnym na sejmie niemieckim w Ratysbonie, ale gdy sejm nie uznał urzędownie jego maudatu, wrócił do Francyi; od r. 1792 do 1795 odprawiał tajne i nieraz niebezpieczne misye w Hollandyi i Niemczech, mianowice w Amsterdamie i Altonie, poczem został zamianowany ministrem w Berlinie, a po trzech latach odstąpił ten urząd Sieyès’owi. W 1801, powołany do tymczasowego pełnienia obowiązków ministra spraw zagranicznych, podpisał z Bawaryą traktat pokoju (24 sierpnia). C. był niepoślednim bibliofilem. Jego memoryał p. t. „Mémoire sur la Révolution de Hollande“ drukowany był w „Tableau politique de l’Europe“ Ségura.—

F. Masson „Le Département des affaires étrangères pendant la Révolution“ (Paryż, 1877).—Ludwik Farges, w „Gr. Eue.“ Lamirault’a.    r-

Caillaux Aleksander Eugeniusz (* w Orleanie 30 września 1822), inżynier i mąż stanu francuski; życie polityczne rozpoczął r. 1871, wchodząc do Zgromadzenia narodowego; d. 22 maja 1874 r. otrzymał w ministeryum Cissey’a tekę robót publicznych i, mimo zaszłej zmiany gabinetu w r. 1875, utrzymał się na swojem stanowisku, a to dzięki wysokiej kompetencyi, z jaką swój wydział prowadził. Z ławy ministeryalnej C. bronił kilkakrotnie w Izbie wielkiego towarzystwa dróg żel. przeciw czynionym mu zarzutom, przy tern zajmował się gorąco projektem tunelu podmorskiego między Francyą a Anglią i przeprowadził szereg robót w portach, mianowicie w Saint-Nazaire, Dunkierce, Boulogne, Calais i t. d. Zdawszy swą tekę Christophle’owi d. 9 marca 1876 roku, C. wystąpił jako kandydat do Senatu w departamencie Sarth i został obrany; d. 17 maja 1877 r. otrzymał w gabinecie Broglie-Fourtou tekę finansów, i w walce, jaka nastąpiła między gabinetem a większością republikańską, użył, idąc za przykładem kolegów, środków arbitralnych celem zjednania głosów wyborczych dla stronnictwa ministeryalnego. Przeciwny wynik wyborów i energiczna postawa nowej Izby zmusiły C-a do złożenia teki (20 listopada 1877). Gdy Izba wydała wotum potępienia na cały gabinet z d. 17 maja, C. znalazł się w groźnem położeniu, noszono się bowiem z projektem wytoczenia mu sprawy za nieprawne otwarcie i użycie kredytów w latach 1880 i 1881 za ostatniego swego urzędowania. Przy częściowem odnowieniu Senatu w styczniu 1882 r. C. nie otrzymał mandatu.—A. Debidour w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    r-

Caille Józef Michał, rzeźbiarz, francuski uczeń Duset’a i Guillaume’a (* w Nantes 1836—f tamże

Caillet Paweł, pisarz francuzki, którego życie jest zupełnie nieznane. W 1635 r. wydał dzieło pod tytułem: „Tableau du mariage, représenté au naturel, enrichi de rares curiosités, figures et emblèmes“. Dzzieło to, pomimo swego dziwacznego tytułu, po którym czego innego możnaby się spodziewać, jest poważnym traktatem o prawie i moralności.    A< °‘

Caillet (N....) dyplomata francuski, żyjący w XVII w. Gdy zadecydowano w Paryżu postawić kandydaturę księcia d’Enghien do tronu polskiego, C., już poprzednio używany do układów o pokój Pirenejski, pojechał do Warszawy dla spólnego z królową Ludwiką Maryą agitowania. Po odrzuceniu kandydatury księcia na sejmach w r. 1661 i 1662 minister Lionne, nie zdoławszy nadać C-owi ani „tytułu” ani „charakteru“ ambasadora w Polsce, odwołał go z Warszawy i polecił mu zawiązać układy o małżeństwo księcia d’Enghien z siostrzenicą Ludwiki Maryi, Anną; małżeństwo to przyszło do skutku. C. otrzymał w tej missyi oddzielną in-strukcyę, która później wyszła z druku. Ważniejsza część jego korespondencyi przechowuje się w dziale polskim paryskiego archiwum spraw granicznych, a kopie w Instytucie im. Ossolińskich we Lwowie w „Tekach Stanisława Lukasa“.—Farges „Recueil des instructions aux ambassadeurs d. France en Pologne“ (Paryż, 1888).

Cailleteau T Assurance, rodzina architektów francuskich, więcej znana pod nazwą l’Assurance, z pierwszej połowy XVIII wieku. Wybitniejsi z tej rodziny byli:—Nieznany z imienia i daty urodzenia (f 1724 r.), architekt, którego prace znane są od r.J1680, przy budowie sklepień kaplicy pałacu Clugny. Zajmował się stale w Paryżu i od r. 1704—1723 wybudował znaczną ilość gmachów publicznych i pałaców, pomiędzy któremi celniejsze: pałac Montmorency, pałac markiza Rochelin, obecnie zamieszkany przez ambasadora austryackiego, pałac Luxembourg, d’Auvergne, Montbazon i inne. Wspólnie z Girardinim (ob.) pracował przy kon-strukcyi pałacu Bourbonów. Od r. 1699 C. był członkiem Akademii królewskiej, architektem i konserwatorem budowli królewskich.—C. Jan, syn poprzedniego (* około 1690 — f w Paryżu 1755 r.). Wy Chowaniec Akademii, w r. 1715 otrzymał sty-

pendyum dla odbycia podróży naukowej do Rzymu i Wenecyi. Po powrocie do kraju zarządzał w Paryżu robotami wznoszonemi przez ojca; od 1723 jako członek akademii i konserwator pałaców Marły; w 1749 został architektem królewskim i konserwatorem pałacu Fontainebleau. Z budowli przez niego wznoszonych zasługują na szczególne wyróżnienie: pałace Bellevue, Ermitage i pawilon w małym parku Wersalskim. W r. 1753 C. wypracował projekt konkursowy ra plac Ludwika XV (Place de la Concorde). — C. Piotr, zwany młodszym, brat poprzedniego, konserwator pałacu Saint-Germain i Mont-

wodu handlarzem wstążek, a przez wstąpienie do klubu Jakobinów został zamianowany oficerem municypalnym i jako taki, pilnował Ludwika XVI i jego rodziny w więzieniu Tempie. Wysłany do departamentu Eure, odznaczył się szczególnym zbytkiem gorliwości; wróciwszy do Paryża otrzymał urząd w administracyi policyjnej; d. 9 thermidora dostał się do więzienia lecz wkrótce odzyskał wolność. Za udział w spisku zwanym „ducamp de Grenelle“, skazany został na śmierć i stracony.    r-

Cailliaud Fryderyk, znakomity podróżnik afrykański (* 1787 w Nantes—f 1869 tamże). Od r. 1809 uczył się złotnictwa w Paryżu, gdzie zarazem uczęszczał na wykłady w Muzeum, oddając się głównie mineralogii. W r. 1813, jako złotnik, odbył podróż do Belgii, Hollandyi i Włoch. Potem z Sycylii udał się do Grecyi i Stambułu, stamtąd zaś przez Azyę Mniejszą do Egiptu. Tam, znacznie wzbogaciwszy zbiory swe przyrodnicze i archeologiczne i zbadawszy w Kairze starożytności egipskie, przedsięwziął wraz z Drovettim wycieczkę naukową po Nilu aż do drugiego wodospadu. Wkrótce potem, otrzymawszy od Mehmeda-Alego zlecenie, aby zbadał Egipt pod względem mineralogicznym, znowu popłynął w górę Nilu i dotarł aż do Wadi-Halfy, pilnie studyując starożytne zabytki; zwiedził oazę Kardżeh i odkrył tam świąty-

ceaux.

E. D.

Cailletet Ludwik Paweł, współczesny fizyk francuski (* 1832 w Chatillon-sur-Seine, w dep.

Côte d’Or). Kształcił się w szkole górniczej, poczem prowadził w mieście rodzinnem zakłady hutnicze swego ojca, co dało mu sposobność do badań nad wielkiemi piecami i nad własnościami metali. Z prac jego należących do tej kategoryi przytaczamy: rozbiór gazów rozwijających się w skrzyniach cementacyjnych; dyssocyacya gazów w ogniskach metalurgicznych; przenikliwość metali dla gazów w temperaturze zwykłej. Głośną zaś chwałę zjednało mu skroplenie gazów, które się poprzednio opierały wszelkim usiłowaniom przeprowadzenia ich w stan ciekły.

Już w r. 1870 poddawał on powietrze atmosferyczne i wodor ciśnieniom do 700 atmosfer i poznał, że nię Ammona, a po drodze ku Morzu Czerwonemu przy powiększaniu ciśnienia objętość gazu zmniejsza znalazł (r. 1818) pod Dżebel-Zebara starożytne ko-się znaczniej, aniżeli wypada z prawa Mariotte’a. palnie szmaragdów, zaniedbane od dawnych czasów. W pierwszej połowie 1877 r. zajmował się budową W r. 1819, otrzymawszy od rządu francuskiego manometrów do mierzenia wielkich ciśnień, oraz środki pieniężne do prowadzenia dalszych poszu-skraplaniem acetylenu i dwutlenku azotu. Dnia 16 kiwań, we wrześniu tegoż roku, w towarzystwie grudnia 1877 r. wreszcie okazał w chemicznej oficera marynarki, Letorzec’a, popłynął znów z Mar-pracowni szkoły normalnej w Paryżu, że tlen i tle- sylii do Aleksandryi, w listopadzie wyruszył z Fajum nek węgla, w temperaturze—29°C i pod ciśnieniem do Oazy Siwa, stamtąd do Małej, a z tej ostatniej 300 atmosfer, pozostają jeszcze wprawdzie ciałami do Farafry, do Wschodniej i do Wielkiej, na po-lotnemi, gdy jednak gazom tak zgęszczonym dozwala- czątku zaś marca 1820 z Siut powrócił Nilem do my nagle się rozszerzyć, wskutek powstającego ztąd Kairu. Tam obaj podróżnicy spędziwszy czas nie-oziębienia, prawie do—200°, ukazują się w przyrządzie jaki, wzięli następnie udział w wyprawie wojennej mgły, które świadczą, że gazy przeszły już w stan Ibrahima-paszy (1821—1822) do Sennaaru i Falzoglu ciekły lub stały. Dnia 31 grudnia tegoż roku zdo- a ich badania naukowe dostarczyły pierwszych łał C. też same zjawiska skraplania wywołać z azo- wiadomości dokładnych o tych krajach nad górnym tern i wodorem. (Ob. Skraplanie gazów). Do Nilem. W końcu października r. 1822 powrócił pomiarów ciśnień zbudował manometr o powietrzu C. z Egiptu do Francyi, gdzie został konserwato-otwartem, wysokości 100 metrów, który oparł rera Muzeum przyrodniczo-historycznego w mieście w studni artezyjskiej w Buttes aux Cailles, w roku swojem rodzinnem i na tem stanowisku żywot za-1891 wszakże skorzystał z wieży Eiffla w Paryżu kończył. Najważniejszem z dzieł jego jest „Vo-i z budował manometr wysoki na 300 metrów, yage à Méroé, à Fleuve Blanc, au-delà de Fazogl który zastosował do badań nad prężnością pary dans le midi du royaume de Sennâr, à Syouâh wodnej i ściśliwością gazów. Opis ciekawej budowy etc.“ (4 tomy, Paryż, 1826—27 z atlasem). C. nadto tego olbrzymiego manometru mieści się we „Wszech- jeszcze, obok prac z zakresu nauk przyrodniczych, świecie“ z r. 1891 (str. 321). Wieża Eiffla dała a szczególniej konchyologii, wydał: „Recherches mu nadto sposobność do badań nad biegiem ciał sur les arts et metiers, les usages de la vie civile w powietrzu; doświadczenia te, mające na celu et domestique des anciens peuples de l’Egypte, oznaczenie oporu, jaki powietrze stawia poruszającym de la Nubie et de T Etiopie“ (2 tomy 1831—37 się w niem ciałom, dotąd (1893) ukończone nie Paryż). Sprawozdania z pierwszych jego podróży: zostały. W r. 1877 został C. członkiem korespon- „Voyage à l’Oasis de Thèbes“ (2 tomy, Paryż, dentem akademii nauk w Paryżu, w r. 1884 otrzy- 1821) i „Voyage à l’Oąsis de Syouâh“ (Paryż, 1828) mał tytuł „académicien libre“.    s-K* ogłosił geograf Jomard.    *

Cailleuz Franciszek Marya (* 1761—fj Caillonette Ludwik Dy onizy, rzeźbiarz fran-19 września 1796), spiskowiec francuzki; był z za- | cuski (* w Paryżu 9 maja 1791 —f tamże 8 lut.

lacjkl. Foini. Hute. T, X«

Wyrazy nie umieszczone pod C, znajdują się pod K.

116

ra“

W. G.

Cainberg Eryk, rzeźbiarz szwedzki (* r. 1771 w Nederweii — f w Abo 1816). Rozpoczął naukę w Akademii Sztuk Pięk. w Sztokholmie, wykonał płaskorzeźbę w gmachu uniwersytetu w Abo, wyobrażającą sześć scen legendowych, bardzo oryginalnie pomyślanych. Dobry jest jego medalion portretowy „Ćaloniusa“.

Cainsdorf, Kains do rf, wieś w królestwie Sa-skiem, obwodzie Cwikawskim, w dolinie Muldy Cwi-kawskiej. z największemi w Saksonii hutami żelaz-nemi (Königin-Marienhütte) i wielkim browarem;

And. S.

A. Pol.

Izba, idąc za jego głosem, uchwaliła fundusz stały na coroczne wydawnictwo statystyki rolniczej. W r. 1863 odbył podróż naukowa do Włoch i Algieryi, gdzie zamierzano zaprowadzić plantacye bawełny w celu zapobieżenia straszliwym skutkom wojny domowej. R. 1878 napisał C. cenny bardzo raport o rolnictwie angielskiem p. t. „The Land interest*, dla komitetu wystawy powszechnej w Paryżu, poczerń udał się z polecenia lorda Salisburego do Indyj, aby wraz z wyznaczoną w tym celu komisyą zbadać na miejscu przyczyny i skutki głodu w In-dyach. C. złożył olbrzymi raport z tej wyprawy, a w nim doszedł do wniosku, iż Indyom grozi w bliz-kim czasie straszliwa katastrofa z powodu wyjałowienia ziemi i ciągłego zwiększania się ludności.    r-

1808), uczeń Rolanda i szkoły sztuk pięknych, a następnie Cartellier’a. Jego są popiersie Ruisdael’a (1822); model płaskorzeźby „Matematyka“ „Rybak“, posągi z marmuru: „N. Panna“, „Psyche opuszczona“.—W Luwrze, wielka płaskorzeźba „Architektu-przezDaczona na schody posągi: „Wiary“ i „Sokratesa“.

Cain August Mikołaj, rzeźbiarz francuski (* 1822 w Paryżu). Zwrócił na siebie uwagę „Gniazdkiem piegży“, wystawionem w salonie paryskim r. 1846; nie mniej wzięte były jego grupy małych zwierzątek, do których należą, „Żaby domagające się króla“. Pracował nad wykonaniem grup wyobrażających zwierzęta większe, zwłaszcza dzikie, lwy, tygrysy i tym podobne; mnóstwo ich znajduje się w Paryżu, mianowicie „Lew” w ogrodzie luksemburskim, „Stadnik“ przed wodospadem na Trocadero, „Lwica“ w Tuileries, oraz inne. R. 1875 modelował dwa lwy, przeznaczone do pomnika Karola Brunświckiego w Genewie. Zwierzęta Cain’a odznaczają się bądź majestatycznym spokojem, bądź ciepłem tętnem życia i przez - to godne są widzenia. — „Ottûv sl. nauc. “

W. G.

3,067 m-ców.

Ça ira, słynna pieśń francuska z czasów pierwszej rewolucyi („Carillon national“). Słowa napisał śpiewak uliczny Ladre, melodyę Bécourt, bę-bnista wielkiej opery paryskiej. Początek tej krwawej pieśni jakobinów brzmiał: „Ah! ça ira, ça ira! Le peuple en ce jour sans-cesse répète“ Reskryptem dyrektoryatu z 18 brumaire 1799 „Ça ira“ (wraz z marsylianką) została zakazaną, mimo to, nie wyszła z użycia.

Caird James (* w Szkocyi 1816), publicysta i polityk angielski; zwrócił na siebie publiczną uwagę w r. 1849 przez pracę p. t. „High farming as the best substitute for Protection“, którą wydał drukiem w chwili najgorętszej walki protekcyoni-stów ze stronnikami wolnego handlu; praca ta narobiła wiele hałasu. R. 1850 rząd polecił mu zbadać źródło i przyczyny głodu w Irlandyi, a dziennik „Times“ zaprosił go jednocześnie do przeprowadzenia śledztwa nad ówczesnym stanem rolnictwa w Anglii. Ankieta wydrukowaną została naprzód w formie listów, w „Timesie“ (1850—51), a następnie wyszła w osobnej książce p. t. „English Agriculture“, miała kilkadziesiąt wydań i została przełożoną prawie na wszystkie języki europejskie. R. 1858 C. odbył podróż do Mississippi i napisał z niej sprawozdanie, które mu również przyniosło rozgłos. Wszedłszy do Izby gmin w r. 1857, C. poświęcił się jedynie sprawom ekonomicznym; między innemi

Cairnes John Elliot, angielski ekonomista. Urodził się w Castle Bellingham, hr. Louth, w Ir-landyi 26 grudnia 1823 r., umarł po długich cierpieniach, znoszonych heroicznie, 8 lipca 1875 r. Ukończywszy nauki w Trinity College w Dublinie, uzyskał stopień magistra w 1854 r. i pod wpływem profesora Nesbitta; poświęcił się badaniom ekono-miczym. W 1856 został profesorem ekonomii politycznej w temże kollegium; w 1857 r. wydał pierwsze swoje dzieło pod tytułem: „The Character and Logical Method of Political Economy“ (drugie wyd. w 1875 r.). W 1858 r. napisał seryę artykułów o prawdopodobnych następstwach odkrycia kopalni złota w Kalifornii i Australii. W 1859 r. został profesorem ekonomii politycznej w Queen’s College, w Galway. W 1860 r. stłukł sobie na polowaniu kolano, wskutek czego wynikła choroba, która ostatecznie doprowadziła go przedwcześnie do grobu. W 1862 r. ustalił swoją powagę, wydawszy dzieło: „The Slave Power“, będące najwymowniejszą obroną sprawy północnych stanów w Ameryce w walce ich z południowemi (drugie wyd. 1863 r.). Dzieło to wywarło wielkie wrażenie w Anglii i w Ameryce. W 1866 został C. zamianowany profesorem ekonomii politycznej w University College w Londynie, ale ze względu na zdrowie był zmuszony 1868—69 r. przepędzić we Włoszech, a w 1872 r. wyrzec się nawet zupełnie katedry. Pomimo coraz nieznośniejszych cierpień, w tym czasie opracował najważniejsze swoje dzieło: „Some Leading Principles of Political Economy, newly explained“ (1874 r.). W owym czasie C. stał na na czele żyjących ekonomistów angielskich. Prócz powyżej wymienionych napisał jeszcze wiele prac pomniejszych, mianowicie: „The southern confederacy and the slave trade“ (1863): „Who are the Canters“ (1863); „Englands neutrality in the America contest“ (1864); „University education in England, a lettre to I. S. Mill“ (1866); „University education in Irland“ (1866); „Woman suffrage, a reply to Goldwin Smith“ (1874); „Mr. Herbert Spencer on social Evolution“, krytyka Spencera socyologii (w stycz. i lutowym zeszycie „Forthnightly Review“) (1874). Prócz tego jest wiele mniejszych prac, zebranych przez samego C-a i wydanych w dwóch tomach, mianowicie: „Political Essays“ (1873) i „Essays on political economy, theoretical and applied.“ (1873). C. w ogóle

A. 0.

And, S.

Ą. 0.

W. O

And. S.

mówiąc, stał na stanowisku starszej szkoły ekonomistów i trzymał się metody dedukcyjnej. Chociaż starał się w pracach swoich podtrzymać systemat naukowy, zbudowany przez Adama Smitha, Ricarda, Malthusa i Milla, jednak krytyką swoją twierdzeń, przez nich wystawionych, najwięcej może przyłożył się do podkopania starszej szkoły ekonomistów.

Cairngorm, gałąź gór Grampianskich w Szkocyi północnej, wypełniająca pograniczne części hrabstwa Aberdeen i Banff; jej najwyższy szczyt, Ben-Mac-dui, drugi co do wielkości w Wielkiej Brytanii, — (1,309 m. nad p. m.)—jest prawie zawsze śniegiem pokryty.

Cairns Hugh Mac Calmont, pierwszy Earl Cairns (* w grudniu 1819 r. w hr. Down, w Irlan-dyi—t 2 kwiet. 1875 r. w Bournemouth). Pochodził ze szkockiej rodziny, która za Jakóba I osiedliła się na północy Irlandyi i zaszczycona została tytułem baroneta, za zasługi wojenne Aleksandra Cairns w służbie Marlborough’a. Kształcił się w Belfast w Akademii i w Trinity College w Dublinie. W 1838 r. przybył do Londynu w celu poświęcenia się zawodowi adwokata. Wkrótce też znalazł obszerną praktykę. W 1852 roku zaczął zawód parlamentarny, będąc wybrany na członka parlamentu w Belfast, który to mandat zatrzymał, dopóki był adwokatem. W 1858 r., kiedy do władzy przyszedł lord Derby, C. został zamianowany adwokatem korony, sollicitor general. Od tego też czasu zaczął grać wybitną rolę polityczną w Anglii. Pierwsze ważniejsze powodzenie odniósł w parlamencie mową swoją w rozprawach dotyczących postępowania lorda Ellenborough w Indyach. W czasie następnej sesyi, miał mowy w obronie swoich wniosków o uproszczeniu tytułów posiadania nieruchomości i o spisach takich majątków (land registry). Kiedy w 1866 stronnictwo konserwatywne powróciło do władzy, C. był zamianowany attorney general, a później lord-justice of appeal, a wkrótce potem w 1867 r., w nagrodę swoich zasług, podniesiony do godności para z tytułem barona Cairns of Garmoyle. W owym czasie wziął czynny udział w rozprawach nad reformą parlamentarną, w których wypowiedział 24 mowy. W 1868 r., kiedy lord Derby zrezygnował, z powodu nadwątlonego zdrowia, z urzędu pierwszego ministra i Disraeli został jego następcą, Cairns otrzymał godność lorda kanclerza. Wskutek upadku stronnictwa zachowanego na ogólnych wyborach do parlamentu, C. zrezygnował z urzędu wraz z mi-nisteryum Disraelego, a po śmierci lorda Derby był naczelnikiem oppozycyi w izbie wyższej. Jako taki odznaczył się w rozprawach nad wnioskiem Gladstone^ o odjęciu charakteru urzędowego kościołowi anglikańskiemu w Irlandyi (disestablishment of the Irisch Church); opór jego jednak okazał się daremnym, gdyż prawo to zostało przez parlament przyjęte, stanowiąc zarazem jedną z największych zasług Gladstone’a. Tak samo, wychodząc ze stanowiska partyi konserwatywnej, C. występował energicznie w izbie lordów w 1870 r. przeciwko prawu reformującemu stosunki rolne w Irlandyi (Irish Land Bill). Wziął też czynny udział w rozprawach nad prawem mającem na celu przeprowadzenie reformy sądowej (Judicature act), chociaż jego staraniom należy przypisać, że utrzymanem zostało prawo izby lordów do rozpoznawania w drodze apellaeyi wyroków sądu najwyższego, Supreme Court. Później C. wspólnie z lordem Selborne wniósł do parlamentu nadzwyczaj ważne prawo o zabezpieczeniu majątku kobiet zamężnych, Married Women’s Property act z 1882 tudzież Conveyancing act z 1882 i Settled Land act z tegoż r. Kiedy konserwatyści wskutek ogólnych wyborów z 1874 r. przyszli znów do władzy, C. został lordem kanclerzem w gabinecie Disraelego, i w tym charakterze przeprowadził też niektóre ważne prawa, jak Real Property act i Irish University bill. W r. 1878 został mianowany Viscount’em Garmoyle i ear-l’em Cairns połączonego królestwa. Po upadku konserwatystów w 1880 r. rola jego w ogólnej polityce angielskiej zmalała, jakkolwiek i wtedy po śmierci earl’a of Beaconsfield (Disraeli) partya ta chciała mu powierzyć ster nad sobą w izbie wyższej. Stan jednak zdrowia nie pozwolił mu na to, i kierownictwo to objął margrabia Salisbury. Cairns uchodził za najpierwszego prawnika swego czasu. Charakterystyczną jego cechą była jasność. Jako sędzia był ściśle logiczny, jako mówca parlamentarny — beznamiętny i surowy. Żarliwy wyznawca kościoła anglikańskiego, prezy-dował często na zebraniach missyjnych tegoż wyznania. Pomimo licznych swoich zajęć znajdował czas prawie przez całe życie, żeby być nauczycielem w szkołach niedzielnych. Pragnąc znów większej wstrzemięźliwości w używaniu gorących napojów przez lud, podtrzymywał ruch, mający na celu rozpowszechuienie większe kawiarni.

Cairo Ferdynand, malarz włoski (* 1656 w Casal-Monferrato—f w Brescii 1730 lub 1748), uczeń Marka-4ureliusza Franceschiniego, współpracował z mistrzem lat dwanaście w różnych miastach włoskich. Osiadł w Brescii, gdzie ważne dzieła wykonał.

Cairo 1). C. stolica Egiptu ob. Kair. — 2. C. miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w Stanie Illinois, przy uściu Ohio z lewej strony do Mississippi; pomimo tak dogodnego położenia, rozwój nader powolny, albowiem obie rzeki wylewami swemi podmywają brzegi i zagrażają istnieniu miasta; handel zbożem, około 10,000 mieszkańców.

Cairoli Karol (* w Pawii r. 1776—f w Gro-pello d. 9 kwietnia r. 1849), chirurg włoski. Ukończywszy w mieście rodzinnem nauki ze stopniem doktora med. (1799) został tamże asystentem klinicznym prof. Scarpy, w r. 1806 otrzymał katedrę chirurgii teoretycznej, w 1836 powierzono mu dy-rekcyę kliniki oraz wydziału lekarskiego; na stanowisku tern pozostawał do r. 1844, w którym ze względu na zdrowie swe musiał je opuścić. Cieszył się zasłużoną sławą dobrego chirurga i wyśmienitego profesora, pisarstwem nie zajmował się wcale. Czterech synów jego poległo na placu boju, walcząc pod zwycięzkim sztandarem Garibaldiego; piąty B e-nedykt (ob.), były prezes ministeryum włoskiego,

Dr. J. P.

And. S.

do śmierci (1888) ważną rolę polityczną w ojczyźnie swej odgrywał.

Cairoli Benedetto (* w Pawii 28 stycznia 1826 —f 8 sierpnia 1889 w Rzymie), mąż stanu włoski; pochodzi z rodu patryotycznego; matka C. znaną była z wysokich cnót; czterej młodzi bracia polegli, walcząc za sprawę włoską; r. 1848, będąc studentem na wydziale prawnym, zaciągnął się do wojska jako ochotnik, a po skończonej wojnie, wmieszany do sprawy mantuańskiej, musiał osiąść w Piemoncie; w 1859 pośredniczył między patryotami Genui i Lombardyi; zaciągnąwszy się do oddziału strzelców alpejskich pod Garibaldim, brał udział w walce pod Fiume di Varese, gdzie zginął brat jego, Ernest; w 1860 podczas wyprawy do Sycylii, należał do oddziału „Tysiąca z Marsali“ i dowodził siódmą kompanią, którą Garibaldi nazywał jądrem bohaterów; był lekko rannym pod Calatafimi, a przy szturmie na Palermo kula strzaskała mu nogę, czyniąc go kaleką na lat kilka; r. 1866 dowodził w stopniu pułkownika głównym sztabem Garibaldiego w Trentino; roku 1867 bił się pod Mentaną. Obrany deputowanym w 1860 przez okrąg Pawii,

G. zasiadł na ławach skrajnej lewicy obok Gari-baldego i razem z nim podał się do dymisyi 7 stycznia 1864; powróciwszy wkrótce do Izby, obrany został jednym z wice-prezesów tegoż zgromadzenia (1867—1870), a po objęciu ministeryum przez De-pretisa (1876) został po nim przywódzcą lewicy, w roku zaś 1878 objął prezesowstwo Izby. C. był zawsze gorliwym republikaninem, ale hołdował, tak jak i Garibaldi, hasłu: „Włochy i Wiktor Emmanuel“. Po upadku ministeryum Depretisa-Crispie-go król Humbert polecił mu złożyć nowy gabinet, dając mu tekę spraw zagranicznych i prezydyum; C. piastował jednocześnie przez pewien czas tekę rolnictwa, handlu i przemysłu. Podczas ohydnego zamachu Giovanniego Passamante (d. 17 listopada r. 1878) w Neapolu C. otrzymał ranę, zasłaniając króla swoją osobą. Wypadek ten zwiększył jeszcze popularność ministra, wszakże gdy partya postępowa rozdzieliła się, na obozy, C., nie mając w parlamencie większości rządowej, ustąpił miejsca De-pretisowi (19 grudnia), lecz już 14 lipca 1879 r. stanął znów na czele gabinetu, a widząc, że na ławach levricy zanosi się na coraz większe rozdwojenie, wywołał przesilenie parlamentarne, poczem stworzył nowe ministeryum, w którem Depretis objął tekę spraw wewnętrznych {25 listopada). D. 2 maja 1880 r. grupy dyssydentów, którym przewodniczyli Crispi i Nicotera, połączywszy się z prawicą, zmusiły króla do rozwiązania Izby. Gabinet C.-Depretisa, trzymał się jeszcze rok cały i przeprowadził niektóre ważne reformy, jak stopniowe zniesienie taksy od miewa i zarządzenie środków dla zniesienia, kursu przymusowego; złożył także Izbie projekt do prawa w kwesty i reformy wybór czej. Zgoda między obu ministrami była jednak tylko pozorną; w gruncie rzeczy dzieliła ich różnica zasadniczych zdań i sympatyj: C. mało był podatnym do intrygi, nie posiadał umysłu praktycznego i prześcigał swojego kolegę w kierunku postępowym. Sprawa Tunisu zgubiła go, do czego

przyłożył rękę Crispi, wytwarzając dla gabinetu codzienne kłopoty. C. podał się do dymisyi 7 kwietnia 1881 r., ale król dymisyi nie przyjął i obdarzył swojego pierwszego ministra orderem kawalerskim Annuncyaty; mimo to, C. podał się powtórnie do dymisyi wskutek wniesionych iuterpelacyj w sprawie tunetańskiej (14-go maja) i wycofał się ostatecznie z ministeryum. Depretis, zostawszy sam panem położenia, powierzył tekę spraw zagranicznych Manciniemu. C. przystał w izbie do grupy, zwanej „pentarchią“, do której już należeli Nicotera, Zanardelli i Baccarini. Grupa ta, stworzona przez Crispiego, wyniosła swojego twórcę do władzy. Czterem braciom C-ego wzniesiono pomnik na Mon-te-Pincio w Rzymie 1883. Matka ich, Adelaida, przezwana „matką Gracchów“, zmarła w Pawii pod koniec marca r. 1872.    r-

Caithness, najbardziej ku północo - wschodowi wysunięte szkockie hrabstwo, oddzielone cieśniną Portland-Firth od leżących na północ wysp Orkadz-kich, 1,776 km. □ i 37,161 m-ców w 1891 r., co w porównaniu z r. 1881 (38,865 m-ców) wykazuje ubytek ludności 1,704 głów. Objaśnia się to górzysto-ścią kraju, ostrością klimatu i nieurodzajnością gleby, której zaledwie czwarta część zdatna jest do uprawy; roślinności drzewnej niema prawie wcale.— Wyniosłości dochodzą do 700 m. (najwyższy Mor-ven 711 m.), nie są przeto znaczne, lecz ze względu na wysoką szerokość geogr. (5772° sz. pn. — równoleżnik Wiatki), mają doniosłość klimatyczną gór wysokich; opady atmosferyczne bardzo obfite, skutkiem czego ilość rzek i jezior jest znaczna; z rzek najważniejsze: Thurso i Wickwater. Głownem zajęciem mieszkańców jest rybołówstwo i hodowla zwierząt domowych, mianowicie: bydła rogatego i owiec; produkcya sera i wogóle nabiału stanowi przedmiot handlu wywozowego, równie jak mięso, pierze i wełna. Ruda żelazna wydobywa się w górach i przewozi do Szkocyi południowej dla przetopienia; wyrabiają się także przedmioty ze słomy, tkaniny lniane i skóry. Głownem miastem hrabstwa jest Wick, na wschodniem wybrzeżu.

Caithness, stary ród szkocki; w r. 875 istniał już Dungaldus, hrabia C. Wybitniejszymi członkami tego rodu są: Harald, hrabia C. i d’Orkney, który się zbuntował r. 1197 przeciwko królowi Wilhelmowi Lwu, był pobity w bitwie pod Inverness i uwięziony w zamku Roxburgh. Wskutek tego buntu południowa część hrabstwa C. lub Sutherland uległa konfiskacie i przeszła w posiadanie Hugha Freskina, wywodzącego się od hrabiów Sutherland.— Sir Jerzy de Crichton, wielki admirał Szkocyi, został zamianowany hrabią C. r. 1452; umarł bezpotomnie r. 1455. Po jego śmierci tytuł i nazwisko C. przeszło na dom Williama Sinclaira, wielkiego kanclerza Szkocyi.—Szósty hrabia C., Jerzy (f w Thurso r. 1676), zostawił po sobie spadek w opłakanym stanie; sprzedał on wszystkie swoje tytuły i prawa 1672 sir Johnowi Campbell (ob.) i ten otrzymał 1677 pozwolenie na przyjęcie nazwiska hrabiego C. i lorda Sinclair. Tytuł i hrabstwo wróciły do domu Sinclairów r. 1681, w osobie Jerzego, siódmego hrabiego C.

And. S.

Cajamarca. 1) C., departament rzeczypospolitej Peruwiańskiej, w Ameryce pd., graniczy na północ z Ecuadorem, na zachód z dep. Piura i Lambaye-que, na południe z dep. Libertad, na wschód z dep. Amazonas, gdzie rzeka Maranion tworzy granicę na znacznej przestrzeni. Kraj wyżynowy przecina Kordyliera Nadbrzeżna, której zbocza spadają łagodnie ku wnętrzu, a stromo ku Oceanowi Wielkiemu. Klimat w dolinach gorący, na wyżynie chłodny, wogóle jednak zdrowy. Ogólna po-

And. S.

— Trzynasty hrabia C., Aleksander Campbell Sinclair, lord Berriedale (* 24 lipca r. 1^90 — f 1858), był lordem namiestnikiem hrabstwa C. — Czternasty hrabia C., James Si n cl ai r, lord Berriedale, baron Barrogill (* 16 grudnia 1821 — f w Nowym Yorku 28 marca 1881), jest znany jako wynalazca lokomotywy dróżuiczej i busoli, którą przyjęła do użytku marynarka angielska. — Piętnasty hrabia C., Jerzy Filip Aleksander Sinclair (* 1858 — f 29 maja 1889) zasiadał w izbie lordów i należał do stronnictwa liberalnego. r-Caithness Marya Mariategui, prezydentka Towarzystwa teozoficznego Wschodu i Zachodu w Paryżu. Urodzona w Londynie z ojca Hiszpana, matki Angielki, po śmierci pierwszego męża, księcia Pomar, zaślubiła 14-go hrabiego Caithness i olśniewała salony ogromnemi bogactwami swojemi, pięknością i rozumem; słynęła zaś szczególniej jako reformatorka teozoństka. Założyła dwa czasopisma specyalne: Aurorę i Zwiastuna pokoju, oraz wydała wiele dzieł w celu szerzenia swej doktryny; wspomnimy tu jedynie: „une Visite nocturne à Holyrood“ (Paryż, 1884); „Fragments glanés dans la théosophie occulte d’Orient“ (1885); „la Théosophie bouddhiste“; „The Mystery of the ages“; „Old Truth in new light“ i t. d. Oprócz tego C. jest autorką romansów: „The Honey moon“; „Fashion and Passion“; „A secret marriage“; „Wo is she?“; „Amour immortel“ i in.    *

Caivano, miasto we Włoszech, na równinie Kampanii Neapolitańskiej, w okręgu Casoria, o 12 km. na północ od Neapolu, — w Średnich Wiekach silna twierdza, której ślady dotąd są widoczne,— około 12,000 m-ców, trudniących się uprawą wina i prowadzących handel zbożem, oraz wszelkiego rodzaju owocami.—Okolica nadzwyczaj urodzajna.And- s-Caix Napoleon (* 1845 w Bozzoto —fl882), romanista włoski; po ukończeniu studyów w Kre-monie i Pizie był nauczycielem języków starożytnych w liceum parmeńskiem, a od r. 1873 profesorem języków romańskich i lingwistyki porównawczej przy uniwersytecie we Florencyi. Ogłosił drukiem wiele studyów nad jęz. włoskim: „Saggio sulla storia della lingua e dei dialetti d’Italia“ (Parma, 1872); „Le alterazioni generali della lingua italiana“ (Rzym, 1875); „Studi di etimologia italiana e romanza“ (Flor., 1888), „Le origini della lingua poetica italiana“ (t-że, 1880) i t. d.

Cajabamba, stolica okręgu t. im., w rzeczy-pospolitej Peruwiańskiej, w departamencie Cajamar-ca, na granicy z departamentem Libertad, leży w dorzeczu górnego Maranionu, na wyżynie, 4,128 m-ców.

wierzchnia wynosi 45,897 km. □, ludność zaś zaledwie 244,895 głów, t. j. 5¹/₂ na 1 km. □. Zajęcie mieszkańców stanowi głównie rolnictwo, obok tego chów bydła, górnictwo, wyrób tkanin wełnianych i przedmiotów ze słomy. — Administracyjnie dzieli się departament na 7 okręgów: C., Cajabamba, Chota, Contumaza, Celentin, Hualgajoc i Jaen. Stolicą jest 2) C. na wyżynie wzniesionej 2860m-nad p. m., śród urodzajnej równiny, zroszonej przez Criznejas, lewy dopływ Maranionu; 14,609 m-ców. Była to niegdyś rezydencya nieszczęsnego Atahu-alpy, który został tu schwytany i uwięziony 17 listopada 1532 r. Dotąd śród ruin pałacu Inków, wzniesionego na poblizkiem wzgórzu porfirowem, ukazują komnatę, w której Atahualpa miał być więziony przez dziewięć miesięcy i w której ostatecznie za pomocą garoty uduszony został. Miasto posiada ośm kościołów, ratusz, więzienie, szkołę wyższą i wielką ilość zabytków z epoki staro-peruwiańskiej. W pobliżu siarczane źródła gorące, przez Inków używane: Bańos del Inca.

Cajanus DC. Nikła. Rodzaj roślin należący do rodziny Strąkowych-motylkowych (Leguminosae-papilionanceae), plemienia Fasolowych (Phaseoleae) typ podplemienia Niklawych (Cajaneae). Ma on cechy następujące: Osadnik wklęsły, opatrzony w krążek otaczający podstawę zalążni w kształcie krótkiej pochwy. Kielich dzwonkowaty prawie 2-wargowy, z wargami niemal równemi, górną—krótszą i wrębną, a dolną 3-dzielną, z łatkami lancetowato-szydłowatemi i zakrzywionemi ku górze. Korony żagielek szeroki, prawie okrągły, odgięty, opatrzony w podstawie w dwa uszka; skrzydełka skośne; łódka tępa, na wierzchołku zakrzywiona. Pręcików 10, dwuwiązkowych, przez uwolnienie naprzeciw-żagielkowego, naprzemian krótszych; pylniki jednakowe. Zalążnia prawie beztrzonkowa, 4—5 zalążkowa; szyjka cienka, podnosząca się, pośrodku nieco grubsza, spodem włosista; znamię prawie tarczkowate. Strąk równowązko-lancetowaty, z obu końców zwężony, ścieniony, 3—5 nasionowy, skośnie przewięzisty, a wewnątrz jakby wielokomorowy przez rzekome przegródki; w każdej komorze zawierający po jednem nasieniu. Nasiona okrągławe, lekko-ściśnione, ze znaczkiem równowązkim, opatrzone czepeczkiem. Z gatunków zasługują na przytoczenie: 1. Cajanus indicus Spr., Nikła indyjska. Krzew 5—10', a czasem dużo wyższe drzewko grubości uda, o gałęziach licznych, wznoszących się, o pędach obławo-kątowatych, gęsto okrytych bia-łemi włoskami. Liście na 1—2 calowych ogonkach, złożone z 3 listków lancetowatych, ostrych, całobrzegich, z wierzchu zielonych, a spodem białych; przylistki sercowate i ostre. Kwiaty w gronach od 4—6, z żagielkiem z zewnątrz czerwonym. Rośnie w Indyach wschodnich, gdzie ją równie jak i wszędzie między zwrotnikami uprawiają. Kwitnie prawie ciągle. W Konchinchinie leczą korzeniem;ble-dnicę, biegunki, bóle zębów i ukąszenia jadowite; liśćmi krwotoki, a nasiona jadają powszechnie. 2. Cajanus flams—Nikła żółta, uważana dziś za odmianę pierwszej, różni się głównie znacznie krótsze-mi przylistkami, żagielkiem jednobarwnym, oraz

nerwowych, zarówno z pędami nagich; gałęzie kwiatonośne zwisłe; kwiaty białe, zebrane w kłosy obrzednie. M. minor odznacza się liśćmi elipty-cznie-lancetowatemi, nieco sierpowatemi, ostremi, kwiatami złożonemi w kłosy, z osadką, jak nie mniej i szypułkami kwiatowemi kosmatemi. Gatunek ten zamieszkuje Amboiuę i Wyspy Indyjskie. M. viridifolia Gaertn. albo Niaouli Nowo-Kaledońska i wysp sąsiednich, rozciągających się aż do północnej części Archipelagu Indyjskiego, dostarcza takoż Cajarc, stolica kantonu t. im., w departamencie olejku mniej więcej takiego, jak gatunki poprzedza-francuskim Lot, okręgu Figeac, na prawym brzegu jące. Gatunek ten zresztą żadnym wybitnym rzeki Lot; ciekawe jaskinie, kopalnie żelaza i węgla i charakterem nie różni się od M. Leucodendron. kamiennego, fabryki gwoździ; 1,991 m-ców. And-s-Cajazzo, miasto we Włoszech, w Kampanii Neapolitańskiej, departamencie Caserta, w pobliżu prawego brzegu rzeki Volturno; jest siedliskiem biskupa, ma ruiny starodawnych murów i około 7,000 m-ców, którzy trudnią się uprawą wybornego wina i hodowlą bydła. W starożytności Caiatia, leżała na drodze z Kapuy do Benewentu; na wschód od niej Mons Taburnus i Wąwozy Kaudyńskie.

W 1860 r. d. 19 i 20 września zaszły tu potyczki między garybaldystami a wojskami neapolitań-

And. S.

J. A.

J. A.

strąkami, zawierającemi tylko po 2 do 3 nasion. Uprawiana skrzętnie w Indyach zachodnich i w Ameryce południowej a dziś już i w Afryce, — również z nasion pożywnych szacowna; należy prócz tego do zwykłych leków ściągających: pędy jej młode używane są w chorobach piersiowych i ocznych, kwiaty zadawane w nieżycie, a liście w krwawnicach i wszelkich chorobach skóry aż do ran i wrzodów; nasiona zaś działają od-miękczająco.

skiemi.

Caj eta, nazwa starożytnej przystani w Latium, ob. Gaëta.

Cajeput v. Cajaput — Kajaput a. Nazwa pospolita niektórych gatunków roślin z rodziny Mirtowatych, rodzaju Melaleuca L. Czarnobiel, wydających Oleum Gajeputi — Olejek kajeputowy. Najważniejsze w tym względzie gatunki są. 1. Melaleuca Leucodendron L. Czarnobiel Biało-drzew;jj}2. M. minor Smith—C. mniejsza, której

Jp.

'mm

«

{/'S-,

rPö,

Fig. 367. Cajeput (Melaleuca Cajeputi).

M. Cajeputi Roxb. C. Kajuputa, ma być tylko odmianą. M. Leucodendron jest drzewem rosnącem na wyspach Indyj Wschodnich, o pniu czarnym, gałęziach białych, o liściach naprzemianległych, białawych, lancetowato-sierpowatych, kończy sty ch, 3—5-

Olejek otrzymywany z M. ericifolia Sm. i linarii folia Sm. od olejku z M. Leucodendron różni się jedynie własnościami optycznemi. Niektóre gatunki Euca-lyptus, a nadewszystko E. oleosa F. Muell., rosnący w Nowej Kaledonii, dostarcza olejku podobnych własności. Olejek kajeputowy odznacza się mocną odraźliwą wonią, w nowszych czasach był zalecany w cholerze; rzeczywiście znany jest ze skutków podobnych jak inne olejki, lecz znacznie silniejszych, a przytem wzbudza poty; także zabezpiecza od molów niszczących różne tkaniny wełniane i zbiory zwierząt po gabinetach, jest bowiem dla owadów w ogólności zabójczym.

Cajetano, Gaetano, Henryk (* w Rzymie 1550 —f 1599) kardynał włoski, poddany króla hiszp.; odegrał znaczną rolę wraz z jezuitą Bellarminem i franciszkaninem Panigarole przy odprawieniu misyi we Francyi. Papież Sykstus V zalecił mu w instrukcyi pilnowanie, ażeby tron francuski dostał się katolikowi, ale jednocześnie, obawiając się potęgi Filipa II, nakazał przychylność dla Henryka IV. C., jako stronnik Hiszpanii, porozumiawszy się z Sorbonną i parlamentem, ogłosił deklaracyę, że nie będą nawiązane żadne rokowanie z królem heretyckim; podczas oblężenia Paryża (1590) rozdał ubogim 50,000 talarów; wszakże wobec postępów Henryka IV wydał drugą deklaracyę, orzekającą, że w razie konieczności poddania się królowi heretyckiemu, nie będzie stosowaną do Paryża cenzura pontyfikalna, i dał nawet swoje błogosławieństwo delegatom parlamentu, którzy się udali traktować z Henrykiem IV. W sprawie swojej misyi wydal wiele listów, pism i odezw, które zaginęły. Po śmierci Sykstusa V odwołany został z Francyi i wysłany w charakterze legata do Polski, gdzie życia dokończył. W Polsce miał on za zadanie doprowadzić do koalicyi między królem polskim a cesarzem przeciwko Turcyi. (Ob. Gaetano). r

Cajetanus czyli Gaetano Jakób de Vio, później Tomasz, ku czci św. Tomasza z Akwinu (* w Gaëta—stąd uformowane nazwisko C.—25 lipca 1470—f w Rzymie 9 sierpnia 1534), kardynał, mając lat 16 wstąpił wbrew woli rodziców do zakonu dominikanów, w dwudziestym szóstym roku został doktorem teologii w Padwie i profesorem metafizyki. Dyskusya publiczna, jaką odbył w Fer-rarze z Janem Pico di Mirandola (1494), zjednała mu sławę jednego z najpierwszych teologów. R. 1508 został generałem dominikanów, a r. 1517 kardynałem i arcybiskupem w Palermo. Charakteru

twierdzi jeden z pisarzów kościoła VI w„ umarł w spokoju. „Martyrologium“ Besy i „Liber pontificalis“ są jedynemi dokumentami, które podają C-a za męczennika. Był on ostatnim z 12-tu papieży pochowanych w krypcie Syxtusa, na cmentarzu Ka-liksta. — W Smith i H. Wace „Dictionary of Christian biography, littérature, sects and doctrine“ (Londyn, 1877 r.); E. H. Vollet w „Gr. Encycl.“

CajllS Caesar Augustus Germanicus,

Cakile T. Rukwiel albo Dziobak, rodzaj roślin z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), typ plemienia Rukwielowych (Cakileae), mający cechy następujące: Kielich 4-listkowy prawie wzniesiony, o 2-ch bocznych listkach, prawie garbatych. Korona złożona z 4-ch płatków paznogciowych, o blaszkach przewrotnie jajowatych. Pręcików 6, czterosilnych, bezzębnych. Gruczołów 4, z których dwa, na wewnątrz względem pręcików krótszych i dwa spła-! szczone, stożkowate, na zewnątrz względem dłuższych. Owoc łuszczynka, z początku prawie pestkowata, następnie sucha i korkowata, złożona z dwóch członków nadległych, nieotwierających się, w stanie dojrzałym rozłączających się, z których niższy od góry przycięty, opatrzony w dwa zęby ku dołowi zwrócone, a wyższy, stosunkowo dłuższy, zakończony znamieniem bezszyjkowem. Każdy członek 1-ko-morowy o jednem nasieniu, ściśnionem; w członku dolnym nasienie wiszące, a w górnym wzniesione. Zarodek mięsisty, barwny, z rostkiem doległym do listniów równowązkich. Są to zioła roczne, o liściach naprzemianległych, całych, lub pierzasto-sie-cznych; o kwiatach różowych, zebranych w grona wierzchołkowe, bez przy kwiatków. Rosną na wybrzeżach morskich, piaszczystych, Europy, Ameryki północnej i Australii. Z gatunków przytoczymy: C. maritima Scop., R. nadmorska. Ziele roczne mię-sistawe i całe nagie, o łodydze tylko za młodu i w małych okazach, na 6 — 12" podnoszącej się, później od samej podstawy rozgałęzionej rozłożysto i pokładającej się na 1 — 2', zawsze pokręconej i pogiętej; o liściach szarawo-zielonych, mięsista-wych, podłużnych, czasem prawie całkich, zwykle pierzasto-szczepnyeh, a niekiedy i pierzasto-dzielnych; o kwiatach w baldaszkogronach wydłużających się kłosowato, czerwonawo-fiołkowawych aż do białych; owocach ³/i" do 2" długich, z członkiem górnym dwa razy dłuższym od dolnego. Częsty na wybrzeżach morskich północnej, jak i południowej, Europy, na Wschodzie i w Afryce północnej. Kwitnie od czerwca do września. Dostarczał dawniej słono-ostrego ziela Rukwiela lub Rukwi i Rzodkwi nadmorskich — herba Cakiles v. Erucae

J. A.

Em. K.

maritimae v. Baphani marini, przeciwgnilcowego, pędzącego mocz i przeczyszczającego, używanego niegdyś w puchlinach, zastoinach brzusznych, stwardnieniu wątroby i t. p.

Gakonowie, ob. Zakonowie.

Caiabar ob. Kal ab ar.

Calabar Domingos Fernandes (* w Porto-Oalvo około 1600 — f 21 lipca 1635), mulat brazylijski; służył początkowo w wojsku brazylijskiem

i życia surowego, C. odznaczał się głęboką pobożnością; to też stał się z bezwzględną szczerością najpoddańszym obrońcą władzy pontyfikalnej. Na roszczenia soboru w Pizie (1511) odpowiedział wielce znamienną deklaracyą, iż „Kościół jest z pochodzenia sługą papieża“. Na rozkaz Sorbonny,

Jakób Almain wystąpił do walki z tą tezą i obroną praw episkopatu. R. 1518 C. udał się na sejm do Augsburga jako legat „a latere” z poleceniem, Lamiraulfa. aby otrzymał od Lutra, dobrowolnie lub siłą, odwołanie tez, ale nie mógł postawić na swojem, gdyż Luter ob. K a 1 i g u 1 a. nie uląkł się wcale jego gwałtownych zaczepek.

Oto w jaki sposób Luter scharakteryzował rozmowę swoją z kardynałem: „Decies fere cepi ut loque-rer, toties rursus tonabat et solus regnabat. Et ego clamore cepi... satis irreverenter fervens erupi“

(De Wette „Luthers Briefe“ 1, str. 148), C. był scholastykiem i zagorzałym obrońcą Tomasza z Akwinu, mało zaś był obeznany z patrystyką. C. przyczynił się bardzo do elekcyi cesarza Karola V i papieża Adryana VI. Pod koniec życia zaczął study o wać Pismo Święte i usiłował poprawiać Wulga-tę; posunął się nawet do wyrażenia myśli, że można interpretować patrystykę bez hołdowania niewolniczego Ojcom kościoła (contra torrentem S.S. Patrum). Dzieła Cajetanusa wyszły w całości w Lugdunie w 5 tomach r. 1639.—Schillbach „De vita ac scriptis Thomae de Vio Cajetani“ (1881).

K. Pfender w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a. r-

Caj ophora P r es 1. Śekcya rodzaju Blumenbachia Sehrad. Cechuje się torebką owocową, spiralnie skręconą i łożyskami nasiennemi, mocno wystają-cemi wewnątrz torebki. Bywa hodowaną w ogrodach Cajophora lateritia, mająca łodygę okrytą wło-_ skami parzącemi.

Caj US lub Grajus—imię mężczyzn u Rzymian,

Caia lub Gaia imię kobiet; w piśmie oznaczano je wprost literą C. lub G. Z powodu swego rozpowszechnienia było często używane dla oznaczenia jakiej osoby w sposób nieokreślony, jak np. w znanej formule, którą wypowiadała narzeczona, gdy ją wprowadzano do domu przyszłego małżonka:

„Ubi tu Caius, ego sum Caia“. Spotyka się to mianowicie u prawników i filozofów, którzy, chcąc oznaczyć wogóle dwie osoby fikcyjne, postawione w pewnym stosunku względem siebie, dawali jednej z nich imię Caius, drugiej Semproniusz. Używano także w podobnym celu imion: Śeius, Lucius,

Titus i Maevius.

Cajus (święty), biskup rzymski, dwudziesty dziewiąty papież (podług urzędowej listy zamieszczonej w „Gerarchia cattolica“), panował od 16 czy 17 grudnia 283 r. do 22 kwietnia 296 r. W „Liber pontificalis“ panowanie jego naznaczone jest na jedenaście lat tylko, a w Euzebiuszu na lat piętnaście. Święto C-a przypada nadzień 22 kwietnia.—

Podług ówczesnych podań i „Liber pontificalis“,

C. urodził się w Salonie w Dal macy i i był krewnym cesarza Dyoklecyana. Akta, bardzo zresztą niepewne, zaznaczają, że na początku panowania C-a trwało przez dwa lata prześladowanie chrze-écian; C. miał się ukrywać w kryptach, później jednak nic już kościołowi nie groziło i C., jak

J. A.

i brał udział w obronie Arraialu, do którego holen-drzy przypuścili szturm (1630). Oburzony pogardli-wem traktowaniem Mulatów i Murzynów, oraz niezadowolony, iż go nie awansowano, zbiegł w r. 1632 i przyjął służbę w wojskuholenderskiem. Użyty z początku za przewodnika, a następnie zamianowany majorem, oddał Holendrom największe usługi. Dzięki C-owi Holendrzy zdobyli Rio-Formoso, Ita-maraca, Rio Grande do Norte, przylądek św. Augustyna, Arraial i Porto Calvo, a następne zmusili Albuquerque’a do opuszczenia Pernambuco i cofnięcia się na Alagoas. D. 19 lipca 1635 Albuquerque odebrał Porto Calvo i, pochwyciwszy C-a, kazał go powiesić a potem poćwiertować. Mendes Leal opisał w jednej z piękniejszych swoich powieści przygody C-a. — Rio Bramo w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    r-

Calabozo, miasto w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Wenezueli, w stanie Guzman-Blanco, nad rz. Guarico, pośród obszernej równiny llanosów Orinoco, było niegdyś stolicą stanu Guarico; dziś osada ta liczy około 6,000 m-ców, którzy trudnią się głównie hodowlą bydła. Okolica ma grunt urodzajny, ale klimat bardzo gorący. Pod C. pokonał Bolivar hiszpańskie wojska generała La Torre

And. S.

W. G.

W. G.

Caladium Vent. Obraźnica, inaczej Pop łan. Rodzaj roślin należący do rodziny Obrazkowatych (Aroideae), plemienia Obraźnicowych (Caladieae). Po-chwica zwinięta, prosta, z blaszką białą, łódkowatą, z rurką w gardzieli ściśniętą, trwałą aż do owo-

\\

V-

Fig. 368.

Caladium Argyrites

J. A.

1’. Chm.

J. A.

d. 24 lipca 1821 r.

Calabrese, właściwie Maciej Pretti, zwany il C., malarz włoski (* 1613 w Kalabryi,—f 1699 na Malcie). Prowadził żywot bezładny i awanturniczy, zatrzymując się na czas pewien w Medyolanie, Wenecyi, Paryżu i Antwerpii, gdzie zaprzyjaźnił się z Rubensem. Ustaliwszy się w Rzymie, w którym przebywał niegdyś, malował freski w rożnych świątyniach, zachowywane dotychczas. R. 1657 wykonywał główne swoje prace malarskie w świątyni Sant Andrea della Valle, wyobrażające najważniejsze wypadki z żywota św. Andrzeja. Katedrę też, znajdującą się na Malcie, ozdobił freskami. Gdy powracał do Neapolu, skazany został na śmierć za to, że zamordował żołnierza, który wzbraniał mu wstępu do miasta, nawiedzonego morową zarazą, ale postąpiono z nim łaskawie i artysta skazany został tylko na ozdobienie malowidłami darmo bram miasta; jedna z tych prac malarskich, dokonana na bramie San Spirito, należy do najlepszych dzieł jego. Prócz licznych fresków, malował C. obrazy olejne, które dość są rozpowszechnione po galeryach europejskich. Obrazy C. malowane na sposób naturalistów neapolitańskich, rysunek ich jest zaniedbany, natomiast części obrazu dekoracyjne wykonane są nader starannie. („Otuv. slovn. naucny“).

Calabria Piotr, malarz hiszpański (* w Neapolu), uczeń Luca Giordano. W 1712 mianowany nadwornym malarzem Filipa V. W muzeum narodowem w Madrycie są dwa jego obrazy z r. 1720: „Zwiastowanie“ i „Koronacya N. Panny“ w kościele Portacelli w Madrycie—obraz w wielkim ołtarzu.

cowania. Kolba przerywano-wespółpciowa, z prą-tuiczkami pod pręcikami, bez żadnego wierzchołka płonnego. Pylniki jedno-woreczkowe, odosobnione, poosadzane okręgowo licznie na wspólnych trzo-neczkach uciętych, pętające dziurką w wierzchołku. Zalążnie mnogie, skupione, wolne, 2-komorowe;

komory 2 — 4 zalążkowe; zalążki prze-y grodowe, krótko-pejjf sznureczkowe, pod-% noszące się, prosto-f ległe. Znamię szczytowe, bezszyjkowe, ^ krążkowate Jagody 1—2komorowe, nie-wielo-nasionowe. Nasiona kątowate; skórka ich skórzasta; znaczek podstawowy, foöf szeroki. Zarodek wsteczległy, w osi bielma; rostek górny, I przeciwległy znaczkowi. Są to zioła bulwiaste o sokumle-cznyrn, o liściaeh dłu-g o-o g o n k o w y c h, strzałkowatych lub o-szczepowatych i tar-czowatych. Kwiaty ich wonne. Znanych jest około 30 gatunków; wszystkie żyją w Ameryce południowej. Większa ich część jest poszukiwaną dla ozdobnych liści, najroz-maiciej ubarwionych i bywa hodowaną w cieplarniach. Sok ich jest ostry, czasami bardzo niebezpieczny. Gatunków Caladium bicolor Vent. O b r a ź n i-cy dwubarwnej, i C. Poedle Schott., O. pstrej, rosnących w Brazylii, bulwy są jadalne.

Całagius Andrzej (XVI wieku), filozof, poeta i słownikarz, rodem z Wrocławia, znany jest z prac gramatyczno - słownikowych, które w szkołach polskich w. XVI i XVII były używane. Główne z nich są: „Vocabularium variarum et utilium sententiarum in gratiam polonicae et germanicae juventutis“ (1571); „Synonyma latina vocum phrasiumque ora-tionis ex classicis selecta autoribus inque juventutis scholasticae usum publicata“ (1579; drugie wydanie, r. 1595, zawiera tłómaczenie polskie owych zwrotów łacińskich).

Calaguala v. C a 1 a g u e 1 a, roślina peruwiańska, o korzeniu wzbudzającym poty, który poczytują za korzeń paproci Aspidium coriaceum Sw.

Calahorra, miasto główne okręgu, w departamencie hiszpańskim Logrońo, nad rz. Cidacos (prawy dopływ Ebro), przy drodze żel. Logrońo-Tudela; siedlisko biskupa, piękna katedra; 8,134 m-ców. W starożytności Calaguris Nassica, miejsce urodzenia Kwintyliana, zdobyte po mężnym oporze przez Afraniusza, legata Pompejuszowego, 78 r. przed Ćhr.    And- Ł

Calais, 1) C. St. Calais, stolica okręgu w departamencie francuskim Sarthe, piękny kościół gotycki, fabryki tkanin lnianych i sukna, garbarnie,

huty szklane; 2,982 m-ców.—2) C. miasto w departamencie francuskim Pas de Calais, okręgu Boulogne sur Mer, nad cieśniną Kaletańską, łączącą m. Północne z kanałem La Manche. Położone na wybrzeżu, w miejscu największego zbliżenia Prancyi z przeciwległą Anglią, oddzielone od Dover przestrzenią wodną, zaledwie 28 km. wynoszącą, którą parowce pośpieszne przebywają w godzinę, mając przytem poza sobą i obok siebie bogate okolice, żywym przemysłem kipiące, było C. zarówno w starożytności, gdy Cezar wyruszał stąd na podbój Brytanii, jak i obecnie, gdy ruch lądowej Europy kieruje się tędy głównie ku Wielkiej Brytanii, jednym z najważniejszych pośredników w handlu międzynarodowym. Jeszcze bardziej wzmogło się to znaczenie, gdy dekretem rządowym rozpoczęto w d.

we Francyi fabryki tiulów jedwabnych, a także koronek i tkanin bawełnianych, istnieją nadto fabryki tkanin lnianych, mydlarnie, młyny parowe, olejarnie, piły parowe, dystylarnie, cukrownie, fabryki machin, cygarniczek i t. p., tak, że i pod względem przemysłowym C. jest jednem z wybitniejszych miast francuskich, będąc zarazem największem miastem departamentu, pomimo, że nie jest ani jego stolicą, ani nawet stolicą okręgu. Z gmachów i instytucyj publicznych zasługują na wzmiankę: piękny kościół Notre-Dame z XII w., ratusz z belwederem, giełdą, koszary wojskowe, izba handlowa, sąd handlowy, kolegium, szkoła marynarki, arsenał z warsztatami, szkoła aeronautyki, warsztaty okrętowe, trzy latarnie morskie i t. p. Nie bez znaczenia jest też rybołówstwo, którego roczna produkcya

dm

É!

3 czerwca 1889 r. prace około powiększenia, po- i wynosi około 1 mil. fr. Ogólny obrót handlowy głębienia i udogodnienia płytkiego przedtem i nie- | w r. 1887 wynosił 83.8 mil. fr. w przywozie i 102 zbyt bezpiecznego portu, który dziś jest na północy Francyi jednym z największych i najważniejszych, może bowiem pomieścić w sobie okręty o ogólnej objętości 1V₂ mil. tonn. Wprawdzie Paryż i południe Francyi załatwiają swe stosunki z Anglią przeważnie przez Hawr lub Boulogne sur Mer, jednakże północ i wschód, oraz okolica środkowego Renu, uważają C. za swój port wyłączny, który w r.

,1

U:

ri

TŚf

ED

I

•-“r

fl’51

"Ï3tHS*3|:RSÏ!Î

mi

fcig. 369. Ratusz i latarnia morska w Calais.

mil. fr. w wywozie; jak w jednym tak i drugim Anglia, naturalnie, zajmuje pierwsze miejsce. Z C. wyszła pierwsza linia telegraficzna, wiążąca ląd Europy z Anglią, jak i wogóle pierwsza lina telegrafu podmorskiego (1851 r.).—W starożytności wznosiła się opodal osada ludu Morinów: Itius p o r t u s, z którego Cezar przedsięwziął drugą swą wyprawę do Brytanii; w Średnich Wiekach, jako Scallus, później Calles, należało C. do hrabstwa Bu-lońskiego i było warownem miejscem przeprawy do Anglii. Edward III angielski obiegł je po bitwie pod Crécy w 1346 r. i po jedenastomiesięcznych usiłowaniach zdobył 14 sierpnia 1347 r. Przez dwa z górą wieki zostawało C. w ręku Anglii i uległo jej wpływowi tak dalece, że dziś nawet pozostały

1888 przyjął i wyprawił 247,874 pasażerów, t. j. przecięciowo 700 dziennie. Ruch handlowy w tymże roku wynosił 2,034 statki o 482409 t. w tej liczbie 1,876 parowych i 158 żaglowych; pod flagą angiel. 275,744 t., pod francuską 159,757t., norweską 24,630 t. Dziś liczby te są znacznie większe. Ważną przytem okolicznością dla handlu i komunikacyi jest bezpośrednie połączenie portu tutejszego z systematem kanałów Francyi północnej, oraz cztery linie dróg żelaznych, łączących C. z Boulogne

s. m., Lille, Amiens i Dunkierką. C. jest nadto pierwszorzędną twierdzą morską, bronioną przez cytadelę i cały szereg fortów nadbrzeżnych, które czynią je bezwarunkowo najsilniejszą po Cherbour-gu warownią kanałową. Dawne miasto, wciśnięte między wały miejskie i fortyfikacye średniowieczne, nie przedstawiało swobody dalszego rozwoju, skutkiem czego powstało z czasem nowe i ogromne przedmieście w stronie południowej, St. Pierre-lès-Ca-lais, jako osobna dzielnica; obie te części złączone zostały dekretem rządu z d. 29 stycznia 1885 r. w jedną całość i mają dziś 16 km. obwodu, oraz 58,969 m-ców. Właściwe C. ma charakter średniowiecznych miast flamandzkich, z ulicami wązkiemi i krętemi, natomiast przedmieście S. Pierre zabudowane jest przestronno, i utrzymane czysto, z pię-knemi spacerami na wałach i cechą nowoczesnych miast fabrycznych. Tu ogDiskują się największe

Encyklnp. Pown. Tluitr. T. ~X

Wyrazy nie umieszczone pod C, znajdują się pod K.

S.

Dr. A. P. i And.

K. J.

W. G.

liczne tego ślady w akcencie mowy i zwyczajach; obecnie 5,000 Anglików stale tu przebywa. Franciszek Gwizyusz odzyskał wreszcie C. w d. 8 stycznia 1558 r., i było to ostatnie miasto, jakie wówczas Anglicy posiadali we Francyi. Do epoki panowania Anglików ściąga się traktat Henryka V z Janem Burgundzkim, zawarty przeciw Francyi 7 października 1416 r., oraz zjazd Henryka VIII z Franciszkiem I (Camp du Drap d’or). Hiszpanie pod wodzą arcyksięcia austryackiego Alberta zdobywają C. w 1595, lecz pokój w Vervins przywraca go Francyi, przy której już stale pozostaje. C. było świadkiem dwóch klęsk floty hiszpańskiej, a mianowicie: 29 lipca 1588 „niezwyciężoną armadę“ pod wodzą ks. Medina Sidonia pokonała flota angielska, oraz 16 września i 21 października 1639 r. tak zwana „flota srebrna“ pod dowództwem Ocquenda rozproszoną i zniszczoną została przez holenderskiego admirała Trompa. C. jest słynnem kąpieliskiem morskiem, ma urządzenia kąpielowe bardzo dobre, hotele i wille liczne i wygodne, lecz życie bardzo drogie; frekwencya 5,000 osób rocznie; od Paryża 5 godzin.—3) C. miasto w Stanach Zjednocz. Ameryki Półn., w stanie Maine, nad rz. St. Croix, na samej granicy z Kanadą; wielki handel drzewem, przystań dla wychodźców, 6,173 m.

Calamagrostis Adans. Ostrzyca, in. Trzcin nik. Rodzaj traw, należący do plemienia Trzcinowych (Arundineae). Kwiatostan—wiecha złożona, po większej części rozłożysta. Kioski szypułkowate jednokwiatkowe, bez drugiego kwiatka szczękowego, w podstawie długiemi włoskami porosłe. Plewy dwie prawie równe, długie, lancetowate, bezostne. Plewki dwie błoniaste, nierówne, dolna większa

3-nerwowa, na wierzchołku dwuszczepna, opatrzona w ość na grzbiecie lub blizko wierzchołka, górna 2-nerwowa, krótsza i bezbronna. Pręcików 3, o nitkach i pylnikach, jak u traw pokrewnych. Zalą-żnia jajowata lub elipsoidalna, gładka. Szyjki dwie krótkie. Znamiona piórkowate, z włoskami ząbko-wanemi. Plewinki dwie całe, gładkie. Owoc—ziarn-czak podługowaty, gładki, obły, z brózdą na stronie brzusznej, wolny, luźno otoczony plewkami. Są'to trawy, po większej części wysokie, żyjące w strefie umiarkowanej obu półkul. Korzenie ich trwałe, liście dość szerokie; wiechy wielkie. W naszej florze znajdują się 4 gatunki, z których przytoczymy dwa: C. Epigeios Roth. O. piaskowa, dawniej Trzciną górną zwana. Ma korzeń włóknisty; źdźbło 3—6' wysokie, grube, obłe, prawie gładkie; liście tęgie, modrawo-zielone, w końcu ścienione ostro; wiecha gęsta, rozwarta, kupko wato-łato wata. Trawa dość pospolita na wzgórkach suchych, pias-czystych, czasem w zaroślach i w lasach. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Cała z korzeniem ma działać na mocz pędząco, zachwalają ją zaś najwięcej w niemocach sprowadzających puchlinę i w samej puchlinie; także w początkach cierpień płuc i w puchlinie klatki piersiowej. Na Rusi jest lekiem ludowym przeciw wściekliźnie. C. lanceolata Roth. O. lancetowata. Ma korzeń trwały, czołgający się; źdźbło 2—3' wzniesione, gładkie, tylko ku górze nieco szorstkie; liście na powierzchni górnej w brze

gach ostre, z pochwami gładkiemi. Dość zwykła po łąkach wilgotnych i po nad rowami. Używa się podobnie, jak poprzedzająca, lecz ze skutkiem o wiele większym; nawet dziś zachwalaną bywa.    A<

Calamarieae (paleont.). Klassa roślin skryto-k wiato wy ch kopalnych, o łodygach prostych, sta-wowatych, międzywęźlach oddzielonych przegrodami, pustych z powodu braku wewnętrznego mięki-szu, o korze mniej lub więcej grubej, gębczastej, liściach zebranych w okółek przy węzłach wolnych lub zrosłych nasadami w pochwę ząbkowaną; o owocach w kłosy, zarodniach wiszących na szypułkach z jednakowemi zarodnikami. Obfite szczątki tych roślin występują w pokładach wszelkich formacyj. Dzielą je na cztery rodziny: Eąuiseteae, Schizoneu-reae, Galamiteae i Annularieae.

Calamatta Ludwik, miedziorytnik włoski (* 1802 w Civita Vecchia—f 1869 w Medyolanie). Kształcił się w Rzymie, a w r. 1824 przybył do Paryża, i to w umiejętności swej się doskonalił. Wystąpił po raz pierwszy z miedziorytem, wyobrażającym Bajazeta z pasterzem, podług wzoru artysty Dedreux-Dorcy. Najcelniejszą reprodukcyą jego jest „ślub Ludwika XIII“, według Ingresa, za którą dostał krzyż legii honorowej. Rył także na miedzi podobizny, z których najznakomitszą jest pośmiertna podobizna Napoleona I-go, wykonana podług maski gipsowej. W późniejszej dobie życia przebywał w Hadze, a w r. 1837 powołany został do Brukselli, gdzie zarządzał szkołą miedziorytnictwa; stał się jej dyrektorem; rytował portrety sławnych mężów, i niektóre obrazy podług belgijskich mistrzów: Stevensa i innych. R. 1866 został profesorem akademii rae-dyolańskiej, założonej po połączeniu Lombardyi z We-necyą. C. jest jednym z najlepszych rytowników nowszej epoki, odznacza się jędrnym stylem i znakomitym rysunkiem. Zwłaszcza kopiując dzieła oryginalne, odtwarzał znakomicie efekta malarskie. Pozostało po nim wiele miedziorytów; między niemi zasługują na wzmiankę robione z obrazów: Rafaela, Leonarda da Vinci, Giulia Romana. — Małżonka jego, Józefina Calamatta, córka archeologa Rochetta, jest dobrą malarką portretów oraz obrazów religijnych.—(„Ottüv Slovn. naućny“).

Calame Aleksander, pejzażysta szwajcarski (* 1810 w Vevey—f 1864 w Mentonie). Podróżował po Niemczech, Anglii i Włoszech, nakoniec zamieszkał w Genewie. Jego krajobrazy szwajcarskie cieszyły się przez czas pewien sympatyą ogólną, zwłaszcza w Niemczech. Rysunek Ca jest ściśle i wiernie opracowany, wykonanie staranne, pełne powagi, zgodne z naturą rzeczy, lecz koloryt częstokroć nie posiada swobody właściwej i jest zanadto wymuszony. C. należy do liczby malarzy klasycznych i na sposób klasyczny maluje krainy górzyste. Bardzo rzadko malował z natchnienia; krajobrazy jego nie noszą piętna twórczości artystycznej. Wielką liczbę obrazów C-a posiadają galerye europejskie, w Dreźnie, Berlinie i Amsterdamie. Do najlepszycli zalicza się cykl, znajdujący się w Galeryi miejskiej w Lipsku; obejmuje on cztery pory dnia i roku, widok na wierzchołki śnieżyste Monte-Rosa o wscho-

dzie słońca, burzę w lesie i doliną Hasli. Jeszcze większą zyskały C. wziętość prace pomniejsze, litografie własnoręczne, między niemi 18 szkiców z Lauterbrunnen i Meiringen, oraz 24 zeszyty, obejmujące szereg krajobrazów alpejskich, które dotychczas są wyrazem skończoności rysunku.

— „ Ottûv slov. naućny. “

Sew. Rambert „Aleks.

C. sa vie et son oeu-

W. G.

m-

And. S.

J. A.

K. J.

'•'V

vre“ (Paryż 1864).

Calamian, grupa wysp z archipelagu Filipińskiego, między Wy- ^ spami Mindoro i Pala- Æ wan, pod 120° dł. wd.. ^

Gr. i 12° sz. pn., składa się z kilku wysp większych, jak Busuan-

ga, Calamian, Linacapa- jrjg. 370 Calame Aleksander, ni mnóstwa drobnych wysepek oraz skał samotnych, ogółem 45 km. □ i 14,291 m-ców (31 grudnia 1887). Grunt bardzo urodzajny, wydaje drzewa farbierskie, ryż, palmy kokosowe, owoce—a nadto miód, wosk, żółwie, jaskółcze gniazda; jest-tu także złoto i żelazo. Ludność składa się z Tagalów, Malajów i Chińczyków,—oprócz tego z garstki Hiszpanów i Negrytosów. Wyspy C. wraz z północną częścią wyspy Palawan tworzą prowincyę C., należącą do hiszpańskiej kolonii wysp Filipińskich i obejmującą 3,452 km. □ z 22,000 m-ców; stolica Taitai na wyśpię Palawan.

Calamin (miner.), ob. Gal mau.

Calamintha Moench. Mi ętka. Rodzaj roślin, należący do rodziny Wargowych (Labiatae), przez Benthama (Labiatae, 384) odniesiony do rodzaju Rojownika (Melissa), jako podrodzaj, różniący się kielichem obławym, prążkowanym, w podstawie cokolwiek garbatym, w gardzieli kosmatym, kwiatostanem wietkim i prawie jednostronnym, złożonym z wierzchotek widlasto - dzielnych. Z gatunków tego rodzaju przytoczymy: 1) Galamintha officinalis Moench (Melissa Galamintha L.), Mię tka lekarska, dawniej polną albo skalną, oraz Lebiotką polną, skalną lub kamienną mianowana. Ziele trwałe, z kłączem drzewiastym i gałęzistym, okrytym mnóstwem korzeni włóknistych. Łodyga do 3' podnosząca się, gałęzista,

4-kątna, mniej więcej miękko-kosmata. Liście okrą-gławe lub też prawie rombowo-jajowate (2'' i l¹/^'), przytępione, z obu stron miękko-włosiste, wyjąwszy podstawy, tępo piłkowane. Wierzchotki wielkie, 7—15 kwiatowe, dolne—krótsze a górne—dłuższe od liści, z przy kwiatkami szydłowatemi. Kwiaty szkarłatne albo liliowe, o kielichu odgiętym, często ubarwionym, miękkowłosistym, o półkrótszym od rurki korony, z gardzielą zarosłą włoskami. Pospolita w okolicach górzystych Euroßgr południowej, a w umiarkowanej rzadka; kwitnie od czerwca do sierpnia. Ma woń pośrednią pomiędzy wonią Rojownika a Mięty kędzierzawej; używaną bywa, podobnie jak tamte, ale nierównie rzadziej, pod mianemZiela Miętki skalnej lub kamiennej herba Galaminthae v. Gal. montanae.—2) Galamintha Nepeta L. (Melissa Nepeta L.). Mię tka biała, dawniej Lebiotka biała lub Polej dziki. Podobna do poprzedzającej ale daleko tęższa i gęściej miękko włosista, w odziomku pokładająca się; z liśćmi mniejszemi, lecz podobnej postaci, górnemi krótszemi od wierzchotek. Pospolita po murach i skałach Europy Zachodniej i Południowej, a kwitnąca o miesiąc później; dostarcza Ziela Miętki białej lubo Polejowonnej—herba Galaminthae Pulegii odore v. Melissae Nepetae, woni zbliżonej do polej owej i nadzwyczaj mocnej, która w Anglii i Prancyi należy do rzędu bardzo używanych. 3) Gala-mintha grandiflora Moench—Mi ętka wielokwiatowa, odznaczająca się kłączem trwałym i czołgającym się, łodygą na stopę wzniesioną, cokolwiek gałęzistą i gęsto a krótko-włosistą, liśćmi jajowa-temi, coraz kończystszemi i klinowatemi w podstawie, ostropiłkowanemi oprócz podstawy (2" i l¹/^'), a pokrytemi włoskami rozrzuconemi; wierzchołkami krótkiemi, 3-dzielnemi, 3—5 kwiatowemi, o przy-kwiatkach równowązko-lancetowatych i rzęsowa-tych; kwiatami blado karmazynowe mi o wielkich rowkowanych i rzęsowatych kielichach. Porasta Alpy i Przedalpy Europy południowo-wschodniej; kwitnie od czerwca do sierpnia; jest używana jako Ziele Miętki najwyborniejszej—herba Galaminthae praestantissimae.

Calamiteae (paleout.). Rodzina roślin skrytokwia-towych kopalnych, z klasy Calamarieae, o łodydze stawo watej, jak u skrzypów, między węzłach oddzielonych przegrodami, dętych, bo pozbawionych mię-kiszu, o wiązkach naczynnych—cieńszych, w przecięciu okrągłych, jak u skrzypów, grubszych zaś klinowatych; o liściach okółkowych wązkieh, różnej długości, całkowitych i niezrosłych; o owocach w kłosy zebranych i zarodnikach okrągłych, gładkich. Wogó-le są one bardzo podobne do skrzypów swą sta-wowatą łodygą, obszerną próżnią miękiszową, a nawet przewodami powietrznemi, wszelako różnią się owocowaniem. Głównym ich przedstawicielem jest rodzaj Calamites.

Calamites (paleont). Rodzaj kopalny roślin skry-tokwiatowych z rodziny Calamiteae, należącej do klassy Calamarieae. Łodyga wyrastająca z podziemnego kłącza, stożkowato zwężająca się ku górze, o międzywęźlach coraz dłuższych, z podłużne-mi brózdkami; o gałązkach zwykle na górnych tylko częściach łodygi, okółkowatych lub rozproszonych; według Grand’ Eury bezlistnych, albo tylko z zaczątkami listków—prawdopodobnie jednakże z mniej lub więcej rozwiniętemi listkami bardzo wązkiemi, lancetowatemi; jama miękiszową bardzo wielka, kora gruba, o wielkich przewodach powietrznych. Gdzie potężne ich nieraz pędy czyli kłodziny znajdują się jeszcze w położeniu pierwotnem, jak je wielokrotnie spotykał Dawson w Kanadzie, a Grand’ Eury pod St. Etienne we Francyi, tam tworzą one grupy ułożone wokoło wspólnego środka, a więc kłącza, co dowodzi, że były jednoletniemi, jak podobne im z wielkości kłodziny skrzypów w pokładach tryaso-

wych. Budowa drzewna tych kłodzin nie jest jesz- ! wnych gałązek, które właśnie zalicza do rodzaju cze znaną. Drobne kłoski, nieznanej również bu- j C., wyraźnie widzieć się dają odgięte przegrody, dowy, jakie w tych samych pokładach spotykał obfi- ; co dowodzi, że międzywęźla ich były dęte, albo cie Grand’Eury, są prawdopodobnie owocowaniem j delikatnym tylko wypełnione miękiszem, a nie twar-tych roślin. Kalamity występują w pokładach albo j demi wiązkami naczynnemi, jak u asterophylitów. w postaci cienkich, podłużnie prążkowanych blaszek węgla, albo jako spłaszczone mniej lub więcej jądra kamienne z cienką powłoką węglową, powstałą przez zwęglenie ich niegdyś drzewa lub kory, a łatwo odpadającą. Nagie te jądra kamienne silniej są żeberkowane, niż powłoka węglowa, rr a’; bruzd ki

K. J.

Calamodendroû (paleont.). Nazwa przyjęta przez Brongniarta dla pewnych pni kopalnych z formacyi permskiej w Chemnitz (Saksonia), podobnych do łodyg kalamitów. Schimp er uważa je za pnie tylko drzewiaste kalamitów, Brongniart za pnie roślin nagoziarnowych (G-ymnospermae), Renault za

-i

K*-/

TVJ7³?

(ëvg

f;\1

f?s-'

i»/;.

*

>,

»u_—i

S3

BP

Hg

-, AivjT

mŁ*

mmmmm

MH

PF*" 4*f

"ś

lii

r.

ii

)■:.

KL

^^4»—

HR

vt

■il

Odtworzenie Calamites Cïstii.

Fig. 371.

Calamites (odtworzenie).

Gałąź Calamites Suckowii.

ich odpowiadają bruzdkora na wewnętrznej stronie j pnie gniotowatycb (Gnetaceae). Podobne pnie pod na-powłoki. Właściwe kalamity, jak G. Suckoivii, Ci- zwą G. temistriatum i G. antiąuius opisał Daws o n stii, cannaeformis Brngt, ramosus Schloth, znajdują z formacyi dewońskiej w Kanadzie. Właściwe dla się wyłącznie w pokładach formacyi węglowej na nich miejsce w systematyce mogą tylko wyznaczyć

znalezione owoce i nasiona.

Calamodon (paleont.). Rodzaj zaginiony zwierzęcia ssącego z rzędu Tillodontia, których szczątki spotykają się wyłącznie tylko w pokładach półno-cno-amerykańskiego eocenu. Zwierzęta te blizkiemi były dzisiejszym owadożernym. Z rodziny ich, Ga-lamodontidae, znaleziono dotąd tylko szczęki dolne,

całej kuli ziemskiej.

Calamocladus Schimp. (paleont.). Nazwę tę nadaje Sc him per pewnym okółkowatym gałązkom, często spotykanym obok kalamitów w pokładach węglowych, a które Brongniart objął ogólnem mianem Asterophyllites (ob. ten wyraz). Odróżnienie swoje opiera na tern, że na odciskach pe-

K. J

K. J.

na

cze,

(Phoenix).

Calamostachys (paleont.). Nazwę tę nadał Sc him per kłoskowatym öwocowaniom roślin skry-tokwiatowych z kLsy Calamarieae, opisywanym przez badaczów pod różnemi nazwami. Za typ tych owoców przyjmuje on kioski, opisane przez Ludwiga jako Calamites typica, zaliczając do nich dalej kłoski opisane przez Geinitza jako Calamites foliosus, Binneya: „Spikes of Calomodendron com-muneu i niektóre inne.

zębach, ląźuia 3-komorowa; zalążki wzniesione; znamiona 3 bezszyjkowe. Jagoda 1-o rzadziej 2—3 nasiono-łuskami odstającemu Nasienie

s:.-

odznaczające się niezupelnem szkliwem Zęby trzonowe rodzaju C. mają korzenie pojedyń-stożkowe, korony walcowate z niezupelnem szkliwem, silnie, gdzie brak szkliwa, pokryte cementem, co zbliża zwierzęta te do bezzębnych (Edentata). Przednie zęby duże, podobne do zębów gryzoniów, ale z korzeniem zamkniętym. Szczęki tego zwierzęcia, znalezione w pokładach eocenowych gór Wasatch (Wyoming) i Nowego Meksyku, opisał Cope pod nazwą C. simplex.    K’J-

Calamophyllia (paleont.). Rodzaj korala kopalnego z rodziny gwiazdni (Astraeidae), o koralowinie miąższowej zbitej, z komórkami mniej lub więcej wydłużonemi, niewiele z boków zrosłemi, licznemi blaszkami gwieździstemi i poprzecznemi przegrodami promienistemi, bez słupka wewnętrznego. Rodzaj bardzo pospolity, występujący w pokładach formacyi tryasowej aż do kredowej. Gatunki: C. subdichotoma Mnst. w kajprze alpejskim (piętrze karnijskiem), C. radiata Lmk. w wyższej jurze brunatnej środkowej Europy, C. flabellum Mich. w jurze białej tamże.

Calamopsis (paleont.). Pod nazwą C. Bredana opisał Heer odciski liści palmowych z pokładów górnych miocenowych w Oeningen (Szwajcarya), bardzo podobnych do zwyczajnej palmy daktylowej

K. J.

K. J.

wa, opancerzona z rowkiem z boku; bielmo rogowate i to zewnątrz krostowate a wewnątrz jednostajne, lub też zewnątrz gładkie a wewnątrz jakby zżute; zarodek przypod-stawowy. Z 80 przeszło znanych gatunków najważniejsze są: Calamus Draco Willd. Śmigną Smocza. Ma kłodzinę wspinającą się, wysmukłą, obłą, całą osłaną kolcami przylegającemi niemal w kierunku śrubowatym; liście pierzaste, na ogonku bezwąsym, z pochwą szeregowo-kolczystą; kolce z początku szydłowate, później rozpłaszczone i kasztanowate. Ojczyzną jej bagniste okolice wysp wschodnio-indyjskich, zwłaszcza Borneo, Jawy, Sumatry. Wielce bywa ceniona, gdyż niemały zysk przynosi, dostarczając do handlu Krwi Smoczej (Sanguis Draconis), z której najlepsza otrzymuje się

ßL

Li

UJ

§!

Calamus, po łacinie zwie się źdźbło, łodyga wszelka, szczególniej trzcina, a ponieważ starożytni zamiast pióra pisali na papirusie lub pergaminie odpowiednio zatemperowaną trzciną, stąd i wszelkie narzędzie do pisania zwano także Calamus. * Calamus L. Śmigną. Rodzaj palm, należący do plemienia Łusko-orzecbowych (Lepidocarpeae). Składa się od z wielkiej liczby gatunków, szczególnego upostaciowania, rosnących w strefie podrównikowej starego lądu. Kłodziny ich, zwykle cienkie, wychodzą z podziemnych części gromadnie i wznoszą się bardzo wysoko po pniach innych drzew. Liście naprzemian-ległe i pochwiaste; wspólny ogonek ich długi, powyginany, czasem bez listków i skręcony na wzór wąsa lub wiszący i prosty. Kolba kwiatowa z początku wierzchołkowa, następnie staje się boczną wskutek wydłużenia się bocznego pędu; kolba ta rozgałęziona i niezupełnie okryta pochwicą. Wierzchołki gałązek kolby czasami są nagie i wydłużone w formie sznurów. Kwiaty dość drobne, osadzone dwoma rzędami na rozgałęzieniach wiechowatej kolby, dwudomowe albo mięszano-płciowe. Męzkie: kielich 3-zębny albo wrębny, korona 3-dzielna od kielicha dłuższa; pręcików rzadko mniej niż 6; nitki ich podstawami zrosłe; pylniki strzałkowate; zalążni tylko ślad.—Żeńskie: kielich i korona jak w męs-

Fig. 372. Calamus.

przez proste obcieranie owoców, gorsza zaś przez ich wygotowanie. Żywicy tej niemałe było dawniej zastosowanie lekarskie, zwłaszcza w biegunkach, krwotokach, osłabieniach, wyniszczeniach; zewnętrznie zaś przykładano ją na wrzody, na oczy i t. d.—a dziś zaledwie do proszków na zęby używaną bywa, oraz do niektórych mniej używanych złożonych leków i plastrów. Chińczycy robią z niej najpiękniejszy barwnik czerwony, co i nasi malarze teraz naśladują w części. Cienkie łodygi dostarczają pięknych lasek, zwanych trzcinami hiszpańskiemu—C. Rotang L. S. Rotang, zwana także palmą Rotang lub trzciną piórową. Łodyga wspinająca się do kilkudziesięciu łokci, zaledwie 2"—3" w średnicy; liście bezwąse, piorzaste; listki kich; szczątki 6 pręcików w kubeczek zrosłe; z^- równowązkie lancetowate, ostro-kończyste; ogonki

J. A.

głów.

And. S.

A. Pol.

A. S.

W. G.

prosto i zakrzywiono kolczyste; pochwy gęsto kolczyste z kolcami prostemi i zakrzywionemu Rośnie po lasach wilgotnych Cejlonu i Bengalu. Młode P§dy jadają za jarzynę, a owoce na surowo i przyprawione; podobno nawet otrzymują z niej nieco żywicy smoczej, a z cienkich łodyg robią laski trzcinowe. C. verus Lour. S. prawdziwa. Kłodzina pnąca się 50—60 sążni, zaledwie na palec gruba; liście wąsate, pierzaste, do 8' długie; listki ll/₂' długie 2' szerokie, szeroko-lancetowate, kończyste, 3-nerwowe; ogonki i wąsy kolczyste. Rośnie po górach i ponad rzekami Indyj Wschodnich i Kochinchiny. Z długich i wiciowatych cienkich łodyg jej robią liny, sznury, sieci i laski trzcinowe; owoce kwasko-wate jadają surowe i przyprawiane, używają ich przy herbacie pod nazwą Fruita rotan.—G. rudentum Lour. S. linowa. Kłodzina wspinająca się nader rozlegle, bo czasem na 150 sążni, w średnicy zaledwie 2" przechodząca, biało-szarawa, nadzwyczaj tęga i giętka, haczysto-kolczysta; liście wąsate, około 10' długie; listki 20-calowe, kończyste, 3-nerwowe, całe szczeciniowato-kolczyste; ogonki i wąsy prosto i haczysto-kolczyste a pochwy okręgowo-szczeci-niaste. Porasta wybrzeża piaszczyste Indyj i wysp Indyjskich oraz W. Sandwich i Kochinchiny. Z łodyg robią bardzo mocne liny, sznury, sieci, oraz różne sprzęty domowe i kosze wyplatają. — G. egue-stris Willd. S. szlachetna. Kłodzina wspinająca się, 180' dorastająca, w odziemku 6" a dalej ¹/₂" gruba, węzłowata i z węgłów wypuszczająca korzenie prosto-kolczyste; liście bezwąse, listki gęste, szeroko-lancetowate, najwyższe zrosłe z sobą; ogonki odgięto-kolczyste; pochwy zaś z kolcami prostemi, odstającemi, rozszerzonemi. Jagody kuliste, wielkości grochu. Pospolite na wyspach Sandwich, Moluckich i Filipińskich. Odziomków z korze-rzeni używają do robienia batogów, jako nadzwyczaj tęgich i mocnych; łodyg—na laski i różne wyroby.

Calanca, dzika i malownicza, ale nieurodzajna i surowa dolina alpejska w szwajcarskim kantonie Gryzońskim (Graubünden), leży u południowego stoku Rheinwaldhornu, między dwiema jego długiemi i krętemi gałęziami, które niekiedy spadają stro-memi, prawie pionowemi ścianami; przepływa ją rwiący strumień górski Calancassa, wpadający do Moesy pod Grono, a z nią razem do Tessynu.—Ludność doliny włoska, katolicka, liczy około 1,600

And. S.

Calanda, rozległa gałąź górska, na wschodniej krawędzi Alp Glarneńskich, na lewym brzegu Renu i na granicy kantonów St. Gallen i Graubünden, z najwyższym szczytem Haldensteiner C. 2,808 m. Na północnym jej stoku, w wąwozie rzeki Tarniny, leżą cieplice Pfäffer s - Ragatz.

Calando (włos.) wyr. muz., znaczy: zmniejszać, odejmować (najczęściej siłę dźwięku, w wykonywaniu części kompozycyi tym terminem oznaczonej). Zazwyczaj C. pisze się w skróceniu: cal.

Calandra Clairv. Wołek. Jeden z licznych rodzajów, należących do rodziny Curculionidae, Słoników czyli Nosków, rzędu Owadów tęgo pokrywy ch (Coleoptera).—Owady do tego rodzaju należące wogóle są drobne, mają ciało jajowato-podłużne, spłaszczone; głowa przedłuża się w cienką trąbkę;—przedkarcze z przodu ostro ucięte, z tyłu zaokrąglone.—Tarczka trójkątna, dość duża; pokrywy skrzydłowe na końcu ucięte nieco i nie zakrywają końcowej części odwłoka. Liczne są znane gatunki tego rodzaju, — do najważniejszych należą: G. granaria L. Wołek zbożowy, czyli Zbożowiec, chrząszczyk szczupły,czarno-brunatny, o różkach i nogach jasno-czerwonawych; pokrywy

skrzydłowe ma brózdo-wane, dorasta 2 mm. — 3.5 mm. długości. Wcześnie na wiosnę chrzą-szczyki, które zimują zwykle w spichrzach, w szparach, — wycho-Fig. 373. Calandra granaria. dzą z ukrycia i napadają na ziarna zboża. W maju samica składa jaja w ziarna zboża; z jajek tych, po pewnym czasie wylęgają się gąsienice białawe, z żółtą główką, które wyjadają zawartość ziarna, nie naruszając łupinki.—W połowie czerwca gąsienice zamieniają się w poczwarki, a po 2-ch tygodniach z poczwarek wylęgają się chrząszczyki. Te składają znów jajka, powstaje drugie pokolenie w połowie sierpnia, we wrześniu wylęgają się dorosłe owady, które zimują. — Wołek robi niekiedy wielkie szkody w spichrzach, w zapasach zboża. C. oryzae L. W. ryżowy. Czarny, z czerwona-wemi plamami na grzbiecie i na pokrywach skrzydłowych; pokrywy skrzydłowe z dołeczkami i kreskami, porosłe żółtemi, krótkiemi szczecinkami, wy-rastającemi, pomiędzy skrzydłami. Niszczy ryż.— G. palmarum L. Palmowiec. Aksamitno-czarny, na pokrywach skrzydłowych 5 podłużnych rowków; samiec z czarnemi włoskami, zebranemi w pęczek w przednim brzegu trąbki. Długi na 3.5 mm.—5.5 mm. Mieszka w południowej Ameryce na palmach, głównie w łodydze, którą gąsienica niszczy.

Calandra Jan Chrzciciel, malarz i mozaikarz włoski (* 1586 w Vercelli—f w Rzymie 1644). Młodo zapoznał się z malarstwem, mozaikarstwa nauczył się od Marcella Provençale, z którym ważne dzieła wykonał w kopule kościoła św. Piotra dla papieża Urbana VIII; pierwszą z tych prac C-a był św. Michał podług Arpinata, potem nastąpiły kopie z Romanetta, Lanfranca, Sacchiego, Pelegri-niego i in. Wykonywał też dla prywatnych portrety i kopie z wielkich mistrzów; dla królowej Szwedzkiej „Madonnę“ z Rafaela skopiował.

Calandrelli Józef, astronom włoski (* 1749 w Zagrola w państwie papieskiem—f 1827 w Rzymie). Był nauczycielem w seminaryum, potem profesorem matematyki, a po wydaleniu jezuitów 1787 r. został dyrektorem obserwatoryum w Collegio Romano. Wraz z Contim prowadził badania tyczące się refrakcyi astronomicznej, światła zmierzchu, obserwował komety 1807 i 1811, starał się oznaczyć paralaksę roczną Wegi i t. d. Różne te prace zebrane są p. t. „Opuscoli astronomiei“ (8 t. 1803— 1821). Po powrocie Jezuitów opuścił obserwatoryum

■‘IW

i usunął się do kolegium św. Apolinarego. Życiorys

S. K.

jego podał Buoncompagni.

Calandrelli Aleksander, rzeźbiarz niemiecki (* 9 maja 1834 r. w Berlinie), kształcił się tamże w akademii, następnie pod Drakem i Fischerem, a nakoniec we Włoszech. Zaczął od drobnej rzeźby, rozwijał się szczęśliwie. Robił posągi na Ratusz Berliński, na pomnik zwycięstwa płaskorzeźbę „Wojna Duńska“, inną, z kamienia, na takiż pomnik w Brandenburgu, posąg Corneliusa i wielki konny posąg „Króla Fryderyka Wilhelma IV” na schody galeryi narodowej tamtejszej.    w- G>

Calandrini Jan Ludwik, matematyk i botanik szwajcarski (* 1703 w Genewie—f tamże w r. 1758), był profesorem matematyki i filozofii w akademii, następnie radzcą stanu i skarbnikiem rze-czypospolitej genewskiej. W dziele: „Principes mathématiques de Newton, commentés par Le Sueur et Jacquier“ pomieścił traktat elementarny o przecięciach stożkowych oraz noty; napisał oprócz tego rozprawę: „Theses de vegetatione et generatione plantarum“ (1734) i t. d.    s D-

Calandrinia, K a landrynka (od nazwiska botanika Szwajcarskiego Calandriui). Rodzaj roślin z rodziny Partulakowatych (Partulaccaceae), typ plemienia Calandrineae, utworzony przez Kuntha (w „Humb. et Bonpl. N. Gen. et sp.“ VI, 77, t. 526) obejmujący dośó znaczną ilość gatunków, żyjących nadewszystko w Ameryce południowej, poza-równi-kowej i tylko w małej części w Nowej Hollandyi południowej. Są to rośliny zielne, roczne lub pod-krzewowe, o liściach naprzemianległych, zupełnie całych, jajowato-lancetowatych, mięsistych, bezogon-kowych lub na ogonkach długich, o kwiatach zwykle bardzo pięknych, rzadziej niepozornych, wyrastających z kątów liści, lub naprzeciw nich pojedyń-czo, albo w gronach, barwy purpurowej lub bladoróżowej. Hoduje się w ogrodach około dwudziestu gatunków, z pomiędzy których najpiękniejszy jest C. discolor, poszukiwany dla pięknych liści modrawo-zielonych, w ciemno-purpurowe plamy na-krapianych, i dużych kwiatów szkarłatno-różo-

J. A.

nie 6-kątny, zaokrąglony, po bokach skrzydlato rozszerzony, tak, że pokrywa 4-y tylne pary nóg w znacznej części.—Pierwsza para nóg bardzo wielka, z boków ścieśniona, z wyrostkami grzebienia-stemi, z krótkiemi końcami (palcami); gatunki zamieszkują morza krajów gorących. Do pospolitszych należy C. granulala Fabr. Głowotułów powycinany z przodu i z boków w haczyki i zęby. — Na grzbiecie ma 2 znaczne podłużne zagłębienia. Szczypce, wielkie, służą do obrony i chwytania zdobyczy; często zwierzę zakrywa niemi cały przód ciała.

A. S.

wych.

Calantica, gr. xprjdeiivov: rodzaj czapeczki, która do głowy przymocowana jest tasiemką, a z pod niej spada z obu stron twarzy aż na ramiona fałdzisty kwef, tak, iż nim można dowolnie całą twarz osłonić. Strój ten znany już był za czasów Homera, noszony szczególniej przez Egipcyan płci obojej.

Przeniesiony do Grecyi i Rzymu, używanym był przeważnie przez kobiety, czasami przez mężczyzn,    Ö

ubierających się z cudzoziemska, •; / //ylFVff'P1 w stylu zniewieściałym. — Z ob.

Rich. Słown. Starożyt.

Calao, ob. Dzioborożee (Bu-

K. K.

Fig. 374. Calantica.

ceros).

Calappa Fabr. Okrywać z, Skorupiak (rak), do rzędu Dziesięcion o g ich (Decapoda), Krótko-odwłokowych (Brachyura) czyli Krabów zaliczany.—Stanowi rodzaj z rodziny Oxystomata (Ko-listki). Głowotułów ma duży, wypukły, nieforem-

Calas Jan, głośna ofiara fanatyzmu religijnego XVIII w. we Francyi (* 1693-f 1762). du kupiec w Tuluzie, z religii protestant. Urodził się d. 19 marca 1698 w La Caparède w Langwe-docyi, z rodziny już przed edyktem nantejskim protestanckiej. Około r. 1720 sprowadził się do Tuluzy, gdzie na handlu dorobił się majątku. R. 1731 ożeniwszy się z Maryą Różą Cabibel, pochodzenia angielskiego, spokrewnioną z domem szlacheckim de la Garde-Montesqieu, miał z nią czterech synów i dwie córki. Gdy jeden z synów, Ludwik, przyjął katolicyzm, ojciec wobec radzcy parlamentu, de Lamotte, oświadczył, że „czynu tego potępiać nie może, gdyż woli jawną prawdę, niż skrytą obłudę“. Syn najstarszy, 28-letni 'Marek Antoniusz, kształcił się na adwokata, ale, jako protestant, nie mógł się wyzwolić na prawnika a nie miał pieniędzy na kupienie sobie potrzebnego certyfikatu. Niepowodzenie przejęło go zgryzotą i, ponury od dzieciństwa, zamknął się teraz w sobie i wpadł w melancholię. Wyuczył się na pamięć monologu Hamleta (akt III), czytywał często ustępy o samobójstwie w Plutarchu i Montaigue’u. D. 13 października 1761 oboje rodzice i dwaj synowie, Piotr i M. Antoniusz o godzinie 7 wieczorem siedzieli przy wieczerzy, na którą C. zaprosił blizkio-go znajomego swego syna, niejakiego Goberta Lavaisse, syna słynnego adwokata z Bordeaux. Marek Ant. podczas wieczerzy wyszedł do kuchni i po rozmowie ze starą sługą katoliczką, od 30 lat w domu C-a zostającą, udał się do magazynu w podwórzu. Przez cały czas pobytu gościa Jan C. nie wychodził z mieszkania. Gdy o trzy kwadranse na dziesiątą Lavaisse opuszczał gościnę, Piotr C., idący naprzód z pochodnią, dostrzegł we drzwiach magazynu wiszące ciało brata. Wypadek rozniósł się piorunem po mieście. W wielkiem zbiegowisku ludu dały się słyszeć głosy: „To Lavaisse zamordował.—On jest katem.—Protestanci obierają sobie katów.—Zamordowała go rodzina, aby się nie nawrócił, jak brat“.—Jedni wiedzieli nawet napewno, że samobójca był już katolikiem; inni mówili, że miał nawrócić się właśnie nazajutrz. Sami C. nierozważnie zmienili położenie trupa i przymknęli drzwi magazynu. Przybył jeden z rajców miejskich (capi to ul) z assessorami, wbrew porządkowi sądowemu zabrał ciało do mu-nicypalności i tam spisał protokół, datowany z samego miejsca wypadku. Pierwsze te chwile rozstrzygnęły o dalszych: fanatyzm ogarnął całe miasto, a gdy i w samych sędziach wrzała oddawna niena-

Z zawo-

And. S.

A. Pol.

maja 1860 r.

Calatayud, miasto okręgowe w hiszpańskim dopartamencie Zaragosy (Aragonia) w pobliżu złączenia się Jalonu z dopływem swym Jiloca, dwóch rzek, z których jedna wiedzie ku wyżynie Kastyl-skiej, a druga zbliża do dorzecza Gwadalawiaru pod Terruel. Tak dogodne położenie geograficzne, zarówno pod względem handlowym jak i strategicznym, nadało miastu już za czasów maurytańskich niepoślednie znaczenie, które dziś wzrosło jeszcze bardziej z otwarciem drogi żelaznej Zaragosa - Madryt. C. położony malowniczo śród urodzajnej hu-erty, jest siedliskiem biskupa, posiada stare mury miejskie, ruiny zamku maurytańskiego, kilkanaście kościołów i klasztorów, teatr, piękne spacery; wyrabia płótno, skóry i mydło, uprawia konopie, len, wino, oliwki, wyborne owoce, szafran i liczy przeszło 12,000 m-ców. W pobliżu ruiny staro-rzym-skiego miasta Bil bil is, gdzie urodził się Marcya-lis. C. założony został przez Maurów w VIII w. (Kalat-Ayub=gród Ajuba), zdobyty zaś przez Alfon-

And. S.

wiść religijna do protestantów, sprawiedliwość miała drogę do mordu otwartą. Nietylko oboje rodziców, i syna ich, Piotra C., ale i Lavaisse’a zakuto w kajdany, obwinienie rozciągnięto i na ową starą sługę, katoliczkę, tym sposobem pozbawiając C-ów jedynych świadków odwodowych, jakich postawić mogli. Sąd oddychał atmosferą, zatruwaną przez ciągłą agitacyę. Bractwo „Białych Penitentów“ wyprawiło wrzekomej ofierze pogrzeb wspaniały, a po pogrzebie solenne nabożeństwo. Franciszkanie poszli za braetwa przykładem. Nikt o winie nie wątpił.— Kiedy sąd skazał wszystkich czterech głównie obwinionych na torturę dla wydobycia zeznań, parlament odrzucił odwołanie się Calasa i dozwolił użyć nawet tortury nadzwyczajnej, a gdy sprawa przyszła pod wyrok, w komplecie 7 sędziów skazał Jana C-a na rozerwanie kołem, spalenie zwłok i rozwianie popiołów, Piotra zaś na wygnanie. Wyrok na Janie wykonano w Tuluzie d. 10 marca 1762 r. Jak poświadczyli dwaj dominikanie, dani C owi na asystentów religijnych, starzec umierał z rezygna-cyą, prosząc Boga o przebaczenie dla katów. Synowi, wypędzonemu jedną bramą, wrócić pozwolono drugą: pospólstwo nasyciło się już dostatecznie zamordowaniem ojca. Trzymiesięczne rekolekcye u Dominikanów w Tuluzie były jedyną dla Piotra C-a karą. Dwie córki straconego oddano do Wizytek. Majątek uległ konfiskacie. Rodzina cała znalazła się odrazu zubożałą. Wdowa pojechała do Paryża błagać łaski królewskiej. Jeden z prokuratorów zażądał od C-ów dwustu luidorów za możność przejrzenia akt sprawy. Syn najmłodszy, nieobecny w Tuluzie podczas wypadku, piętnastoletni Donat C., uczeń u kupca w Nîmes, trafił do Woltera, który na samą wiadomość o śmierci C-a, z własnego już popędu porwał się był do działania. Gdy nie pozwolono wydrukować listów matki, ani syna, ułożył Donatowi d. 7 lipca 1762 prośbę do króla, a na początku sierpnia wydał w Genewie (z napisem „Amsterdam“) status causae, z jego podpisem i kazał go natychmiast rozdawać w Paryżu. Wrażenie było ogromne. Sprawa dostała się d. 7 marca 1763 na radę stanu. Parlamentowi tolozań-skiemu nakazano przysłać akta do Paryża. Wyznaczono umyślną komisyę, a całą rodzinę na czas rewizyi wyroku—zamknięto w więzieniu. Procedura trwała trzy lata Sprawozdawcy, de Crosne i de Bacquencourt, orzekli, że winy C-a nie widzą. Za zdaniem ich poszło zgromadzenie pięćdziesięciu referendarzy pod prezydencyą króla i w obecności ministrów jednomyślnie uznało straconego Jana C-a za niewiunego wraz z całą jego rodziną i poleciło ją wspaniałomyślności królewskiej.—Wyrok ten zapadł w trzecią rocznicę skazania C-a, 9 marca 1765. Gdy wypuszczano Caiasów z więzienia, tłumy ludności paryskiej wszelkich stanów powitały ich radosnemi okrzykami. Ludwik XV aa wstawienie się Choiseu-la dał uniewinnionym 36,000 fr. zapomogi.— Prezydent parlamentu tolozańskiego zdegradowany i skazany na grzywny.—Ów capitoul, Dawid Beaudri-gue, zakończył życie samobójstwem. Konwencya w r. 1793 nakazała wznieść w Tuluzie kolumnę pamiątkową. Wdowa C. umarła w Paryżu w r. 1792.

Daniel Chodowiecki na gorąco wymalował wielki obraz „Pożegnanie się C-a z rodziną“ i zrobił z niego sławny sztych, wysoko ceniony.—Bibl. „Mémoire de Donat Calas pour son père, sa mère et son frère“ (w dziełach Woltera); Voltaire „Essai sur la tolérance“; „Commentaire historique dicté par Voltaire“; Cocquerel „Jean C. et sa famille“ (Paryż, 1870, wyd. 2-e); „Causes célèbres“, t. IV; „Der neue Pitaval“ (wyd. lipsk. 1871, t. III.). s-

Calasanza Józef, założyciel zgromadzenia Pijarów, ob. Kalasanty Józef św.

Calascibetta, miasto powiatowe w Sycylii, w depart. Caltanisetta, w samym środku wyspy, przy drodze żelaznej Palermo-Katania, leży na wyniosłości 782 m. nad p. m., oddzielone głębokim wąwozem od przeciwległego miasta Castrogiovanni; wąwóz ten, otoczony pionowemi niemal ścianami plioce-niczuego tufu wapiennego i będący najdogodniejszem połączeniem wschodniego wybrzeża z wnętrzem wyspy, odegrywał pewną rolę w dziejach Sycylii. — Miasto posiada bogate kopalnie siarki i około 7,000 m-ców, którzy trudnią się także hodowlą jedwabników i uprawą oliwek. Założenie miasta sięga epoki normandzkiej.

Calascione lub c olasci one (włos.; fran. colach o n), starodawny instrument muzyczny włoski, podobny do mandoliny. Dźwięki z niego wydobywano przez uderzenie w struny pałeczką, zwaną plectrum.

Calatafimi, miasto w zachodniej części Sycylii, w departamencie Trapani, w okolicy bardzo urodzajnej, ma dawny zamek maurytański, łomy marmuru i 10,349 m-ców (1886). Jest to osada sa-raceńska, zbudowana w pobliżu ruin starożytnej Segesty, prawdopodobnie trojańskiego pochodzenia; walka Segesty z Selinuntem wciąguąła Ateny w sycylijskie sprawy pod koniec wojny peloponeskiej. Z epoki starożytnej dochowały się nieźle ruiny do-ryckiej świątyni, zbudowanej 409 r., przed Chr., oraz teatru na zboczu wzgórza. — Garibaldi odniósł tu zwycięstwo nad wojskami neapolitańskiemi dnia 15

And S.

sa I w 1118 r.

Calathea G. J. W. Mey, Ostrzeszyn. Ro- szerzej do góry, bez pokrywy, wyrabiany z łoziny (f. dzaj roślin należący do rodziny Paciorecznikowych 375). 2) Podobnegoż kształtu, do przynoszenia owoców (Cannaceae). Ma kwiaty riieforemne, obupłciowe. i innych artykułów deserowych. 3) Małego roz-Kielieh złożony z 3-ch listków dachówkowatych, miaru, ale podobnegoż kształtu, czara do picia, na Korona z 3-ch płatków również dachówkowatych i skręconych. Pręcików 3, przeciwległych płatkom korony; lecz podczas swego rozwoju ulegają one tak wielkim zmianom, że w stanie dojrzałym stają się nierozpoznawalnemi: z tego powodu długi czas mylnie były pojmowane i tylko przez obserwacyę historyi ich rozwoju, dokonaną przez K. Baillona (w „Adansonia“ I, 314) w gatunkach C. albicans i War-szewiczii, prawdziwa ich przyroda wyjaśnić się dała.

Zjawisko w istocie przedstawia się tak: z owych trzech pręcików stojący naprzeciw płatka tylnego rozdziela się na dwie połowy, z których jedna podtrzymuje pylnik płodny jednoworeczkowy, gdy tymczasem druga rozwija się w blaszkę płatkowatą staroż. i tworzy tak zwane pręcikowie stwardniałe (stami- j nodium callosum) autorów. Dwa pozostałe pręciki < w 1158 przez brata Raimundo, opata z Fitoro, i brata nie rozdzielają się i tworzą—jeden pręcikowie ze- ! Diego Velazqueza, za panowania Sancza III, który wnętrzne, a drugi pręcikowie kapturkowe. Zaląż nadał na wieczną własność zakonowi miasto C., nia dolna, 3-komorowa, uwieńczona szyjką pojedyń- opuszczone przez Templaryuszów, ci ostatni bowiem czą lub 3-łatową i trójgraniastą przy swoim wierz- nie zdołali się w niern obronić od Muzułmanów; chołku znamieniowym. Każda komora o jednym założone przez dwóch wyżej wymienionych cystersów zalążku wzniesionym, wstecznym, z otworkiem bractwo religijno-wojskowe otrzymało sankcyę pa-zwróconym na dół i na zewnątrz. Owoc—torebka pieża Aleksandra III w bulli z r. 1164; pierwszym 1 — 3 komorowa, zawierająca czasem wskutek spło- wielkim mistrzem zakonu był D. Garcia. Kawale nienia tylko jedno nasienie, które pod swoją skórą obejmuje bielmo mączyste i zarodek prosty, mimo-środkowy. Są to rośliny zielne, nizkie lub dość wyniosłe, żyjące w Ameryce południowej, o liściach długoogonkowych, przykorzeniowych, bardzo wielkich i o kwiatach zebranych w kłosy składane, opatrzone w przykwiatki i przykwiateczki mniej więcej liczne. Wiele gatunków z tego rodzaju są roślinami strojnemi i przez to bywają hodowane w cieplarniach jako ozdobne, bądź dla kwiatów, bądź dla pięknych liści, zielonych albo upstrzonych, aksamitnych lub z połyskiem metalicznym. Najczęściej zaś w hodowli spotykają się: Ostrzeszyn pręgowany (Calathea zebrina Lindl.), smugowa-n y (C.vittata Kcke), dwubarwny (C. bicolor Steud.) i wytworzony (C. eximia, Kcke). Do lekarskich zalicza się gatunek Calathea Cassupito Meyer, (Ma-rant a Cassupito Jacq.), rosnący w Caracasi; infuzya z jego liści poczytuje się za wyborny środek w cier-

J. A.

Calathus, wyraz grecki. 1) Koszyczek do robót kobiecych, podłużny, od dna rozwierający się cpraz

turalnie, wyrabiana z odpowieduego materyału, drzewa lub metalu (f. 376). 4) Takiegoż kształtu miarka (modius), z wyrzeźbianemi gałązkami; umieszczana na głowie Zeusa Serapijskiego, jako ozdoba (Macrob. Sat. I, 20, f. 377).—Zob. Słów. star. Richa.

Calator.—Ogłaszacz publiczny (niem Ausrufer, franc, c rieur, pol. woźny, lub do tego zbliżony), przywiązany zwłaszcza do posługi przy kapłanach, którego głównym obowiązkiem było iść przed starszym kapłanem, gdy ten szedł odprawiać obiatę, i wstrzymywać wszelką robotę, któraby, jak sobie wyobrażano, mogła pokalać uroczystość dnia, poświęconego na chwałę bogów. — Richa: Słown.

K. K.

K. K.

Calatrava, hiszpański zakon rycerski, założony

pieniach dyzuryi.

AA

.(CW#

ii

Fig. 375.

Fłp. 376. Calathea.

Fig. 377.

rowie C-y podlegali regule cystersów co do karności wewnętrznej, ślubowali czystość ciała i byli obowiązani walczyć z niewiernymi; na zbroi nosili czarny płaszcz z kapturem; w 1396 wrzekomy papież Benedykt XIII pozwolił im, wskutek przedstawienia wielkiego ich mistrza, Gonzala de Guzman, przyjąć za godło krzyż czerwony. Klasztor zakonu, wzniesiony z początku w C., został przeniesiony do Ciruelos, następnie do Buxada, do Corcoles, do Salvatierra, a wreszcie do Covos, za dwunastego wielkiego mistrza, Nuńo Fernandeza; zakon posiadał przy tern liczne komandorye we wszystkich królestwach chrzęści ańskiej Hiszpanii; wojując przez trzy z górą wieki z Arabami, kawalerowie C-y brali udział we wszystkich ówczesnych wojnach i byli przedmurzem Kastylii; w r. 1212, przez powstrzymanie uciekających oddziałów hiszpańskich, przyczynili się do zwycięstwa pod Las Navas de Tolosa, co ochroniło Hiszpanię od najazdu Almohadów. W tymże czasie zakon zyskał wiele na sile przez zlanie się z zakonem Avis (1212) i wzbogacił się zapisami rozległych dóbr i folwarków, które rozdzielał w dożywocia między starych wysłużonych żołnierzy. Każda ko-inandorya obowiązaną była ugościć na swojem te-rytoryum króla i jego świtę, a to pod odpowiedzialnością zdrady stanu. Gdy wielki mistrz rozwijał chorągiew C-y i wyruszał przeciwko niewiernym, każdy rycerz obowiązany był dosiąść konia i iść za nim. Wielki mistrz posiadał władzę nieograni czoną i był dla * braci“ sędzią najwyższym, jako przełożony duchowny i wojskowy. Idąc za przykładem miast, zakony pojedyńcze zawierały między sobą traktaty w celu utrzymania swoich przywilejów; i tak, w r. 1318 zakon z Alcantara podpisał

Encyklopudy» Pnw«z Tln*tr, T. X.

Wyrazy nie umieszczone pod C, znajdują się pod K.

w Puebla de Chillon traktat z zakonem św. Jakóba, aby zmusić Alfonsa XI do uszanowania ich swobód, zwyczajów i przywilejów; była to unia przeciwko każdemu, ktoby chciał szkodzić „bratu“. Podług statutów, kawalerowie C-y mieli prawo do swobodnego obioru wielkiego mistrza, ale niebawem królowie kastylscy zaczęli się mieszać do elekcyj, co wywołało cały szereg intryg, waśni i wojen domowych.

rodu. W r. 1821 C. był sprawodawcą komisyi, wyznaczonej do opracowania reformy konstytucyjnej i walczył z powodzeniem przeciw Martinezowi de la Rosa i hrabi Toreno; podczas kampanii w r. 1823 otrzymał od kortezów Sewilli tekę ministra sprawiedliwości i łask, a następnie i spraw wewnętrznych; po ponownem objęciu tronu przez Ferdynanda VII musiał jeszcze raz emigrować i udał się do Anglii, gdzie przebywał do r. 1830. Od tego czasu do r. 1837 prowadził czynną propagandę przeciwko absolutyzmowi, należał do wszystkich ruchów liberalnych i odegrał ważną rolę w kortezach z r. 1837 przy układaniu nowej konstytucyi, poczem otrzymał tekę spraw zagranicznych i prezydyum gabinetu, ale musiał niebawem porzucić ministeryum, nie mogąc podołać zadaniu; był on niepoślednią siłą jako przywódzca opozycyi — do rządów nie miał powołania. Po ogłoszeniu pełnoletności królowej Izabelli, otrzy-

W XIV wieku przyszło nawet do schizmy z powodu Garcii Lopeza, oskarżonego o zdradę stanu, który, zmuszony do opuszczenia Kastylii, został uznany przez braci z Aragonii i dzierżył dalej miejsce wielkiego mistrza w komandoryi Alcańiz, mimo że legalnym wielkim mistrzem obrany był Juan Nufiez de Prado. Rozdwojeniu kres położył dopiero pod koniec r. 1348 Pedro IV Aragoński, dając głos swój mistrzowi Kastylskiemu. W r. 1354 Nufiez de Prado został stracony, a po nim nastąpił Diego de Padilla, chociaż niektóre komaudorye obrały

Calatrava, pagórkowata wyżyna w hiszpańskim departamencie Ciudad-Real; stanowi część południową wyżyny Nowo-kastylskiej, opartą o północne zbocza Sierra Morreny i przeciętą systematem Jabalo-nu (lewy dopływ Gwadyany); dostarcza wybornych pastwisk dla bydła i owiec. W północnej jej części, nad Gwadyaną, wznosiła się silna niegdyś twierdza C. la Vieja, (dziś ruina, w której 1158 roku powstał rycersko duchowny zakon C., potwierdzony następnie przez papieża Aleksandra III w 1164

And. S.

mistrzem Stefana (Estebanez) Carpentero; tego ostat- mał godność senatorską, niego zamordowano r. 1356 w Toro; Padilla, który się oświadczył po stronie Henryka II, poszedł do więzienia i tam umarł, a wielkim mistrzem został Marcin Lopez, obrany już w Alcantara (1367).

Calau, ob. K a 1 a u.

Calbe, ob. Kalbe.

Calcar Jan, malarz flamandzki, właściwie Hans Stephanus, od miejsca urodzenia nad Niższym Renem zwany Hans von Calcar (* 1510 r. — f w Neapolu 1546). Około r. 1536—7 był w Wene-cyi najwyborniejszym naśladownikiem Tycyana.—Do anatomii Vesalego wykonał rysunki do drzeworytów. Przeniósł się do Neapolu w 1545, podług Va sarego. Malował przeważnie portrety, wybornie rysowane, w barwach nieco różowych. W Luwrze jest portret jego pędzla z 1540, przypisywany Parisowi Bordone lub Tintorettowi, inny w Berlinie. Historycznych obrazów mało malował, wszakże znane są:

w. o.

Podczas burzliwego panowania Juana II koman-dorye kastylskie otrzymały rozkaz obrania wielkim mistrzem Pedra Girona, brata margrabiego de Vil-lena, który brał czynny udział w wojnach domowych Kastylii za Henryka IV i należał do wszystkich zamieszek ówczesnej epoki. Od tej chwili zaczęła tracić siłę i powagę władza wielkich roku. mistrzów C-y; stali się oni urzędnikami koronnymi.

Wzięcie Granady dokonało ruiny zakonu. Po śmierci Garcii Lopeza de Padilla (1487 czy 1488), Ferdynand i Izabella zabronili nowego wyboru i otrzymali od papieża Inocentego VIII pozwolenie na włączenie tytułu wielkiego mistrza do tytułów korony (1493); później Karol V uzyskał w Rzymie dla tej sankcyi moc wieczystą z tytułu, iż królowie Kastylscy byli z samego prawa wielkimi mistrzami; despotyzm Habsburgów przyśpieszył upadek zakonu; kawalerowie C-y utracili wszelki charakter religijny: wolno się im było żenić, a posiadłości zakonu przeszły do dominiów koronnych; płaszcz i krzyż czerwony były już tylko oznakami honorowemi, a nosili je

między innymi Calderon i Velasquez. Król hisz- j „Mater Dolorosa“ i „Pokłon Pasterzy“, pański nosi jeszcze tytuł wielkiego mistrza C-y. < Calceolaria Feuill. Pantofelnik. Rodzaj ro-Zakon, zniesiony 13 marca 1872 r., powołany zo- ślin, należący do rodziny Trędownikowatych (Serophu-stał do życia de jure d. 13 stycznia 1874 r. przez lariaceae), typ plemienia Pantofelnikowych (Calceo-Alfonsa XII.—Mariana „Historia generał de Espańa“ larieae). Kielich 4-dzielny, o łatkach równych lub (Madryt, 1794); L. Dollfus: w „Gr. Encycl.“ La- tylnej szerszej. Korona 2-wargowa, o rurce kró-miraulfa.    r- ciuehnej, o wardze górnej skróconej, a dolnej bar-

Calatrava Józef Mary a (* 26 lutego 1781— dzo wielkiej, naprzód podanej, pantofelkowatej f w Madrycie 24 stycznia 1846), mówca i mąż i wklęsłej. Pręciki 2, osadzone w rurce, zaledwie stanu hiszpański, z zawodu adwokat; r. 1810 obra- wystające z korony, o pyluikach z dwóch worecz-ny był deputowanym do kortezów Leonu, a r. 1813 ków rozchodzących się, z których jeden często płon-do kortezów Kadyksu; r. 1814, po powrocie Fer- ny. Zalążnia 2-komorowa, z łożyskami z obu stron dynanda VII, poszedł na wygnanie za mowy, jakie do przegrody przyrosłemi i wielo-zalążkowemi; wygłaszał w obronie wolności; gdy po ogłoszeniu z szyjką pojedyńczą a ze znamieniem zaostrzonem. amnestyi (1820) wrócił do Hiszpanii, otrzymał po- Torebka jajowato-ostrokrężna, 2-komorowa, pękają-nowny mandat i na jego-to wniosek kortezy wy- ca po przegrodach w dwie łupiny rozszczepane. dały deklaracyę, że ministeryum konstytucyjne, Nasiona mnogie prążkowane. Są to zioła, pod-zniesione przez króla, posiadało całe zaufanie na- krzewy lub krzewy, żyjące w Ameryce Południowej

oznaczająca także trzewik safianowy, ale noszony przez kobiety. Figura 381 wyobraża trzy postacie trzewików kobiecych według zdjęć z Pompei, a są to formy najużywańsze; wszystkie mają podeszwy i obcasy nizkie, ze sznurkami lub bez,

i Nowej Zelandyi. Rodzaj ten został rozdzielony na 3 sekcye: Aposecos, Jovellana i Eucalceolaria (Benth., Prodr., X, 204; — B. H., Gen. II, 920, n. 10). Pantofelniki często są hodowane w szklarniach umiarkowanych; ogrodnicy wyprowadzili bardzo wiele odmian, które, jak się zdaje, są mieszańcami powstałemi ze skrzyżowania C. oorymbosa R. et Pav. z gatunkami: G. crenatiflora Cav. i arach-noidea Grah. Przy niezwykłej formie korony, przypominającej zaokrąglony pantofel, C. przedstawiają wielką rozmaitość w ubarwieniu i dla tego chętnie przez ogrodników są hodowane, pomimo, że podlegają zwykle napadom mszyc. W hodowli najczęściej się spotykają gatunki: C. herbacea Hort., ru-gosa R. et Pav. plantaginea Sm. i rubiosaefolia Sims. Liście G. pinnata L. w Ameryce używają się jako środek przeczyszczający, w większych dawkach jako środek wymiotowy. C. Reseda R. et Pav. gatunek peruwiański, używa się jako środek przeciw zimnicy i gangrenie.

Calceus. 1) Trzewik skórzany, safianowy, okrywający całą stopę poniżej lub powyżej kostki, na przegubiu związywany tasiemką, lub, jeżeli zachodził wyżej, sznurowany pośrodku. Była to odmiana sandałów, okrywających część tylko stopy, jak pantofle. Obuwie to używane było przez prostych obywateli (fig. 378). 2) C. patricius: obuwie noszone przez senatorów rzymskich, odmienne od obuwia

Fig. 381.

J. A.

K. K.

sama zaś przyszwa nie jest rozcięta u przegubia, jak w trzewikach męzkich (porów. fig. 378), lecz trzyma się jednolicie. Nie zdaje się, aby greckie trzewiki kobiece różniły się od rzymskich, tylko Rzymianki często używały takich samych, jak mężczyźni.—Rich a: Słów. staroż.

Fig. 378.

innych, skąd wyrażenie ealceos mutare (zmienić obuwie), pod którem rozumie się: zostać senatorem. Była to podeszwa, krzyżującemi się rzemieniami, nakształt dzisiejszych łapci, umocowana od samego spodu aż pod łydkę. Wyrób tego obuwia był zwykle wykwintny, i dodawano doń ozdobę w kształcie półksiężyca, zwaną Lunula (fig. 379). 3) G. répandus (zakrzywiony) trzewik z długim nad palcami koń-

Calculus po łacinie kamyk, tak Rzymianie nazywali kamyki, za pomocą których na tablicy, zwanej abakus (oh.) odbywali działania arytmetyczne; stąd też.i rachunek wziął nazwę calculus, stąd i rachmistrz w domach patrycyuszów rzymskich zwał się caculator, zarówno jak i ten, który takiemi kamykami uczył dzieci rachować. Calculi nazywano również kamyki, używane do gry w warcaby, a także i do głosowania sądowego, przycźem kamyk czarny potępiał, biały uniewinniał. Równość głosów znaczyła tyle co uniewinnienie, a zwała się C. Minervae, stąd, że, według podania, Minerwa, kiedy sądzono Orestesa za matko-bójstwo, wrzuciła biały kamyk do urny, przez co sprawiła równość głosów a więc i uniewinnienie obżałowanego-Por. Eumenidy Eschylosa (w. 722—3).* Calcutta, ob. Kalkutta.

KJa

Fig. 380.

Fig. 379.

cem

Caldani Leopold Marek Antoni (* w Bolonii d. 21 maja r. 1725—f w Padwie d. 30 grudnia r. 1813), słynny anatom włoski. Początkowo oddawał się nauce prawa, następnie zwrócił się do nauk lekarskich i skończył je w r. 1750 ze stopniem doktora med. W pięć lat później powołano go na katedrę medycyny praktycznej do Bolonii; odznaczył się na niej gruntownością wiedzy, wymową wykwintną i jasnością wykładu, zniechęciwszy się jednak do niej z powodu intryg przeciw sobie wymierzonych, przeniósł się w r. 1760 do Padwy, gdzie mu katedrę medycyny teoretycznej ofiarowano. Po śmierci Morgagniego (1771), mistrza i przyjaciela swego, objął po nim wykłady anatomii. W r. 1805, i z powodu wieku podeszłego, złożył profesurę. Naj-znakomitszem dziełem jego jest wielki atlas ana-zakrzywionym do góry, zupełnie na podo- tomiczny, dokończony już po śmierci jego przez bieństwo trzewików chińskich (fig. 380), kształt ten Floryana Caldaniego, syna brata, nosi on nadpis: sięgać się zdaje bardzo odległej starożytności, widać „Icones anatomieae“ (Wenecya, 1801—1814 in fol. go bowiem na pomnikach egipskich i etruskich, 4 tomy rycin i 5 tomów objaśnień) i jest zbiorem i od Etrusków też przeszła ta forma obuwia do najlepszych rysunków anatomicznych, do początku rzymian, jako i wiele mód innych, a przechowała w. XIX wydanych. Z innych dzieł jego wymienić się w Europie aż do późnej epoki wieków średnich, jeszcze wypada: 1, „Institutions pathologicae“ (Pa-Dołączona tu figura pochodzi ze wzoru etruskiego, i dwa, 1772), 2. „Instit. anatomicae“ (Wenecya, 1787), Zdrobnieniem tego wyrazu jest Calceolus, nazwa 3. „Instit. semioticae“ (Padwa, 1808), nakoniec 4.

„Institutiones physiologicae“, tłómaczone na włoski i inne nowsze języki.

peraturze 28.5° R. Do kąpieli są tutaj dwa duże zbiorniki, na 12 osób każdy, oddzielnie dla kobiet i mężczyzn. Dopływ i odpływ wody mineralnej w zbiornikach jest nieustanny. Dwa szpitale dla 2,000 przeszło chorych, jeden powstał w 1495 r,, drugi późniejszej fundacyi. Cieplice de Reinha zalecane są w gośćcu, dnie, zołzach, i nerwobólach. Frekwencya przeszło 5,000 osób. Sezon od połowy maja do końca października. Hoteli i willi podostatkiem, pobyt nie drogi. Jest tu także fabryka fajansu, uczęszczany jarmark w sierpniu i około 3,000 m-ców. — 4). Caldas de Reyes, w hiszpańskim departamencie Pontevedra, chemicznie obojętne cieplice, o temperaturze od 30° do 45° R.; do kąpieli służą tu ogólne zbiorniki; klimat nieco za gorący. Sezon od czerwca do października. — 5). C. d e Mombuy, w hiszpańskim departamencie Barcelony, z którą łączy się drogą żelazną; źródła siarczane o temp. 57° do 70° C. Jest to najulubieńsza i najbardziej uczęszczana miejscowość lecznicza w Hiszpanii, śród dzikiej i górzystej okolicy, liczy 4,000 m-ców. — 6). C. de Cun-tis, w hiszpańskim depart. Pontevedra, posiada przeszło 20 źródeł, w tej liczbie gorące źródła siaczane o temp. 54°—60° C. — 7). C. albo Caldelas de Tuy, w hiszpańskim depart. Pontevedra, na prawym brzegu rzeki Minho i na granicy z Portuga-lią, źródła siarczane o temp. 45°—49° C.—8). C. de Monchique, w portugalskiej prowincyi Algarwii, departamencie Faro, w pięknem położeniu, na południowym stoku góry Picota, śród gajów pomarańczowych; źródła siarczane o temperaturze 32° —34° C. 9) C. de Tai pas, w portugalskim depart. Braga, na prawym brzegu rz. Ave, z ruinami rzymskich łaźni, źródła siarczane.—10). C. de Vize la, w tymże departamencie, na prawym brzegu rz. Vi-ze!a, przeszło 50 źródeł gorących, od 33°—66° C., dostarczających dziennie 3,500 hl. wody mineralnej.—Prócz tego są jeszcze tej nazwy miejscowości lecznicze w hiszpańskim depart. Lerida (C. de

Dr. J. P.

Caldara, inaczej Polidoro da Caravaggio malarz włoski, do Rzymu przybył 1495 roku, największą zasługę ma w rozwinięciu sgrafittowego malowania, raczej rysowania, używanego do ozdo-bień zewnętrznych ścian; w tem współpracował z Maturinem. Do najlepszych prac C-a należy fryz Niobidów na domu na Via Della maschera d'oro i na pałacu Ricci na Via Giulia. Z Rzymu udał się do Neapolu, a następnie do Messyny; tam malował obrazy religijne. Wpadł w naturalizm; tego kierunku, jest jego „Upadek pod krzyżem“ w Neapolu. Koloryt miał silny i harmonijny. Zabity przez sługę

swego, w Messy nie 1543 r.

w. G.

Caldara Antoni (* 1670 w Wenecyi — f 28 grudnia 1736 w Wiedniu), znakomity kompozytor włoski, uczeń Legrenziego. W 18 roku życia napisał pierwszą swą operę, która zwróciła na niego uwagę ogółu. Po krótkim pobycie w Bolonii i Man-tui osiadł na stałe w Wiedniu, gdzie pełnił obowiązki kompozytora dworu cesarskiego, od r. zaś 1716,—drugiego kapelmistrza orkiestry dworskiej.

Płodność kompozytorska C-y jest zdumiewającą; napisał on wogóle: 66 oper, 29 oratoryów, mnóstwo mszy, motetów, psalmów, hymnów, kantat, madrygałów, kanonów i t. d. Wszystkie dzieła jego odznaczają się melodyjnością tematów, szlachotno-tnością stylu urobionego na wzorach muzyki włoskiej i niemieckiej, oraz wybornem opracowaniem

kontrapunkty cznem.

A. Pol

- Caldaria judiciaria, wyrażenie prawne łaciny średniowiecznej, oznaczało karę śmierci i wyrok

sądu Bożego (ob. Ordalia).

F. J.

And. S. i Dr. A. P.

Caldelari, rzeźbiarz włoski. Na początku tego

W. G.

Gałder, nazwę tę noszą trzy rzeki w Anglii, Minho, departamencie Braga, w górach S-ra Gerez, j jedna w Cumberland, druga w Lancashire i trzema zdroje szczawy żelezistej, bardzo zasobnej j cia, najważniejsza, w Yorkshire; leżą nad niemi w kwas węglowy, o wysokiej ciepłocie. W skałach j znaczne miasta, jak: Halifax, Dovsbery, Wakefield wykute są niewielkie zbiorniki, dokąd spływa woda ; i inne.    *

mineralna; służą one za wanny. Są tu trzy źró- Caldera. 1). C. hiszp. nazwa dolin kotlinowych dła: Banho forte o temp. 50.1° R., Banho contre- ! i kraterów wulkanicznych (C=kocieł), która z czasem forte 38.9° R. i Banho bica 34,5° R. Zalecane stała się imieniem własnem niektórych miejscowości są w gośćcu i nerwobólach. Frekwencya dość liczna, j jak np. C., bezpieczna zatoka półkolista i wyniosłościa-sezon od 1 czerwca do 1 sierpnia. Brak wygód, mi zewsząd otoczona w Ameryce środkowej na półn.-urządzenia pierwotne. — 3). Caldas de Reinha wschód od Puerto Belo, albo C., podobna przystań na (Królowej), w portugalskiej prowincyi Estramadura, wybrzeżu Chileńskiem (por. wyraz Caldas).—2). C., okręgu Leiria, najbardziej z portugalskich zdrojo- miasto w Ameryce Połudn., na wybrzeżu Chileńskiem, wisk uczęszczane cieplice słono - siarczane, o tem- w prowincyi Ataeama, nad zatoką t. im.; jest wa-

Caldas, liczba mnoga, od caldo, gorący, na zwa zbiorowa u Portugalczyków na oznaczenie cieplic, gorących źródeł mineralnych, z domyślnem aguas tj. wody; odpowiada hiszpańskiemu aguas ca-lientes, franc. Aigues chaudes, łacin, aquae calidae; nazwa C. występuje u Hiszpanów obok Caliente i Caldera.—Ważniejsze ze znanych i użytkowanych i Bohi), w hiszp. depart. Barcelony (C. de Estrach), źródeł leczniczych są: — 1). Caldas de Besaya j w portugalskim depart. Villa-Real (C. de Pavaios). (de Buelna), w hiszpańskim departamencie San- | w brazylijskiej prowincyi Minas Gerâes, i wiele tander, w uroczej miejscowości, u podnóża żale- innych, sionych gór; w dolinie rzeki Besaya, cieplice słone o temperaturze 39° R.; klimat za gorący, częste stulecia przybył do Francyi. Wykonał popiersie Na-deszcze, burze i wiatry. Urządzenia kąpielowe do- poleona I 1810, rzeźbiarza Boizofa, generała Be-bre, hotele wygodne, życie niedrogie. Sezon od i clera, posąg generała Moreau; w Luwrze jest C-ego 15 maja do 15 października. — 2). Caldas de f „Narcyz“.

Gerez, w portugalskiej prowincyi Entre-Douro-e-

Caldera Kacper — Cadalus Piotr.

And. S.

Dr. J. P.

N.

Dr. J. P.

Calderon de la Barca (Gonzales de Henao,

Ruiz de Blasco y Riafio) Piotr (* 17 stycznia 1600 w Madrycie—f 25 maja 1681 tamże), sławny dramaturg hiszpański, syn urzędnika skarbu królewskiego, kształcił się początkowo w szkołach jezuickich w Madrycie, następnie w Salamance studyował bi-storyę, filozofię i prawo. Niepospolite zdolności poetyckie okazał już w czternastym roku życia, pisząc dramat „El carro del ciel“ (Wóz niebieski). Po ukończeniu studyów (1619) otrzymał w Madrycie nagrodę na turniej u poetyckim, urządzonym (1620) z powodu kanonizacyi św. Izydora, i zwrócił na siebie uwagę głośnego Lope de Vegi. W r. 1625 zaciągnął się do wojska i lat dziesięć strawił pod bronią w Lom-bardyi i Flandryi. Nie zaniedbywał przecież poe-zyi i swojemi utworami dramatycznemi pozyskał takie uznanie, że po śmierci Lope de Vegi, który się o nim bardzo korzystnie odzywał, król Filip IV, wielki miłośnik sceny, powołał go do stolicy i mianował swoim dramaturgiem (1636), a w roku na- tu w dzikich, wyrafinowanych aktach zemsty obra-

żnym portem wewnętrznego miasta Copiapo, z któ-rem łączy się drogą żelazną; wywozi miedź i rudy srebrne, w które obfituje prowincya; ma latarnię morską i do 4,000 m-ców. Założone w 1850 r.

Caldera (Caldeira) de Heredia Kacper, rodem z Portugalii, lekarz przyboczny kardynała Bran-caccio; trudnił się wykonawstwem lekarskiem w Sewilli, około połowy w. XVII; odznaczał się wielostronnością i rozległością swej wiedzy. Pozostawił dwa dzieła: „Tribunal medico-magicum et politi-cum“ (Leyda. 1658 fol.; Strasburg, 1663) i „Tribu-nalis medici illustrationespracticae“ (Autwerpia, 1663, fol. razem z przedrukiem dzieła pierwszego).

Calderari (kotlarze), polityczne stowarzyszenie tajemne, utworzone na początku XIX w. w Palermo i Neapolu i popierające myśl zjednoczenia Włoch w jedno państwo; rozprzęgło się ostatecznie w r. 1820, nie zdziaławszy nic zgoła godnego uwagi.

Calderini Karol Ampelio (* w Medyolanie d. 14 listopada r. 1808—f tamże d. 11 lutego r.

1856), lekarz i publicysta włoski. Odbywszy nauki w uniwersytecie Padewskim i osiągnąwszy stopień doktora med. w r. 1831, został urzędnikiem departamentu zdrowia w Medyolanie, oraz ordynatorem w tamtejszym Ospedale maggiore. W r. 1834 złożył urząd w departamencie i zaczął piórem swem zasilać liczne wydawnictwa. Artykuły jego spotykamy w „Ricoglitore italiano e straniero“, | „Indicatore“, „Bolletino scientifico tecnologico“, „Bi- ! blioteca italiana” (krytyka prac lekarskich), wtedy też wydał pracę svego czasu bardzo popularną p. n. „Preccetti salutari onde esser pre-servati dal cholera“ (Medyolan, 1835). W r. 1837 Omodei przyjął go na współredaktora wydawanych przez siebie „Annali universali di medicina“; od r. 1840, po śmierci Omodeiego, sam C. zajmował się redakcyą, prowadząc wydawnictwo umiejętnie i w duchu zmarłego założyciela. W szpitalu, którego ordynatorem pozostał do śmierci, miewał odczyty o pa-talogii i terapii ogólnej. Należał do liczby założycieli stowarzyszenia „Pio institute medico - chirurgico“ i umierając, zapisał mu cały swój majątek.

stępnym zaliczył w poczet rycerzy orderu św. Ja-kóba (Santiago). Z tego też tytułu C. w r. 1640, wbrew życzeniu króla, wziął udział w wyprawie, która wyruszała na uśmierzenie powstałej Katalonii. Po powrocie z tej wyprawy objął ponownie kierownictwo teatru królewskiego w Buen Retiro i festynów dworskich. W r. 1651, z bliżej nieznanych pobudek przywdział suknie kapłańskie i wkrótce potem otrzymał kapelanię przy katedrze arcybiskupiej w Toledo; lecz Filip IV, który wielce umiłował C a i pragnął go mieć przy sobie, w r. 1663 mianował go honorowym kapelanem królewskim. Po śmierci Filipa C. nie cieszył się już takiemi względami jego następcy, Karola II, ale do końca życia pozostawał ulubieńcem publiczności. Zwłoki jego, złożone na razie w kościele San Salvador (Zbawiciela), w r. 1840 zostały z wielką uroczystością przeniesione na cmentarz przy kościele katedralnym św. Mikołaja. W r. 1880 postawiono mu spiżowy po-

.-Ir-

f. .

■w

Fig. 382. Calderon Piotr.

mnik na placu św. Anny.—Ilość dramatów C-a (zwanych pospolicie komedyami bez względu na treść) nie jest dokładnie znana: Ticknor liczy ich 108, Schack 121. Ze względu na treść i przebieg sprawy, można je podzielić na dramata i komedye w ści-słem rozumieniu. Pierwsze, czerpane z dziejów narodowych i obcych, z legiend, lub nawet życia współczesnego, ze względu na zasadnicze sprężyny koli-zyj dramatycznych, są biorąc najogólniej, albo światowe, albo też religijne. Światowe wysnuwa zazwyczaj C. z poczucia honoru, pojmowanego z całą subtelnością sofistyki hiszpańskiej. Do celniejszych i charakterystyczniejszych w tym rodzaju należą; „El alcalde de Zalamea“, „El medico de su honra“, „El pintor de su deshonra“, „A secrete agravio sécréta venganza“, „El mayor monstruo los zelos“ i t. d. Religijnemi można nazwać te, w których bohaterowie występują jako wyznawcy wiary kotolic-kiej. Jak w światowych poeta chętnie szuka efek-

E. o.

W. G.

And. S.

żonego honoru, tak znowu w religijnych ucieka się zwykle do martyrologii. Do nich należą: „El principe constante“, „El magico prodigioso“, „Los dos amantes del cielo“ „La aurora en Copacabana“, „El Purgatorio de san Patricio“ i wiele innych. Do religijnych można też zaliczyć i te, w których C. wypowiada swój katolicko-mistyczny pogląd na życie, jak np. „La vida es suefio“, „La hija del aire“, „En esta vida todo es verdad y todo mentira“, „La dévotion de la Cruz“. Komedy e, (t. z. komedye płaszcza i szpady—comedias de capa y espada) posiadają zazwyczaj intrygę zawiłą, wysnutą zręcznie z obyczajów narodowych, najczęściej z nieporozumień, schadzek miłosnych, pojedynków i tym podobnych objawów romantycznej brawury, jaka cechowała hiszpanów. Do celniejszych komedyj należą: „La dama duende“, „Casa con dos puertas mala es deguardar“, „Antes que todo es mi dama“, „Peor esta que estaba“, „No hay burlas con amor“, „Di-cha y desdicha del nombre“, „El secreto a voces“ i t. d. Osobny rodzaj dramatu religijnego stanowią autos sacramentales (ob.), które C. układał przeważnie w latach sędziwszych, po przyjęciu kapłaństwa. Jest ich 73; akcya z natury rzeczy jest w nich słaba, postacie w większej części abstrakcyjne, treść alegoryczna, gęsto przetkana subtelnościami teologicznemi. Mimo to wszystko C. jest największym mistrzem w tego rodzaju kompozycyach. Celniejsze jego autos są: „La primer flor delCar-melo“, „El divino Orfeo“, „El gran teatro del mundo“, „El tesoro escondido“, „Verdadero Dios Pan“, „La cena de Baltasar“, „El pintor de su des -honra“ i inne. Oprócz tego pisał C. drobniejsze utwory sceniczne (loas, sainetes i t. d.), ale niewiele z nich pozostało. Pomiędzy dramaturgami hiszpańskimi XVI i XII stulecia C. celuje starannem ar-tystycznem opracowaniem swoich utworów, żywością dyalogów i świetną, olśniewającą dykcyą, która zresztą często staje się przesadną i manierowaną. Dzieła jego (nie kompletne) wydali: Vera Tassis p. t. „Comedias“ (9 tomów, Madryt, 1685—94); F, de Apontes „Comedias“ (11 tomów, t. 1760—63); J. J, Keil „Las comedias“ (4 tomy, Lipsk, 1826 — 30); Hartzenbusch w „Biblioteca de autores espańoles“ (4 tomy, Madryt, 1848—50) i akademia hiszpańska „Teatro escogido de P. de C.“ (2 tomy, r. 1869) Ze wszystkich dramaturgów hiszpańskich C. najwięcej jest znany po zagranicami kraju; znaczna ilość utworów doczekała się przekładu na różne języki. Na jęz. francuski tłómaczył C-a między innemi Damas —Hinard w „Chefs d’oeuvre du théâtre espagnol“ (3 t., Paryż, 1841—3 prozą) i Latour (Paryż 1871); na niemiecki: Gries (9 tomów, Berlin 1864), Mals-burg (6 tomów, Lipsk 1819—25) i inni; na angielski Fitz-Gerald (w Londynie, 1853) i Mac-Carthy (2 tomy, 1854); na włoski: Monti (4 tomy, Medyol., 1855). Wszystkie autos pięknie przełożył i komentarzami opatrzył Lorinser „C’s geistliche Festspiele“ (2 wyd., 18 tomów, Ratyzbona, 1882—87). W polskim przekładzie ukazały się: „Lekarz swojego honoru“ przez J Kamińskiego (Lwów, 1827), „Książę niezłomny“ przez J. Słowackiego (Paryż, 1844 i War., 1859) „Kochankowie nieba“ przez K. Balińskiego

(Poznań, 1858), „Czarnoksiężnik“ przez Bolesława Wiktora (Bibliot. Warsz. 1861), „Alkad z Zalamei“ (prozą) przez Chłopickiego (War., 1873), „Życie snem“ przez J. Szujskiego („Przewodnik nauk.“ 1882 i odb.), oraz „Uwielbienie krzyża“, „Dwoje bram—trudna straż“, „Lekarz swego honoru“, „Alkad z Zalamei“ i „Miłość za grobem“ przez E. Porębowicza, wydane razem p. t. „Dramata“ (Warsz. 1887); tenże tłómacz w r. 1889 ogłosił w „Przeglądzie polskim“ przekład dramatu „ Tajna krzywda—skryta zemsta “.—Porów., oprócz dzieł Schacka i Ticknora: Lasso de la Vega „C. de la B., Estudio de las obras de este poeta“ (Madryt, 1881) i Günter „C. und seine Werke“ (Freiburg w Br. 1888); w jęz. polskim pisał o nim J. A. Święcicki „Don Pedro C. de la Barca“ (Warsz., 1881, odbitka z „Bibl. Warszawskiej“).

Calderon Serafin (* 1801 r. w Maladze — f 1867 w Madrycie), poeta i pisarz hiszpański, stu-dyował w Granadzie prawo, potem wykładał tamże czas jakiś poezyę i retorykę, później zajmował się adwokaturą w Maladze. W r. 1834 został generalnym audytorem przy armii północnej, w dwa lata potem—gubernatorem cywilnym w Logrońo, następnie w Sewilli. Ale już w r. 1838, zniechęcony walkami stronnictw, usunął się do życia prywatnego. W r. 1833 ogłosił zbiór swoich „Poe-sias del solitario“; nową wiązankę pod tymże tytułem w r. 1840. Większą wartość posiada jego powieść „Christianos y Moriscos“ (1838) i szkice obyczajowe p. t. „Escenas andaluzas“ (1847). Napisał oprócz tego dzieło historyczne „De la conquista y perdida de Portugal“ (2 tomy, 1885). B. był miłośnikiem i znawcą starodawnej literatury narodowej i literatury Maurysków.

Calderon Filip Hermogenes, malarz angielski (* w Poitiers 1833 z rodziny hiszpańskiej), wyjechał do Anglii 1846 r., uczeń Leighta i Picota. Uprawia malarstwo obyczajowe. Do najlepszych prac C. należą: „Oświadczyny“; „Rzeź św. Bartłomieja w Paryżu, w obecności członków poselstwa angielskiego“; „Dziewica Orleońska“; „Po bitwie“; „Córka dozorcy więziennego“.—Wystawiał też w salonach akademii królewskiej w Londynie.

Caldiero, osada lecznicza we Włoszech północnych, w departamencie Werony, przy drodze żelaznej Medyolan-Werona-Wenecya; źródła siarczaue, znane już Rzymianom, o temperaturze 27° C., używane w chorobach skórnych i cierpieniach organów moczowych, 2,500 m-ców. W starożytności Caldarium, Balnea Juno ni s.—Jako położone na drodze z Medyolanu do Wenecyi, było C. wielokrotnie miejscem potyczek w epoce wojen Napoleońskich, a mianowicie 12 listopada 1796 r. między Austryakami pod Alvincim a Bonapai tym, który ustąpił,—następnie 29—31 października 1805, między Austryakami pod arcyksięciem Karolem, a Francuzami pod Masseną, który w następstwie zajął zasłanianą przez Austryaków Weronę, wreszcie 13 listopada 1813 r., gdy książę Eugeniusz Beauhar-nais zdobył C. po całodziennym boju.

Caldonazzo, bardzo rybne, 18 m. głębokie jezioro, w południowym Tyrolu, położone malowniczo

And. S.

Ed. W.

Dr. J. P

J. A.

Dr. J. P.

w grupie Alp Trydenckich wschodnich (Dolomitowych) jest źródliskiem rzeki Br en ty (ob.).

Calec, nazwa gruntu naturalnego, nie nasypanego ręką ludzką i nie wzruszonego. W dawnych poradnikach budowlanych czytamy: Pod mury fundamentowe należy wybrać ziemię wierzchnią do „calca“ aby zaś i na calcu z zaufaniem osiąść z budową, należy wprzód zbadać rodzaj gruntu pod nim leżącego.

Caledon, Caledonia, ob. Kale don, Kaledo-nia.

Caledonia nowa, ob. Nowa Kaledonia.

Calenda Konstancya(Costanzella), (*w Salerno na początku w. XV), była córką lekarza i profesora Salernitańskiego Salwatora Calendy. Przez ojca starannie wychowana i w naukach lekarskich wykształcona, osiągnęła stopień doktora med., później nawet katedrę profesorską, na której z wykładów swych zasłynęła. Mężem jej był Baltazar de Santomango, patrycyusz salernitański.

Calendae (z łacińskiego calare = wołać) zwano u Rzymian pierwszy dzień każdego miesiąca, stąd, że tego dnia kapłani zwoływali lud na Kapitol, na Curia Calabra, a ponieważ w dniu tym trzeba było płacić podatki, długi i procenta, stąd zwano go także „calendae tristes“ t. j. kalendy smutne; o odkładaniu zaś czy to wypłaty, czy spełnienia jakiego bądź zobowiązania do terminu, który nigdy dotrzymanym być nie miał, mówiono ironicznie ad calenda s graecas (ob.), Grecy bowiem kalend nie znali.    *

Calendula Neck. Nogietek. Rodzaj roślin, należący do rodziny Złożonych (Compositae), plemienia Nogietkowych (Calenduleae). Koszyczek wie-lokwiatkowy, złożony z kwiatków różnopłciowych. Okrywa kwiatowa złożona z łatek jednoszerego-wych, lancetowatych. Osadnik płaski i nagi. Kwiatki promieniowe 2—5 szeregowe, języczkowate, żeńskie, — a środkowe rurkowate, męskie. Pylniki krótkie, ogoniaste i szydełkowate. Szyjka zakończona w ostrokrążek węzełkowaty, szorstki i wrębny w końcu; w kwiatkach promieniowych krótka ze znamionami długiemi, wysmukłemi, od spodu gład-kiemi, a z wierzchu gruczołkowatemi. Zalążuie promieniowych łękowate, środkowych zaś zronione. Niełupki z kwiatków środkowych żadne, z promieniowych 2—5- szeregowe i różnie upostaciowane, gdyż zewnętrzne wydłużone w dziobek, pośrednie w końcu ucięte, w grzbiecie cierńkowe, mniej więcej wgię-te, a krajami wypłaszczone w błonkę wklęsłą albo płaską i wcinano-ząbkowaną,—wewnętrzne zaś obrączkowate lub tylko zwinięte, w grzbiecie cierniste, a wszystkie płodne i bez puchu. Są to rośliny zielne jednoletuie, żyjące w strefie umiarkowanej. Znanych jest wiele gatunków, z których przytoczymy tu: 1. Calendula officinalis L. Nogietek 1 e k a r s k i. Ziele roczne, maj ące korzeń po-jedyńczy lub włóknisto-rozgałęziony; łodygę do 2' wzniesioną, okrągło-kątowatą i cokolwiek szorstko-watą; liście mięsistawe, z obu stron miękkawo lub szorstko-włosiste, dolne przewrotnie jajowato-łopatko wate, a górne takież lancetowate, już całobrze-gie, już z odległemi i krótkiemi ząbkami, już niewyraźnie wykrawane, wpółobejmujące, nieco lepka-we. Koszyczki pojedyncze na końcach gałęzi do 2" w średnicy, wzniesione, z okrywą płasko-półku-listą, o 10—25 łatkach równowązko-lancetowatych i krótkowłosych. Kwiatki promieniowe lśniące, od bia-ławo-żółtych do pomarańczowych, z liczbą promieni w każdym szeregu odpowiedną łatkom okrywy. Niełupki różnej wielkości, łódkowate, miękko-cier-niste, powyginane. Dziki rośnie na Wschcdzie i w Europie południowej, na miejscach uprawnych, na rumowiskach, po winnicach i t. p.,a u nas hodowany po wszystkich niemal ogrodach i ogródkach włościańskich; kwitnie od lipca do października. Przed laty w niemałem użyciu było Ziele i kwiaty Nogietka — herba et flores Calendulae, które niezbyt dawno znowu poczęto wznawiać, dla wielkiej ilości kalend u liny w nich zawartej. Zalecano je jako otwierające, rozpuszczające i wzbudzające poty; najlepiej działa w zatkaniach trzewi brzusznych, w żółtaczce, w chorobach gruczołów — nawet rakowatych, i w braku czyszczeń miesięcz-nych;kwiaty zaś—w cierpieniach łożnych złośliwych, co większa, w pomorze. W handlu używają tych ostatnich do fałszowania szafranu i pomornikowych (Arnica). 2. Calendula arvensis L. Nogietek polny, także ziele roczne, różni się od poprzedzającego wzrostem mniejszym, łodygą rozpierzchło-pod-noszącąsię; liśćmi ostro-lancetowato-sercowatemi, oraz niełupkami węższemi, a zewnętrznemi nawet nie wgiętemi i lancetowato-skrzydełkowatemi. Przytrafia się tu i owdzie u nas, jako chwast w zbożu. Bywał dawniej podobnież używany jako ziele i kwiaty Nogietka polnego — herba et flores Calendulae Sylvestris.

Calentura, wyraz hiszpański=gorączka. Pod nazwą tą opisaną została choroba dziwna, mająca napadać marynarzy w czasie podróży po morzach między zwrotnikowych. Podczas dnia skwarnego, lub w nocy po nim następującej, człowieka, dotąd zdrowego zupełnie, nagle opanowuje przestrach, niepokój straszny, dzwoni mu w uszach, dostaje dreszczy, a po nich gorączki silnej z obłędem i przywidzeniami; w tym stanie chorzy prawie zawsze usiłują rzucić się w morze. Po godzinach

12—48 następują poty obfite i senność nieprzezwyciężona, poczem chory do zdrowia powraca szybko; czasem napady takie powtarzają się kilkakrotnie, lecz nie uważano nigdy, żeby śmierć sprowadzić mogły. W czasie napadu upust krwi działa bardzo skutecznie i uspokajająco; stosowane także bywają z powodzeniem środki wymiotne i przeczyszczające; najważniejszem wszelako jest pilne strzeżenie chorego, żeby się nie utopił. Najprawdopodobniej choroba ta, niezbyt znana, przez wielu nawet za bajkę miana, powstaje wskutek ugorzenia słonecznego (insolatio), i jest niczem więcej, jak przekrwieniem mózgu w połączeniu z lekkiem zapaleniem opon mózgowych.

Calenzoli Józef (* 1815 we Florencyi—f 1883 w Genui), komedyopisarz włoski, napisał między innemi: „Ricerca d’un marito“ (1852); „Due Dadri all’antica“ (1853); „Commedia e tragedia“ (1854); „II vecchio celibe e la serva“ (1856); „II sottosco-

la“ (1863); „La spada di Damocle“ (1876); „Un ricatto“ wnik C-na rozszerzać, wprowadzając obok wyrazów (1878); „La via di mezzo“ (1879); „Le confidenze łacińskich ich znaczenia w innych językach euro-innocenti“ (1879)it. d.—oraz „Dialoghi e comme- pejskich. W ten sposób słownik łaciński w lat dine per fanciulli“ (1874). Sztuki jego odznaczają kilkadziesiąt po śmierci autora przekształca się na się zręcznem przeprowadzeniem intrygi, dobrą cha- sześeio-, siedmio- i wielojęzyczny i dalej, w ciągu rakterystyką i dowcipem, w którym niema nic wieku XVI-go i dwu następnych, słynie pod nazwą pospolitego.    Calepina. W szeregu licznych i częstych jego wy-

Calepina Adans, Dowrzan. Rodzaj roślin dań bazylejskie np. z r. 1575 i z 1586 zawierają z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), plemienia Urze- 6 języków, bazylejskie z r. 1570 (Henryka Petri) towych (Isatideae). Listki kielicha w podstawie ró- I obejmuje 7 języków: „Dictionarium septem lingua-wne, rozpostarte, płatki korony paznogciowe, ze- j rum“, t. j. łaciński, grecki, hebrajski, francuski, wmętrzne często cokolwiek krótsze, pręcików 6 czte- włoski, niemiecki i hiszpański; wydania genewskie rosilnych. Łuszczyna mała, gruba, jajowata lub z r. 1620 i lugduńskie z 1634 i z 1681 mają wy-podługowata, nieco ściśniona, prawie pestkowata. razy w 8-u językach (dodano angielskie); wyd. ba-Wnętrzowocnia skorupiasta, nie pękająca, jedno-na- zylejskie z r. 1590 (fol.) jest już jedenastojęzyczne: sionowa. Szyjka krótka, ściśniona, z wierzchołkiem mamy w niem wprowadzone wyrazy polskie, węgier-znamieniowym prawie główkowatym. Nasienie zwie- skie i belgijskie; podobnie w wyd. bazylejskiem z r. szone, kuliste; zarodek mięsisty o liścieniach sfał- 1605, 1616, 1627, 1682 i in., lugduńskie zaś z r. dowanych. Zioła roczne, wzniesione, rozgałęzione, 1647 zawiera języków 12. Jak wielkiej dzieło to gładkie, o liściach przykorzeniowych pierzasto-siecz- używało wziętości, dowodzi fakt, że w samej tylko nych, a łodygowych w podstawie strzałkowatych, drukarni Aldów w Wenecyi, w ciągu lat 50-u kwiaty w gronach. Znany tylko jeden gatunek (1542—1592) wytłoczono 18 wydań tego słownika. (C. Corvini), rosnący w Europie południowej i w pół- W uzupełnianiu i rozszerzaniu C-a brali udział różni nocnej części Azyi mniejszej (ob. H. Bn. „Hist, des filologowie, jak: Gessner, J. Passerat, J. Ludw. de pl.“ III, 262).    J A-    la Cerda, Chifflet, Facciolati i inni. Wydania Fac-

Calepinus Ambroży, także Calepinas (Am- ciolatiego, podające znaczenia wyrazów w siedmiu brogio da Calepio), humanista włoski i słynny le- językach: „Septem linguarum Calepinus“ (Padwa, ksykograf (* 1435 w Bergamie w Lombardyi —    1758 i in., fol.) uważane są za najlepsze. Oprócz

ułożonem na podstawie autorów łacińskich: „ex optimis linguae latinae scriptoribus concinnatum“, jak na tytule wyrażono. Dodamy w końcu, że bliższe porównanie słownika Mączyńskiego z Cale-pinem jedenastojęzycznym, zawierającym m. in. wyrazy polskie, nie upoważnia do wniosku, aby wpro-

t 1511). Za młodu wstąpił do zakonu augustyanów pełnych i wielkich wydań C-na przygotowywano (1451), gdzie następnie poświęcił się nauce języków także z niego i mniejsze, skrócone słowniki, jak klasycznych i hebrajskiego; wskutek nadmiernej np. „Dictionarium parvum“,wyd. w Wenecyi 1655 pracy pod koniec życia ociemniał na oba oczy. w 4-ce, lub słownik w 9-u językach, drukowany Jest on autorem słynnego w swoim czasie słowni- w Lugdunie 1654 w 4-ce i in. Dzisiaj słownik C-a ka języka łacińskiego, który po raz pierwszy do prac i celów naukowych jest niewystarczającym; wyszedł w r. 1502 w Reggio, w północnych Wło- pozostaje wszakże szacownym dowodem niezmiernej szech, p. t. Cor nucopiae Ambrosii Calepini... Im- pracowitości filologicznej wieków przeszłych. Nazwa pressum lingobardiae (tak!) industria presbyteri Calepina, oznaczająca zarówno autora, jak i dzieło Dionysii Berthochi impressoris MDII“. Układ sło- jego, była niegdyś tak popularną, że w jęz. fran-wnika jest prosty i polega na tem, że obok poda- cuskim przeszła i do mowy potocznej, gdzie do-nego wyrazu łacińskiego znajduje się wyjaśnienie tychczas wyraz „calepin“ oznacza zbiór różnych jego znaczenia, w wielu miejscach dodany równo- notât i wyciągów, albo też książkę do zapisywania, znaczny wyraz grecki, a oprócz tego dosyć często notatnik kieszonkowy. Prócz tego nazwy „calepi-przytaczaue odpowiednie wyrażenia łacińskie, przy- nus“ używano niegdyś jako synonimu wyrazu sło-słowia i zdania, zaczerpnięte z rzymskiej literatury wnik. W takiem znaczeniu spotykamy go we wzmiau-klasycznej, z pisarzów kościelnych i innych autorów, ce o słowniku łacińsko-polskim Mączyńskiego, po-Charakter ten mają i następne tego słownika wy- danej przez Chr. Sandiusa w dziełku jego z r. dania, w ciągu przeszło pół wieku powtarzane i no- 1684, p. t. Bibliotheca Autitrinitariorum, gdzie na wemi dodatkami pomnażane; oto niektóre z tych str. 83 wymieniony jest „Petrus Mączyński, eques wydań; weneckie z r. 1506 (u Lichtensteina, fol.), polonus etc., jako autor Calepina w języku polskimi weneckie z 1509, paryskie z 1510 (opera et accura- „Calepinus lingua polonica“. Wiadomość ta wy-tione Ascensiana Parisiensi, fol.), z 1512 bazylej- maga objaśnienia o tyle, iż odnosi się nie do Piotra, skie (per Adam Petri de Langendorf, fol.), 1513 lecz do syna jego, Jana Mączyńskiego, autora słow-weneckie, 1520 paryskie (ex prelo Ascensiano, fol.), nika łacińsko-polskiego, wydanego 1564 r. w Kró-1522 (Tusculani, apud Benacum, in aedibus Alex, lewcu; a nadto, że „Calepinus“ w tem wyrażeniu Paganini, in 4°), 1531 w Hagenau (per Job. Se- znaczy poprostu Słownik. Z samego układu tego cerium, fol. kart 448), bazylejskie z r. 1549 i in- słownika widoczna, iż nie jest on ani tłómaczeniem, ne. Wszystko to są słowniki łacińskie, podające ! ani też przeróbką C-na, lecz dziełem odrębnem, obok wyrazów łacińskich greckie ich tłómaczenie.

Nawet wydanie z r. 1564 bazylejskie (fol. str. 1236) układem swoim nie różni się od poprzednich; na końcu tylko ma dodany słownik imion własnych „Onomastieon“ przez Konr. Gessnera (str. 292). Dopiero w drugiej połowie wieku XVI-go zaczęto sło-

liczne i ważne misye dyplomatyczne; brał udział w negocyacyach poprzedzających pacyfikacyę miasta Gandawy; od r. 1583 do 1586 był ambasadorem na dworze Henryka IV. O działalności swojej we Prancyi zdał szczegółowy raport, wydany później drukiem przez Bora (Ned. Hist., 759—783).—Rahlenbeck „Notice sur Calewaert“.    r-

wadzona tam polszczyzna czerpana była ze słownika Mączyńskiego. Źródło jej musiało być inne. Dotychczas jednak niewiadomy jest autor słowo-zbioru polskiego, w wydaniach Calepina zawartego. — A. Salvini, „Di Ambrogio Calepino e del suo dizionario“ (Bergamo, 1839); Iwan Müller, „Handbuch der klassischen Altertums-Wissenschaft“. Nördlingen t. II, wyd. 2-e rozdź. C. „Lexicogra-

A. A. Kr.

phie“.

K. J.

gdzie następnie w r. 1856 założył szkołę armeńską. Sam zajmował się historyą i językami: armeńskim i tureckim. W przedmiotach tych ogłosił dzieła następujące: „Histoire universelle“ (Wenecya, 1851, 6 t.); kilka podręczników, rozmów „Guides de conversation“ w jęz. armeńskim i innych (Paryż, liczne wydania); „Calligraphie arménienne“ (Paryż, 1853, wyd. 3 cie 1859, dzieło godne uwagi z tego względu, że postaci pisma armeńskiego C. zmienił w nim na podobieństwo pisma europejskiego; „Dictionnaire arménien-français“ (Paryż, liczne wydania); „Dictionnaire français-turc“ (Paryż, liczne wydania); „Traité de géographie“ (Teodozya, 1862); „Dictionnaire arménien-turc“ (Teodozya, 1863); ..Lectures pour tous“ (Paryż, 1867). Tłómaczył także na język armeński różne dzieła francuskie, a między innemi: „L’éducation des filles de Fénelon“ (Wenecya, 1850; Paryż; 1857 r., wraz z tekstem

Calfa, zwany także Nar-Bey Lusignan (książę Gay albo Guidon de), literat i oryentalista Calaveryt (miner.) Nazwę tę nadał Genth (* w Konstantynopolu 2 marca 1831). Dziad jego, szczególnej, bardzo bogatej rudzie złota z kopalń: Amaury-Józef de Lusignan, pasza, znany pod imię -Stanisława, Red Cloud, Keystone i Mount Lion ¹ niem Jus ufa, udał się do Egiptu, gdzie w czasie w hrabstwie Calaveras (Kalifornia), stanowiącej y zajęcia tego kraju przez Napoleona, stanął po stro-odmianę sylwanitu czyli tellurku złota i srebra, ale , nie Francuzów i był zabity, jednocześnie z Kleberem, bogatszej od niego w złoto. Jest ona niewyraźnie l> 1800 r. Ojciec Nar-Beya, Jerzy-Jusuf, przybrał krystaliczna albo ziarnista, barwy bronzowo-żółtej,''nazwisko Calfa albo Chalifa. Nar-Bey albo książę

c. wł. 9.043; tw. 2.5; zawiera około 41°/₀ złota; j Guy kształcił się w Wenecyi, potem w Paryżu, stanowi mieszaninę 10 AuTe₂ z AgTe₂.

And. S.

Cales (dziś Calvi, ob.) staro - rzymskie miasto w Kampanii, przy Via la tin a, między Kapuą a Tea-num Sidicinum, słynęło z dobrego wina.

Caletes, Cal et i, Caletae, a według Pliniusza Galleti. Lud gallijski, którego kraj przed najściem Rzymian stanowił część Belgium, a od 27 r. przed Chr.—prowincyi Lugdunensis i leżał na klinie ziemi między uściem Sekwany a kanałem Brytańskim. Sąsiadami ich na płn.-wschodzie byli Ambrani, na płd. - wschodzie Bellovaci, na południu zaś Veliocasses. Głownem ich miastem było Caracotinum (Harfleur); za Augusta stolicę ich stanowiła Juliobona (dziś Lillebonne). Pliniusz pisze, że C. zajmowali się z powodzeniem uprawą lnu.

Calfa Djivan-Korene, książę de Lusignan,

(* w Konstantynopolu 1 maja 1835), arcybiskup kościoła ormiańskiego, brat poprzedniego; pierwsze studya odbył na uniwersytecie paryskim; w owym czasie wydawał w Paryżu z bratem przegląd armeń-sko-francuzki p. t. „La Colombe de Massis“, przełożył na język ormiański „Medytacye“ i „Harmonie poetyczne“ Lamartina, napisał kilkanaście romansów i pieśni narodowych, i przywdział sukienkę duchowną. Wróciwszy do Konstantynopola, obrany . został członkiem centralnej Rady kościoła ormiańskiego, a po dwóch latach objął prezydyum tejże Rady i urząd ten piastuje po dziś dzień. Obecnie C. jest administratorem dyecezyi Beszyktaszee, stanowiącej przedmieście Konstantynopola, i arcybiskupem konstantynopolitańskim, oraz deputowanym Ormian do Zgromadzenia reprezentacyjnego; w r. 1881 wysłany był do Francyi dla zwołania komitetu międzynarodowego w celu przyjścia z pomocą Armenii, nawiedzonej głodem. C. był obierany kilkakrot-

W r. 57, podczas drugiej wyprawy Cezara, obo-wiązali się oni dostarczyć lidze ludów belgijskich 10,000 żołnierzy, a podczas powstania ogólnego w r. 52 musieli dać 6,000. Po upadku Alezyi C. francuskim); „Paul et Virginie“ (Paryż, 1856, dwa opiérali się jeszcze Rzymianom; działali wespół wydania: jedno ilustrowane, drugie z tekstem Iranc.); z Bellowakami i razem z nimi ujarzmieni zostali. „Télémaque“ (Paryż, 1859, w 12-ce, z tekstem fran-Imię ich nie figuruje w „Noticia provinciarum“. cuskim; 1860 okazałe wydanie ilustrowane w wiel. W epoce układania tego dokumentu byli już oni 8-ee). Prócz tego był kierownikiem przeglądu zlani z Weliokassami i wraz z nimi stanowili Ci- armeńsko-francuskiego „La Colombe du Massis“, od vitas Rotomagensium. Nazwa ich zachowała się r. 1857 do 1859. w pagus Caletus z epoki Karlowingów, którego terry-toryum, zwane także le pays de Gaux, tworzyło, jak się zdaje, archidyakonat Grand-Caux i Petit-Caux. W wielu wydaniach komentarzy Cezara zamiast Caletes znajduje się Cadetes, z których niesłusznie utworzono plemię osobne, upatrując siedzibę jego w Vexin (Calvados).—Cezar „De bello gallico“ II, 4; VII, 75; VIII, 1. — Ptolemeusz II, vin, 5. — Pliniusz starszy „Hist, nat.“ IV, xix,

1 — 2. — Strabon IV, u, 14, iii, 5. — Dom Michel-Chrétien Toussaints du Plessis „Description géographique et historique de la haute Normandie, qui comprend le pays de Caux et le Vexin“ (Paryż, 1740); Ern. Dejardins „Géographie de la Gaule rôm.“; „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    *

Calewaert L i e w i n, pastor protestancki i mąż stanu w Niderlandach w XVI wieku; skazany na wygnanie wyrokiem Rady Zaburzeń (conseil des troubles), został pisarzem Rady Stanu Zjednoczonych Prowin-cyj i odprawiał z polecenia Wilhelma Orańskiego

Encykl. Po»sr. Iluftr. T X

Wyrazy nie umieszczone pod C, znajdują się pod K.

nie przez Ormian delegatem do dworów europejskich; czych stanów (State Rights). Teorya ta miała mianowicie: jeździł w r. 1867 do Petersburga, po początek w „Rezolucyach Wirginii i Kentucky“ obiorze Katolikosa Kevorka IV; w roku 1878 był (1798 i 99 r.), w których wyrażono przekonanie, że w San-Stefano i następnie jeszcze raz wPetersbur- stany pojedyncze mają prawo wyłamać się z pod gu, i brał udział w kongresie berlińskim, jako de- praw federalnych, jeżeli te wydadzą im się nie-legat, upoważniony przez Wysoką Portę; w Konstantynopolu ufundował narodową bibliotekę armeńską i założył stowarzyszenie uczonych p. t. „Haika-zian Gadżar“, którego jest dożywotnim prezesem.

zgodnemi z konstytucyą. Na podstawie tych rezo-lucyj C. buduje doktrynę n u 11 i f i k a c y i, t. j. prawo pojedyńczego stanu do sądzenia bez apelacyi w wypadkach pogwałcenia praw konstytucyjnych przez rząd związkowy i oparcia się temu pogwałceniu. Poglądy swoje na tę sprawę wypowiada w broszurze, która ukazała się w 1828 r. bez podpisu, z aprobatą sfer rządzących, pod tytułem „South Carolina Exposition“, Hayne, senator stanu, rozwija tę samą teoryę w słynnej mowie, wypowiedzianej w senacie w Waszyngtonie. Webster odpowiedział na nią wymownym wykładem zasad, na których według zdania założycieli unii, spoczywać miała umowa konstytucyjna. W 1832 r. południowa Karolina stosuje teorye nullifikacyi,. odrzucając przepisy, odnoszące się do taryfy celnej, uchwalonej przez kongres, które jeszcze silniej nastawały na protekcyjny charakter taryfy z 1828 r. W tej właśnie chwili Hayne obrany został gubernatorem południowej Karoliny, a Calhoun senatorem związkowym. Zdawało się, że kilka Stanów odłączy się od unii. Energiczne wystąpienie prezydenta Jacksona odwróciło niebezpieczeństwo, ustawa zaś taryfy kompromisowej rozbroiła C-a; jednakże stawia on dalej oppozycyą przeciwko usunięciu wkładów publicznych z banku stanów. Za prezydentury Van Burena zrazu był i dla niego wrogo usposobionym, ale potem pojednał się z nim i podtrzymywał jego politykę. W kwestyi niewolnictwa, stając się coraz wyraźniej rzecznikiem południowych plantatorów, podtrzymywał w licznych mowach wszelkie środki przeciwko polityce abolicyonistów, takie, juk petycye do kongresu, gazety, broszury rozdawane w stanach niewolniczych. W 1843 występuje z senatu, z którego usunęli się już byli dwaj główni jego rywale: Clay i Webster. W następnym r. obejmuje po Websterze i Usherze stanowisko sekretarza stanu w gabinecie Tylera i bardzo czynnie krząta się koło anneksyi Texasu, z czego wybuchła wojna z Meksykiem. 'Po zajęciu prezydentury przez Polka C. wraca do senatu w 1845. W 1849 r. dotknięty chorobą serca, która go wkrótce potem zabiła, ułożył jeszcze wielką mowę w obronie praw południa i apologię dobrodziejstw „instytucyi domowej“, ale sam jej już odczytać nie mógł. D. 13 marca tegoż roku, przemawiając w tern zgromadzeniu po raz ostatni, upadł wyczerpany na krzesło, żeby się już nie podnieść. Jego dzieła, pisma polityczue i mowy zebrane i wydane zostały przez Ryszarda K. Grolle (New-York, 1853—54 r., 6 t.). Tom pierwszy zawiera najwięcej uwagi godną z jego prac pod tytułem: „On the Constitution and government of the Unites States“. Tam znajduje się

Oprócz licznych bardzo kazań, mów pogrzebowych i listów politycznych, rozrzuconych po dziennikach i przeglądach, które mogłyby utworzyć kilka tomów, C. wydał kilka dzieł lingwistycznych, ^religijnych i historycznych. Wielki pożar przedmieścia Pera, którego był wówczas biskupem, zniszczył ułożony przez niego „Panteon ormiański“, stanowiący encyklopedyę sławnych ludzi ormiańskich i pracę p. t. „l’Armen;e, son histoifeT sa géographie, sa religion“ (3 t. w języku francuskim) oraz poemat epiczny: „Wartan Wielki, czyli tryumf krzyża nad pogaństwem“. Z pozostałych dzieł zaznaczyć wypada : „Lira pielgrzymów, czyli cienie ormiańskie i pieśni różane“. W roku 1880 jedna rodzina, zamieszkała wówczas w Medyolanie, wystąpiła z de-klaracyą, iż tytuł książęcy de Lusignan do niej jedynie należy, a C. nosi go bezprawnie; francuski trybunał Sekwany, przed którym obie’strony sprawę wytoczyły, po przejrzeniu dokumentów uznał się niekompetentnym do ustanowienia praw genalogi-cznych, tak powoda, jak i pozwanego; wszelako „Almanach de Gotha“ z 1889 pomieścił ród Lusiguan’ôw i jego reprezentantów na liście rodów, niegdyś panujących, a urzędowe dokumenta russkie i otto-mańskie przyznają mu tytuł książęcy. (Ob. Lusignan.)—J. Oppert w „Gr. Encycl.“ Lamiraul’ta. r-Calhoun John Caldwell, amerykański mąż stanu (* 18 marca 1782 r. w południowej Karolinie i—f w Waszyngtonie 31 marca 1850 r.). Wnuk Irlandczyka, który od 1756 r. zamieszkiwał okrąg Abbeville; wcześnie stracił ojca i wstąpił w wieku lat 18-u do kolegium Yale; ośmnaście miesięcy przepędził w Liechtfield (Connecticut), gdzie była jedyna na owe czasy szkoła prawa w Stanach Zjednoczonych. Jako adwokat w 1807 r. zwraca na siebie uwagę przez energiczne wystąpienie na meetingu w sprawie Chesapeak’skiej, która wywołała oburzenie przeciwko Wielkiej Brytanii. Od tej chwili C., wciągnięty do polityki, wchodzi do zgromadzenia prawodawczego miejscowego; w 1811 r. zasiadł w kongresie, jako przeciwnik Anglii i jeden z naiwybitniejszych członków partyi demokratycznej. Powołany przez Monroego na stanowisko sekretarza wojny, pozostawał na niem od 1817 do 1824 r., kiedy go wybrano na wice-prezydenta Stanów-Zjednoczonych; za prezydentury generała Jacksona wybór ten powtórzono w 1828. C. jakkolwiek w 1816 głosował za taryfą protekcyjną, staje się teraz stanowczym zwolennikiem wolności handlu, który-to system uchodził za korzystny dla propozycya reformy konstytucyi Związkowej , Stanów wytwarzających bawełnę. Przekonany, że według której republika byłaby w przyszłości rzą-dla mieszkańców południa niewolnictwo było jedy- dzona przez dwóch prezydentów, z których jednego nie możliwym systemem społecznym, oparł obronę wybierałyby stany wolne, drugiego niewolnicze, tej miejscowej instytucyi na teoryi prawa pojedyń- Dopiero zgoda obu prezydentów nadawałaby pra-

Dasz.

And S.

(5).

K. K.

K. K.

And. S.

womocność każdej uchwale kongresu.—Von Holst: „John Calhoun, american statesman“. (Boston, 1883 r.)

Cali, miasto w rzeczy pospolitej Kolumbijskiej (Ameryka pd.). w malowniczej dolinie rzeki Cauca, i na lewym jej brzegu; jedna z najstarszych osad hiszpańskich, założona w 1556 r., łączy się drogą żelazną z portem Buonaventura nad Oceanem Wielkim, posiada szkołę wyższą, wiele dawnych kościołów i klasztorów z XVI i XVII w.; liczyło w r. 1870 do 13,000 m-ców, dziś liczba ta zmniejszyła się znacznie.

Caliari, malarz, ob. Paoli Veronese.

Calicut, ob. K a lik ut.

Calidius Quintus, trybun ludowy w r. 99 przed Chr.; postawił wniosek, aby Metellus Numi-dicus był odwołany z wygnania, za co syn ostatniego, Metellus Pius, dopomógł mu do otrzymania pretury (r. 80 przed Chr.). C., powróciwszy z Hiszpanii, gdzie właściwie pełnił urząd pretora, został oskarżony i skazany przez przekupionych sędziów. Cic. „Pro Planco“, 28—29; „In Verrem“ I, 13; III,

r.

Calidius Marcus, krasomówca rzymski, po którym nic pisanegń nie zostało, nader wysoko stawiany przez Cycerona, który mówi o nim w „Brutusie“ (79 i 80): — „Nie był to krasomówca zwyczaj-czajnego porządku. Co mówię ! sam on stanowi porządek oddzielny. Argumenta jego, głębokie i oryginalne, przyoblekały się w kształty lekkie i przezroczyste. Nic swobodniejszego, nic giętszego, nad tok jego obrazów. Ze słów wyrabiał on co chciał, i żaden nad niego mówca nie potrafił tak władać dykcyą: była ona jasną jak strumień najbardziej przezroczysty, a płynęła biegiem nigdy nieprzery-wanym... Jeżeli doskonałość zależy na mówieniu z wdziękiem, nic doskonalszego znaleść nie można nad Calidiüsa“... i t. p. Same i najwyższe pochwały, ale bez oznaczenia wpływu mistrza na postęp w wyrabianiu się sztuki krasomówczej. Innego źródła, prócz Cycerona, nie posiadamy.

Calidris, ob. Piaskowiec (ptak).

California, ob. Kalifornia.

Caliga, trzewik, używany przez żołnierzy rzymskich i setników, z wyjątkiem oficerów wyższych. Był to trzewik zamknięty, całkowicie okrywający stopę; miał grubą podeszwę, podbitą gwoźdźmi i był przymocowany rzemieniami, idącemi od stopy przez podbicie aż powyżej kostki: takie obuwie przedstawia się na łuku Trajana (Rich. „Słown. star.“). Stąd Caligarius, szewc, wyrabiający tego rodzaju obuwie żołnierskie; oraz Caligatus, obuwie to noszący, rozumie się, prosty żołnierz.

Caligario Jan Jędrzej, zwany u nas niekiedy Kaligaryusz, biskup miasta Bertinoro, nun-cyusz w Polsce za panowania Stefana Batorego, podczas wojny z Iwanem Groźnym; bawił w Rzeczypospolitej około trzech lat, do rokn 1581, przemieszkując najdłużej w Wilnie, ażeby być jak najbliżej teatru wojny, która go żywo zajmowała, jako ściśle wiążąca się ze sprawą wiary, a o której przebiegu odbierał częste wiadomości od Zamoyskiego i innych panów, a także i od ks. Skargi, podczas gdy ten przy boku króla znajdował się w obozie. Naturalnie, że wiadomości te komunikował Rzymowi, przesyłał zaś je na ręce kardynała di Como. — Gdy Possewin przybył do Polski, C. już był wtedy na wyjezdnem do Rzymu, papież bowiem na stałą nuncyaturę przysyłał do Rzeczypospolitej Alberta Bolognettego (ob.), biskupa Massy,, ale i dawniejszemu nuncyuszowi przez jakiś czas pozwolił zostać; trzech więc dyplomatów papieskich było naówczas w Polsce, z których Possewin starał się utrwalić pokój Rzeczypospolitej z Moskwą, C. miał być naocznym świadkiem jego zabiegów, ażeby zdać z nich sprawę dokładną za powrotem swoim do Rzymu, Bolognetto sprawował obowiązki swego urzędu. — C. i po wyjeżdzie z Polski nie przestał się zajmować jej sprawami religijnemi i zwracał się w tym przedmiocie do Batorego i do Rzeczypospolitej, której zbawienie upatrywał w pognębieniu wszelkiej herezyi.—Ta okoliczność, zarówno jak i poselstwo Posse wina, dały pochop nieprzyjaciołom Rzymu do szerzenia najpotworniejszych a najfał-szywszych wieści o mniemanych zabiegach ze strony Watykanu w celu skłonienia Batorego do prześladowania innowierców.—J. Bartoszewicz w „Enc. S. Org.u.

Caligula, ob. K a 1 i g u 1 a.

Calissius A1 b e r t u s, ob. z Kalisza Wojciech.

Calistoga, licznie nawiedzana miejscowość lecznicza, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w stanie Kalifornii, na północ od m. San-Francisco, z którem łączy się drogą żelazną; źródła siarcza-ne; okolica skalista przedstawia między innemi tak zwany las skamieniały.

Calixtus, właściwie Callisen Jerzy (* 1586 w Medelbye w Szlezwickiem—f 1656 w Helmstedt), jeden z najwybitniejszych w Niemczech teologów kościoła luterańskiego, kształcił się w Helmstedt w naukach humanitarnych i filozofii, potem w teologii. Nie poprzestając na tern, zwiedził kilka uniwersytetów południowo-niemieckich i odbył podróż nie tylko po Niemczech, ale i Hollandyi, Anglii, nawet Francyi. W r. 1614 został profesorem teologii w Helmstedt i wykładał ją w tym uniwersytecie aż do śmierci. Wobec ortodoksyjnej ciasnoty współczesnych teologów luterańskich, C. wyróżniał się bardzo korzystnie, nietylko rozległem, humanitarnem wykształceniem, ale i wyrozumiałością dla różno-wierców, oraz pojednawczym kierunkiem swoich poglądów. Ale właśnie z tego powodu ściągnął na siebie liczne i cierpkie niechęci ortodoksów. Po napisaniu dzieła „De praecipuis religionis christianae capitibu8“ (Helmstedt, 1613), pomawiano go o sprzyjanie papizmowi; gdy napisał „Epitome theologiae mo-ralis“ (t. 1634; nowe wyd. 1662), popadł w podejrzenie, że się przechyla ku kalwinizmowi; tę samą nieprawowierność upatrywano w jego piśmie „De to-lerantia reformatorum” (t. 1658; nowe wyd. 1697). Najbardziej jednak naraził się swoim współwyznawcom podczas Colloquium w Toruniu (1645), w którem uczestniczył jako wysłaniec elektora brandenburskiego. Jego pojednawcze stanowisko na tym zjeździe religijnym wywołało burzę zarzutów i dało

Fig. 383.

J. A.

początek zaciętym sporom o tak nazwany s y nk rety zm (ob.). Weller, Hülsemann i Calov usiłowali nawet skłonić Jana Jerzego I, księcia brunświckie-go, do przedsięwzięcia kroków represyjnych przeciw wolnomyślnemu teologowi, któremu zarzucali różne heretyckie twierdzenia. C. wytrwał jednak na za-jętom stanowisku i dał początek nowemu kierunkowi teologicznemu, który rozwinęli: Spener, Thoma-sius i Semler.—Porówn. Henke „Georg C. und seine Zeit“ (2 tomy, Halla, 1853—56).

Calla L. Czermień albo Czerwień. Rodzaj roślin, należący do rodziny Obrazkowatych (Aroideae), plemienia Czermieniowych (Calleae). Pochwica rozpłaszczona, trwała. Kolba kwiatowa walcowatą, tępa, dokoła pręcikami i zalążniami gęsto aż do szczytu okryta; przy każdej zalążni w górze 8, w środku 6 a u dołu 4 pręciki, o nitkach spłaszczonych, pylnikach 2-woreczkowych; woreczki rozchodzące się, jajowo-eliptyczne, otwierające się szparą. Zalążnie beztrzoneczkowe, 1-komorowe, jajowo-ostrokrężne. Zalążków po 6—8, na dnie zalążni w łożysku galaretowałem zatopionych, wzniesionych, wsteezległycli, z wydatnym szewkiem; znamię bez-szyjkowe, kulistawe. Owoce—jagody przez wzajemne ciśnienie wielościenne, 1-komorowe, wypełnione istotą galaretowatą. Nasiona bezsznureczkowe, wzniesione, skośnie obławę; szewek ich bardzo gruby łączy znaczek podstawowy ze szczytową jajosadką; skórka gruba, skórzasto - skorupiasta; bielmo mięsiste postaci nasienia; zarodek w8tecznoległy, osiowy, nieco od bielma krótszy; rostek dolny do znaczka zwrócony. Są to zioła trwałe, opatrzone w kłącz z so-I kiem ostrym, żyjące w Europie f środkowej, Azyi i Ameryce. Opisanych jest 7 gatunków, z których w naszej florze znajduje się jeden, mianowicie: Galla palustris, L. Czermień błotny, najdawniej Wodną wszą zwany. Kłącz poziomo płożący się, gruby, ciemny, kolankowaty, we wstawach w okrąg korzeniący się. Liście sercowate, całkowite, kończyste, lśniące, spodem bledsze; ogonki prawie 3-śeien-ne, każdy z osobną pochwą przy-Calla palustris. 8a(jkowatą, objęty w osadzie. Głąbik

równy liściom, pochwica szeroko-jajowata, nieco sereowata, koń-czysta, zewnątrz zit-lona a wewnątrz biała. Kolba obła, tępa o pół krótsza od pochwicy. Jagody szkarłatne, rówkowane, kulistawo-przewrotnie-jajo-wate. Nasion 6—7, podłużnych, szaro-czerwona-wych. Rośnie na bagnach i łąkach błotnistych; oraz w rowach wodą wypełnionych. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Dawniej kłącz, jako korzeń Ziej ca wodnego albo błotnego—(radix Dracuncii aqua-tici v. palustris) znakomicie bywał używany jako średek ostry pobudzający, wzniecający poty, pędzący mocz, także w razach ukąszenia przez żmiję. Szwedzi suszony w piecach i mielony dodają do chleba, choć świeża roślina we wszystkich częściach jest ostro-jadowitą.

Callado Jan Chryzostom (* w Portugalii 24 marca 1780—f w Rio de Janeiro 1 kwietnia

1857), generał brazylijski; od r. 1801 do 1814 brał udział w kampaniach: portugalskiej, hiszpańskiej i francuskiej, poczem udał się do Brazylii, gdzie, walcząc od r. 1815 do 1820, zyskał sobie imię niepośledniego dowódcy; podczas wojny między Brazylią a rzeczpospolitą Argentyńską (1825 — 1828) dowodził dywizyą w Montevideo i Rio Grande i brał udział w bitwie pod ltuzaingo, gdzie dowodził lewem skrzydłem armii brazylijskiej. Zamianowany naczelnym wodzem armii cesarskiej (1837), zdobył po trzydniowym boju Bahia (13—15 marca), gdzie się byli oszańcowali republikanie separatystyczni, i ugasił pożar, jaki zwyciężeni wzniecili w mieście.    r-

Callao, miasto w rzeczy pospolitej Peruwiańskiej nad brzegiem Oceanu Wielkiego.—Leży na wązkim półwyspie, który wraz z przeciwległą górzystą wyspą S. Lorenzo tworzy zatokę C.—Od stolicy państwa, Limy, odległe jest o 12 km. i łączy się z nią dwiema liniami drogi żelaznej. Jest to jeden z największych i najważniejszych portów handlowych na całem wybrzeżu zachodniem Ameryki południowej; bronią go liczne baterye nadbrzeżne (Ayacucho, Pi-chincha, Maipu, Zepita i in,); właściwa przystań, zbudowana w 1872 r., jest obszernym bassenem o 210 ha. powierzchni, ujętym w potężne tamy i mogącym nawet w czasie odpływu przyjąć największe statki morskie (8 m. głęb.). Jakkolwiek po ostatniej, niepomyślnej dla Peruwii, walce z Chi-leńczykami (1879—1881) handel miasta upadł nieco, mimo to jednak roczny obrót dosięga 100 mil. fr.; w 1886 r. przybiło tu 494 statki o 375,000 t. objętości—odpłynęło zaś 501 o 384,000 t. Główne artykuły wywozu są: guano, metale szlachetne, wełna, bawełna, cukier, sól i skóry, przywozu zaś: węgle kamienne, tkaniny, towary galanteryjne, piwo i t. p.—C. liczyło w 1876 roku około 35,000 m-ców—liczba ta uległa obecnie pewnemu, choć nieznacznemu, powiększeniu. Są tu trzy kościoły katolickie, jeden protestancki, teatr, dwa szpitale, komora celna nad morzem (niegdyś Castillo del Real Felipe, zbudowany 1770 — 1775), warsztaty okrętowe, cukrownia, odlewnia żelaza, młyny i t. p. Ulice główne biegną równolegle do morza, zamieszkane są przeważnie przez Europejczyków i nader ożywione. Pierwotnie C. leżało bardziej na południe, lecz po straszliwem trzęsieniu ziemi 28 października 1746 r., które przez zatopienie części lądu utworzyło wyspę S. Lorenzo, mieszkańcy przenieśli się bardziej na północ.—Dnia 5 listopada 1820 r. odnieśli tu Chileńczycy zwycięstwo nad Hiszpanami, a 22 stycznia 1826 Hiszpanie po dwu-letniem oblężeniu poddali się republikanom i utracili tym sposobem ostatnie swe miasto w Ameryce połudn. Podczas wojny hiszpańsko - peruwiańskiej w 1865—66 r. Hiszpanie bombardowali C. bez skutku, natomiast w wojnie Chileńsko - Peruwiańskiej

And. S.

W. G.

And, S.

1869, II, str. 7)5.

CaRiandra Benth. Stroi czub. Rodzaj roślin z rodziny Strąkowych - Czułkowych (Leguminosae-Mimoseae), plemienia Akacyowych (Acacieae), mający kwiaty obupłciowe lub mieszanopłciowe i 5—6 liczebne, tej samej budowy co Strzygoń (Inga). — Strąk jego prosty lub nieco zakrzywiony, otwierający się od wierzchołka ku podstawie w dwie łupiny elastyczne. Są to drzewa lub krzewy, żyjące w gorącej strefie Ameryki, z wyłączeniem C. urn-brosa Wall., należącej do Indyj Wschodnich. Liście ich naprzemianległe, podwójnie pierzaste, opatrzone w przylistki, zazwyczaj trwałe, błoniaste lub kolczyste, rzadziej bez przylistków. Kwiaty zebrane w główki albo w baldaszki. Znanych jest około 80 gatunków, z których przytoczymy: C. tetragona Benth. (Acacia tetragona W.), której drzewo zowie się Tendre caillon de Caracas; C. grandiflora Benth. (Acacia grandiflora W.), przepisywana w krwoto-

zostało ono zdobyte 17 stycznia 1881 r. przez Chileńczyków, którzy tutejsze forty zniszczyli i zamierzali nawet zabraó cały znaczny dochód celny jako zakład, aż do zupełnego spełnienia warunków zawartego pokoju.

Callcott sir August Wall, krajobrazista angielski (* 1779 w Rewington — f 1844). Uprawiał początkowo jednocześnie muzykę i malarstwo, w którem nauczycielem jego był Hoppner. Wystawiał portrety i krajobrazy, szczególnie wybrzeża Anglii, w 1807 został członkiem akademii. Podróże dostarczyły C-owi przedmiotu do widoków Gandawy, Dortrechtu, Pizy, brzegów północnej Hiszpanii. Najznakomitszy jest widok Tunisu. Z figurowych odznaczył się dwiema: „Rafael i Fornarina“ i „Milton, dyktujący poemat córkom“; artysta sumienny, ciężko dobijający się umiejętności.

Callecalle, jedna z ważniejszych rzek rzeczypo-spolitej Chileńskiej w Ameryce połudn.—ma źródła w jeziorze Rińihue, które zostaje w bezpośrednim związku z kilkoma jeziorami górskiemi w Kordyle-rze Chileńskiej,—kierunek biegu zachodni, uście pod Valdivią (30° 48' sz. pd.), długość 230 km., z których przeszło 100 podatnych do żeglugi. W dolnym biegu nosi zwykle nazwę Valdivii.

Calleja del Rey, don Feliks Maria, hrabia Calderon (* 1750—f około 1820) generał hiszpański; r. 1810 dowodził dywizyą w Meksyku i otrzymał rozkaz od wicekróla Venegasa stłumić powstanie, na czele którego stanął był głośny Hidalgo, ksiądz z Dolores. C., uprzedzając powstańców, zabiegł im drogę do miasta Meksyku i stoczył z aimi zwycięską bitwę w dolinie Acapulco, w której padło przeszło 10,000 powstańców, poczem zdobył szturmem miasto Guanajuato, a biorąc odwet za wymordowanie tam 24Ö Europejczyków, miasto złupił i kazał rozstrzelać większą część mieszkańców. Od tej chwili wojna między rojalistami a powstańcami przybrała charakter niesłychanego okrucieństwa. C. pobił jeszcze Hidalga w bitwie nad mostem Calderona (16 stycznia 1811), i cały rok staczał codzienue walki z luźne mi oddziałami patryotów, rozproszonych po straceniu ich wodza, księdza z Dolores (21 marca 1811). D. 2 stycznia 1812 r. C. zdobył twierdzę Zitacuaro i odbył wjazd do Meksyku, gdzie wkrótce stał się również nienawistnym, jak i nieprzyjaciel; opuściwszy stolicę, uderzył na fortecę Cuautla - Amilpas, otrzymał przezwisko „rzeźnika ludzi“, a gdy wrócił do Meksyku, nie zgotowano mu wcale tryumfalnego przyjęcia, jakiego się spodziewał, przyniósł bowiem więcej szkody, niż pożytku sprawie królewskiej. Zamianowany r. 1813 wice-królem, na miejsce Venegasa, C. prowadził dalej wojnę z większem jeszcze okrucieństwem, mordując jeńców; między innymi rozstrzelany został 22 grudnia 1815 r. szlachetny i dzielny generał Morelos. Gdy w r. 1817 zamiast C. objął urząd wice-króla przezorny i spokojny Apodaca, powstańcy meksykańscy byli już prawie doszczętnie wytępieni. C. wrócił do Hiszpanii, został zamianowany hrabią Calderon i, mimo podeszłego wieku, otrzymał naczelne dowództwo armii, przeznaczonej do odpłynięcia do Ameryki Południowej przeciwko zbunto

wanym koloniom (1819); przed samym odjazdem jednak właśni jego żołnierze, idąc za głosem de Riego, który się dopominał przywróceuia konstytu-cyi liberalnej z r. 1812, zaaresztowali go wraz z całym sztabem w Kadyksie. Od tej chwili C. nie brał już udziału w życiu publicznem.    r-

Callenberg miasto, ob. Kallenberg.

Callenberg lub Callenburgh Gerard, (* 1652—f 1722), marynarz holenderski; służył początkowo pod rozkazami Ruytera i brał udział w bitwach pod Solebay i Syrakuzą, gdzie poległ głośny admirał; C. ukrył przed załogą statku śmierć Ruytera, i objąwszy naczelne dowództwo, dokończył bitwy. Zamianowany wice-admirałem, okrył się sławą w wojnach koalicyjnych z Francyą; odznaczył się szczególnie na wybrzeżach Normandyi, pod Saint-Martin-de-Ré i przy zdobyciu Gibraltaru.    r*

Callender Jerzy Wilhelm (*w Clifton d. 24 czerwca r. 1830—f d. 24 października r. 1879), chirurg angielski. Nauki rozpoczął w r. 1849 w szkole przy szpitalu św. Bartłomieja w Londynie; w r. 1861 został asystentem, a w i 871 chirurgiem ordynatorem w tymże szpitalu; w 1873 powierzono mu wykład anatomii i chirurgii. Jako człowiek niezmiernie pracowity, posiadający wiedzę rozległą i zdolności niepospolite, w krótkim czasie zajął stanowisko bardzo zaszczytne wśród chirurgów londyńskich. Był profesorem anatomii w kolegium chirurgicznem (College of Sergeons), egzaminatorem z anatomii i chirurgii przy uniwersytecie londyńskim, chirurgiem-egzaminatorem w Cambridge i przy kolegium lekarskiem (College of Physicians), prezesem towarzystwa klinicznego; wszystkich tych urzędów i zaszczytów pozbawiła go śmierć przedwczesna. Zapadłszy mocno na zdrowiu, dla wypoczynku wyjechał w r. 1879 do Ameryki północnej, podróż jednakże pogorszyła stan jego i zmarł na pełnem morzu w czasie powrotu do ojczyzny. Jako pisarz był bardzo płodnym, cenne prace jego rozrzucone są w licznych wydawnictwach peryodycz-nych angielskich; osobno wydał tylko jedną p. n. „Anatomy of the parts concerned in femoral rupture“ (Londyn, 1868). — Por. „British Medical Journal’*

Dr. J. P.

kach i cierpieniach piersiowych, z powodu zawar- I rogowiec. Po upływie tego terminu, w ciągu tego w niej pierwiastku ściągającego, który znaj- | którego odznaczył się niejednokrotnie, porzucił szeregi francuskie i w sierpniu 1859 zawitał do Poznania, dokąd matka jego z rodziną przeniosła się po śmierci ojca. Przygody tej 5-letniej podróży opisał C., ale dotychczas nie zostały one ogłoszone drukiem. W Poznaniu zajmował się udzielaniem lekcyi języków nowożytnych: francuskiego, angielskiego i włoskiego, któremi biegle władał. W r. 1866 powołał C-a Mieczysław Waligórski na administratora Dziennika, na którem stanowisku do dziś pozostaje, rozwijając z każdym rokiem zakres swojej działalności literacko-naukowej. Z początku ogłaszał wspomnienia własne lub tłómaczył z francuskiego dzieła odnoszące się do polityki i wojskowości (np. o Napoleonie III, r. 1867); następnie, założywszy księganię antykwarską, zaczął wydawać „Encyklopedyę imion własnych“ (1870), ale po ogłoszeniu jednego zeszytu zaprzestał jej. Od 1870 do 1873 wydawał pismo naukowe i beletrystyczne p. t. „Tygodnik Wielkopolski“, który do rozbudzenia ruchu literackiego w tamtych stronach niemało się przyczynił. W 1876 ogłosił monografię o „Bogdanie Jańskim“, Zajął się następnie specyalnie geografią i w r. 1882 napisał: „Uwagi krytyczne nad Słownikiem geograficznym“ wydawanym w Warszawie, co potem w połączeniu z pracami do-tyczącemi geografii zjednało mu zawezwanie do stałego spólpracownictwa w tymże Słowniku. Szereg tych prac rozpoczyna w r. 1884: „Spis map geograficznych w zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Nauk poznańskiego“. Poświęciwszy swą uwagę głównie geografii historycznej, obrobił C. po kolei: Callier Edmund (* 2 października 1833), „Powiat kościański w X VU stuleciu“ (L885), „Powiat nakielski“, „Powiat wałecki“ w temże stuleciu (1886), „Powiat kaliski w XVI stuleciu“, „Powiat obornicki“ współczesny, „Powiat poznański“ współczesny (1887), „Powiat ostrzeszowski“ w XVI stuleciu (1888), „Powiat pyzdrski w XVI stuleciu“ (1891), „Słów kilka o Czarnkowie“ (1892). Obok tych prac opisowych ogłosił dwie serye: „Szkiców geograficzno-historycznych“ (I serya 1886, II serya 1888), oraz roztrząsania historyczno-topo-graficzne, jako to: „Bitwy i potyczki“ (1887), „Wojny Bolesława Chrobrego z Henrykiem II pod względem geograficznym“ (1887), „Akta grodzkie poznańskie z lat 1386—1399 pod względem geograficznym“ (1889), „Ostroróg, monografia w głównych zarysach“ (1891). Nalto w czasopismach-„ Ateneum“, „Bibliotece Warszawskiej“ i in. pomieścił C. różne rozprawy przeważnie treści geo-graficzno-historycznej, np. „Lubusza“ (1884), „Cris-gove“ (t. r.), „Kamień“ (1885). Obecnie zajął się C. geografią rodzin szlacheckich, osiadłych niegdyś w Wielkopolsce; Doliwów np. grupuje w okolicy Kępy i Niezamyśla, Łodziów w okolicy Slęszewa, Nałęczów pod Szamotułami, Porajów pod Trzemesznem, Pałuków czyli Toporczyków wielkopolskich w okolicy Łekna i t. d. Jest to przedmiot nie mogło; więc z początkiem r. 1854 wyruszył dotychczas niewyzyskany, a zbadanie jego przy-do Francyi. Po różnycb przygodach stanął w Stras- czynić się może do wyjaśnienia i oceny różnych burgu w¹ kwietniu t. r. i zaciągnął się na 5 lat wypadków historycznych i stosunków społecznych służby do legii zagranicznej w Algierze jako sze- w wiekach średnich. Dobre rozpatrzenie się w ma-

duje się i w innych gatunkach.

Calliano, osada, na lewym brzegu Adygi, w Tyrolu, między Trydentem a Roveredo, ze wspaniałym zamkiem hrabiego Trapp w pobliżu;—olbrzymie zwaliska skaliste świadczą o oberwaniu się góry. Tu Austryacy pod wodzą Kappela pokonali Wenecyan 9 sierpnia 1487 r., Francuzi zaś pod Bonapartym —Austryaków, d. 4 września 1796.

Callianthemm C. A. Mey. Jaskroń. Rodzaj roślin, należący do rodziny Jaskrowatych {Ranun-culaceae), plemienia Jaskrowych (Ranunckleae), utworzony z Ranunculus rutae-folius L. Znane są dwa gatunki, jeden europejski, drugi azyatycki. Są to zioła trwałe, o liściach naprzemianległych, wcinanych i o kwiatach wierzchołkowych. Łączą one ustrój Jaskrów z budową kwiatów, przypominającą kwiaty Miłka (Adonis). Ich płatki w nasadzie posiadają dołeczek miodnikowy, pręciki w liczbie nieokreślonej; zalążnia zawiera dwa zalążki odmiennie skierowane, lecz owoc, niełupka, obejmuje tylko jedno nasienie, z powodu spłonienia drugiego zalążka.

Callicoma (p aleo nt.). Rodzaj roślinny z rodziny łomikamieniowych (Saxifrageae), rosnący dziś w Australii i południowej Afryce. Pod nazwą C. minuta opisał Friederich odciski listków, znalezione w pokładach dolnych oligocenowych w Eis-leben (Saksonia), wszelako S chimp er nie widzi w nich dostatecznych cech, że istotnie rodzaj ten australski żył w okresie trzeciorzędowym w Euro-

K. J.

J. A.

And. S.

J. A.

pie.

spółczesny geograf, przeważnie historyczny, urodził się w Szamotułach, w w. ks. Poznańskiem. Ojciec jego, potomek rodziny hugonockiej, która po odwołaniu edyktu nantejskiego opuściła Fran-cyę i osiadła w Polsce, urodził się w Ostrołęce; za czasów pruskich dostał się do Poznania, gdzie po upadku księstwa Warszawskiego poświęcił się służbie rządowej i został sekretarzem powiatowym, naprzód w Szamotułach, potem w Buku, wreszcie we Wrześni. Matką Edmunda była (f 1888) Salomea z Krajewskich. Ojciec mało mógł się zajmować wychowaniem dzieci; to też wpływ matki był silnym. W r. 1843 oddany został C. do niemieckiego gimnazyum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu, doszedł tu do tercyi niższej, poczem umieścił go ojciec w składzie Magnuszewicza, a potem Freudenreicha, aby się kształcił w zawodzie kupieckim. Łokieć atoli był wstrętny młodzieńcowi; to też C., korzystając z wybuchu wojny szlezwic-kiej, wstąpił jako ochotnik do wojska pruskiego. Gdy jednak okazało się, że jest zbyt wątły, uwolniono go z szeregów. Wówczas zaczął pracować przy boku ojca w biurze urzędu ziemiańskiego we Wrześni, później sam już w innych biurach administracyjnych. Ale i życie biurowe zadowolnić go

teryałach, zapoznanie z terytoryum, bystrość kom-binacyj odznaczają wszystkie prace geograficzno-historyczne C-a i już nieraz przyczyniły się do ustalenia pewnych ważnych szczegółów.—Zob. Teodora Żychlińskiego: „Wspomnienia“; kilka zaś faktów zaczerpnąłem z listu p. C-a do mnie pisa-

wrócił do Paryża, i w następujących słowach żegnał w Konwencyi zmarłego Marata: „Opłakuję śmierć tego, który był postrachem tyranów, a moim osobistym przyjacielem“.    r-

Callimaco (Filip Buonacorsi), ob. Kalii m a c h.

Callimorpha Latr. Krasa. Jeden z licznych rodzajów rodziny Arctiidae, rzędu Motyli (Lepi-doptera). Wyróżnia się ciałem wysmukłem, na głowie i tułowiu gładkiemi łuszczkami pokrytem; trąbkę ma mocną i długą. Rożki u samców szcze-cinowate lub słabo zazębione.—Skrzydła przednie nieco węższe od tylnych. Motyle latają w dzień. Gatunki nieliczne, z tych najważniejsze: C. do minuta L.—Przednie skrzydła czarno-zielonawe, połyskujące, z okrągłemi, jasno-żółtawemi plamkami;

nego.

P. Chm.

A. S.

Calliopsis. Reichb. Sekcya rodzaju Coreopsis L.

J. A.

Callipteridium (paleont.). Nazwę tę nadał Weiss

K. J.

K. J.

Callirhce. Nutt. Sekcya rodzaju Malva z owockami zakończonemi w dziobek krótki, próżny, oddzielony od komory zalążniowej wewnętrznym wyrostkiem poziomym. Uważana zwykle za rodzaj osobny sekcya ta, syn. rodzaju Nutt alia Bart., obejmuje 5 czy 6 gatunków żyjących w Ameryce północnej.

Callières Franciszek de (* 14 maja 1645 w Normandyi — f w Paryżu 5 marca 1717), dyplomata francuski; należąc do dworu książąt de Longueville, jeździł do Polski w r. 1670, by przeprowadzić elekcyę młodego księcia de Longueville na tron polski; książę, w chwili gdy wybór jego zdawał się być zapewnionym, został zabity przy przeprawie przez Ren (1672). C. powrócił do Polski r. 1674, aby poprzeć kandydaturę do tronu Jana Sobieskiego; r. 1679 jeździł jako poseł nadzwy- skrzydła tylne czerwone z czarnemi plamami na czajny na dwór bawarski, dla zawiązania układów brzegu przednim. Odwłok również czerwony, z czar-o małżeństwo delfina z księżniczką Wiktoryą; r. ¹ nym paskiem wzdłuż grzbietu przebiegającym. Po-1682 otrzymał trzecią misyę do Polski, a po po- jawia się w lasach w lipcu i czerwcu. Gąsienice wrocie do Francyi zamieszkał u przyjaciela swo- są czarne z 3 żółtemi podłożonemi liniami, upstrzo-jego, wielkiego podskarbiego koronnego, Andrzeja ne białemi punktami z niebieskiemi brodawkami, Morsztyna, który za zbyt jawne i gorliwe popiera- żyją na pokrzywie i t. p. Poczwarka czerwono nie partyi francuskiej przeciwko partyi austryackiej, brunatna, połyskująca. Jest to jeden z piękniej-był zmuszony urząd swój w Polsce złożyć i kraj szych motyli krajowych opuścić. C. obrany został r. 1689 członkiem akademii francuskiej; w r. 1694 użyty był do nawią- (ob. ten wyraz), zaniä rokowań politycznych z Hollandyą w celu ułożenia paktów podstawowych pokoju; w r. 1696 był listkom paproci kopalnej, nieco różniącym się od jednym z trzech pełnomocników króla na konfe- listków rodzaju Callipteris. Typowym jej gatunkiem rencyach, jakie się toczyły z przedstawicielami jest Pecopteris Gigas. Gutb. prowincyj zjednoczonych; w układach, które dopro- Callipteris (paleont.). Rodzaj paproci kopalnej wadziły do pokoju w Ryswick, odegrał przewodnią z rodziny Alethopterideae, o liściach podwójnie pie-rolę. Przebieg tych układów odmalował C. nadzwy- rzastych, nierzadko na końcu dwudzielnych, ogonku czaj dowcipnie w listach do margrabiny d’Huxelles. liściowym grubym, okrągłym, z podłużnym rowkiem Zamianowany sekretarzem gabinetu w r. 1698, C. u góry; piórkach przemiennych, zbliżonych; blasz-odprawiał jeszcze misye w Lotaryngii, w latach kach piórek całą podstawą przytwierdzonych do 1700 i 1702. Był to człowiek nadzwyczaj biegły ' ogonka i coraz mniejszych ku dołowi jego, owal-w sprawach dyplomatycznych i znał dokładnie ów- J nych lub eliptycznych. Niewielka liczba gatunków czesne stosunki polskie. Z licznych dzieł, jakie wy- tego rodzaju zdaje się występować wyłącznie tylko dał drukiem, wypada zaznaczyć. „Histoire poétique w formacyi permskiej, a C. conferta, dosyć pode la guerre nouvellement déclarée entre les an- spolita, jest charakterystyczną skamieniałością mia-ciens et les modernes” (1688); „Panégyrique histo- nowicie dla pokładów permskich, zawierających rique du Roi“ (1689); „Du bon et du mauvais węgiel kamienny, usage dans les manières de s’exprimer“ (1693 r.) i „La manière de négocier avec les souverains“

(1715).—E. de Barthélemy „La marquise d’Huxelles et ses amis“ 1880. „Correspondance diplomatique de Callières“ (Arch. aff. étr. Bibl. Nat.), L. Dela-vaud w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    r-

J. A.

Calliroe- Link. Sekcya rodzaju Amaryllis L., obejmująca A. Belladona L., piękną roślinę cebulkową z przylądka „Dobrej Nadziei“, hodowaną w szklarniach dla wspaniałych kwiatów różowych, zlekka upstrzonych, której istnieją liczne odmiany. Jej okwiat lejkowaty składa się z sześciu działek, naprzemian dłuższych i krótszych; szyjka wygięta, ze znamieniem 3-klapowem, torebka owocowa z trzema brózdkami, pękająca nieprawidłowo, zawiera jąca duże ziarna o skórce mięsistej. Ma być rośliną bardzo jadowitą.

Callisen Henryk (*w Preetz [ks. Holsztyńskie]

J. A.

Callières lub Caillières de l’Etang (* około 1723—t 1795), polityk francuski, znany w swoim czasie z wielkiej ekscentyczności, z powołania adwokat; przystawszy do rewolucyi, utworzył r. 1789 w Paryżu batalion starców, z których najmłodszy musiał liczyć co najmniej szećdziesiąt lat wieku; batalion ten przezwano „Régiment de Royal-Pituite“; po 10 sierpnia 1792 r. bjł sędzią przysięgłym trybunału rewolucyjnego; wysłany r. 1793 przez gminę paryską do Wandei, zorganizował tam bataliony, także z samych starych ludzi złożone, i poprowadził je do walki z młodzieńczym zapałem; wzięty do niewoli i niebawem wypuszczony na wolność,

Dr. J. P.

Dr. J. P.

j. A.

J. A.

d. 11 maja r. 1740—f w Kopenhadze d. 5 lutego r. 1824) lekarz i profesor duński. Gdy miał lat 15, oddanym był przez ojca, ubogiego pastora wiejskiego, na naukę do cyrulika w Kopenhadze; zostawszy w r. 1758 czeladnikiem, przyjął służbę jako felczer wojskowy, lecz wskutek nieludzkiego obchodzenia się z nim przełożonych, niezbyt długo na niej wytrzymał. Uwolniwszy się, pracował nad wykształceniem własnem, walcząc z nędzą, która go srodze uciskała. Dopiero w r. 1762, dzięki wstawieniu się osób wpływowych, udało mu się otrzymać pozwolenie na bezpłatne uczęszczanie do kr. amfiteatru anatomo-chirurgicznego, oraz dostać miejsce chirurga zapasowego przy szpitalu. Mając w ten sposób zapewniony byt, arcy-skromny wprawdzie, i daną możność kształcenia się dalszego, młodzieniec zabrał się.z wytrwałością niezachwianą do pracy nad sobą. Po latach pięciu dokazał tego, że, pomimo nieukończenia szkół i nieuczęszczania na uniwersytet, dozwolono mu wyjątkowo przystąpić do egzaminu na lekarza; wypadł on tak świetnie, że przyznano mu na lat cztery stypen-dyum królewskie na dalsze kształcenie się za granicą. Udał się więc do Paryża i do Londynu, gdzie został uczniem Huntera. W r. 1771, bawiąc jeszcze w Londynie, otrzymał nominacyę na naczelnego chirurga floty duńskiej. Powróciwszy do Kopenhagi, doktoryzował się w r. 1772 i niebawem powołanym został na katedrę chirurgii w uniwersytecie tamtejszym, oraz na członka rady lekarskiej. W r. 1791 przyjął obowiązki profesora w nowo otworzonej akademii chirurgicznej, w 1794 zaś został jej dyrektorem i na stanowisku tern pozostawał do roku 1805, w którym z powodu wieku podeszłego opuścił je. Był chirurgiem zręcznym i uczonym, a profesorem znakomitym. Dzieło jego „Principia systematis chirurgiae hodiernae“ (Kopenhaga,

1788—1790) doczekało się licznych wydań i tłó-maczeń, i przez długi czas było podręcznikiem bardzo cenionym.

Callisen Adolf Karol Piotr (*w Glückstadt r. 1786—j w Wandsbeck r. 1866), bratanek poprzedzającego, do nauk lekarskich przykładał się w Kielu, gdzie w r. 1809 otrzymał stopień doktora med.; popierany przez stryja, został w r. 1816 profesorem akademii chirurgicznej w Kopenhadze; później powołano go do rady lekarskiej, oraz do zarządu akademii, a w r. 1842 otrzymał katedrę chirurgii w uniwersytecie. W następnym atoli już roku opuścił Kopenhagę i osiadł w Altonie jako lekarz, tam zajął się w spokoju wykończeniem dzieła, które dla dziejów nowszych sztuki lekarskiej oraz dla bibliografii wartość wielką bardzo posiada: jest niem „Medicinisches Schriftsteller-Lexikon der jetzt lebenden Aerzte, Wundärzte, Geburtshelfer, Apotheker und Naturforscher aller gebildeten Völker“. (Kopenhaga i Altona, 1830 — 1845, 8-o, tomów 33).

Callistemon R. Br. Sekcya rodzaju Melaleuca

L., odznaczająca się pręcikami mniej więcej wol-nemi i zaledwie przy podstawie tylko połączonemi w wiązki. Zwykle przyjmowana za rodzaj osobny (Benth. „PI. austral.“ 111,118). Wiele pięknych gatunków hoduje się w szklarniach (ob. H. Bn. „Hist. des. pl.“ 815—359).

Callistephus Cas. Aster. Rodzaj roślin należący do rodziny Złożonych (Compositae), plemienia Astrowych (Astereae). Cechuje się okrywą koszyczka, złożoną z przykwiatków krótkich, tworzących 3 lub 4 szeregi; zewnętrzne listkowate, wewnętrzne łuskowate i w brzegu błoniaste. Osadnik szeroki prawie wypukły. Kwiatki promieniowe języczkowa te 1-szeregowe, żeńskie, — a środkowe rurkowate

5-ząbkowe i wązkie. Puch na niełupkach 2-szere gowy, szeregu zewnętrznego włoski z sobą w ro dzaj korony połączone, wewnętrznego włoski dłu gie, nitkowate, opadające. — Są to zioła roczne wznoszące się, rozgałęzione, o liściach naprzemian ległych, bezogonkowych. Znane są tylko 2 gatun ki, z których Callistephus chinensis Cass. A. chiń ski, w bardzo licznych odmianach, jako roślina ozdobna w naszych ogrodach bywa hodowaną.

Callitriche L. Rzęśl. Rodzaj roślin z działu Dwuliściennych, którego miejsce w układzie dotąd nieustalone. Endlicher („Gen. n.“, 1830) odniósł go do swoich Aąuaticae i umieścił w rodzinie Cer oto-phylleae, Robert Brown pomieścił w rodzinie Hal-lorrhagidaceae-, z nowoczesnych zaś autorów H. Bâillon („Hist, des pl.“ V, 151—256), z pewnem atoli powątpiewaniem, wcielił do rodziny Ostromleczo-watych (Euphorbiaceae), robiąc z Callitriche osobną seryę czy plemię pod nazwą Callitrichieae. Cechy tego rodzaju są następujące: kwiaty osobnopłciowe jednodomowe, rzadziej obupłciowe. Okwiat złożony z dwóch listków przeciwległych, mniej więcej sier-powatych i mięsistawych. Kwiaty męskie: pręcik jeden utwierdzony na osadniku pomiędzy listkami okwiatu, nitka cienka wydłużona, pylnik nerkowaty, podstawą uczepiony, jednoworeezkowy, otwierający się szparą kolistą. Pyłek kulisty. Kwiaty obupłciowe: okwiat takiż, jak u męskich, pręcik stojący z boku. Zalążnia beztrzonkowa lub na króciutkim trzoneczku, uwieńczona dwiema szyjkami nitkowatemi, wzniesionemi lub zakrzywionemi, ze znamionami zaostrzonemi; jest ona 2-komorowa, a każdą komorę rozdziela rzekoma przegroda grzbietowa na dwie połowy;—rozgradza oua dwa zalążki obokległe, wiszące, wywrócone, z okienkiem zwróconem w górę i ku zewnątrz. Kwiaty żeń skie: pręcik żaden, zalążnia jak w kwiatach obupłcio wych. Owoc — torebka niepękająca, w stanie doj rzałym rozpadająca się na cztery komóreczki, opa trzone na grzbiecie w skrzydełko lub tylko obrze żonę, zawierające każda po jednem nasieniu, któ re pod swoją skórą błoniastą obejmuje bielmo mię siste i zarodek obły, prosty lub skrzywiony, z ko rzonkiem tak długim jak liścienie. Są to małe ro ślinki roczne, cienkie i zwykle wodne, o liściach przeciwległych i o kwiatach wyrastających z ką tów liści pojedyńczo. Żyją one w wodach słodkich tak w strefie umiarkowanej, jak i gorącej. Opisa nych jest około 12 gatunków, z których w naszej florze liczą się cztery, a mianowicie: Callitriche vèr-nalis Kiitz., hamulata Kiitz., stagnalis Scop. i autum-nalis L. Materya śluzowata, wydzielana przez te

J. A.

J. A.

cyi, Węgrzech; C Heeri Sap. w południowej Francyi. Do pierwsz< go gatunku (C. Brongniarti) zaliczyć wypada również szczątki opisywane jako C. symmetrica Watelet., Thuya Saviana Gaud, T. Göoperti Sism. oraz gatunki z Wetterau, opisane przez Ludwiga.

A. S.

W. G.

Wyrazy nie umieszczone pod C, znajdują się pod K.

rośliny, użyta do zwilżania włosów, ma je odmięk-czać i nadawać im szczególną piękność.

Callitris Vent. Żywiczlin. Rodzaj roślin, należący do rodziny Szyszkowych (Coniferae), plemienia Cyprysowych (Cupressineae), Ma kwiaty osobno-płciowe, zwykle jednodomowe, na oddzielnych gałęziach, rzadziej dwudomowe, zebrane w bazie. Męzkie bazie, osadzone na wierzchołkach gałązek pojedynczo, po dwie, rzadziej po 3 — 4, są formy prawie walcowatej i składają się z samych, dość licznych, pręcików. Nitki pręcików krótkie, a łączniki nad pylnikami rozszerzone, niby w łuszczki jajowate albo okrągłe i tarczowate, brzegami dachówkowato zachodzące jedne na drugie; pylniki 2—4 woreczkowe, otwierające się szparą. Bazie żeńskie na końcach gałązek, z osadką króciuchną, składają się z 4, 6, rzadziej z 8 łusek, prawie w jednym poziomie okółkowo osadzonych i z początku rozwartych; do każdej łuski, będącej przykwiat-kiem, od strony wewnętrznej przyrośnięta blaszka zalążkonośna (lamina ovulifera BeDth.). Zalążki na tej blaszce, przy podstawie każdej łuski, rozwijają się w liczbie różnej, stosownie do gatunku, i są wzniesione, z wyraźnym u szczytu otworkiem. — Owoc zbiorowy—szyszka kulista, jajowata lub stożkowata, złożona z łusk zdrewniałych, często blizko wierzchołka opatrzonych w kolec; w stanie zupełnie dojrzałym łuski te rozstępują się, a cała szyszka otwiera się jakby w 4, 6 albo 8 klap. Nasiona mniej więcej liczne, podługowate ze skórką sko-rupiastą, opatrzone w 2, a niekiedy w 3 skrzydełka; bielmo skąpe, zarodek o 2, rzadziej 3 list-niach. Żywiczliny są to drzewa albo krzewy o gałęziach obłych albo kańciastych, niekiedy stawowa-tych. Liście po 3 — 4 w okółkach, drobne, łusko-wate. Znanych jest 14 gatunków, a z nich 3 są afrykańskie, 1 madagaskarski, 1 nowo-kaledoński i 9 australskich. Na przytoczenie tu zasługuje gatunek Callitris quadrivalvis Rich. K. czteroklapowy, rosnący w Marokko i w innych krajach Afryki północnej. Jest niewielkiem drzewkiem na 20 — 25' Wysokiem. Z pnia jego wycieka dobrowolnie żywica Sandaraka (Sandaraca s. Résina Sandaracae, Resina v. Gummi Juniper i) zwana, żywica ta używa się do nakadzań w podagrze i w cierpieniach reumatycznych chronicznych. Z rozpuszczonej w olejku eterycznym robi się wyborny pokost. Drzewo służy jako materyał budowlany, używany na Wschodzie, szczególnie przy wznoszeniu meczetów.

Callitris (paleont.). Rodzaj rośliny z rodziny cyprysowatych ( Cupressineae ), którego różne gatunki żyją obecnie w Afryce, na Madagaskarze i w Nowej Kaledonii; w okresie trzeciorzędowym żył w większej części Europy, mianowicie C. Brong-n i art i, po raz pierwszy należycie określony i wyróżniony przez Endlicher a, przedtem zaś opisywany jako Equisetum brachyodon Brong., Thuyites nudicaulis Brong., T. callitrina Unger. Najpospolitszy ten gatunek spotyka się w pokładach miocenowych w południowej Francy i (Armissan, Marsylia, Aix), we Włoszech w górze Superga pod Turynem i wielu innych miejscowościach, w Häring w Tyrolu, w Kroa.

Encyklop. Pnwtz. Iiu*tr. Tom 7.

K. J.

Callithrix Erxl. Sk o ml i k. Małpa szeroko-nosa (Platyrrhini), czyli nowego lądu, odznaczająca się ciałem wysmukłem, ogonem długim, cienkim, krótkiemi włosami porosłym. — Czaszka wysoka, uszy duże, kły stożkowate, niewielkie, zęby przodowe prostopadle osadzone. Trzyma się w małych towarzystwach, głos ma donośny; z powodu smacznego mięsa polują na nią mieszkańcy miejscowi. — Znamy kilka gatunków, np. C. personata. Geoffr., porosła gęstym, dość długim włosem, ja-sno-czerwonawego koloru; twarz i ręce ma czarne. Długość ciała 34 cm., długość ogona 54 cm. Mieszka w Brazylii wschodniej.

Callopeltis, ob. Wąż Eskulapa.

Callot Jakób, rysownik i rytownik francuski (* w Nancy 1592—f tamże 1635). Z młodu rwał się do rysownictwa, które rodzicom jego, należącym do znakomitej rodziny lotaryńskiej, wydawało się niegodnem ich syna. Dwa razy uciekał z domu rodzicielskiego, zaciągnąwszy się po raz pierwszy w 12 roku życia do bandy cyganów i akrobatów i dotarłszy do Florencyi i Rzymu, drugi raz w 15 roku życia, do Turynu, skąd zwrócony rodzicom w 18 roku, za ich zgodą udał się do Rzymu. Był uczniem Thomassin’a w rysunku i rytownictwie. Wszakże ani studya sumienne, ani otoczenie, w jakiem pracował, niezmieniły wrodzonego mu kierunku w sztuce. Do poważnych prac szerszego zakresu i wymiaru większego wziąć się nie był zdolen, został przy drobnem rysownictwie i rytownictwie trawionem, szybko zamieniając pomysły potoczne i obyczajowe, częstokroć karykatura¹ ne, na pokupne ryciny. Dla Kuźmy II, księcia toskańskiego, humorystyczne rytował pomysły, jako też i uroczystości dworskie. Dla Ludwika XIII wykonał oblężenie Ro-szelli, nie chciał wszakże wykonać rysunku zdobycia Nancy, rodzinnego miasta swego, i Paryż opuścił. Pracował szybko i obficie, ręką bardzo pewną; w Dreźnie samem jest jego rycin około 1,800. Słynny jest szereg zatytułowany „Les misères de la guerre“—Biblijnym pomysłom C-a brak powagi a ma-nieryzm w nich widoczniejszy.

Calluna Salisb., Wrzosik. Rodzaj roślin należący do rodziny Wrzosowatych, (Enicaceae), plemienia Wrzosowych (Ericineae). Kielich 4-dzielny, z łatkami krzyżowo -naprzeciwległemi, równemi, zeschłemi i ubarwionemi. Korona od kielicha znacznie mniejsza, prawie 4-dzielna. Pręcików 8, osadzonych pod krążkiem podzalążniowym; nitki, ich wolne, pylniki również wolne, otwierające się poprzecznemi szpareczkami podwierzchołkowemi. Zalążuia 4-komorowa; komory 2-zalążkowe; szyjka wystająca; znamię tarczkowato-lejkowate. Torebka

4-komorowa, pękająca na szwach w tyleż łuszczyn, z osią środkową przegrodonośną, a łożyskami ucze-pionemi w wierzchołku kąta wewnętrznego. Nasion

'120 !

w komorach po dwa lub też i pojedyńczo, bez | czasowego rządu prowincyi Bahia; w latach 1826 — skrzydełek. Istnieje tylko 1 gatunek Calluna vulgaris Salisb. Wrzosik pospolity, zwykle Wrzosem zwany. Krzewek czasem do 3' podnoszący się, albo wzniesiony, stulono-gałęzisty, rózgowato-krzacz-kowaty, z gałęziami kasztanowatemi, naprzeciwległemu omszonemi, z czasem zsychającemi się i odpadającemi wraz z liśćmi. Liście dachówko-wato-4-rzędowe, równo-wązkie, prawie 3-ścienne, bezogonkowe, tępe, maleńkie, czasem omszone, rzęsowate, a w brzegu podwinięte, tak dalece, iż tylko szparkę podłużną na dolnej powierzchni przedstawiają. Kwiaty zebrane w grona końcowe, dość zbite, są drobne, różowe, a niekiedy białe, pochyłe, krótko-szypułkowe; przy każdym kwiecie 6 przy-kwiatków, 2 niższe podobne liściom, a 4 wyższe błoniasto obwiedzione i rzęskęwane; kielichy lila, większe od korony. Nader pospolity i gromadnie rosnący, tworzy tak zwane wrzosowiska, po miejscach suchych a rzadko wilgotnych, w całej Europie. Kwitnie od lipca do września. Dawni lekarze przepisywali z wielką ufnością Ziele Wrzosu— Herba Ericae w kamieniach moczowych; odwaru kwiatów w cierpieniach niższego brzucha, a sok z liści—w słabościach oczu. Prócz tego miejscami jeszcze do dziś dnia używają go do garbowania skór i barwienia na żółto różnych tkanin. Kwiaty dla pszczół są nader żyznem pożywieniem i do tego w porze, kiedy inne miododajne rośliny już okwitły. Cała roślina dostarcza rolnikom obficie w Rio de Janeiro, nawozu w postaci podściołu albo popiołu. Ziemia powstała z ich rozkładu, zwana ziemią wrzosową, bardzo jest przez ogrodników ceniona, jako niezbędna dla hodowli niektórych roślin.

1840 deputowanym do Konstytuanty i Izby poselskiej; w r. 1840 wstąpił do senatu. Za panowania dom Pedra I odznaczył się w Izbie jako jeden z najświetniejszych mówców oppozycyi; w r. 1827 został ministrem finansów, a w r. 1829 ministrem spraw zagranicznych. Po abdykacyi cesarza (1831) walczył z rządem regency i aż do chwili dojścia do władzy stronnictwa zachowawczego (1837), które mu powierzyło tekę finansów. Otrzymawszy w r. 1844 misyę dyplomatyczną do Francyi, Anglii i Niemiec, C. wyjednał zbrojną interwencyę Francyi i Anglii w sprawie La Platy, ale Anglia zaraz się wycofała, gdyż lord Aberdeen, stanowczy wróg handlu niewolnikami, odmówił udziału swojego rządu, pod pozorem, że trzeba było unikać rozdmuchywania ognia niezgody między Brazylią a Konfederacyą Argentyńską. Wróciwszy do Brazylii r. 1846, C. otrzymał tytuł margrabiego Abrantes, a zamianowany r. 1862 ministrem spraw zagranicznych, po roku odesłał posłowi angielskiemu, Christie, jego papiery uwierzytelniające i zerwał z Anglią stosunki dyplomatyczne; do nawiązania ponownych stosunków przyszło dopiero w r. 1865, i to na żądanie Anglii, po wyroku polubownym, wydanym na korzyść Brazylii przez króla Belgijskiego. C. napisał kilka broszur w kwestyach ko-lonizacyi i rolnictwa; korespondencya jego urzędowa o misyi do Europy wyszła drukiem w r. 1853

Calodendron Thunb. Wytworodnia. Rodzaj roślin z rodziny Rutowatych (Eutaceae), plemienia Boźywoniowych (Diosmeae). Kwiaty prawie foremne. Kielich 5-listkowy, o listkach stykających się krajami. Płatków korony 5, naprzemianległyeh, nierówno rozpostartych lub zagiętych, dachówkowatych. Pręcików 10, z nich 5 naprzemianległyeh z płatkami, płodnych, o nitkach wolnych, gruczołkowatych, osadzonych pod krążkiem w kształcie krótkiej miareczki, o pylnikach wystających na szczycie, gruczołkowatych, dośrodkowych, otwierających się w dwie podłużne szpary; 5 zaś płonnych pręcików

J. A.

Callus, w Botanice: guz, narośl twarda.

Callus=blizna kostna, ob. Kostnina.

Callus=zgrubienie naskórka, ob. Modzel.

o pięciu komorach przeciwległych płatkom, każda uwieńczona gruczołem stożkowym. Zalążków 2, zwieszonych, z otworkiem zwróconym w górę i ku zewnątrz. Szyjka cienka, pojedyńcza na końcu zwykle rozszerzona. Torebka na trzonku, gruba, drzewiasta, prawie kulista, 5-kańciasta, pękająca w pięć łupin po przegrodach; wnętrzowocnia chrząstkowa-ta. Nasiona prawie poziome, o skórce skorupiasteg, bezbielmowe z zarodkiem o liścieniach mięsistych i oleistych, rostku zaś maleńkim. Drzewo wyniosłe, o liściach na krzyż ułożonych, ogonkowych, karbowanych, przeświecająco-kropkowanych, o kwiatach zebranych w grona lub wierzchołki szczytowe. Znany tylko jeden gatunek Calodendron Capense, rosnący na przylądku Dobrej Nadziei.

Caloenas, jedyny przedstawiciel rodziny Calae-nadidae rzędu gołębi (Colimbae). Posiada dziób miernej długości o brzegach gładkich, przed

Calmet Augustyn (* 1672 w Mesnil la Hor-gue—-j- 1757 Paryżu), uczony francuski, mnich zakonu św. Benedykta. Opracował: „Commentaire littéral sur tous les livres de l’Ancien et du Nouveau Testament“ (23 tomy, Par., 1707—16; nowe wyd. w 9 tomach, t-że, 1724); komentarze z tej pra- płatkom przeciwległych, osadzonych nieco wyżej' cy, traktujące o chronologii, historyi i starożytno- na krążku, wydłużonych, płatkowatych, gruczołko-ściach, wydał C. i osobno p. t. „Dissertations qui peu- watych. Zalążnia środkowa na długim trzoneczku, vent servir de prolégomènes à l’Ecriture Sainte“ (Avignon., 17J5) i ponownie p. t. „Trésor d’antiquités sacrées et profanes“ (3 t., Par., 1724); „Dictionnaire historique, géographique, critique, chronolog. et littéral de la Bible“ (2 t., Par., 1720); „Histoire sainte de l’Ancien et du Nouveau Testament et des juifs pour servir d’introduction à l’histoire ecclésiastique de l’abbé Fleury“ (2 tomy, Par., 1718); „Histoire ecclésiastique et civile de la Lorraine“ (4 tomy, Nancy, 1728) i „Histoire universelle sacrée et profane“

(17 tomów, Strasburg, 1735—71).—Porówn. Digot „Notice biographique et littéraire sur A. C.“ (Nancy, 1861).

j. a.

Calmon Dupin e Almeida Michał, margrabia d’Abrantes (* 26 października 1794—f w Rio de Janeiro 5 października 1865), mąż stanu brazylijski; podróżował wiele po Europie; w r. 1822, podczas wojny o niepodległość, był członkiem tym-

czołem brodawkę kulistą, utworzoną przez woskówkę.

staro-szlacheckiej, ur. 20 stycznia 1734 w Douai. Prawnik z zawodu, został adwokatem przy radzie generalnej (prowincyonalnej) hrabstwa Artois, później prokuratorem parlamentu w Douai, wreszcie referendarzem, co wprowadziło go już do rady generalnej, a stąd i wyżej; w 17G8 mianowany intendentem w Metz, później w Lille. Zdolny, ale płytki, obrotny, ale bez charakteru, nie przebierał w środkach i bezwględność tę przeniósł do polityki ozynnej, gdy go Ludwik XVI, wskutek zabiegów jego przyjaciółki, późniejszej małżonki, pani de Herwelay, powołał na urząd contrôleur général, t. j. ministra skarbu. Z początku szło wszystko pomyślnie. C. ujął sobie dzierżawców dochodu podatkowego zapewnieniem im zysków, rozszerzył działalność Comptoir’u d’escompte, zręcznemi rozporządzeniami i obietnicami rozbudził uśpione już zaufanie i dokazał tego, że w grudniu 1783 dano mu już 100 mil. liwrów pożyczki (na ll°/₀)> a w r°ku następnym nawet 125 mil. Połowę wszakże tych pieniędzy obrócił C. na wydatki nieużyteczne lub wprost uieprawidłowe i szkodliwe. Procenta czekać musiały na zaspokojenie, ale król dostał Rambouillet, królowa St. Cloud, miliony szły na wspaniałe festyny, wydatki na zarząd skarbu dziesięć-krotnie wzrosły. Nieurodzaj r. 1785 obnażył całą tę gospodarkę, opartą na pożyczce, a wydaną na zbytki. Podatki nie wpływały; wierzyciele krzyczeli, parlament się upierał i król musiał ze swego lit de justice gwałtem przeprowadzić (1786) nową, 80 - milionową pożyczkę. Zapobiegła ona hańbie zupełnej niewypłacalności skarbu, ale istotnego jego stanu w niczem nie polepszyła. Deficyt roczny wzrósł do 115 milionów, a długi wszelkie do 5 miliardów. Spostrzegł C., że mechaniczneini środkami sprowadzić może większą jeszcze niedolę i pomyślał o organicznem przetworzeniu samych podstaw, nietylko skarbowości, ale całego spółeczno-państwowego porządku Francyi. D. 20 sierpnia 1786 przedstawił Ludwikowi XVI odpowiedny memoryał, wskrzeszający zresztą tylko myśli Turgofa i Necke-ra. Reformy miał król dokonać przy pomocy Notablów i zwołał ich w grudniu 1786. D. 22 lutego 1787 C. wykładał już przed tern zgromadzeniem cały swój plan odrodzenia skarbowości francuskiej: 1) nowy, sprawiedliwszy rozkład podatków; 2) pod skromną nazwą subvention podatek gruntowy na szlachtę i duchowieństwo, w miejsce opłacanej vingtième; 3) opłata stemplowa za tranzakcye handlowe; 4) zniesienie pańszczyzny i szarwarków (corvées); 5) zniżenie opłat od majątków cudzoziemców (jura gabellae); 6) obcięcie listy cywilnej. Notable nie chcieli słyszeć o żadnych ofiarach, a lud nie uznawał samych Notablów za właściwy organ do reformy. C. poszedł na dno (d. 20 kwietnia 1787). Król posłał go na wygnanie do Lotaryngii, skąd były ulubieniec przeniósł się do Lon-

a. s.

Skrzydła długie, ogon bardzo krótki o 12 sterówkach. Szyję pokrywają pióra wydłużone, wązkie, zwieszające się na boki i tworzące pelerynkę. Skoki wysokie, palce krótkie i silne. C. nicobańca Gray. Gołąb nikobarski, grzywiasty, czyli z pelerynką. Głowa, szyja, lotki i spód ciała czarno-zielone, grzbiet, pokrywy skrzydłowe i długie pióra pelerynki (grzywy) trawiasto-zielone; ogon biały; dziób czarny, nogi purpurowe. Zamieszkuje południowo-zachodnią Azyę i sąsiednie wyspy. Odznacza się pomiędzy gołębiami oryginalną postacią i pięknem upierzeniem.

Calomarde a raczej Calomarda Franciszek Tadeusz (* w Aragonii 1775—f w Tuluzie 1842), mąż stanu hiszpański; pochodził z ludu i w młodości był podobno służącym; zamianowano go prokuratorem, pierwszym sekretarzem Lardiza-bała, ministra dla Indyj, wreszcie sekretarzem Rady kastylskiej. Opowiadają, że zyskał łaski Ferdynanda VII przez jakiś żart niesmaczny.

D. 18 stycznia 1824 r. zamianowany został ministrem sprawiedliwości i łask na miejscu Heredii i przy następnych licznych zmianach gabinetowych utrzymał się na swojem stanowisku. C. był zwolennikiem środków represyjnych i, jakkolwiek chwalono nieraz jego surową sprawiedliwość, nie zapomniano jednak, iż był on duszą partyi wstecznej, która zamknęła uniwersytety, by na ich miejsce otworzyć publiczne szkoły walki byków. D. 10 września 1827 r. stronnictwo „apostolskie“ obaliło go, ale niełaska trwała zaledwie kilka godzin;

C. przyszedł napo wrót do władzy i już 28 tego miesiąca kontrasygnował proklamacyę królewską przeciwko Karlistom i, jeden z pomiędzy wszystkich ministrów, towarzyszył królowi do Katalonii, po czem, mając dodanego do pomocy hrabiego d’Espafia, rozwinął niesłychane okrucieństwo w tępieniu powstania, co uczyniło imię jego ohydnem; w kwietniu 1828 mieszkańcy Saragossy wygwizdali go.

C. wydał nowy kodeks karny i handlowy i nie był obcym sankcyi pragmatycznej z d. 29 marca 1830 r., która orzekła zniesienie prawa Balickiego w Hiszpanii, a tern samem niweczyła wszelkie nadzieje Karlistów. Po śmierci generała Salmona C. objął tekę spraw zagranicznych, ale musiał ją wkrótce odstąpić, dla nieznajomości języka francuskiego, i powrócił do ministeryum sprawiedliwości (1831).

Nagle C. zbliżył się do Karlistów; korzystając z osłabienia, w jakie popadł Ferdynand VII przez niebezpieczną chorobę (wrzesień 1832), wymógł na nim odwołanie sankcyi pragmatycznej, co odbierało tron infantce Izabelli, ale gdy król wrócił do zdrowia, królowa została ogłoszoną regentką, a C. popadł w niełaskę; podobno nawet siostra królowej,

Ludwika Carlotta, spoliczkowała go wobec dworu.

C. umarł we Francyi, prawie zapomniany. Życie

jego opisali: Don Francisco de Cardenas i Pastor dynu i stamtąd krytykował politykę skarbową swych Diaz w 4-m tomie zbioru „Galeria de Espańoles następców: Brienue’a i Neckera. W Londynie oże-celebres contemporaneos“ (Madryt, 1841—-L849). j nił się z ową, owdowiałą już wówczas, panią Ha-

E. Cat w „Gr. Encycl.“ Lamirault'a.    r j verlay, 60-letnią. Po zwołaniu Stanów Generalnych

Calonne Karol Aleksander (* 1734—f 1802), j w 1788 przyjechał do Flandryi w nadziei wyboru; czynny polityk, minister skarbu franc., z rodziny ale mu wstępu na terrytoryum francuskie surowo

wzbroniono. Obrażony tem, po wybuchu rewolucyi szeroko-tarczkowate, całkie lub łateczkowane. Pest-C. przystał do emigrantów koblenckich i na cele czak kulisty albo jajowy, 1-nasionowy. Nasiona restauracyi monarchicznej, prócz zabiegów swych, wzniesione, o skórce prawie błonkowatej. Zarodek zdolności, podróży po Niemczech, do Rossyi i Włoch, bezbielmowy, wsteczno-legły; listnie bardzo grube wyłożył cały majątek swej żony. Zapłatę otrzy- i zrosłe; rostek króciuchny, górny. Gumiaki za-mał w niewdzięczności. W 1802 za pozwoleniem mieszkują strefę równikową Azyi, Afryki, Oceanii Bonapartego wrócił do Francyi, ale miesiąc żale- i Ameryki. Obfitują one w substancye balsamiczne dwie cieszył się krajem; zmarł d. 30 października i żywiczne. Zasługują na przytoczenie następujące 1802. C. jest autorem „Tableau de 1’Europe en gatunki: 1) C. Inophyllum L. G. wielkie, piękne drze-novembre 1795“ i innych.    wo, 90' dorastające a dochodzące 12' w obwodzie,

(Jalonne wiee-hrabia, Alfons Bernard, pu- ^ koroną nader szeroko ro^ostartą, z korą bardzo blicysta i literat francuski (*1818 w Béthune). g‘ -’N > bardzo chropawą, czarniawą zewnątrz a czer-Skończywszy studya w szkole prawa w Paryżu, wouav'!- wewnątrz. Liście krotko- ogonkowe, jajo-został współpracownikiem różnych czasopism arche- "Iate ,lub Powrotnie jajowate, w końcu tępo za-ologicznych i krytycznych. W r. 1848 napisał okrąglone lub niekiedy wgniecione, a nawet i wy-do współki z M. X. Montepin'em „Trois journées    °Srubne’    z wierzchu ciemno-zielone

de février* i „Le Gouvernement provisoire, histoire 1    8P0(iem, b|e<^ (    grubym ner-

anecdotique de ses membres“. Po zamknięciu wem głównym a bocznemi cienkiemu rownoległemi, przez rząd dziennika „Lampion“, którego był jed- «rona k?towe ®r® kwiatowe, od liści dłuższe, nym z redaktorów, próbował go zastąpić przez w'otkie; kwiaty białe-miłej woni. Pestezak kulisty

„Bouche de fer*, lecz wydał tylko jeden numer;    ra' sre.dmcy’ lan.'W. z(!lta"y lab co,kolw'ek

krótko trwał również, założony przez niego, „Les wozowy z miąższem cienkim i żółtym; pestka pra-Quattre Henri, journal de la reconciliation“ (1850). w(e kulista gębczasto-korkowata. Nasiona kulisto-

W 1862 C. założył „Revue contemporaine“, które, JaJowe' kr0‘k°- k?nczys,te' źTol‘awe- Dz,kl ,zaaJ?aJe zrazu prowadzone w duchu legitymistycznym, od sl? w Południowej części Indyj Wschodnich, jako r. 1855 zaczęło otrzymywać subweucyę rządową; teżuPfawlany nader gęsto; kwitnie przez większą pozbawione jej 1859 po powstaniu „Revue euro- f«sć roku. Zraniony, sączy sok żółty i balsamiczny, péenne“, w 1861 odzyskało znów opiekę oiioyalną 80ma«0y się w powietrzu w żywicę żołtawo-cisą, i cieszyło się nią aż do r. 1861. w krórym arty- zwaal* Takamahaką wschodnią lub w sko-kuły Kératrego z powodu wyprawy meksykańskiej mpkach wyborną-rmWwca onentahs v. m sprowadziły ostateczne zerwanie. Oprócz prac testxs s- s,Mlmu' że ms P^ejmuje wszystkie części dziennikarskich, C. pisał także romanse i nowelle, r0.ślmy>.a Przytem jest ostrym i sprawiającym wy-bądź pod własnem imieniem, bądź też pod pseu- ml0,‘y, ¹ prfeozyszczenie,-miejscami zwykli zada-donimem A. Bernard; między innemi: „Bérangère“ wac korę, jako lek pędzący mocz, iiscl używać (1852); „Le Portrait de la marquise” (1852); „Les ® .chorobach oczu, a oleju z nasion w wyrzutach Frais de la guerre“ (1861); „Pauvre Mathieu“ skórnych oraz do oswietlania.-2) C. Caldm Jacq. (1861); „La Ferme des moines“ (1879); „Les Ophi- Ö. Kalaba. Drzewo około 30 wysokie o pniu diennes“ (1884); „Les Epreuves d'une héritière“ kr6tklm 1 “ęsto już od samego odziemka rozgałę-(1885); „La Foire aux ecus“ (1886); dalej broszury    ⁰    4-kanciastych; liściach krotko-

polityczne (odbitki z „Revue contemporaine“): „De ogonkowych, jajowatych lub przewrotme-jajowatych, la défense des côtes en Angleterre“ (1859); „La tęgich skórzastych, lśniących i delikatnie prążko-Pologne devant les coésquences du traité de Vienne“ wanyeh; gronach kątowych wielkich 6    7 kwiato-

(1861); „M. Ratazzi et de la crise italienne- (1861); wy°b; kwiatach białych, wonnych; o pestozaku ku-„Le Rôle de la Prusse et 1’ Allemagne du nord listym’ sie¹⁰“?“. 8k4Po mięsistym; pestce szarawo-dans l’équilibre européen“ (1866) i inne. Pod żółtej a nasionach białych. Częsty na Antyllach; pseudonimem Toison d’Or i pod tytułem „Noblesse kwitnie w październiku i listopadzie, bok wytoczo-de Contrebande“ (1863) zebrał ciekawe wiado- żołto-zielonawy, tężejąc, nabiera coraz oiem-mości o rozmaitych rodowodach podejrzanych.— nieJszeJ barw? zielo“eJ. a woni miłej, jakby cytry-Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    * nowej; stanowi balsam, w ojczyźnie w skutkach

lekarskich wyżej ceniony nad kopaiwowy i peruwiań-Calophyllmn Li. Gumiak. Rodzaj roślin na- ski, zadają go zaś jako środek pobudzający, ułatwia-leżący do rodziny Okrętlowatych (Clusiaceae), ple- jący wydzielanie, wzbudzający poty, zwłaszcza w zamienia Gumiakowych (Calophylleae). Kwiaty obu- lub starzałych chorobach płuc, ciekączkach i upławach, przez zronienie mieszano-płciowe. Okwiat podwój- podobnie jak i korę. Oleju z nasion używają do ny, złożony z listków kielicha i płatków korony, malowania lub oświetlania; drzewo zaś, nader dachówkowatych, w liczbie rozmaitej, od 4 do 12. ciężkie i giętkie, nadzwyczaj cenią z jego trwało-Pręciki liczne lub niekiedy prawie w oznaczonej licz- ści.—3j G. Tacamahaca Willd. G. Takamahaka. bie, już wolne, już zrosłe w podstawie w wiele Drzewo rosnące na Magadaskarze i wyspach Mas-wiązek; nitki cienkie, pylniki wewnątrz- zwrotne, kareńskich; odróżnia się od poprzedzających liśćmi 2-woreczkowe, wzniesione, otwierające się w podłuż. węższemi, jajowato wydłużonemi i zaostrzonemi. Zalążnia wolna 1-komorowa, z 1-ym zalążkiem wznie- Za nacięciem pnia sączy się z niego sok brudno-sionym z podstawy i prostoległym; szyjka szczyto- zielony, balsamiczny, woni właściwej, znany pod wa dość długa, czasem falisto powyginana; znamię nazwą Balsamu Maryi albo Takamahaki bur-

j. A-

J. A.

pl.“ VI, 315- 360).

And. S.

J. A.

boński ej, używany w miejscu na rany, wrzody i t. p. zewnętrznie.

Calopteryx, ob. Świtezianka (Panna).

Calosanthes BI. Trąbią. Rodzaj roślin, należący do rodziny Trąbkowatych (Bignoniaceae). Cechuje się on: kwiatami wielkiemi, dzwonkowatemi, prawie foremnemi. Pręcików 5 z pylnikami 2-wo-reczkowemi. Krążek walcowaty gruby, podtrzymujący zalążnię 2-komorową, posiadającą dwa łożyska w każdej komorze. Zalążki ułożone w cztery szeregi na każdem łożysku. Torebka wielka, przypłaszczona, otwierająca się od nasady w dwie łupiny, z których jedna wklęsła a druga wypukła, przy czem odsłania się przegroda, okryta pła-skiemi nasionami, otoczonemi wielkiem błoniastem i przezroczystem skrzydłem. Znany tylko jeden gatunek Calosanthes indica Blum. (Bignonia indica) wysmukłe drzewo, średniego wzrostu, niezbyt rozłożyste, z szarą korą, z gałęziami szorstkiemi i tęgie-mi; z liśćmi bardzo wielkiemi, parzysto dwa razy pierzastemi, o 5—7 parach listków, sercowato-jajo-watych zaostrzonych, nagich, cało-brzegich, postaci lipowych; z gronami końcowemi okazałemi; z kielichem 2-calowym, skórzastym, prawie uciętym, rurkowato-lejkowatym; z koroną 4 calową, białawo-źółtą, czerwono-prążkowaną,—z gardzielą również szeroką, z krajem grubym, pomarszczonym, kędzierzawym i kosmatym; z pręcikami wszystkiemi pło-dnemi o pylnikach strzałkowatych; z torebką 2 calową, grubości palca, drzewiastą i cisą; z nasionami okrągławemi, w % częściach brzegiem obwiedzio-nemi, ze skrzydłem błoniastem, białem, na cal szero-kiem. Zwyczajny w Indyach wschodnich i na Jawie. Liśćmi świeżemi w ojczyźnie leczą wrzody i złamania.

Calosoma, ob. Tęcznik.

Calotermes, ob. Ter mity.

Calothamnus Labil 1. Krasnokłos. Rodzaj roślin, należący do rodziny Mirtowatych (Myrtaceae), plemienia Maliczkowych (Leptospermeae). Ma kwiaty podobne jak u Czarnobiela (Melaleuca), 4—5 liczebne, z pręcikami w znacznej rozciągłości po-łączonemi w 4—5 wiązek przeciwległych płatkom. Niższe pręciki są czasami płonne, lecz inne mają pylniki wzniesione, podstawą osadzone, podługowate, o woreczkach równoległych, otwierających się w dwie podłużne szpary. Zalążnia, taka sama jak w rodzaju Melaleuca, 3—4 komorowa; zalążki w komorach liczne, wzniesione lub zwieszone, osadzone na łożysku prawie kulistem lub mniej więcej tarczowa-tem. Owoc i nasiona podobne do tych, co u Melaleuca. Są to krzewy gładkie lub kosmate, o liściach naprzemianległych, wązkich, sztywnych, płaskich lub walcowatych, o pięknych kwiatach, często mie-8zano-płciowych, bezszypułkowych, osadzonych wzdłuż gałęzi i o owocach często pogrążonych w osadce nabrzmiałej. Znane są 22 gatunki, rosnące w Australii zachodniej. Wiele z pomiędzy nich bywa hodowanych dla ozdabiania szklarni z powodu pięknych czerwonych kwiatów (ob. H. Bâillon „Hist, des

J. A.

Caloto, miasto w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Kolumbia, w departamencie Cauca, w dolinie rz. Cauca, kopalnie złota, 4,000 m-ców.

Calotropis R. Br. Mudaryna albo Mleczara. Rodzaj roślin, należący do rodziny Trojeściowatych (Asclepiadaceae), plemienia Obwoinowych (Cynancheae). Kielich 5-dzielny, wewnątrz przy podstawie opatrzony w gruczoły, których liczba niestała. Korona prawie dzwonkowata, z krajem 5-dzielnym, z rurką

5-kątną, w kąty torbiaste. Przykoronka znitkowego wszystkie 5 listków łódkowate i przyrosłe do cewki, znitka w podstawie odgięta. Pręciki przytwierdzone do nasady korony; nitki ich zrosłe w rurkę krótką, a pylniki uwieńczone przyrostkiem błoniastym. Pyłkowiny w każdym woreczku pylnikowym po-jedyńcze, przewrotnie-jaj o wate i podługowate, ścienione; wierzchołkami zcieńczonemi uwieszone, 5-klapowe lub 5-kańciaste. Owocami są mieszki krótkie, brzuchate, gładkie, zawierające nasiona, w znaczku czubate. Mudaryny są to krzewy lub małe drzewa gładkie lub okryte włoskami wełnistemu i białawemi. Liście ich często przeciwległe, szerokie, prawie bezogonkowe. Kwiaty ułożone w wierzchołki do baldaszków podobne albo rozgałęzione, wierzchołkowe lub kątowe. Kwiaty duże, zewnątrz zielonawe, a wewnątrz zwykle purpurowe. Znane są trzy gatunki, żyjące w Azyi, Arabii i w Afryce podrównikowej. C. gigantea R. Br. Mudaryna olbrzymia, pospolita w Azyi południowej, jest krzewem o łodydze do 10' wzniesionej, grubości uda, z korą szarą, cały opilśniony kosmkami wełnistemi, białemi i ścierającemi się. Zawiera on sok mleczny, gorzko-ostry, do opium podobny; tak sok ten, jako i kora korzenia, zwana korzeniem muda-rowym, radixMudarii, okwitające w mu dary nę i w niewielkich dawkach wzbudzające wymioty, oddawna są w użyciu lekarskiem w padaczce, kurczach, porażeniach, słoniowaciźnie, czerwiwości, zimnicach i mnóstwie innych cierpień złośliwych. Na Jamajce leczą nim owrzodzenia gardła i choroby oczu, a z włókien kory wyrabiają przędzę do jedwabiu podobną.

CalovhlS,Kalau A braham (* 1612 wMohruugen —f 1686 w Wittenberdze), teolog niemiecki kościoła luterańskiego, kształcił się w uniwersytecie królewieckim, a od r. 1637 do 1643 sam wykładał na nim teologię. Z Gdańska, gdzie był rektorem i kaznodzieją, został w r. 1650 powołany na profesora teologii i generalnego superiutendenta do Wittenberg!. C. dał się poznać swojemi pismami polemicznemu, nietylko przeciw katolicyzmowi, ale i przeciw różnym sektom protestanckim; nieprzejednanym zwłaszcza okazał się przeciwnikiem C a 1 i x t u s a (ob.), którego pojednawcze dążności nazwał synkretyzmem. W r. 1655, w imieniu przeciwników Calixtusa, napisał „Consensus repetitus fidei verae lutheranae“, deklaracyę, potępiającą 85 błędów synkretycznych. W tym samym duchu opracował „Historia sincre-tistica“ (Wittenb., 1682 r.). Inne jego pisma są: „Mataeologia papistica“ (1647) i „Theologia aposto-lica romana“ (1648)—przeciw katolicyzmowi i jezuitom; „Socinianismus profligatus“( 1652)—przeciw socynianom; „Discussio controversiarum“ (1665)— przeciw kalwinistom, oraz „Systema locorum theo-

logicorum“ (12 tomów, Witten. 1665—77)—schola- i buntu niewolników, ma wspaniały kościół Wniebo-styczny wykład dogmatyki, i „Biblia illustrata“ (4 | wzięcia (Assunta) z epoki normandzkiej i przeszło

7,000 m-ców, którzy trudnią się uprawą owoców południowych i prowadzą rozległy handel figami

And. S.

And 8.

K. J.

Caltagirone, Z przydomkiem: „gratissima“, znaczne miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Katanii, nad rzeką t. im., wpadającą z prawej strony do rz. Simeto, leży na wyniosłości 609 m. nad p. m. w pięknej i bardzo żyznej okolicy, jest stolicą okręgu i siedliskiem biskupa, posiada kolegium, liceum, kilka godnych uwagi kościołów i pałaców, teatr, muzeum przyrodnicze i 32,323 m-ców (1883). Ludność trudni się garncarstwem (słynne wyroby z terrakoty), uprawą wina i owoców południowych. Trzęsienie ziemi 1693 r. połowę miasta obróciło

And. S.

And. S.

Caltavuturo, miasto na wyspie Sycylii, w de-partam. Palermo, okręgu Termini-Immerese, w urodzajnej okolicy, produkującej wiele zboża, z ruinami wspaniałego niegdyś kościoła, na stromej skale,

tomy, Frkf., 1672; nowe wyd., Drezno, 1719), dzieło egzegetyczne.—Pisał o nim Tholuck w „Die Wittenberger Theologen“ (1852).

Oalpe, inaczej Alyba, u starożytnych skała w cieśninie Gibraltarskiej, na brzegu iberyjskim, która z przeciwległą skałą Abila v. Abenua, na brzegu afrykańskim, tworzyła tak zwane Słupy Herkulesa. Na skale tej leżało miasto C., osada Ba-stulów, rzymskiej prowincyi Betyki (Baetica).

Całpurnia (paleont.). Pod nazwą O. europaea opisał Sap or ta liść i owoc kopalny z pokładów średnich oligocenowych w Armissan (połud. Francya). Szczątki te leżały oddzielnie. Owoc stanowi długi płaski strąk z brózdką na górnym, a listewką na dolnym brzegu. Listki pierzaste, eliptyczne, tępe podobne do abissyńskiej C. aurea z rodziny groszkowatych, gruppy Sophoreae. Istnienie dzisiejsze rodzaju tego w Abissynii przemawia za możliwością istnienia jego w okresie trzeciorzędowym w południowej Francyi.

Całpurnia gens, ród rzymski, składający się z kilku familij. Najsławniejszą z nich była rodzina Pizonów (ob. Piso). Do rodziny tej należała także Ć., trzecia żona Juliusza Cezara. Z członków innych rodzin znani są: 1) M a r c u s Calpurnius Flam-ma, odznaczył się w r. 258 przed Chr., w czasie pierwszej wojny punickiej, ratując męztwem swem i poświęceniem się wojsko rzymskie od zguby (Liv. — 2) Lucius O. Bestia (ob. Bestia). — 3) Marcus C. Bibuł u s, będąc w r. 59 przed Chr. konsulem, jednocześnie z Cezarem, stawiał opór, lecz bez skutku, jego prawom rolnym. Następnie wspólnie z Katonem przeprowadził prawo, mianujące Pompejusza wyłącznym konsulem (bez towarzysza) na r. 52. Wkrótce potem udał się, jako pro-konsul, do Syryi, gdzie zyskał sobie dobre imię swemi uczciwemi rządami. (Cic. ad Att. 6. 1.)—4) Marcus C. Bibulus, syn poprzedniego, dostał się po bitwie pod Philippi w ręce Antoniusza, który go zamianował następnie swym legatem w Syryi; zostało po nim dzieło, zawierające wspomnienia o Brutusie (PlutarChi Brutus, 13).—5. C. Fl accus, retor rzymski, żył za czasów cesarza Hadryana; pozostały po nim wzory mów, służące dla ćwiczeń w szkołach retoryki.—6). Titus C. Siculus, poeta, żyjący na początku panowania Nerona, naśladował w utworach swych Teokryta i Bukoliki Wer-giliusza. Z utworów tych, objętych nazwą Belogae, właściwie tylko 7 wcześniejszych należy do C-a, 4 zaś późniejsze, jak uzasadnił to Haupt w pracy swej: „De carminibus bucolicis Calpurnii et Nemesiani” (Berlin, 1854), są napisane przez Aureliusza Ne-mezyana, żyjącego w 2-ej połowie 3-go w. po Chr. (Bernhardy—„Grundriss der römischen Liter.“).Km- K-Calpurnius, ob. Całpurnia.

Caltabellotta, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Girgenti, okręgu Sciacca, zbudowane dokoła starej twierdzy, która wznosi się na stromej skale, 249 m. nad p. m., jest osadą saraceńską Ka-lat-el-Belut (warownia dębowa), założoną w IX w. niedaleko starożytnej Triocala, znanej w historyi

suszonemi.

w gruzy.

Caltanisetta, 1) C. departament włoski na wyspie Sycylii, zajmuje środkową część jej południowego wybrzeża i graniczy z dep. Palermo, Girgenti, Katania i Syrakuzy; 3,769 km. □, 288,255 m-ców (1886). Kraj całkowicie górzysty, należy do wyżyny środkowo-sycylijskiej, pochylonej ku południowi, składa się ze skał trzecio-rzędowych, w których przeważają utwory mio-i plioceniczne nad eoce-nicznemi; pokrywa je glinka urodzajna, stanowiąca najważniejszy czynnik tutejszych pól pszennych. W porze suchej, po żniwach, gdy żar słoneczny spali wszelką roślinność, ziemia pęka w niezliczone szczeliny, a cała okolica, bezdrzewna, przedstawia widok spieczonego stepu. Tylko w niższych i wilgotniejszych dolinach rzecznych (rzeki ważniejsze Salso i Płatani) znajdują się urocze gaje oliwne, pistacyowe, migdałowe, kasztanowe i wszelkich owoców południowych. Głównym artykułem pro-dukcyi roślinnej jest pszenica, produkcyi zaś mineralnej siarka, której departament C. jest uajważniej-szem na całej wyspie ogniskiem (rocznie 1 lf₂ mil. centn. metryczn.); obok tego sól, gips i wyborna glinka fajansowa (słynne terrakoty). Hodowla zwierząt domowych zajmuje drugorzędne miejsce. Departament dzieli się na trzy okręgi: C., Piazza Ar-merina i Terranova. — 2) C., stolica poprzedniego departamentu, leży w samym środku wyspy, w dorzeczu rz. Salso, 588 m. nad p. m., łączy się drogą żelazną z Palermo, Katanią i Girgenti i liczy 30,480 m-ców (1886). Jest siedliskiem biskupa, posiada piękną katedrę, ozdobioną cennemi freskami z XVI w., zamek, seminaryum duchowne, liceum, gimnazyum, szkołę techniczną i górniczą, teatr, cytadellę, jest nadto ogniskiem kopalni siarki i siedliskiem urzędu górniczego. Okolica przedstawia rozległą i urodzajną wyżynę, która jest główną dostarczycielką pszenicy na wyspie. Pod C-ą wojska królewskie, dowodzone przez Florestana Pepe, poraziły na głowę powstańców palermitańskich d. 2 września 1820 r. 0 5 km. na wschód leży wulkan szlamisty Terra-pilata.

oraz z twierdzą arabskiego pochodzenia (Kalat-Abi- | r. W 1635 r. C. został na żądanie króla wybrany

And. S.

Thur). do 6,000 m ców.

A. O.

Caltcwie Z Kamiennej Góry, stary ród czeski, który do połowy XIV w., pisał się „z Wilkosze-wa“. Do wybitniejszych członków jego należy: Jan C. z K. G., krewny i wielki przyjaciel króla Jerzego Podjebrada; był on kilkakrotnie używany do rozmaitych poselstw, jak np. w r. 1456, gdy go posłano do Wiednia z kilku innymi mężami stanu dla przeprowadzenia ugody między cesarzem Fryderykiem a królem Władysławem. W r. 1459 był pełnomocnikiem króla Jerzego Podjebrada na zjeździe w Wunsiedel, poczem towarzyszył królowi do Chebu (Eger), gdzie uczestniczył w konferencyi z książętami Rzeszy niemieckiej, a w r. 1460 przyczynił się do zawiązania stosunków przyjaznych pomiędzy królem Jerzym a Ludwikiem, księciem Bawarskim. Umarł jako najwyższy mincmistrz królestwa czeskiego w r. 1465, nie pozostawiwszy

archiwistą (recorder) miasta Londynu, urząd ten Caitha L. Knieć. Rodź i roślin należący do jednak pełnił niedługo, gdyż już w styczniu 1636 rodziny Jaskrowatych {Banunculaceae), plemienia C e r. b. był zamianowany attorneyem sądu „of ward miernikowych(Itelleboreae). Kielich koronowały,4—5 and liveries“. W tymże czasie nadany mu został a rzadziej 6 — 8 działkowy, w przedkwitnieniu da- tytuł rycerza, „ knight “. Wkrótce potem C. chówkowaty, trwały albo odpadający. Korona ża- zmarł w sile wieku, w sierpniu 1637 r. dna. Pręciki mnogie. Zalążni 4 — 10 lub więcej, wolnych 1-komorowych; komory o wielu zalążkach 2-szeregowych na szwie wewnętrznym. Owoce — mieszki błoniaste, beztrzonkowe, pękające od wewnątrz w podłuż, wielo-nasionowe. Nasiona jajowate, z szewkiem sterczącym, ze sznurkiem grubym.

Niektórzy ze współczesnych autorów, jak Bâillon,

(„Hist, des pl.“ V. 22) Caitha odnoszą do rodzaju Trollius, Pełnik, od którego różni się ona jedynie brakiem korony. Kniecie są rośliny zielne, trwałe, rosnące na błotach w strefie zimnej i umiarkowanej obu półkul. Caitha palustris L. Knieć błotna, dawniej Kniecią wodną, Wołowemokiem,

Kaczyńcem, a miejscami od ludu Łotociami zwana. Ziele trwałe, o korzeniu długim, białawo-włóknistym, o łodydze podnoszącej się lub wzniesionej, dość grubej, zaokrąglono-kątowatej, dętej,

N.

Caluire-et Caire, fabryczne miasto we francuskim departamencie Rodanu, o 4 km. na północ od Lugdunu, którego jest jakby przedmieściem, powstało z połączenia w jedną całość dwóch miejscowości Caluire i Cuire, posiada liczne fabryki,jako to: drukarnie fularów, farbiarnie, fabryki machin i t. p.;

And S.

Calumba v. Columbo. Korzeń rośliny Chas-manthera palmata H. Bn. (Cocculus palmatus DC. (ob.

soczystawej i nagiej, dołem bezlistnej, górą ulistwio- po sobie męskiego potomstwa, nej i gałęzistej, oraz rowkowanej. Liście prawie nerkowate lub okrągławo-sercowate, tępo zaokrąglone, karbowane, żywo zielone i lśniące, na ogonkach miernych i rozszerzonych w podstawie w pochwę błoniastą, cisawą, otulającą łodygę. Przy-korzeniowe długo-ogonkowe, większe, okrągłejsze i bardzo głęboko sercowate. Kwiaty 1" i więcej do 10,000 m-ców. w średnicy, żółte, lśniące. Mieszki gwiazdkowato ułożone, równowązko-wydłużone, ściśnione, mar-

J. A.

Calumbo, jedna z najstarszych, bo już w 1577 r. założonych, osad portugalskich, na zachodniem wybrzeżu Afryki, niedaleko uścia rz. Quanzy do Atlantyku (prawie 9° sz. pd.), prowadziła niegdyś bardzo ożywiony handel z wnętrzem kraju, dziś nie-

szczkowate w poprzecz ukośnie, zaostrzone krótką wyraz Chasmantbera). szyjką. Nasion 1 —15 jajowych i czarnych. Nader pospolita u nas na bagnach, łąkach wilgotnych, kałużach, rowach i stawach. Kwitnie w kwietniu i maju. Ostrej rośliny tej niegdyś używano jako Ziela i kwiatów Knieci błotnej, herha et

And. S

Calumnia, Calumniatores, ob. Oszczerstwo, Oszczercy.

Calvados, departament Francyi północnej, zajmuje wschodnią część Normandyi nad kanałem La Manche, i graniczy na wschodzie z dep. Eure, na południu z dep. Orne, na zachodzie z dep. Manche, 5520,7 km. □. Wybrzeże nad kanałem ciągnie się na długości 130 km. i z wyjątkiem kilku drugorzędnych przystani (Trouville, Honfleur), wybitniejszych zatok i portów nie przedstawia; natomiast wzdłuż środkowej części wybrzeża ciągnie się wyżyna podmorska (plateau de C.), usiana mnóstwem skał podwodnych, nader dla żeglugi niebezpiecznych. Środkiem kraju z północy na południe ciągnie się obszerna równina jurajskiej formacyi; jest to żyzna, przeważnie rolnicza i pasterska Campagne de Caen; po obu jej stronach, na wschodzie i zaohodzie, grunt podnosi się i fałduje w liczne wzgórza; na wschodzie kraina pays d’Auge ze

J. A.

flores Calthae palustris w wielu chorobach, dziś co podupadła na korzyść portowego miasta S. Paolo jeszcze miejscami jej pąki zaprawiają w occie jak- de Loanda, które przez zbudowanie drogi żelaznej by kaparki, a jest powszechnem mniemaniem, do Ambaki zagarnęło w swe ręce handel miejsco-że od jej spożycia przez krowy barwa żółta masła wemi produktami, zawisła.

Calthorpe Sir Henry (1586 — 1637) urodził się w Cockthorpe, w hr. Norfolk. Poświęcił się zawodowi adwokata i zdobył sobie obszerną praktykę. Wkrótce po ślubie Karola I został przez niego mianowany adwokatem (Solicitor) królowej Henryety Maryi. Kiedy w 1627 r. król nałożył na kraj przymusową pożyczkę, której lud nie chciał dobrowolnie płacić, rząd kazał uwięzić pięciu właścicieli ziemskich, którzy, w obronie swej powołując się na habeas corpus act, domagali się wypuszczenia z więzienia. Sprawa ta miała pierwszorzędne znaczenie, gdyż była jedną z oznak zbliżającej się rewolucyi. C. był właśnie obrońcą jednego z owych pięciu, Sir Tomasza Darnella, i świetną obroną przyczynił się do uwolnienia go. Mniejsze powodzenie miała obrona C-a za Beniaminem Valentine, jednym z siedmiu członków parlamentu, przeciwko którym sprawa była wytoczona w 1630

And. S.

A. O.

skał trzeciorzędowych zbudowana, miesza się ku północy z utworami kredowemi i spada stromeiri, niemal pionowemi, ścianam* ku morzu (miejscami 140 m. wysokości); krainy zachodnie Bessin i Bocage są wogóle wyższe: le Bremoy ma 361 m. wzniesienia nad p. m., Mt. Pinson 359 m., Mi. d’En-cre 331 m.; przeważają tu skały paleozoiczne i orograficznie należą do systematu wyniosłości breto* • skich. Rzeki są bardzo liczne; wszystkie, bez ża-dnego zgoła wyjątku, mają charakter rzek nadbrzeżnych, krótkich, w wodę mało zasobnych; ważniejsze z nich, idąc ze wschodu na zachód, są: Touques (pr. dopł. Calonne), Dives (pr. d. Oudon, Vie, Dorette; 1. d. Filaine, Laison), Orne, spławna i skanalizowana w dolnym biegu (prawy dop. Laize, 1. d. Vère, Odon), Seulles, Vire (pr. d. Aurę z dopł. Drôme); ogólna długość rzek żeglownych, licząc w to kanał Orny od Caen do morza, wynosi 118 km. Klimat zdrowy i łagodny, choć zmienny, opady atmosferyczne znaczne, wiatr zachodni jest panujący. Grunt urodzajny, bardziej jednak przez wysoką kulturę, aniżeli z warunków przyrodzonych; departament C., w całości swej rozważany, jest prze-dewszystkiem rolniczy, przyczem hodowla zwierząt domowych stanowi ważną pomoc dla rolnictwa; uprawia się głównie pszenicę i owies; obok tego jednak sieją len i konopie, nasiona oleiste, warzywa i t. p., hodowla drzew owocowych doprowadzona do wysokiego stopnia doskonałości (zwłaszcza jabłek i gruszek dla wyrobu cydru). Lasów mało; większe bory spotyka się tylko w stronie wschodniej (forêt de Touques) i południowej (forêt de St Sever i forêt de Cinglais). Ze zwierząt domowych słynne są konie rasy normandzkiej, podobnie bydło rogate i owce; hodowla drobiu wysoko rozwinięta i sowicie się opłaca; C. bowiem znajduje w sąsiedniej Anglii łatwy zbyt dla swych produktów nabiałowych, jak masła, sera, jaj. i t. p. Rybołówstwo przynosi znaczny dochód; poławiają się głównie homary i śledzie, przedewszystkiem zaś ostrygi (28 mil. sztuk rocznie); w ostatnich czasach zaprowadzono na wybrzeżu kilka sztucznych ostrygami, które rozwijają się pomyślnie. Bogactwo mineralne nieznaczne, jest nieco żelaza, oraz węgla kamiennego, prócz tego dobywa się marmur, granit i sól. Przemysł w kraju tak wybitnie rolniczym ma już znaczenie drugorzędne; wszakże nie bez znaczema są fabryki papieru, koronek, płótna (toiles cretonnes), kanwy, tkanin wełnianych, przędzy, towarów dzierganych, wyrobów ze skóry, żelaza i stali; ogniskiem przemysłu jest stolica departamentu Caen, oraz miasta Lisieux, Pont-l’Evêque, Bayeux i Falaise. Handel ma wielkie ułatwienie w nadbrzeżnem położeniu oraz w znacznej liczbie wybornie utrzymanych gościńców bitych i dróg żelaznych; tych ostatnich przeszło 500 km. Ludność zmniejsza się stale: w roku 1866 liczono jej przeszło 475,000, odtąd każde pięciolecie wykazywało ubytek, częścią skutkiem emi-gracyi, częścią skutkiem nieznacznej stosunkowo liczby urodzeń, tak, że w r. 1891 departament liczył już tylko 428,945 tj. 78 na 1 km. □. Stan oświaty jest zadawalniający, do czego przyczynia się wzrastająca wciąż liczba szkół ludowych i średnich;

liczba analfabetów mn;ąjszą jest od średniej z całej Franc}!; ogniskiem oświaty i szkół wszelkiego rodzaju jest również Caen. Pod względem kościelnym podlega C. władzy biskupa w Bayeux, a pod względem wojskow}m należy do 3-o korpusu armii w Rouen. Do senatu wybiera trzech, a do izby deputowanych siedmiu posłów. Administracyjnie dzieli się na sześć okręgów: Bayeux, C., Falaise, Lisieux, Pont l’Evêque, Vire, te zaś na 38 kantonów i 763 gmin.—Por. Hippeau: „Dictionnaire topographique du département du C.“ (Paryż, 1883).

Calvaert Dyonizy, malarz flamandzki (* 1540 w Antwerpii — f w Bolonii 1619). Wcześnie udał się do Włoch i wstąpił do pracowni Prospera Fon-tany w Bolonii. Sabattiniemu w Rzymie pomagał w malowidłach Watykańskich, przez Włochów zwany Dyonizym Flamandczykiem. Stał się filarem szkoły Bolońskiej, wykształciwszy Guida, Albana i Dominikina. Lanzi utrzymuje, że około 130 uczniów wyrobił. Styl miał ciężki, przejęty ówczesnym manieryzmem włoskim- Najważniejsze prace jego są w Bolonii, Placencyi i Reggio. W muzeum w Lukce znajduje się C-a „Danae“, jeden z najlepszych jego obrazów, w Galeryi Drezdeńskiej „Objawienie się N. Panny świętym Franciszkowi i Dominikowi“.    w- G

Calvert Leonard (f 8 czerwca 1647 r.) gubernator Marylandu, w Ameryce, był drugim synem Jerzego C., pierwszego lorda Baltimore, i bratem Ce cil a C., drugiego lorda Baltimore, który uzyskał od Karola I przywilej na kolonię z 20 czerwca 1632 r. Na żądanie swego brata Leonard C. puścił się na wyprawę z dwoma okrętami z Cowes, 22 listop. 1633 r. Emigranci składali się z dwustu osób, należących do lepszych rodzin, rzymsko-katolickiego wyznania; jakkolwiek zaś kolonia, którą mieli założyć, miała stanowić schronienie dla prześladowanych katolików, od początku była w niej ogłoszona zupełna tolerancya religijna. Nazwisko Maryland było nadane przez Karola I na cześć żony jego, Henryetty Maryi. Koloniści przybyli 24 lutego 1634 r. do portu Comfort, w Wirginii, i objęli w posiadanie opuszczoną indyjską wieś, którą nazwali St. Mary. Pierwotne dzieje kolonii są nieznane, z powodu, że akta jej były pochwycone w 1646 i wywiezione do Anglii.

Calvert Jerzy Henryk lord Baltimore (* 1803 w Baltymorze — f 1889 w Nowym Yorku), poeta i literat amerykański. Nauki pobierał w Harvard College, poczem uczęszczał na uniwersytet w Getyndze; po powrocie do kraju był redaktorem „The Baltimore American“. Oprócz utworów poetyckich— „Cabiro“ (1840); „Ellen“ (1860); A nation’s birth” (1876) i t. d.—napisał studya historycznoliterackie: „Goethe“ (1872); „Wordsworth“ (1878); „Shakespeare“ (1879 r.); „Coleridge, Shelley and Goethe“ (1880); oraz roprawę filozoficzno-estetyczną: „Illustrations of phreno’ogy“ (1832) i „Scenes and thoughts in Europe“ (2 tomy, 1846, 1852, 1865).

Calvet, Esprit Klaudyusz Franciszek (* w Awinionie d. 14 listopada r. 1728—f tamże d. 25 czerwca r. 1810) lekarz. Ukończywszy nauki w Lyonie i Paryżu, został profesorem fizyologii

w mieście rodzinnem. Zajmował się też wiele li- den z pomiędzy nich, Gaspard de C. za prześla-teraturą i archeologią. W czasie rewolucyi fran- dowanie dawnych swoich współwyznawców został cuskiej wtrącony do więzienia, byłby niechybnie zabity w r. 1702 przez przywódzcę Camisardów, dostał się pod nóż gilotyny, gdyby pomiędzy Çatinat’a. Zamek C., wybudowany za panowania więźniami nie była wybuchła zaraza (prawdopo- Ludwika XV, istnieje jeszcze dzisiaj.    r'

dobnie tyfus); kazano mu ich doglądać i leczyć, Calvin czyli C au vin Jan, po łacinie Cal-i to go ocaliło, bo tymczasem obalono rząd Robes- vinus, po polsku Kalwin (* 10 lipca 1509 w Noyon

Dr. J. P.

pierre’a.

w Pikardyi — f w Genewie 27 maja 1564) r.,

• /• . liii;

And. S-

Calvi, 1) C. miasto w departamencie i okręgu sławny reformator francuski, założyciel wyznania Ajaccio, na północno-wschodniem wybrzeżu wyspy t. zw. reformowanego czyli Kalwinizmu (ob.). Korsyki, nad zatoką t. im., dogodny port i twierdza Ojciec jego, Gérard Cauvin, człowiek zręczny i przed-morska 2 o rzędu, ognisko uprawy oliwek, około siębiorczy, osiadłszy około r. 1480 w mieście Noyon, 2,000 m-ców, którzy prowadzą handel zbożem, wi- został prokuratorem i w krótkim czasie zyskał linem, owocami, a głównie oliwą. Jest to osada ge- czne urzędy: notaryusza i prokuratora duchownego nueńska; Francuzi dwukrotnie napróżno ją oblegali kapituły, sekretarza przy oficyale i prokuratora w 1553 i 1555 r.—2) C. Risorta, miasto we wło- fiskalnego przy hrabstwie; w r. 1497 otrzymał prawo skim departamencie Caserta, o 12 km. na północ miejskie i, ożeniwszy się bogato z Joanną Le Franc, od Kapuy, siedlisko biskupa, seminaryum duchowne, córką byłego oberżysty z Cambrai, doszedł do wyrób słynnych majolik i przedmiotów z terrakoty, uprawa wina, przeszło 3,000 m-ców. Za czasów Rzymskich Cales, starodawna osada auzońska, by- r. ła kolonią rzymian z prawem latyńskiem—słynęła z wiua, o którem Horacy w odach swoich wspomina; na jej zwaliskach powstało dzisiejsze miasto w IX w.; z rzymskiej epoki istnieją dotąd ruiny teatru, amfiteatru i świątyni.

wm

Is:

Calvi Lazzaro, malarz włoski (* w Genui 1502—f 1607), najsłynniejszy z rodziny artystycznej tego imienia, był synem Augustyna, także malarza, który jeden z pierwszych zarzucił złote tła w obrazach, bratem PantaleoDa Calvi, z którym współpracował w Genui, Neapolu i Monaco. Pantaleon C. miał czterech synów: Antoniego, Marka-Antoninsza, Benedykta i E’eliksa, mniej lub więcej odznaczających się i czynnych. Do najlepszych praoLazzara należą: „Wspaniałomyślność Scypiona“ w pałacu Palaviccinich w Zerbino, „Narodzenie św. Jana“ w Genui. Był zazdrosny do zaciętości zbrodniczej a pyszny tak iż, przez Cambiassia, współzawodnika, przewyższony, na 20 lat prace zawiesił.

W. G.

Fig. 384. Calvin Jan.

Po 60 roku życia wykonał kopułę u św. Katarzyny w Genui, praca od innych słabsza.

wpływowego stanowiska. Trzej synowie jego otrzymali beneficya już w dziecinnych latach; tak Jan już w 12-m roku życia pierwsze swoje beneficyum, a w 1527 probostwo Saint-Martin de Martheville, które po dwóch latach zamienił na probostwo Pont-l’Evêque. Oddany przez ojca do kolegium „Capettes“, zwrócił odrazu na siebie uwagę profesorów i zaprzyjaźnił się z synami pana na, Montmor. Gdy gwałtowna zaraza nawiedziła Noyon, 0., otrzymawszy pozwolenie kapituły, opuścił miasto i udał się wraz z młodymi Montmorami do Paryża dla dalszego kształcenia się; mylną jest wersya, jakoby miał żyć na koszcie pana Montmor: gościnę w Paryżu ofiarował mu wuj jego, Richard, ślusarz, mający swój warsztat pod Saint - Germain - PAuxerrois, W kolegium de la Marche, do którego wstąpił, wykładał Mathurin Cordier, jeden z najuczeńszych ówczesnych gramatyków i twórców nowej metody

Calvi Feliks hr. (* 1822 w Medyolanie), historyk włoski. Zawód pisarski rozpoczął jako bele-trysta i napisał kilka romansów; później zwrócił się do badań historycznych i ogłosił drukiem wiele źródłowych prac, pomiędzy któremi ważniejsze są:

II patriziato milanese“ (1876); „Curiosità storiche e diplomatiche del sec. XVII. Corrispondenze se-grete di grandi personaggi“ (1878); „Bianca Maria Sforza Visconti, regina dei Romani“    (1888), oraz

dzieło genealogiczne „Famiglie notabili milanesi“

(4 tomy, Med., 1875—85). W r. 1871 C. założył lombardzkie towarzystwo historyczne.

Calvière, rodzina francuska, pochodząca z Nîmes, która odegrała ważną rolę w wojnach religijnych w XVI w. Wilhelm C. (f 1570), prezes parlamentu w Orange (1565), przy wódzca protestantów w Nîmes, należał do mordów „Michelade“. — Mikołaj C. również protestant, dowodził wyprawą, która oddała miasto Nîmes w ręce protestantów; potomkowie jego przeszli na wiarę katolicką, aje-

Encykl. Powsï. Ilustr. T. X.

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

nauczania. Ku wielkiemu zmartwieniu niepospolitego profesora, który był dostrzegł wyższe zdolności w nowym swoim uczniu, C. przeniósł się do kolegium Montaigu, znanego w XVI wieku z regulaminu nadzwyczaj surowego, a potępionego nader energicznie przez Rabelais’a. W tem samem kolegium odbywał nieco później swe studya Ignacy Loyola, założyciel Towarzystwa Jezusowego. Ukończywszy kurs gramatyki i filozofii, C. opuścił Paryż w lutym r. 1528 i udał się do Orleanu na wydział prawny, pod kierownictwo Piotra de 1’Estoile.

w r. 1531. Jednocześnie C. zbliżył się do Melchiora Wolmara, który, aby uzupełnić humanitarną wiedzę młodego swojego przyjaciela, podwoił dla niego lekcye greczyzny; profesor jednak obcym był zupełnie przeobrażeniu religijnemu, jakie się dokonywało w umyśle przyszłego reformatora. Przywołany do łoża umierającego ojca, C. pozostał po jego śmierci pewien czas w Noyon, poczem, porzuciwszy dalsze studya prawnicze, udał się do Paryża, gdzie naonczas występował w całym blasku rozkwit humaniorów; umieścił się w kolegium For-tet, zapisał się na wykłady Piotra Danès, będącego jednym z najwybitniejszych bojowników Renesansu, i w licznem kółku młodzieży stał się przywódzcą. Był to najszczęśliwszy okres jego życia. W kwietniu r. 1532 C. wydał pierwsze swoje dzieło: komentarz do dwóch ksiąg Seneki „De Clementia“; pod koniec tegoż roku dokonał się w nim, rozpoczęty przez Olivetana, przewrót religijny. Nie wiadomo dokładnie, dla czego porzucił nagle Paryż i pojechał do Orleanu, gdzie współziomkowie jego z Pikardyi obrali go swoim obrońcą. Z Orleanu C. udał się do Noyon i tam bywał obecnym na sesyach kapituły (sierpień 1533); powróciwszy znów do Paryża, zamieszkał przy ulicy Saint-Mąrtin u ziomka swojego, Pikardyjczyka, Stefana de la Forge, którego dom dawał gościnę wszystkim reformowanym ze stolicy; Gérard Roussel przychodził tam codziennie. Sceny skandaliczne, jakie się przytrafiły w pierwszych dniach października 1533 r. w kolegium Nawarry, wzruszyły Ca do głębi, i skłoniły go, wraz z Mikołajem Cop, ówczesnym rektorem Uniwersytetu, do energicznego wystąpienia. Cop miał właśnie wygłosić mowę w dzień Wszyst kich Świętych wobec całego zgromadzenia profesorów; C. ją zredagował i wlał w nią tyle ję-drności, że cały obóz teologów zatrząsł się z gniewu. Cop, ścigany przez pachołków parlamentu, musiał uciekać i szukać shrońienia w Bazylei; odbyto re-wizyę w kolegium Fortet, a C. z trudnością uszedł pogoni, spuściwszy się z okna swojego pokoju po prześcieradłach skręconych w sznur; książki jego i papiery skonfiskowano. Podług wszelkiego prawdopodobieństwa udał się wtedy do Noyon. Dopiero za wstawiennictwem Małgorzaty Nawarskiej, z którą był niedawno przedtem wszedł w stosunki,otrzymałpoz wolenie przyjechania do Paryża, ale po krótkim tam pobycie, udał się do Saintonge i przepędził kilka miesięcy w zacisznem schronieniu, oddając się pracom przygotowawczym do przyszłych swoich dzieł: „ Psycho-pannychia“ i „Christ, relig. institutio“, jednocześnie zaś starał się rozszerzać dokoła siebie nowe zasady. Zdaje się, iż w tym-to okresie czasu spotkał się z Rabelais’em. Bawił następnie w Angoulème, jeździł do Nerac, aby się zobaczyć z Lefèvre’m

Tymczasem już w r. 1527 stary Gérard poróżnił się z kapitułą Noyońską z powodu iż nie chciał zdać rachunków, za co obłożony został cenzurą, a następnie wyklęty, i pod tą klątwą umarł (25 maja 1531). Dzieci po wielkich dopiero staraniach uzyskały pozwolenie na pochowanie zwłok ojca na cmentarzu. Walkę z kanonikami kapituły podjął w dalszym ciągu starszy syn Gerarda, Karol, kapelan katedralny, którego także wyklęto i stawiono przed oficyałem pod zarzutem herezyi. Karol umarł r. 1534, nie pogodziwszy się z Kościołem i nie przyjąwszy na łożu śmierci ostatniego namaszczenia; pochowany został w nocy, pod szubienicą.

Wypadki te wywarły bolesny a głęboki wpływ na dalszy rozwój umysłowy Jana C-a. Zasady Lutra znajdowały od kilku lat echo w Noyon, a wprowadził je młody student, Piotr Robert, krewny C-a, syn prokuratora przy sądzie konsystorskim, znany także pod nazwiskiem Olivetana. Od niego C. powziął pierwszą wiadomość o nowych zasadach wiary. Niebawem, dzięki poparciu pani de Canny, siostry księżuy d’Etampes, powstała w Noyon pierwsza gmina protestancka, zrekruto-wana przeważnie wśród klasy zamożnej i oświeconej. W Orleanie C., słuchając pilnie wykładów Piotra Taisan de 1’Estoile, cieszącego się sławą, zawiązał liczne stosunki towarzyskie i był wszędzie mile widziany; między innymi zapoznał się bliżej z rodziną Daniel, z Melchiorem Wolmarem, z którym się później spotkał w Bourges, z prawnikiem Mikołajem Duohemin, u którego przez pewien czas mieszkał, i z Franciszkiem de Counan; mylne są podania, przedstawiające go jako studenta ponurego, pełnego żółci i stroniącego od ludzi; obdarzony nadzwyczajną siłą i umiejętnością pracy, zostawił on pod tym względem tak w Orleanie, jak i w Bourges, legendowe wspomnienie, ale przebyte w owym właśnie czasie noce bezsenne, przy odmawianiu sobie należytego odżywiania, podkopały jego zdrowie. On sam później wskazywał ową epokę nadmiernej pracy, jako źródło bólów głowy i żołądka, którym podlegał przez całe życie. Otrzymawszy stopień licencyata, C. podziękował za biret doktorski, który mu fakultet orleański ofiarował, i w kwietniu 1529 r. pojechał do Bourges, słuchać d’Etaples, czcigodnym patryarchą humanistów i pro-wykładów głośnego profesora Alciato. W tym-to J testantów francuskich, a stamtąd udał się do Poi-czasie uczniowie Alciata i Estoile’a prowadzili mię- tiers, gdzie mowami swemi o poznaniu Boga zy-dzy sobą gorące polemiki; C. wmieszał się do nich skał poklask wielu osób, a między innymi uczo-i napisał przedmowę do dzieła kolegi i przyjaciela nego prawnika, La Place’a. Wrócił znów do swojego, Michała Duchemin, zatytułowanego „An- Orleanu, gdzie napisał pierwszą przedmowę do tapologie“. Praca powyższa, napisana r. 1526 „Psychopannychii“. W maju r. 1534, w tymże i rozrzucona zrazu w odpisach, wyszła z druku samym czasie, kiedy kapituła ścigała jego brata,

Karola, za herezyę, C. przyjechał do Noyon i zre- j jąc, że sam nie podoła zadaniu, zatrzymał C-a do zygnował z obu swoich beneficyów, pozostał jednak pomocy w nauczaniu. Reformator uległ; czując w rodzinnem mieście i, rozpocząwszy propagandę j „iż Bóg z Nieba pochwycił go żelazną ręką”, protestancką, wywołał w katedrze, w wigilię św. j Zapisany do ksiąg ludności genewskiej w d. 15 Trójcy, burzliwą manifestacyę, za co był natych- j września 1536 r., zaczął wykładać teologię w kommst aresztowany, ale po odsiedzeniu ośmiu dni | ściele św. Piotra, przed audytoryum, złożonem w więzieniu kapituły wypuszczony na wolność, I z wychodźców wszystkich krajów, a w parę mie-by znów po dwóch dniach zostać zamkniętym; J sięcy później przyjęty został w poczet pastorów kiedy go powtórnie uwolniono? — dokładnie nie j i rychło zdobył sobie wielką powagę przez jasny i niewiadomo. Niektórzy biografowie, nieprzychylni Re- j todyczny wykład, poparty niezmierną erudycyą; formacyi, ogłosili po śmierci C-a, że był on skazany j sława jego wzmogła się jeszcze po dyspucie w Lo-w Noyon za sodomię i że go kat piętnował górą- j zannie (1—8 października 1536) i po synodzie cem żelazem. Było to niegodne oszczerstwo. We j w Bernie (15—18 października). Pragnąc nadać wrześniu 1534, gdy zaszło rozdwojenie pomię- ; nowej doktrynie formę jednolitą i przystępną dla dzy protestantami noyońskimi, reformator był już ! wszystkich, C. ułożył katechizm na podstawie swo-wolnym. Zbliżała się chwila ważnych postanowień: | jej „Chr. relig. institutio“ w języku francuskim, C. przyjechał do Paryża w celu porozumienia się j a po dwóch latach wydał go także po łacinie; z przyjaciółmi. Położenie stawało się wielce nie- i następnie zredagował, przy pomocy Farela, me-bezpiecznem, ponieważ król rozgniewał się na no- ! moryał w imieniu pastorów o rządach Kościoła, walorów za rozlepienie plakatów przeciwko mszy j który rada Dwustu przyjęła jednogłośnie; nadto, świętej (19 października 1534), nie tylko na uli- J mając na uwadze poprawę obyczajów, ułożył kocach Paryża, ale i na drzwiach własnej jego kom- | deks dyscypliny kościelnej, którego wszystkie arty-naty w zamku Blois. Gdy wyszedł groźny edykt j kuły zyskały aprobatę zgromadzenia generalnego, królewski przeciwko heretykom, C. udał się wraz z du Tillet’em na wygnanie, „nie chcąc patrzeć na opłakany stan królestwa francuskiego“. Poprzednio jeszcze Gerard Roussel, dając walce za wygraną, schronił się był do Béarnu. C. przebył Lotaryngię, zatrzymał się kilka dni w Strasburgu, gdzie się zobaczył z Bucer’em (ob.) i po wielu trudnościach dostał się do Bazylei; tam, przybrawszy nazwisko Martianusa Lucaniusa, zamieszkał u wdowy, Katarzyny Klein, i w zupełnej samotności oddał się z całym zapałem wykończeniu wielkiej swej pracy. Jakoż d, 23 sierpnia 1535 r. ukończył wyżej już wzmiankowaną „Institutio Christianae religionis“ (Nauka Wiary Chrześciań-skiej), z dedykacyą królowi Franciszkowi I, broniącą świetnie sprawy Reformacyi we Francyi.

j odbytego w dnia 29 lipca 1537 roku. - W ty into czasie rozpoczęła się pamiętna walka, trwająca blizko dwadzieścia lat, między C-em, popieranym przez ewangielików, a stronnictwem „Starych Ge-newczyków“ lub „Eidgnotów“, znanych również pod nazwą „Libertynów“. Ci ostatni, zazdrośni o dawne swobody miasta, zawarli układ z Bernem, by stawić czoło roszczeniom „obcych przybyszów“, a stanęli na ich czele: Jan Philippe, Ami Perrin i Vandel. Pierwsze ciosy wymierzył C-owi Caroli po powrocie z synodu w Lozannie; reformator, oskarżony o arya-nizrn, został wprawdzie uniewinniony, ale było to dolaniem oliwy do ognia. D. 15 stycznia 1538 r. Rada zadecydowała, pomijając reklamacye ewangielików, iż komunia nie może być nikomu odmówioną; w m. lutym, Libertyni, wzmógłszy się na siłach, przeprowadzili wybór czterech syndyków nieprzyjaźnie usposobionych dla Farela i C-a; w marcu Rada zniosła ustanowioną przez C-a formę udzielania komunii, zastępując ją obrządkiem przyjętym przez gminę Bernu, wreszcie odebrano kazalnicę pastorowi Eligiuszowi Couraułt, a gdy ten ostatni, na rozkaz C-a, nie zaprzestał kazań, uwięziono go i skazano na wygnanie. Wkrótce potem tenże sam los spotkał Farela i C-a, mimo interwencyi miasta Bernu. C. udał się do Bazylei, lecz, ulegając gorącym prośbom Bucer’a, przybył do Strasburga, gdzie mu zgotowano zaszczytne przyjęcie i pozwolono rozpocząć publiczny wykład teologii. C. miewał w kościele Tempie Neuf kazania cztery razy na tydzień i otrzymał później stałą pensyę; w pierwszych jednakże czasach pobytu swojego w Strasburgu dozuawał wielkiej biedy: musiał sprzedać bibliotekę i trzymać uczniów na stancyi. Wkrótce zaczęli zjeżdżać do Strasburga zwolennicy z Francyi i z najodleglejszych krajów, aby usłyszeć głośnego kaznodzieję. Mimo wielkiej pracy C. oddał się ponownie studyom teologicznym i zajął się szczególnie zwalczaniem doktryn anabaptystów i dopełnieniem swojej „Instytucyi Chrześciań-

Książka ta, wydrukowana w marcu 1536 roku w Bazylei, zyskała odrazu niesłychany rozgłos.

Dzieli się ona na cztery części: pierwsza traktuje o poznaniu Boga i człowieka; druga o poznaniu Chrystusa jako odkupiciela rodzaju ludzkiego; trzecia o sposobie zdobycia łaski Chrystusowej i o płynących stąd skutków; czwarta o zrządzeniu Bożem, aby człowieka zbliżyć do Chrystusa nazawsze.

Z Bazylei C. pojechał wraz z du Tillet’em, który podróżował pod nazwiskiem Haulmont’a do Włoch, do Ferrary; szczegóły tej podróży mało są znane; wiadomo tylko, że reformator był przyjęty z wiel-kiem odznaczeniem przez księżnę francuską, Renatę, i że na jej dworze utwierdził w wierze protestanckiej wielu panów. Wróciwszy do Bazylei w maju (1536), C. pod osłoną edyktu, wydanego w Lugdu-nie (31 maja), udał się do Paryża dla załatwienia niektórych spraw familijnych; brat jego Antoni i siostra Marya opuścili w tymże czasie Noyon, by pójść za nim na wygnanie. C. postanowił osiąść w Strasburgu, ale, nie mogąc przejechać przez Lotaryngię z powodu wojny, skierował się na Genewę, gdzie przybył w m. sierpniu. Tu Farel „płonący świętym ogniem reformatorskim“, a czu-

wało mu prawo swojego obywatelstwa. W r. 1540 ożenił się C. z Idelettą de Bures, wdową po nawróconym anabaptyście, Janie Stordeur; miał z nią syna, który żył krótko, ona zaś zmarła po 9-ciu latach w Genewie. Pobyt w Strasburgu miał dla C a bardzo ważne znaczenie, stamtąd bowiem szedł reformator w bezpośrednie stosunki z Melanehtho-nem i związał się z nim gorącą przyjaźnią. Podczas późniejszych swoich podróży do Frankfurtu, gdzie brał udział w konferencyi (1539), i do Hageuau, gdzie zabierał głos w dyspucie nad komunią (1540),

skiej, której drugie wydanie (także łacińskie) wyszło Bolsec, Alciato, Gentilis i Gribaldi poszli na wygna-w Strasburgu d. 1 sierpnia 1539 r. W tym samym I nie, a Jakób Gruet, przyjaciel Dolet’a, na szafot, czasie napisał znakomity list otwarty do kardynała dla błahych powodów (1547). Trzeba jednak za-Sadolet’a, w odpowiedzi na wywody jego, wymię- znaczyć, że na ostatnią sprawę C. nie wpływał rzone przeciwko nowatorstwu. Przejęte uwielbię- bezpośrednio. Inaczej się przecież rzecz miała niem dla C-a mieszczaństwo strasburskie ofiaro- z tragicznym zgonem Michała Servet’a (Servedo),

uczonego lekarza hiszpańskiego, który pierwszy stwierdził krążenie krwi w organizmie zwierzęcym. Zawziętość C-a przeciwko niemu trwała już od wielu lat, a wydana przez niego nowa książka p. t. „Christianismi restitutio“ (1553), 'odrzucająca nie tylko wyznanie wiary C-a, ale zawierająca nadto poglądy nader śmiałe i niepodległe na kwestyę re-ligii chrześciańskiej wogóle, doprowadziła do katastrofy. Zaskarżony przed inkwizycyą w Viennie przez samego C-a, Servet zdołał ujść z tego miasta, lecz był tak nieostrożny, że w przejeździe do Włoch wstąpił do Genewy, i tam go pochwycono. Podczas procesu, jaki mu wytoczono, C. w zajadłości swojej przeszedł wszelkie granice. Trzeba, mówił on „aby sprawę zakończyła śmierć jego, lub moja“. Miasta szwajcarskie, wezwane o wydanie opinii, głosowały za karą śmierci. Nieszczęśliwy uczony skazany został na spalenie żywcem na wolnym ogniu (27 października 1553). Servet umarł wśród strasznych męczarni ze spokojem filozofa i bohatera, a śmierć jego zostawiła na karcie życia C-a niezatartą niczem plamę. Tymczasem partya Libertynów, której przywódzcy byli ciągle prześladowani, znów się pokusiła o powrót do władzy i usunięcie wpływów francuskich; korzystając zaś z okoliczności, iż Rada odrzuciła projekt pastorów, domagających się surowszych wyroków na bluźnierców i wszeteczników, podburzyła lud i przeprowadziła wybór syndyków ze swojego łona; kilku nawet Libertynów weszło do małej Ra-

C. miał sposobność zapoznania się z wielu książętami i wybitniejszymi protestantami Rzeszy Niemieckiej, wniknął również w tajniki polityczne, zupełnie mu przedtem nieznane; reprezentował wraz z Bucer’em na synodzie w Wormacyi miasto Strasburg, i należał do konferencyi w Ratysbonie.

Przez ten czas zaszły w Genewie radykalne zmiany: Libertyni, stawszy się panami miasta, popełnili cały szereg błędów i dopuścili się nadużyć, czem oburzony lud podniósł bunt i uwięził, a następnie skazał na wygnanie czterech ich prżywódzców.

Ewangielicy, wróciwszy do władzy, postanowili przywołać C-a, lecz on dał odpowiedź odmowną i przystał dopiero na powrót po otrzymaniu zbiorowej prośby od Genewy, Bernu, Bazylei i Zurychu.

nikacyjne, wydane poprzednio, mianowicie na Ber-theliera, i zawarowała sobie także głos decydujący, tak w sprawach kościelnych, jak i cywilnych. C. pomimo, iż grożono mu cenzurą i sądami, nie ustąpił. Gdy wybory, dokonane w maju 1555 r., wypadły na korzyść kalwinistów, libertyni podburzyli lud do powstania, czem wywołali nadzwyczaj surową re-presyę. Większa część zwyciężonych ratowała się ucieczką; jedni z przywódzców poszli na wygnanie, inni na szafot. Zaczął się wówczas wielki napływ do Genewy mieszczan zagranicznych (jednego tylko dnia przyjęto ich do 300), co ostatecznie utrwaliło władzę i tryumf reformatora. Genewa stała się pewnego rodzaju szkołą protestantyzmu. Akademia, założona w r. 1559 pod rektoratem Teodora B e-z ę (ob.), posiadała katedry: języka greckiego, języka hebrajskiego i filozofii. C. prowadził obszerną korespondencyę, był zawiadamiany o wszystkiem, co się tyczyło kościoła, dodawał otuchy jednym, bronił innyich. Pisywał też do monarchów, jak np. do Zygmunta Augusta, w latach 1554 i 1555 Niektóre listy świadczą, że ten człowiek, tak absolutny i nieugięty, nie był jednak obcy uczuciom przyjaźni i słodyczy. We Francyi, gdzie założył blizko 2,000 kościołów, w Niderlandach, w Niemczech, Anglii, Szkocyi,—jeduem słowem: wszędzie

Wtedy odbył wjazd tryumfalny do Genewy 13 września 1541 r. i zabrał się do ułożenia organizacyi religijnej, o jakiej marzył; przedstawiona przez niego Radzie generalnej i przyjęta przez nią, nowa konstytucya była bardzo prosta: ministrowie (pasto- dy; Rada ta skasowała niektóre wyroki ekskomu-rowie) obowiązani byli wykładać naukę religii, udzielać sakramentów, mieć dozór nad nauczaniem dzieci i odwiedzać chorych; do laików „starszych“ należało utrzymanie karności; konsystorz miał być złożony z ministrów i dwunastu „starszych“ a zadaniem jego—strzedz czystości obyczajów, kontrolować opinię, stosować do winnych napomnienia i cenzury, a wreszcie rzucać klątwę odpowiednio do stopnia winy. Co do kary cielesnej, to stanowiła o niej Rada, na wniosek konsystorza. Wszelkie objawy zbytku zostały wzbronione; uroczystości podlegały regulaminowi; miejsca zabaw publicznych zamknięto; wszelka wesołość podpadła pod surową cenzurę. Nad całem miastem zawisł posępny rygor. Jeduocześuie Rada zajęła się kodyfikacyą praw cywilnych i politycznych Genewy, w czem C. odegrał także decydującą rolę. Nowe prawodawstwo zostało przyjętem d. 1 stycznia 1543 r.

skasowa-

Wkrótce i w liturgii nastała nie mniej ważna reforma: dawuy bogaty ceremoniał no, kazalnica stała się podstawą nabożeństwa.

C. karał nadzwyczaj surowo i był bez litości dla nieposłusznych. I tak, Sebastyan Castalion został wypędzony z miasta za nieuznanie natchnienia w „Pieśni nad Pieśniami“ (1544); pastor La Mare stracił miejsce; Ameaux znalazł się w więzieuiu;

Pierwsze wydanie po francusku „Institution“ wyszło w Genewie roku 1541, nie zaś 1538, jak długi czas utrzymywano, i zostało przetłóma-czone przez C-a z drugiego wydania łacińskiego z r. 1539, p. t. „Institution de la religion chrétienne en laquelle est comprise une somme de piété., composée en latin par J. Calvin et translatée en

czytano chciwie jego pisma treści polemicznej. C. miał niezwykły dar wymowy i umiał ludzi zjednywać. Oprócz wykładów teologii, miewał regularnie kazania aż do końca życia (wypowiedział przeszło 2,000 kazań). Tak ciężka praca wyczerpała wreszcie jego siły, nadwątlone jeszcze w młodości. Febra, bóle głowy i żołądka, astma i podagra powaliły go na łoże; mimo tak ciężkich cierpień, podniecany bohaterską energią, pełnił rozliczne obowiązki swojego urzędu do ostatniej prawie chwili; ostatnie kazanie wygłosił d. 6 lutego 1564 r., a 27 maja wieczorem skonał, zachowując do ostatniej chwili spokój i zupełną przytomność umysłu. Został pochowany bardzo skromnie na cmentarzu Plain-Palais; na egzekutorów swojego testamentu, sporządzonego na miesiąc przed śmiercią, wyznaczył brata, Antoniego Cauvin, i Wawrzyńca de Normandie. Majątku zostawił około 750 liwrów. Widać z tego, jak niesłnsnze były twierdzenia oszczerców, jakoby doszedł do znacznej fortuny. Życie C-a było zawsze nadzwyczaj skromne i surowe: sto talarów pensyi, które pobierał rocznie, wystarczały mu na utrzymanie; nie chciał nigdy brać ani grosza od wydawców za swoje książki, przeznaczając płynące stąd zyski dla ubogich studentów; gardził tytułami i dostojeństwami i na każdym kroku dawał przykłady budującej bezinteresowności. Nieugięty i surowy w życiu publiczuein, był w domo wem pożyciu zawsze ludzkim i czułym. Jeżeli nieraz, uniesiony fanatyzmem nietolerancyi, wydawał okrutne wyroki, trzeba przyznać, że nie działał nigdy pod wpływem egoistycznych pobudek. Apostolstwo religijne C-a miało charakter kosmopolityczny, i jako takie, prześcignęło o wiele akcyę narodową Husa i działalność Lutra. Uczniowie jego, rozproszeni po wszystkich ziemiach świata łacińskiego, słowiańskiego i germańskiego, byli braćmi między sobą; dokonał on w wierze radykalnego przewrotu; przeistoczył z gruntu dogmata, kult i kon-stytucyę kościoła. Niezrównany jego talent pisarski był potężną dźwignią propagandy. Tak, jak Luter w Niemczech, C. odważył się pierwszy we Francyi pisać w ojczystym języku swoje dzieła religijne, i dał przez to początek prozie francuskiej. —Kompletny spis dzieł C-a mieści się w wydaniu „Corpus Reformatorum“; tu wymienimy tylko celniejsze: „ Christianae Religionis Institutio, totam fere pietatis summam et quidquid est in doctrina salutis cognitu necssarium complectens. Omnibus pietatis studiosis lectu dignissimum opus ad recens editum. Praefatio ad Christiauissimum Regem Fran-eiae, qua hic ei liber pro confessione fidei offertur. Joanne Calvino Noviodunensi autore“ (Bazylea

M. D. XXX, VI, 514 str. in 8). Przy końcu dzieła znajduje się dopisek: „Basileae per Thomam Platterum et Balthasarum Lasium, mense martio, anno 1536“.

françois par luy mesme. Avec la préface addressee au Très chrestien Roy de France, François premier de ce nom: par laquelle ce present livre luy est offert pour confession de Foy“ (8*21 str. in 8). Za życia C-a wyszło 15 wydań francuskich „Institution“, przeważnie w Genewie. C. dopełniał i rozwijał „l'Institution“ przez całe swoje życie. I tak, pierwsze wydanie zawierało 6 rozdziałów; drugie 17, ostatnie, z r. 1559,—80. — „Instruction et confession de Foy, dont on use en Leglise (sic) de Genève“ (Genewa, 1537, wyd. Wuiganda Koeln). Jest to „Le Catéchisme français“ odbity r. 1878, przez Ril-liet i Dufour. C. drukował go w Bazylei r. 1538 w tłómaczeniu łacińskiem. Dzieło to drukowane było we wszystkich prawie językach europejskich. „Confession de la foy, laquelle tous bourgeois et habitans de Genève et subjectz du pays doyvent jurer de garder et tenir, exstraicte de l’instruction dont on use en Legliae de la dicte ville“ (Genewa, 1537). C. należał do redakcyi prawie wszystkich „wyznań wiary“, jakie wówczas ogłaszały protestanckie kościoły; wyznanie wiary, przesłane roku 1562 książętom luterańskim, zebranym we Frankfurcie, jest jego wyłącznem dziełem. — „Petit traité de la sainte cène de N. S. J.-C. Auquel est démon-stré la vraye institution, profit et utilité d’icelle: ensemble la cause pourquoy plusieurs des modernes semblent en avoir escrit diversement“ (Genewa, 1541).-—„Avertissement très utile du grand prof-fit qui reviendrait a la chrestienté s’il se faisoit inveutoire de tous les corps sainctz et reliques, qui sont tant en Italie qu’en France, Alleinaigne, Hes-paigne et autres rayaumes et pays“ (Genewa, r. 1543, 1514, 1551, 1559, 1563). Powyższe dzieło, pełne erudycyi i werwy satyrycznej, jest jednera z najciekawszych, jakie C. napisał.— „De Seanda-lis quibus hodie plerique absterrentur. ., Joannis Calvini libellus apprime utilis. Ad Laurentium Nor-mandium“ (Genewa, 1550, 1551). — „De aeterna Praedestinatione, qua in salutem alios ex homini-bus elegit, alios suo exitio reliquit: item de provi-dentia qua res humanas gubernat, Consensus pasto-rum Genev, etc. a J. Calvino expositus“ (1552).— Źródła: „Joannis Calvini opera quae supersunt omnia“ (wyd. Baum, Cunitz i Reuss, w „Corpus reformatoruin“, 38 tomów); Teodor de Bèze „Vie de Calvin“ (1564, 1565 i 1575); A. L. Herminjard „Correspondance des Réformateurs dans le pays de langue française“ (Genewa i Paryż, 1860).—Opracowania: F. W. Kampschulte „Johann Calvin, seine Kirche und sein Staat in Genf“ (I.ipsk 1869); P. Henry „Das Leben Calvin’s“ (Hamburg, 1835); Bungener „Calvin, sa vie, son oeuvre et ses écrits” (Paryż, 1863); Thomas H. Dyer „Th« life of John Calvin“ (Londyn, 1850); E. Scaehelin „John Calvins Leb n und ausgewaehlte Schriften“ (1863); Abel Lefranc „La jeunesse de Calvin“ (Paryż, 1888); Rilliet i Dufour „le Catéchisme français de Calvin“ (1537, 1878); G. Bonnet „Récits du XVI siècle“ (1864, 1870, 1876); A. Sayous „Études sur les écrivains français de la Réformation“ (1881); J. A. Galiffe „Notices général, sur les familles genevoises“ (Genewa, 1829); J. B, C. Galiffe „Bezanson Hu-

And. S

A Pol.

ków.

Calycanthus L. Kie lic ho wiec albo Woniał. Rodzaj roślin, należący do rodziny Polencowatych (Monimiaceae), plemienia Kielichowcowych (Cnlycan■ łheae), którego jest typem. Kwiaty foremne i obu-plciowe. Osadnik gruby, workowaty. Listki okwia-tu w liczbie nieokreślonej, osadzone po spiralnej, na ścianie zewnętrznej i w otworze osadnika; najbardziej zewnętrzne są niby przykwiatkami, następne, wyżej położone, niby listkami kielicha, najwe-wnętrzniejsze, największe i zabarwioue, przedstawiają płatki korony, w przedkwitnieniu dachówkowate. Pręciki, w liczbie nieokreślonej, osadzone po spiralnej przy otworze osadnika; z nich tylko 15 płodnych o pylnikach 2 - woreczkowych, zewnątrz -zwrotnych, umieszczonych pomiędzy dwoma szeregami pręcików płonnych. Słupków liczba nieokreślona, osadzonych na dnie osadnika. Zalążnia każ • •dego 1-komorowa, uwieńczona szyjką długą, zawierająca 2 zalążki wstecznozwrotne na dnie kąta wewnętrznego, wznoszące się, z otworkiem zwróconym nazewnątrz i ku dołowi. Jeden z dwóch za-, lążków zwykle płonieje. Owoc składa się z nie-

gues“ (Genewa, 1859); J. B. C. Galiffe „Quelques pages d’histoire exacte, soit les procès criminels intentés à Genève contre A. Perrin et Laurent Maigret“ (Genewa, 1862); Abel Lefranc „w Grand. Encycl.“ Lamirault’a.—Więcej źródeł bibliograficznych znajdzie czytelnik pod artyk. Kalwinizm. r

Calvinia, 1) C. okrąg w Afryce, w kraju Przylądkowym, na południe od środkowego biegu rzeki Oranje; kraj na południu górzysty (góry Hantam, Rood), ku północy płaski, stepowy, prawie pustynny i bezwodny, roślinność skąpa; rozległość 61,598 km. □, ludność w 1891 roku 12,213 głów, w tej liczbie 5,047 białych, 287 Negrów Bantu, 6,879 Buszmanów i Hotentotów. Miastem głównem jest 2) C., w południowej części u stóp gór Hantam, na wyżynie 1,000 m. nad p. m. wzniesionej.

Calvinus, ob. Calvin Jan.

Calvisins Sethus, właściwie Seth Kallwitz (* 21 lutego 1556 w Gorschleben, w Turyngii,— f 24 listopada 1615 w Lipsku), znakomity kompozytor muzyczny. Ojciec jego, biedny wyrobnik, nie mógł mu dać żadnego wykształcenia; że jednak Seth posiadał głos piękny i wielką chęć do nauki, przyjęto go do chóru śpiewackiego w Magdeburgu. Tu pracował tak gorliwie, że zdołał sobie uzbierać fundusz, który mu pozwolił ukończyć gimnazyum w Magdeburgu, a następnie uniwersytety w Helmstedt i Lipsku, oraz gruntowne studya muzyczne. W 1582 został C. kantorem w Schulpforte, zaś w 1594 kantorem sławnej Tomasschule i dyrektorem muzyki przy kościele św. Tomasza w Lipsku. C. był człowiekiem wysoko i wszechstronnie wykształconym. Jego dzieła astronomiczne i matematyczne nader były cenione. Z dzieł teoretyczno-muzycznych, wyborną pisanych łaciną, na szczególną uwagę zasługują: „Melopeia, seu melodiae coudendae ratio, quam vulgo musicam poëticam vocant etc.“ (Erfurt, 1582; drugie wyd. 1592); „Compendium musicae practi-cae pro incipientibus“ (Lipsk, 1594; 2-ie wyd. 1602); „Musicae artis praecepta nova et facillima“ (Lipsk, 1612); jest to 3-cie wydanie „Compendium musicae“, znacznie rozszerzone i uzupełnione; „Exer-citationes musicae duae etc.“ (Lipsk, 1600); „Exer-citatio musicae tertia“ (1611). Z kompozycyj C-a doszły do nas: „Auserlesene teutsche Lieder“ (1603); „Biciniorum libri duo, etc.“ (Lipsk, 1599), psalm 150 na 12 głosów (Lipsk, 1615); psałterz Dawida na 4 głosy, wiele hymnów, motetów i t. p., spoczywających w rękopisach książnicy Tomasschule w Lipsku.

Calvo Baltazar, kanonik madrycki; znajdując się w Walencyi (1808) w chwili, kiedy Napoleon zrzucił Burbonów z tronu hiszpańskiego, stanął na czele ruchu rewolucyjnego, podburzył motłoch uliczny i wymordował blizko 800 Francuzów, zamkniętych w cytadeli. C. był panem miasta przez czas bardzo krótki, albowiem stronnictwo umiarkowane, zwróciwszy się przeciwko niemu, skazało go na deportacyę na wyspę Majorkę; wyrok ten później zmieniono i C. został ścięty w Walencyi 3 lipca 1808 r.

Calvo Karol (* w Buenos-Ayres 1824), dyplomata, historyk i prawnik argentyński; był kilka

krotnie sprawującym interesa rzeczypospolitej Argentyńskiej przy dworach europejskich, a mianowicie we Francyi, gdzie został zamianowany korespondentem Instytutu historycznego, członkiem korespondentem Akademii nauk moralnych i politycznych, w sekcyi prawodawstwa, i oficerem legii honorowej. C. wydał w języku francuskim wiele cennych dzieł w zakresie historyi i prawa międzynarodowego, z pomiędzy których zasługują na wyszczególnienie: „Recueil complet des Traités, Conventions etc. de l’Amérique latine“ (1862 — 1869, 11 t); „Annales historiques de la Révolution de l’Amérique latine“ (1864 — 75, 5 t.); „le Droit international théorique et pratique“ (Paryż. 1868—1880, 4 t.); „Manuel de droit international“ (1881 —1882); „Dictionnaire manuel de diplomatie et de droit international“ (Berlin, 1885); i „Dictionnaire de droit international public et privé“ (Berlin, 1885 r.. 2 tomy).    r

Calw. 1) C. powiat w królestwie wirtemberskiem, okręgu Czarnoleskim (Schwarzwaldkreis), 320 kme

kw., 25,696 m-ców, (1885) prawie wyłącznie ewan-gielików—2) C., stolica poprzedniego w pięknej do. linie rzeki Nagold, malowniczo położone śród obszernych lasów, jedno z najstarszych miast wirtem-berskich, wspominane już w 1037 r.; było pierwotni-udzielnem państwem możnych hrabiów C., z których wygaśnięciem kraj dostał się Wirtembergowi na początku XIV w. Dziś jest to jedna z ruchliwszych osad fabrycznych, posiada przędzalnie wełny i bawełny, farbiarnie, fabryki trykotaży, tytoniu i grempli, jest nadto ogniskiem handlu drzewem Szwarzwaldu i owocami. Pod względem architektonicznym godną jest uwagi kaplica św. Mikołaja, wzniesiona w r. 1400 na jednym z dwóch mostów. Ludność miasta wynosi przeszło 5,000 głów; jest tu izba przemysłowo-handlowa, gimnazyum realne, duża biblioteka miejska, towarzystwo missyjue, ze znaczną księgarnią nakładową i własnym dziennikiem. W okolicy liczne źródła mineralne i ruiny kilku zam-

And. S.

K. J.

K. J.

J. A.

aro

czu

wano

łupek, albo pestczaków w liczbie nieokreślonej, zamkniętych w osadniku mięsistym. Kielichowce, są to krzewy aromatyczne, rosnące w Ameryce północnej, hodowane w naszych ogrodach jako rośliny ozdobne. Z 8 znanych gatunków najczęściej w ogrodach daje się spotykać Calycanthus floridus L. K., kwiecisty. Krzew 6—9' wyrastający w ojczyźnie, a u nas 4—5'; ma korę gładką, cisą, smaku i woni cynamonu, z gałęziami prawie 4-kątnemi, kus-matemi; liście naprzeciwległe, jajowate, tępe lub ostre, nieco nierównopołówkowe, na ogonkach krótkich i ostrawo kutnerowatych, wonne; kwiaty na końcu każdej gałęzi, pojedyńczo na dość długich kutnerowatych szypułkach od lł/₃—2" w średnicy cisawo-szkarłatne, nader miłej orzeźwiającej woni. Pochodzi z Karoliny; w naszych ogrodach kwitnie od maja d, sierpnia, woniejąc najmocniej w nocy. Kora Kielichowca — Cortex Calycanthi w północnej Ameryce używaną bywa na sposób cynamonowej, jako lek i jako przyprawa korzenna; drzewo zaś i korzeń wydatnej woni kamforowej, także miejscami miewają swe zastosowanie.    J- A-

Calymene (paleont.). Rodzaj kopalnego skorupiaka z rzędu trylobitów. Postać owalna, wydłużona, z szeroką tarczą główną i 13 pierścieniami tułowu; szwy twarzowe poczynające się u tylnego końca tarczy głównej, zbiegające się ku oczom średniej wielkości, a od nich prawie równolegle idące przez brzeg czołowy ku brzusznej stronie, gdzie łączą się szwem poprzecznym. Glabella z wyraźną brózdą karkową i trzema krótkiemi po-przecznemi brózdkami, oddzielającemi płaty boczne zaokrąglone. Pole środkowe zwężające się powolnie ku dołowi. Tarcza ogonowa z 0—11 pierścieni. Trylobit ten występuje pojedyńczo w pokładach kam-bryjskich, bardzo obficie w dolnych i górnych sy-lurskich, rzadziej w dewońskich. Gatunki: C. incerta Barr, sylur dolny, Czechy; C. Tristani Brgt, sylur dolny, Północna Francya, Anglia; C. senaria Conr. sylur dolny, Północna Ameryka, ADglia; C. Blumenbachi Brgt. rzadki w dolnym, bardzo pospolity w górnym sylurze Europy, północnej Ameryki: Australii; prawdopodobnie i w dewonie, a jako otoczaki dyluwialne w Północnych Niemczech i u nas; C. tuberculosa Salt. sylur górny, Anglia; C. platys Green, dewon dolny, Ameryka Północna.

Calymmotheca Stur (paleont.). Paproć kopalna z rodziny Sphenopteridae. Listowie bardzo wielkie; ogonki bardzo grube, widłowato podzielone; gałązki listowia pod szerokim kątem wychodzące o cienkich szypułkach; piórka wtórne rozdzielone na małe, krótkie, jajowate blaszki na brzegach trój wrębne. Zarodnie na górnym końcu i obwodzie listowia z osłonkami, które po dojrzeniu pękają i odwijają się. Gatunek C. Stangeri Stur. znajduje się w górnych pokładach formacyi węglowej.

Calyptorhynchus, ob. Kakadu (krucza).

Calyptra. Czepek. Termin botaniczny, na oznaczenie czasowego okrycia zarodni mchów. Okrycie to, formy i budowy bardzo rozmaitej i dla pewnych rodzajów mchów charakterystycznej, jest częścią rozerwanej rodni (archegonium), podniesionej w górę przez rozwijającą się zaroduię. (Ob. Mchy).

Calyptranthes Sw. P o t w a r. Rodzaj roślin, należący do rodziny Mirtowatych (Myrtaecae), plemienia Mirtowych (Myrteae). Kielicha rurka zrosła z zalążnią; kraj zaś górny zamknięty, w czasie rozkwitania wokoło otwierający się w postaci wieczka, tyiko w jednym punkcie do czasu uczepionego, a nareszcie odpadający. Korony braknie, lub złożona z 1 — 5 płatków maleńkich, osadzonych w gardzieli kielicha. Pręcików wiele, osadzonych w kilku okręgach, na krążku nadzalążniowym; nitki wolne, ni-teczkowate, pylniki 2-woreczkowe, grzbieto-czepne, otwierające się wpodłuż. Zalążnia dolna 2-komo-rowa, komory dwu lub wielozalążkowe; szyjka pojedyncza, znamię końcowe. Jagoda przez zronienie 1 -komorowa, 1—4 nasionowa. Nasiona pod swoją skórą zawierają zarodek skrzywiony z liścieniatni sfałdowanetni. Są to drzewa lub krzewy, o liściach i kwiatostanach podobnych, jak w rodzaju Myrcia. Znanych jest blizko 70 gatunków, żyjących w Ameryce podrównikowej, z których przytoczymy: C. matica A. S. H., żyjący w Brazylii; paniculata R. et Pav. w Peru, obscur a DC, w Rio-Janeiro; Schlech-tendaliana et Schiedeana Berg. w Meksyku. Wszystkie są aromatyczne i mają smak ostry, korzenny; dlatego też na miejscu zastępują goździki korzenne.    J‘A'

Calystegia. R. Br.Powojec. • Rodzaj roślin, należący do rodziny Powojowatych (Convolvulaceae), plemienia Powojowych (Convolvuleae), blizki rodzaju Powój (Convolvulus), z którym dawniej był połączony. Różni si? od tego ostatniego jedynie obecnością pod kwiatem dwóch wielkich przykwiatków, które go w pąku otaczają. Dziesięć znanych gatunków, należących do tego rodzaju, żyją we wszystkich częściach świata, z wyłączeniem Afryki. We florze krajowej pospolity gatunek C. sepium R. Brown. Convolvulus sepium L. Powojec płotowy, zwany Powojem wielkim; jest zielem trwałem o kłą-grubym i płożącym się, o łodydze wspinającej się po krzewach i płotach, nagiej jak i cała roślina, kątowatej, o liściach strzałkowato-włócznio-watych, długo-kończystych, często czerwono-obwiedzionych, o szypułkach kwiatowych prawie zawsze równych ogonkom liściowym lub mało co dłuższych, 4-kątnych 1-kwiatowych, o przykwiatkach wielkich, sercowatych, czerwono obwiedzionych i otulających kielich, o kwiatach do 2" długich, białych, rzadko różowawych. Pospolity po zaroślach wilgotnych i ponad brzegami rzek pod wierzbami i olchami. Kwitnie od lipca do września. Dawniej uży-ziela jego pod nazwą: Ziela Powoju wielkiego—herba Convolvuli majoris, jako środka przeczyszczającego.

Całka. Jedna z zasadniczych form matematycznych w rachunku wyższym. Jest ona odwrotnością względem różniczki (ob.), wyrażającej przyrost nieskończenie mały f un key i (ob.), t. j. wielkości zmieniającej się w zależności od jednej lub kilku wielkości, zwanych zmiennemi niezależnemi, którym udzielamy przyrostów nieskończenie małych. Badanie różniczek funkcyj jest przedmiotem rachunku zwanego różniczkowym (ob.), badanie zaś całek i ich własności należy do rachunku całkowego

I jest

gdzie

Xj - a, x₂ — Xi x₃ — x₂ . będą coraz bardziej malały. Powyższa suma iloczynów, składająca się z coraz większej i większej liczby wyrazów, może dążyć do pewnej ściśle oznaczonej granicy. Otóż granica tej sumy jest właśnie całką

określoną. Znak całki

i:

s. I).

(ob.). Różniczkę funkcyi (jednej zmiennej) wyrażamy wogóle jako iloczyn innej funkcyi, zwanej pochodną (ob.) funkcyi danej, przez przyrost nieskończenie mały zmiennej niezależnej. Szukanie pochodnej i szukanie różniczki funkcyi jednej zmiennej stanowi zatem, ogólnie biorąc, jedno i to samo zadanie. Mając pochodną funkcyi, możemy od niej wrócić do funkcyi pierwotnej; tą funkcyą pierwotną jest właśnie całka. Tak np. uczy matematyka, że pochodną funkcyi xm jest m xm_1; wynika stąd, że gdy zmienną x powiększamy o wielkość nieskończenie małą, którą oznacza się zwykle przez dx (d znaczy differentiale=różniczka), to różniczka czyli przyrost nieskończenie mały df(x) funkcyi danej, czyli jej różniczka, wyrazi się za pomocą mxm_1. dx, t, j. jako iloczyn pochodnej mxm_1 przez różniczkę dx zmiennej niezależnej x. Odwrotnie mówimy, że całką różniczki rnxm_1. dx jest funkcya xm i piszemy to w ten sposób:

m xm—d x—xin

znakiem całki.

Właściwie, odpowiedź wyrażona tym wzorem nie jest zupełna. Łatwo bowiem rozumieć, że dwie fun-kcye, xm i xm-f c, różniące się wielkością c, od zmiennej x niezależną lub stałą, mają przyrosty nieskończenie małe, t. j. różniczki i zarazem pochodne równe; odpowiedź więc nasza brzmieć winna tak:

ni xm_1 d x—xm -j- c,

gdzie c jest stałą dowolną. Z powodu tej dowolności wielkości c, którą, naturalnie, w przypadkach szczególnych dopiero według warunków danego zagadnienia wyznaczamy, całka powyższa nosi nazwę ni eokreślonej.— Historycznie powstało wcześniej pojęcie całki zwanej określoną, mającej swoją definicyą niezależną od poprzedniej i stanowiącą podstawę całego szeregu prawd do rachunku całkowego należących. Całka określona jest to właściwie suma, albo raczej granica, do której dąży suma nieskończonej liczby wyrazów, t. j. elementów nieskończenie małych, które oznaczamy wszystkie za pomocą symbolu f(x)dx, samą zaś całkę piszemy w ten sposób:

rt)

I f (x) d x J a

Wielkości a i b nazywają się granicami całki określonej; oznaczają one, że w funkcyi f(x), znajdującej się pod znakiem całkowym, należy zmienną x przeprowadzić w sposób ciągły przez szereg wartości od wartości a do wartości b. Przeprowadzenie to uskutecznia się w ten spoBÓb: Wyobrażamy sobie pomiędzy a i b pewną liczbę kolejnych n wartości, które oznaczamy przez xlt x2i x₃₎ . . xn; odpowiadające im wartości funkcyi f(x) oznaczamy przez f(xi ), f(x₂ ) f(x₃). . .f(x„ ). Tworzymy następnie kolejne iloczyny:

(x! —a) f(a), (x₂ —Xi ) f(xi ), (x₃ —x₂ ) f(x₂ ),

.    .    . (b—xtt ) f(xn ),

z iloczynów tych tworzymy sumę

(xi — a)f(a)4-(x₂ —xi )f(xi )+(x₈ —x₂ )f(x₂ )+...

. . . 4-(b—xn ) f(xn ) a następnie wyobrażamy sobie, że liczba n wartości pośrednich x,t x₂, x₃₎ .    . x„ jest coraz większa

t. j. rośnie nieograniczenie; wtedy oczywiście różnice:

. b —X n

I jest, zgodnie z tern pojęciem, właściwie skróceniem wyrazu suma.

Całka określona ma i ważne znaczenie geometryczne. Jeżeli w układzie współrzędnych prostokątnych na płaszczyźnie nakreślimy linię krzywą, której równaniem jest yz=. f(x), wtedy powierzchnia pola zawartego pomiędzy osią odciętych, krzywą daną i rzędnemi jej punktów, których odciętemi są wielkości a i b, wyraża się właśnie jako całka f (x) d x.

Zadania, z jakiemi spotykamy się w rachunku całkowym, nie są, oczywiście, tak proste, jak wyżej przedstawione. Często mamy do czynienia z fun-kcyami zależnemi od dwóch, trzech, lub większej liczby zmiennych; wtedy, w przeciwstawieniu do całek powyższych, zwanych pojedyńczemi, występują całki tjk zwane podwójne, potrójne i wogóle wielokrotne. Dalej nadzwyczaj ważnemi są takie zagadnienia, w których nie jest daną bezpośrednia pochodna lub różniczka funkcyi, lecz tylko związek lub układ związków pomiędzy jej pochodną lub różniczką (pochodnemi lub różniczkami funkcyj danych). Takie związki noszą nazwę równań różniczkowych (ob.). Rozwiązania równań różniczkowych noszą także ogólnie nazwę całek. Równania różniczkowe mają znaczenie pierwszorzędne w zastosowaniu matematyki do mechaniki, astronomii, fizyki. Teorya równań różniczkowych, jakkolwiek z natury rzeczy do rachunku całkowego należy, stanowi obecnie prawie osobną gałąź badań.

Tablice całek znaleźć można w dziele Meyera Hirseha, „Integraltafeln“ i w dziele Bierens de Haana „Tables des intégrales définies“

Całkowanie jest to działanie, za pomocą którego znajdujemy całkę, mając daną różniczkę, albo inaczej mówiąc, znajdujemy funkcyę, mając daną jej pochodną. Całkowanie jest działaniem od-wrotnem względem różniczkowania (ob.). Całkowanie nosi jeszcze nazwę kwadratury, bo jak z artykułu „Całka“ wiemy, za pomocą całki określonej wyznaczamy wielkość powierzchni, co się też nazywa „ kwadrowaniem “ (oznaczaniem powierzchni w jednostkach kwadratowych). Powyższe określenie całkowauia odnosi się do przypadku najprostszego, to jest kiedy mamy daną różniczkę funkcyi jednej zmiennej niezależnej. W rachunku całkowym napotykamy wszakże zadania ogólniejsze i bardziej złożone. Zagadnienia te sprowadzają się zawsze do oznaczenia jednej

lub więcej funkcyj, określonych za pomocą wyrażeń różniczkowych lub za pomocą związków pomiędzy 8amemi funkcyami a ich różniczkami i po-chodnemi. I w tym przypadku działanie lub szereg działań, prowadzących do znąlezienia funkcyj szukanych, nazywa się całkowaniem. Tą nazwą obejmujemy tedy i działania prowadzące do rozwiązywania równań różniczkowych.

Całkowita. Liczbą całkowitą nazywa się każda z liczb szeregu:

S. D.

1, 2, 3, 4, 5, 6 ... . gdzie 2=1 + 1, 3=1+ 1 + 1, 4=1 + 1 + 1 + 1

Liczbami całkowitemi dodatniemi są liczby: + 1, +2, +3, +4, . . . . , liczbami całkowitemi ujemne mi: —1, —2, —3, —4, tych liczb rozważamy w matematyce liczby całkowite zespolone postaci a~\~b i, gdzie ai b są liczby całkowite zwyczajne dodatne lub ujemne, i zaś jest tak nazwaną jednostką urojoną (ob.) = J/^T. Ogólniej liczbą całkowitą (zespoloną wyższego rzędu), jest każda liczba postaci: a\, h + «2 h ■+ • • + am iim gdzie a]t a₂, . . ara są liczby całkowite zwyczajne (dodatnie lub ujemne), zaś ilt i.₂y . . im są jednostki urojone. Badanie własności liczb całkowitych jest przedmiotem arytmetyki wyższej czyli teoryi liczb. W arytmetyce elementarnej liczbom całkowitym przeciwstawiają się liczby ułamkowe czyli ułamki. Liczba złożona z części całkowitej i ułamku np. 5³/4 = 5 + ³/₄ nazywa się całkowitą z ułamkiem lub liczbą mieszaną.

Wielomian postaci:

Oprócz

+ . . . + am—i x+am ,

«0    + «1    + a₂X

w którym współczynniki są liczbami dowolnemi, nazywa się funkcyą całkowitą; w szczególności f współczynniki mogą być liczbami całkowitemi i wtedy wielomian nazywa się funkcyą całkowitą, o współczynnikach całkowitych.

Całkowite odbicie, albo całkowite odbicie wewnętrzne, zjawisko polegające na tern, że promień światła nie zawsze przejść może ze środka optycznie gęstszego (t. j. silniej łamiącego światło)

s. D.

światła. Gdy promień światła In (fig. 395) przechodzi do innego środka, przyjmuje w nim odmienny kierunek ns, czyli załamuje się, przyczem stosunek między wstawą kąta padania i a wstawą kąta za-

sin i

łamania r jest ilością stałą, t. j.

— n, gdzie

sin r

ilość n, stała dla każdej substancyi, nazywa się jej spółczynnikiem załamania (ob. Załamanie światła). Największą wartość kąt padania może posiadać wtedy, gdy wynosi 90°, czyli gdy promień światła ślizga się już prawie po powierzchni, oddzielającej oba środki, temu zaś największemu kątowi padania odpowiada i największy kąt załamania. Ponieważ sin 90° = 1, związek zatem powyższy

daje w tym razie ^—

Wypływający z równania tego kąt r, czyli największy możliwy kąt załamania, nazywa się kątem granicznym. Spółczynnik światła dla wody, albo raczej przy przejściu z powietrza do wody, jest

~ przeto — =    = 0.75; ponieważ zaś

= n, zkąd sin r — —

0.75 = sin 48° 35', przeto kąt graniczny przy przejściu światła z powietrza do wody wynosi 48° 35' v a dokładniej 48° 47'. Dla substaucyj silniej światło ; łamiących, t. j. posiadających większe spółczynniki załamania, kąt graniczny jest mniejszy, wynosi dla alkoholu 46° 52', dla siarku węgla 36° 31', dla dyamentu tylko 23° 53'.—Jeżeli natomiast promień światła ns przechodzi z wody do powietrza, przyjmuje w niem kierunek nl, czyli oddala się od prostopadłej, kąt zatem załamania i jest w tym razie większy od kąta padania r; gdy tedy ten kąt r jest już wyżej określonym kątem granicznym, w takim razie po przejściu do powietrza promień światła oddalony będzie od prostopadłej o 90°, t. j. posuwa się już wzdłuż powierzchni wody. Jeżeli przeto promień światła w wodzie czyni z prostopadłą kąt większy od kąta grańicznego, nie może się już z wody wydobyć i pozostaje w niej jakby uwięzionym, a w tym razie odbija się od powierzchni

Sr³

AU

r.

Ii

i.

lüËI

V*-----

Fig. 385. Załamanie światła.

do środka optycznie rzadszego, np. z wody lub szkła do powietrza. Wypływa to z praw załamania

Eacyklop. Powił. Iluitr. X. X.

Fig. 386. Bieg proraioni rozchodzących się z punktu umieszczonego w wodzie.    ,

wody, jakby od substancyi nieprzezroczystej. Objaśnia to fig. 386, przedstawiająca promienie roz-

122

Wyrazy nie umieszczone poi G znajdują się pod K.

968

Całkowite

chodzące się w wodzie z punktu A\ im ukośniej padają one na powierzchnię wody, tem bardziej oddalają się w powietrzu od prostopadłej i tem więcej zatem zbliżają się do powierzchni wody; promienie padające pod kątem granicznym po wydobyciu się z wody suną już po jej powierzchni, a promienie dalsze, bardziej ukośne, do powietrza wcale przedostać się nie mogą i ulegają wewnątrz wody odbiciu od jej powierzchni, jakby od przegrody nieprzezroczystej. Uwidocznić to można doświadczeniem bardzo prostem, jeżeli w pewnej odległości od szklanki, napełnionej wodą i umieszczonej na wzniesieniu, ustawimy świecę tak, by promienie jej płomienia dosyć ukośnie na powierzchnię wody padały. Gdy wtedy z drugiej strony szklanki spoglądamy przez wodę na świecę, będzie ona dla nas niewidzialną, promienie jej bowiem nie mogą w tym razie przedrzeć się przez wodę, powierzchnia jej jest dla nich teraz nieprzezroczystą; jeżeli natomiast umieścimy oko poniżej tej powierzchni, ujrzymy odwrócony obraz płomienia, odbity jak od zwierciadła. Powierzchnia nadto wody wydaje się silnie odbicie.

tego to pęcherzyki powietrza w wodzie błyszczą jak perły. Tak samo, jeżeli na powierzchnię wody nalejemy warstwę benzolu, powierzchnia odgraniczająca jaśnieje połyskiem srebrzystym, gdy natomiast, jeżeli warstwa wody unosi się na siarku węgla, powierzchnia rozgraniczająca zaledwie dostrzedz się się daje; benzol bowiem łamie światło silniej aniżeli woda, promienie więc nie przedzierają się po większej części do wody i ulegają na jej powierzchni całkowitemu odbiciu, z wody zaś do silniej łamiącego siarku węgla promienie przedostają się bez trudności. C. O. tłomaczy też silny blask ciał przezroczystych, posiadających znaczną liczbę ścian płaskich, jak np. oszlifowanej bryłki szklanej. Promień bowiem światła, który do bryłki takiej przeszedł, wydostaje się z niej w tym tylko razie, gdy na którąkolwiek ścianę pada pod kątem mniejszym od granicznego, w przeciwnym zaś razie odbija się od niej i pozostaje w szkle uwięzionym. Dla dyamen-tu kąt graniczny wynosi tylko 23° 53', z oszlifowanego zatem brylantu przedzierają się te tylko promienie, które padają na którąkolwiek jego ściankę pod kątem mniejszym od 24°. Zanim zaś promień pod kątem tak małym na pewną ścianą padnie,

• ' ’-if;

a'

Fig. 387. Połysk metaliczny rurki umieszczonej w wodzie.

połyskującą, przy odbiciu tem bowiem nie zachodzi żadna zgoła strata promieni wskutek pochłaniania lub rozpraszania światła, jak to ma miejsce przy odbiciu zwykłem, skąd nazwa odbicia całkowitego. Blask ten uwidocznić można w sposób bardziej jeszcze uderzający, jeżeli do szklanki napełnionej wodą wprowadzimy pustą, t. j. napełnioną powietrzem epruwetkę, czyli rurę u dołu zamkniętą (fig. 387): błyszczy ona tak silnym blaskiem metalicznym, jakby napełniona była rtęcią. Promień bowiem światła a pada na powietrze w rurze zawarte pod kątem większym od granicznego, przedrzeć się tam więc nie może, odbija się całkowicie i przybywając do oka umieszczonego w punkcie o nadaje rurce połysk metaliczny. Jeżeli na spód rury nalejemy wody, część rury przez nią zajęta, blasku tego nie okazuje; jeżeli zaś zamiast wody nalejemy do rury nieco rtęci, wydaje się ona wobec blasku górnej części rury zupełnie szarą, co okazuje, że przy odbiciu całkowitem światło silniej jeszcze jest odrzucanem, aniżeli przy odbiciu od metali. Dla

Fig. 388. Odbicie całkowite od ściany pryzmatn prostokątnego.

ulega w brylancie wielokrotnemu odbiciu wewnętrznemu; dzieje się więc tak, jakby w brylancie uwięzioną była znaczna ilość promieni światła, i to właśnie nadaje mu tak silny połysk. Szkło drobno utłuczone zamienia się w proszek nieprzezroczysty, promienie bowiem przechodzić tu muszą bezustannie z okruchów szkła do powietrza, przy przejściach zaś tych zachodzić musi często C. O., które wreszcie przytłumia zupełnie światło przechodzące i proszek szklany czyni nieprzezroczystym; odzyskuje on wszakże przezroczystość, jeżeli puste przestrzenie między cząsteczkami szkła wypełnimy wodą albo lepiej przezroczystym olejkiem, który pod względem zdolności załamywania światła nie różni się znacznie od szkła, wtedy bowiem usuwa się przyczyna powodująca C. O. Dla tejże samej przyczyny staje się przezroczystym hydr o fan (ob.) po wprowadzeniu go do wody. Tak samo nieprzezroczysta jest piąna, chociaż się składa z kropelek przezroczystych; podobnież śnieg i chmury wydają się nam białemi, chociaż składowe ich części są bezbarwne i przezroczyste. W ogólności nawet nieprzezroczystość ciał przyjmować można jako skutek odbicia całkowitego.—Ważny z powodu

zastosowań przykład C - o O - a dają nam pro- I tę w Starym Zakonie nadawano ofiarom wtedy, kie-atokątne pryzmaty szklane, leżeli od jakiegokoi- dy zwierzęta na nie przeznaczone palono całkowi-wiek przedmiotu pada promień światła st (fig. 388) cie, nie oddzielając z nich, po zabiciu, pewnej części na ścianę ab takiego pryzmatu, to przechodzi on na użytek kapłanów, jak to czyniono w innych ra-dalej bez załamania i napotyka ścianę ac pod ką- zach. (Ob. Ofiara).    *

„Całość z ułamkiem“ znaczy to samo, co „całkowita z ułamkiem“. Ogólniej „całość“ jest wielkością, którą przeciwstawiają się „części“, co wyraża się w ten sposób; „Całość jest większa od każdej ze swych części“, np. jeżeli obwód trójkąta uważamy za całość, to częściami tej całości są boki trójkąta; jeżeli całością nazywamy sumę 4 + 5 + 6, to częściami tej sumy są 4, 5, 6. Tak nazwane pewniki o całości i części są właściwie tylko albo różnemi wyrażeniami tych form, jakie za pomocą wyrazów „całość“ i „część“ określamy, albo odnoszą się do działań elementarnych, jakie na określonych wiel-

s K.

tern 45°, zatem większym od kąta granicznego dla Całość. W arytmetyce „całość“ (w przeciw-szkła, zostaje więc całkowicie odbitym i opuszcza stawieniu do ułamka) znaczy to samo co całko-pryzmat w kierunku uv, prostopadłym do ściany wita (ob.), a więc jest nazwą dla którejkolwiek bc. Oko przeto umieszczone w o dostrzega obraz z liczb 1, 2, 3, 4, 5, 6 przedmiotu s, tak połyskujący i jasny, jak obraz odbity od zwierciadła metalowego. Ma to zastosowanie w wielu przyrządach rysunkowych (ob. Camera lucida). Efekty wywołane przez C. O. znajdują również zastosowanie w wielu ozdobnych wyrobach szklanych. Między innemi tłómaczy też O. O. miraż egipski i różne inne inamidła (ob.). Nadmienić tu wreszcie należy, że przez odbicie całkowite ulega światło polaryzacyi eliptycznej (ob. Pola-ryzacya).

s. D.

Całowani© (o s CU 1 a ti o), używane w ceremoniach wszelkich religij, służyło za najogólniejszy symbol uczczenia, jako znak uszanowania i miłości, i dało początek łacińskiemu wyrazowi „adorare⁴* czyli „ma-num ad ora applicare⁴⁴ (t. j. rękę do ust przykładać; a stąd spolszczone: adorować, adoracya). Starożytny ten obrządek wchodzi do liturgii i, stosownie do okoliczności, różne przybiera znaczenie. I tak: kapłan całuje ołtarz na znak uszanowania dla miejsca, na którem Niepokalany Baranek spełnia cudowną ofiarę, oraz dla uczczenia relikwij świętych, tam złożonych. Całuje także niektóre sprzęty i naczynia św. na znak uszanowania, które ostatecznie odnosi się do osoby Chrystusa; z ubiorów zaś kościelnych całuje humerał, manipularz i stułę, a właściwie krzyż na nich wyrobiony. Klerycy, asystujący kapłanowi do mszy uroozystej, całują przy ubieraniu się te same szaty św., a także rękę celebransa, jako ministra Chrystusowego, po odśpiewaniu epistoły, przy odbieraniu błogosławieństwa na śpiewanie ewangielii i podając mu, lub przyjmując od niego, jakie święte naczynia. Pierścień na ręce biskupa całuje kler i wierni przed przyjęciem od niego komunii św., na znak jedności wiary i po słuszeństwa duchownego. Całuje się wreszcie trze wik papieski, na którym jest krzyż, a to także ce lem okazania głębokiego uszanowania dla namiest nika Chrystusowego na ziemi. Niema wszakże ża dnego prawa kościelnego, któreby to nakazywało jest to jedynie zwyczaj dawny, odnoszący się do urzędowych i uroczystych audyencyj; na prywatnych bowiem posłuchaniach najczęściej podaje papież rękę do ucałowania. Niegdyś nawet i monarchowie chrześciańsoy oddawali papieżom uszanowanie przez ucałowanie nogi: tak miał postąpić cesarz Konstantyn W. z pap. Sylwestrem św., tak uczynił Justynian z Agapitem, Fryderyk Rudobrody z Aleksandrem III w Wenecyi i Karol V z Klemensem VII,

Całkowy rachunek jest to zbiór teoryj i metod, odnoszących się do całek określonych i nieokreślonych, oraz do równań różniczkowych. Dzieje po- kościach wykonywamy, wstania i rozwój tego ważnego rachunku są ściśle związane z dziejami rachunku różniczkowego. Oba rachunki (wraz z rachunkiem waryacyjnym czyli przemienności) stanowią rachunek nieskończonościo-wy czyli analizę wyższą. Wyżej już powiedziano, że teorya i metody całkowania równań różniczkowych, stanowiące całość organiczną z rachunkiem całkowym, rozwinęły się w obszerną, prawie samodzielną umiejętność. W artykule o rachunku różniczkowym podamy krótki rys rozwoju i rachunku całkowego; tu powiemy tylko, że pierwsze zarodki tego ostatniego znajdujemy już w „metodzie wyczerpania“ (exhaustionis) starożytnych (Archimedes).

Rachunek całkowy studyować można z wielu dzieł klasycznych, z których wymienimy niektóre nowsze:

„Cours de calcul différentiel et intégral“ Serretego (2 tomy), „Cours d’analyse“ Jordana (3 tomy),

Traité d'analyse“ Laurent’a (7 tomów), „Compendium der höheren Analysis“ Schlömilcha (2 tomy).

Cam-DiegO (po portugalsku Diego C a o, czytaj Kalo) żeglarz portugalski z XV w., którego życie jest

S. D.

W książkach tych znajduje się i teorya równań różniczkowych. Po polsku mamy „Wykład rachunku różniczkowego i całkowego“ W. Folkierskiego (tom drugi), a do równań różniczkowych: „Wykład nauki o równaniach różniczkowych⁴* Zaj ączko wskiego i „Zbiór przykładów i odpowiedzi na kwadratury równań różniczkowych“ Stodółkiewicza. Rachunek całkowy znajduje się w ciągłym rozwoju. Doskonalą się nietylko metody tej nauki, ale zarazem i zasady jej pozyskują coraz ściślejszą podstawę. We wszystkich poszczególnych kierunkach tej umiejętności pracują liczni uczeni i liczba rozpraw, corocznie ogłaszanych, a do rachunku całkowego należących, jest bardzo wielka. Literatura polska książkowa w tej dziedzinie jest bardzo szczupła, a potrzeba wydania podręczników, uwzględniających nowsze kierunki, nagląca. W ostatnich czasach ogłoszono u nas pewną liczbę rozpraw z dziedziny rachunku całkowego w pismach Akademii krakowskiej i w „Pracach matematyczno-fizycznych“, wychodzących —„Encykl. Kościelna”, w Warszawie.

Całopalenie, czyli ofiara całopalna. Nazwę

od marszałka Caxiasa stopień generała brygady, a mając sobie powierzoną przez hrabiego d’Eu dy-wizyę z 5,000 ludzi, udał się na północ Paragwaju i odniósł zwycięztwa pod Tupium, Naranjay, Tupi-tangua, Cambacegua i Lamarugua (1869—1870), poczem rozpoczął energiczny pościg za resztkami wojska Lopeza i wtargnął do obozu dyktatora pod Cerro-Corà (1 marca 1870). Śmierć Lopeza położyła koniec tej długiej wojnie. C., obsypany dostojeństwami i zamiauowany generałem porucznikiem, wstąpił do senatu i objął tekę ministra wojny w gabinecie liberalnym Saraïva (1880).    r-

prawie nieznane; wiadomo tylko, że Alfons V polecił mu w 1484 zbadać brzegi afrykańskie na południu fortu św. Jerzego de la Mina. Odpłynąwszy z Lizbony na dwóch karawelach i mając z sobą kosmografa, Marcina Behaima, C. przepłynął zatokę Gwinejską, posunął się na południe i pierwszy odkrył ujście rzeki, zwanej przez krajowców Zaïre, a którą nazwał „Riode Padräo“ stąd, iż osadził na jej brzegu jeden ze słupów kamiennych, (padran) jakiemi Portugalczycy znaczyli zdobyte przez siebie nowe ziemie. Słup ten znaleziono niedawno opo dal Borna (dzisiejsze Congo). D. 15 stycznia 1485 r. C. wbił drugi padran w pobliżu przylądka św. Augustyna, i trzeci jeszcze na jednym z przylądków pod 22° szerokości południowej, poczem wrócił do Portugalii, zwiedziwszy przeszło 800 kilometrów nieznanych jeszcze wybrzeży. Podróż jego trwała 19 miesięcy. — Peschei „Geschichte des Zeitalters der Entdeckungen“ (Sztutgart, 1677, str. 69). r Camajore, miasto okręgowe w departamencie włoskim Lucca (Toskania), niedaleko od nadmorskiej przystani Viareggio, w okolicy pięknej, obfitującej w gaje oliwne, posiada ogromny kościół z 1278 r., oraz bramę tryumfalną z czasów rzymskich, 16,828 m-ców, którzy trudnią się na wielką

And. S.

Camaraoum, miasto ludu Nerwiów (Nervii) w rzymskiej prowincyi Gallia Belgica, dziś Cambray,

(ob.).

And. S.

Ąnd. S.

Camarès, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Aveyron, okręgu St. Affrique, nad rz. Dourdou; fabryki sukna i trykotaży, 2,33*2 m-ców. W pobliżu źródła mineralne Sylvanès, kopalnie rudy miedzianej i łomy łupkowe.

skalę hodowlą jedwabników.

Camaldoli, góra i dolina w Apeninie Toskańskim, w departamencie Arezzo, otoczona wspaniałym lasem, złożonym z kasztanów w niższej części, a sosen i świerków w wyższej. Ten zakątek górski podarowany, był Romualdowi, mnichowi reguły św. Benedykta przez hrabiego Maldolo (stąd Campus Maldoli, a następnie C., kameduli). Romuald, przyjaciel i wielbiciel apostoła Prus, św. Wojciecha, założył tu w 1018 r. klasztor, w którym życie zakonne połączone było z pustelniczem i tym sposobem powstał nowy zakon kamedułów. Klasztor, nieregularnie zbudowany, mieści się w zaułku doliny i służy za miejsce pobytu zwierzchności duchownej, oraz chorych i zgrzybiałych zakonników; wyżej zaś na zboczach góry, około 1,600 m. nad p. m. leży il sacro erem o, święta pustelnia, złożona z mnóstwa oddzielnych budowli. Każdy zakonnik ma własny domek z kapliczką i ogródkiem, oraz niewielką przestrzenią wewnątrz dla spaceru, rozmyślań lub studyów. Domki takie odległe są wzajemnie o 150 kroków. Była to kolebka zakonu kamedułów, który wkrótce rozmnożył się po całym świecie, wyszukując pod klasztory i pustelnie miejscowości odludne, górzyste i lesiste. Tej nazwy osad mnóstwo jest we Włoszech, .jak np. pod Rzymem (Frascati), pod Castellamare, pod Neapolem

And. S.

And. S.

CamargO 1). c. dawniej Cinti, miasto okręgowe w rzeczypospolitej południowo-amerykańskiej Boliwii, departamencie Chuquisaca, nad rz. t. n ; uprawa wina, gorzelnie, 3,500 m ców.—2). C. miasto w Meksykańskim stanie Tamaulipas, na granicy ze Stanami Zjednocz. Amer. Pn., na lewym brzegu rzeki Rio del Norte, przy uściu do niej rz. Pesquer-to, połączone drogą żelazną z m. Matamoros—wielkie pokłady rudy miedzianej i węgla kamiennego, około 6,000 m-ców.

i t. d.

And. S.

Camarina, miasto starożytne na południe-

Camargue, ile de la C., wyspa, objęta dwoma uściowemi ramionami Rodanu, w południowej Fran-cyi, pełna stojących lagun nadbrzeżnych, jezior, ba-gnisk, ławic piaszczystych, ale także nie pozbawiona tłustej, żyznej ziemi, która podatną jest wielce, zarówno do uprawy, jak i na pastwiska. Takie same właściwości krajobrazu i gruntu ciągną się i po za ramieniem Małego Rodanu na zachód aż do Aigues-mortes; całość obejmuje obszar około 1,000 km. □, słabo nader zaludniony, bezdrożny i niezdrowy— ale za to jest tu schronisko dla rzadkich, znikających już zwierząt, jak flamingo i bóbr. Podobnie jak w większej części krain deltowych, tak i w tej delcie Rodanu, zachodzą ustawiczne zmiany: posuwaniu się brzegu ku morzu w jednem miejscu odpowiada cofanie się w innem, skutkiem czego wzrost delty, jakkolwiek niezaprzeczony, nie jest tak szybki, jakby się to zdawało. Z wielu lagun najznaczniejszą jest Valcarès.—Północna część wyspy podatniejszą jest do uprawy roli, południowa więcej ma warunków dla pastwisk, na których prócz owiec i bydła rogatego chowają się stada na pół zdziczałych koni, przy których chwytaniu i znaczeniu odbywa się Camana, port nad Oceanem Wielkim, w Ame- uroczystość pasterska F er rade.— Por ów n. Leger: ryce pd., w peruwiańskim departamencie Arequipa, j „La C. étude agricole“ (Paryż, 1875). prży uściu rzeki Mages, pośród gajów oliwnych i pól trzciny cukrowej; ma szkołę wyższą, szpital, wem wybrzeżu Sycylii, było kolonią Syrakuz, dwa kościoły i około 5,000 m-ców. Miasto zało- założoną w 599 r. przed Chr., gdy atoli jej ludność

żonę w końcu XVII w.

And. S.

chciała się wyzwolić z pod przewagi metropolii, ta Camara Józef Antoni Corróa da, wice-hra- zdobyła i do szczętu zburzyła C-ę 552 r. przed bia de Pelotas (* w Rio Grande do Sul około Chr. W kilkadziesiąt lat później, mianowicie około 1820), generał brazylijski; za świetny atak konnicy 490 r.. C. odbudowała się ponownie i zaludniła w bitwie pod Avahy (11 grudnia 1868) otrzymał osadnikami z poblizkiego miasta Gela i za czasów

And. S.

K. J.

przypuszczony do odegrania znaczniejszej roli politycznej. C. był prawnikiem wysoko wykształconym i naukę swą spożytkował przy redakcyi kodeksu cywilnego, jakkolwiek korzystał pod tym względem z prac dawniejszych jurystów, w szczególności zaś Pothier’a.    Ai a

Cambacérès (Szczepan Hubert—de), kardynał (* w Montpellier w 1756—f w 1828 r.). Był bratem poprzedniego. Nie wziął żadnego udziału w wypadkach ówczesnych politycznych, ale, korzystając z wpływu swego brata, był mianowany w 1802 r. kardynałem arcybiskupem w Rouen.

*Od tej chwili stał się bezwarunkowym pochlebcą Napoleona, którego zwycięstwa wysławiał w swoich listach pasterskich. Po klęskach 1813 i 1814 r.

ochłonął w zapale dla Napoleona, poprzestając na

a. o.

And. S.

wojen punickich była dość znacznem miasteczkiem; ostatecznie zniszczyli je Arabowie w IX w. bieżącej ery, tak dalece, ze dziś jedynym śladem dawnej osady są zwaliska baszty nad rz. Camarana, w pobliżu wioski Santa Croce.

Camarophoria. King. (paleont.). Mięczak kopalny z rzędu ramienionogów (Brachiopoda) rodziny Rliynchonellidae, o muszli zupełnie podobnej do rodzaju Rhynchonella, różniącej się tylko wybit-uiejszemi listewkami środkowemi. Obok zębów na zawiasie skorupki większej (brzusznej) leżą silne blaszki zębowe w postaci skrzydełek zrosłych z skorupką. Rodzaj ten występuje od dewońskiej do permskiej forraacyi, a w tej ostatniej obfitszym jest niż Rhynchonella. Gatunki: C. rhomboidea Pilili, w średnio-dewońskiej i węglowej, w Rossyi, Niemczech, Belgii, Anglii; C. globulina Phill. w dolnej węglowej i permskiej, w Europie i Indyach; C. Schlotheimi v. B. w permskiej, Rossya, Turyngia, Anglia.

Camarus lub Cammarus, jedna z nazw gwiazdozbioru Raka (ob.)

Cambacérès Stefan Franciszek f w Montpellier 1721 — f 1802), opat francuski, syn radzcy Izby obrachunkowej w Langwedocyi; mając sposobność do wypowiedzenia kazania w obecności Lu dwika XV (1757), odważył się na energiczne i wymowne zgromienie skandalów życia dworskiego. Zbiór jego kazań wyszedł drukiem w 3 tomach, r. 1781.

Cambacérès (J an Jakób, de); prawnik i mąż stanu (* w Montpellier w 1753 r.—f w Paryżu w 1824 r.). W początkach rewolucyi francuskiej był radzcą w cour des aides, w swojem ro dzinuem mieście; w 1792 roku był obrany deputowanym do konwencyi narodowej z Departamentu Hérault. Brał umiarkowany udział w ówczesnych burzach politycznych, będąc pochłonięty pracami w komisyi prawodawczej. Głosował na posiedzę niu konwencyi, skazującej Ludwika XVI na śmierć, w tak jednak dwuznaczny sposób, że nie wiadomo było, czy go uniewinnia, czy skazuje. Po 31 maja głosował za wygnaniem Żyrondystów, i w tymże czasie przedstawił obszerny projekt kodeksu Cywilnego. Należał do Dyrektoryatu, był ministrem sprawiedliwości, a przez Napoleona, jako pierwszego konsula, powołany został po 18 brumaire’a na drugiego konsula. Odtąd karyera jego była związana z losami Napoleona, który cenił jego zdanie praktyczne. Był przez niego mianowany arcy-kanclerzem, księciem Parmy, członkiem Rady Stanu. Wziął znaczny udział w ułożeniu kodeksu cywilnego, będącego chlubą Napoleona; napisał do niego Discours préliminaire. W 1814 r., jako prezes rady regencyi, skłonił cesarzową do opuszczenia Paryża i udania się za Loarę, co wywarło fatalny wpływ na następne wypadki polityczne. Po abdykacyi Napoleona nadesłał z Blois swoje przystąpienie do restauracyi, pomimo to w czasie Stu Dni był przez niego przywrócony do wszystkich dawniejszych godności i tytułów. Po drugiej restauracyi C., skazany jako królobójca na wygnanie, pomimo to w 1818 r. był przywrócony do łaski, obdarzony nawet tytułem księcia, ale nie

zarządzie swoją dyecozyą.

Cambacérès Mar y a Jan Piotr Hubert, książę (* w Solingen, w wielkiem księstwie Berg 20 września 1798 — f w Paryżu 12 lipca 1881), senator francuski; poparty przez stryjów swoich, wstąpił w r. 1812 do korpusu paziów Napoleona I za drugiej Restauracyi zapisał się w poczet adwokatów paryskich (1823); jako spadkobierca byłego arcykanclerza, C-a (ob.), musiał cztery lata (1824— 1828) bronić jego papierów przed rządem, który chciał je zabrać; w r. 1835 wstąpił do Izby parów, której został sekretarzem; Napoleon III zamianował go senatorem, wielkim oficerem legii honorowej i wielkim mistrzem ceremonij. Po rewolucyi z r. 1870 C. wycofał się z życia publicznego. r-

Cambay, 1). c., państwo lenne w Indostanie w prezydenturze Bombajskiej, dywizyi Broach, 906 km. □, 86,074 m-ców.—2). C., zatoka na zachodniem wybrzeżu Indostanu, wcięciem swojem uwydatniająca półwysep Gudżerat od wschodu, jak czyni to od zachodu zatoka Cutch, posiada liczne odgałęzienia, będące właściwie rozszerzonemi uściami wpadających tu rzek: Tapti, Narbada, Mahi, Sabarma-ti, Szatrandżi, Gayla, Guma i t. p —3). C., stolica państwa ad 1) na prawym brzegu rz. Mahi, w pobliżu jej uścia do zatoki C., 36,007 m-ców (1881) w tej liczbie około 8,000 mahometańskich, reszta zaś bramińskich hindusów. Jest to gród starożytny, wspominany w 1293 r. przez Marco Polo, jako ważne ognisko handlu, dziś znacznie podupadły, skutkiem zapiaszczenia zatoki C. i częstych w niej burz morskich. Z dawnej epoki pozostały rozległe for-tyfikacye, z murem miejskim i 52 basztami, a także ogromny pałac radżów, kilka meczetów i pagód.— Ludność trudni się handlem miejscowemi produktami oraz szlifowaniem agatu, karniolu, oniksu i t. p. Camberg, ob. Kamberg.

Cambert Robert (* około 1628 w Paryżu— f 1677 w Londynie), fraucuski kompozytor muzyczny. Po ukończeniu studyów muzycznych u Cham-bonnières’a, został organistą przy paryskim kościele św. Honoryusza, następnie intendentem muzycznym królowej Anny Austryackiej (1666). Abbé Perrin, poznawszy się na talencie C-a, poddał mu myśl napisania opery francuskiej i wystawienia jej przez bawiącą wówczas w Paryżu operę włoską. C. uznał tę myśl za szczęśliwą, chętnie zabrał się do pra-

kiej.

Camberwell, dzielnica, przedtem przedmieście, w stronie południowej Londynu; należy do hrabstwa Surrey i liczy do 200,000 m-ców, ob. Londyn.

W. G.

J. A.

cy, i w krótkim czasie napisał „La pastorale“, do libretta Perrina. Była to pierwsza opera francuska, która, po wystawieniu jej w zamku w Issy (1659), wzbudziła zapał powszechny. Nie mniejszego dostąpiła uznania następna opera: „Ariane ou le mariage de Bacchus“. Korzystając z dobrego usposobienia króla dla tych pierwocin opery francuskiej, abbé Perrin otrzymał od niego przywilej wyłącznego przez 12 lat urządzania „akademij muzycznych“ i dawania przedstawień operowych w Paryżu i innych miastach francuskich. C. zawiązał współkę z Perrinem, napisał operę „Pomone“ z baletem, którą otworzono „Królewską akademię muzyczną“ w Paryżu (dzisiejszą „Wielką operę”) w 1671 r., następnie zaś „Les peines et le plaisirs de l’amour“. Skutkiem jednak intryg dworskich, Ludwik XIV odebrał przywilej Perrinowi, i oddał go sławnemu kompozytorowi Lullemu. Obrażony

C. opuścił Paryż i udał się do Londynu, gdzie otrzymał posadę kapelmistrza dworu Karola II. Jakkolwiek zasługi C-a zaćmione zostały olbrzymią działalnością Lullego, w każdym razie C-mu słusznie uależy się tytuł twórcy pierwszej opery francus-

A. Pol.

And. S.

Cambiasio lub Cangiasio Łukasz, zwany Luchetto da Genova (* w Moneglia roku 1527 — f w Eskurialu 1585). W młodości doszedł do niepospolitej wprawy w malowaniu freskowem; ozdoby zewnętrzne ścian domów, zwyczajem włoskim, wykonywał, nie używając ani kartonów, ani szkiców przygotowawczych; ta łatwość tworzenia sprawiła, iż gdy uprawiał sztukę wyższą, pomysłom zbywało na wyrobieniu. Malował freski w Genui, Bolonii i Neapolu. Przez Filipa II zaproszony do Hiszpanii i zamianowany malarzem nadwornym pensyonowanym, z synem Horacym udał się do Madrytu r. 1583. Tam wykonał: „Męczeństwo św. Wawrzyńca“. W Eskuryalu na sklepieniu ogromny fresk C-ego przedstawia wszystkich świętych i błogosławionych. Sam siebie na tym obrazie wymalował. Poniżej gzymsu umieścił: „Zwiastowanie“, „Św. Wawrzyńca“, „Sw. Hieronima“, „Cnoty teologiczne i główne“. Na ścianach schodów przedstawił apostołów: „Sw. Piotra i Pawła“. „Sw. Jana“, „Chrystusa Pana po Zmartwychwstaniu“; niemało też olejnych obrazów wykonał. W muzeum Prado przechowane są obrazy C-go „S-ta Familia“, „Kupido uśpiony“ i inne.

Cambio, wyraz włoski, wzięty z łaciny średniowiecznej, w której brzmiał Cambium; znaczy zmianę, wymianę, weksel, (litterae cambii, cam-bialis littera, franc, lettre de change); utrzymał się aż do współczesnego prawa wekslowego w terminologii prawniczej i handlowej, tak sam przez się, jak w formie złożonej: cambio conto, cambialejus. Cambistami nazywano bankierów i wekslarzy, szczególniej trudniących się arbitrażem (ob.)    *

Cambium, miazga. Pod tą nazwą w histologii roślin rozumie się tkanka twórcza, złożona z komórek cienkościennych, wypełnionych protoplazmą, jeszcze nierozróżnionych, tworząca cienką warstewkę pomiędzy korą a drewnem w naszych drzewach, tak liściastych, jak i iglastych, z której-to tkanki, przy rozmnażaniu się komórek przez dzielenie się, bardzo ożywionem z każdą wiosną, powstają corocznie ku zewnątrz nowe elementa drewna, a ku wewnątrz nowe elementa kory. Drzewo skutkiem tego grubieje i z postępem czasu przybiera niekiedy rozmiary kolosalne. Przyrosty roczne u większości drzew przedstawiają się w postaci odznaczających się współśrodkowych słojów; dlatego-to w poprzecznym przekroju odziemka łatwo jest oznaczyć wiek drzewa.

Camblak Grzegorz (nazywają go także Cam-vlak, Zimblak, Semivlak, Szemiwłach, Czamblak i t. d.), sławny metropolita kijowski, zmarły według jednych 1419 r., według innych 1432, data zaś urodzenia jego niewiadoma zupełnie, a nawet i co do miejsca jest niejaka wątpliwość. Nazywano go powszechnie Bułgarem, lub,jak Nie-siecki, Bulgarczykiem, lecz nie miano pewności, z jakiej właściwie Bulgaryi pochodził: czy z nad-dunajskiej, czy też z nadwołżańskiej? Za pierwszą przemawia ta okoliczność, że, rządząc metropolią kijowską, C., wyniósł na patronkę Rusi św. Prakse-dę, czyli Parascewię z Ternowy, i sam też opisał jej żywot (przekład łaciński ks. Kulczyńskiego w „Specimen ecclesiae ruthenicae“). Dziś więc za miejsce urodzenia C-a uważają Ternowę, podając przy tern, że czas jakiś przebywał on na górze Athos, potem był ihumenem klasztoru serbskiego w Deczanach, księdzem w Suczawie na Bukowinie, następnie zaś osiadł na Rusi, gdzie wkrótce przez swą uczoność oraz wymowę kaznodziejską wielką wziętość pozyskał. Było to w czasie, kiedy metropolita kijowski przemieszkiwał w Moskwie i stamtąd rządził sprawami kościelnemi na Rusi, co się nie zgadzało z ich dobrem, zwłaszcza od kiedy metropolita Focyusz, Grek z Morei, ani zaglądał nawet do Kijowa i dbał jedynie o dochody. Witold więc postanowił koniec temu położyć; wezwał przeto władyków ruskich, aby napisali skargę do patry-archy konstantynopolitańskiego na Pocyusza, jako zaniedbującego swych obowiązków i obrali sobie drugiego metropolitę, któryby mieszkał stale w Kijowie. Stało] się według jego żądania: obrano C-a, poczem Witold wyprawił go do Carogrodu z listami do cesarza i patryarchy, prosząc, aby był wyświęcony na metropolitę. Zabiegi wszakże Fo-cyusza sprawiły, że patryarcha nie chciał spełnić tego żądania, a wtedy w. ks. litewski zgromadził drugi sobór duchowieństwa ruskiego do Nowogródka, gdzie d. 15 listopada 1415 r. sami władykowie wyświęcili C-a. Kilka już razy zdarzało się to w kościele ruskim, że sobór zastępował władzę i prawo patryarchy. Focyusz wyklął C-a, sobór nowogrodzki nazwał nieprawym, rozsyłał o tem listy okolne do Rusi; ale zabiegi jego nie odniosły żadnego skutku; Niesiecki pisze, że „cała Ruś była C-owi powolna i wszyscy w niej episkopowie“. Jak długo C. rządził metropolią kijowską?—najsprzeczniejsze są o tem zdania historyków: Domi-

nikan Klemens Chodykiewiez w „Dissertationes hist, criticae de Archiepiscopatu Metropolitano Kie-viensi et Halicensi“ (na początku w XVIII) podaje jakoby rządy jego trwały lat 22; bazylianin zaś,

W Konwencyi zwrócił się wprawdzie przeciwko nadużyciom komuny paryskiej, sprzeciwiał się także zaprowadzeniu trybunałów rewolucyjnych, ale głosował za bezzwłoczną karą śmierci na króla, bez żadnej apelacyi. W kwietniu 1793 wstąpił do wydziału Ocalenia publicznego, gdzie na słynnem posiedzeniu majowem bronił żyrondystów. W 1794 złożył zgromadzeniu sprawozdanie o stanie i zarządzie finansów, w którem śmiało wystąpił przeciwko marnotrawstwu komisarzy i rabunkowemu systemowi terroryzmu, za co ostro zaczepiony przez

mi w Konwencyi dla obalenia tego tyrana; gdy wszakże wystąpił z obroną Billaud’a, Collot’a i innych członków wydziałów, ściąguął na siebie nienawiść partyi Talliena, która poczęła go prześladować, jako jednego ze sprawców powstania z 12 germinala, i usunęła go z wydziału finansów. Skazany in contumaciam na wygnanie, dopiero po amnestyi z października 1795 roku mógł się schronić do dóbr swoich pod Montpellier. Urzędów, jakie w 1805 ofiarował mu Napoleon, nie przyjął. W czasie Stu Dni, przyjąwszy mandat do izby, protestował w niej przeciwko powrotowi Ęurbonów. W roku 1816 jako „morderca króla“, zmuszony był schronić się do Brukselli, gdzie też 15 lutego 1820 żywota do-

Dr. J. Br.

Cambon August, margrabia (f w Tuluzie 1835), polityk francuski; obrany posłem do Izby w r. 1824 w departamencie Wyższej Garonny, należał do opozycyi monarchicznej za panowania Karola X; wycofał się z życia politycznego w r. 1830. r-Cambon Karol Antoni, malarz francuski, dekorator (* w Paryżu 1802—f 1875). Uczeń Cice-rego, początkowo akwarellista; później malował wiele dekoracyj w Paryżu, Lionie i Breście, naprzód sam, a następnie wespół z Philastrem. Niektóre z nich, mianowicie zaś do Sylfidy, do Zerliny, do Korsarza, pamiętne są do dziś dnia, jako istotne

w. o.

Ignacy Stebelski (f 1790), w „Przydatku do chronologii i t. d.“, utrzymuje, że Gerazim, władyka smoleński, przeciw niemu był obrany metropolitą przez Swidrygiełłę 1432—3; lecz obie te relacye są błędne: C. musiał snadź umrzeć r. 1416, skoro już w czerwcu 1420 Focyusz pogodził się z Witoldem, który pozwolił mu znowu rządzić kościołem rusko-litewskim.—C. był postacią bardzo wy- Robsspierre’a, połączył się z kilku jednako myślący -bitną; Makary (arcybiskup prawosławny wileński), nazywa go w jego żywocie najznakomitszym mężem swoich czasów; wsławił się jako kaznodzieja i pisarz; ruscy historycy kościelni chwalą w nim czystość słowiańskiego języka, jakkolwiek zarzucają mu urobiony na bizantyjskich wzorach styl zawiły i poniekąd niezrozumiały. Pism jego ruskich znanych jest dotychczas 25, w których między innemi są kazania: o komunii; o zmarłych; o życiu zakonnem; pochwała ojców śś.; pochwała śś. męczenników; na Wielki Czwartek o żydach i przyjmowaniu chleba przaśnego w Eucharystyi; kazania wielkopiątkowe, i t. d. Kazania te pomieszczone są w Czeti Minejach, w zbiorach mów cerkiewnych, np. w Rumiancowa, Tołstoja i in. Po serbsku na- konał, pisał C. żywot cara Stefana Deczańskiego. Camblak żarliwym był wyznawcą obrządku wschodniego, a lubo pragnął zjednoczenia obu kościołów i jeździł do Rzymu, do Konstantynopola i na sobór Konstancyeński, to jednakże nie myślał wcale poddawać się ślepo Rzymowi i na soborze żądał dysputy religijnej. Niektórzy utrzymują, że przez ambicyę, dla pozyskania sławy, starał się zaprowadzić unię religijną, o co go i Karamzin posądza, pisząc, iż miano go powszechnie za „papistę“ i stąd wyklinano w cerkwiach moskiewskich; Focyusz wszakże, choć był jego antagonistą, nigdy mu zdrady

wiary nie wyrzucał.—„Ott. slov.“, J. Bartoszewicz w swoim rodzaju arcydzieła.

w „Encykl. Orgelbranda“.    *

Cambo, osada lecznicza, w departamencie francuskim Pirenejów Niższych, nad spławną rzeką Nive (lewy dopływ Adour’u), i na północnym zboczu M-gne d’Ursonia; źródła mineralne siarczane o temp. 23° C. i żelazne 16° C., wyborne urządzenia kąpielowe, około 2,000 m-ców. Zdrowy klimat i piękne położenie były powodem, że C. już w XVI w. było licznie nawiedzane. Są tu nadto fabryki czekolady a w okolicy łomy wapienia.

Cambon Józef, polityk i finansista francuski z czasów pierwszej rewolucyi (* w Montpellier w r. 1754). Gdy rewolucya wybuchła, prowadził tamże rodzinny dom handlowy. Namiętnie rzuciwszy się w ruch ówczesny, już w latym 1791 roku ogłosił respublikę w s wojem mieście rodzinnem W tymże roku wybrany do zgromadzenia prawodawczego, działalność swoją poświęcił przeważnie finansom; jego - to dziełem było przeprowadzenie w r. 1792 dekretu, mocą którego dobra emigrantów zasekwestrowane zostały na rzecz państwa. Jako prezes zgromadzenia, przedłożył mu wszelkie akta i dokumenta, mające dowieść winy króla.

W. G

Cambon Henryk Józef Armand, malarz francuski (* 1819 w Montauban). Uczeń Ingresa i Delaroche’a. Odznaczył się obrazami: „Poezya sławy“, „Poezya miłości“, „Chrystus Pan w ogrodzie Oliwnym“, „Jak niegdyś słońce wschodziło“, „św. Agnieszka wstawiająca się za ludźmi do Boga“ „Roland“. C. namalował też dużo portretów.

And' S.

Cambon Piotr Paweł (*20 stycznia 1842), polityk i dyplomata francuski, z zawodu adwokat. Po wyprawie tunetańskiej został zamianowany ministrem pełnomocnym w Tunisie (1882), a r. 1886 ambasadorem przy dworze madryckim.    r-

And. S.

Camborne, miasto w angielskiem hrabstwie Kornwalii, na zachód od Falmouthu, z kopalniami cyny i miedzi; okolica malownicza i urodzajna; około 15,000 m-ców.

sny

Cambos Jan Juliusz, rzeźbiarz francuski, (* w Castres 1828 r.), uczeń Joufroy. Najważniejsze prace jego są: „Andromeda“ (1861), „Konik polny“ (1865), „Młody wódz Gallów“ posąg bronzowy, „Ewa“, „Lidia“ (r. 1877), „Pokój“, „Powrót wio-“. Wielka liczba posągów C-a zdobi budowle publiczne: w Paryżu „Ezechiel“ na portalu kościo-

la św. Ambrożego, popiersia „Guimard’a“ w Ope- lennikiem cesarza. Od r. 1595—1677 C. należało rze, „Ludwika XIV“ w bibliotece narodowej, w Wersalu popiersie „Generała Auger“ i „Alfreda de

do Hiszpanii, lecz pokojem w Nimwedze ostatecznie do Francyi przyłączone zostało. Tu dnia 10 grudnia 1508 r. stanęła tak zwana liga Kambryj-ska przeciw Wenecyi między cesarzem niemieckim Maksymilianem, królem francuskim, Ludwikiem XII, papieżem Juliuszem II i królem hiszpańskim, Ferdynandem Katolickim. Tu także zawarto „pokój damski“ w 1529 r., kończący wojnę między Fran-cyą i Huszpanią; pośredniczyły w tern dziele: Ludwika Sabaudzka, matka Franciszka I, i Małgorzata Austryacka, ciotka Karola V. W czasie wielkiej re-wolucyi francuskiej wojska austryjaekie, pod wodzą gen. Clairfait, napróżno oblegają C. w 1793 r., Anglicy zaś w 1815 r. zdobywają je szturmem—Porów n. Boury „Histoire de C,“ (Cambrai, 1843): Lecluselle „Histoire de C. depuis 1789“ (tamże,

And. S.

Vigny“.

w. G

Cambray Jan Jakób de (* około 1500 — f w Bourges 5 grndnia 1586), dyplomata francuski, kanonik: w r. 1543 udał się do Konstantynopola z Aramonem i tam, z powodu odjazdu ambasadora do Francyi (1546—1547), pełnił obowiązki sprawującego interesa i usiłował nie dopuścić do zawarcia pok' ju między sułtanem i Karolem V; po wyjeździe Aramona do Persyi pozostał na swem stanowisku; w r. 1554 — 1555 bawił w Polsce dla układów

Cambrai, niem. Kamerik, Kam bryk, starorzymskie Camaracum, stolica okręgu w departamencie francuskim Północy (Nord), nad żeglowną Skaldą i kanałem St. Quentin, łączącym systemat Sekwany z Sommą, Skaldą i innemi pobrzeżnemi rzekami; leży także w węźle dróg żelaznych, oraz w okolicy żyznej, dobrze uprawnej i nader przemysłowej; 23,88 L m-ców (1886 r.). Jako położone w tak zwanej „bramie Flandryjskiej“, C. wraz z innemi twiedzami zasłania odkrytą z tej strony Francyę, jest silną fortecą drugiego rzędu i broni linii Skaldy. Miasto, pomimo swej starożytności, posiada ulice dość szerokie, proste, zabudowane porządnie i staranie wybrukowane: nie brak im 1874—75). gmachów w średnio-wiecznym wzniesionych stylu, ani też budowli posiadających wartość artystyczną; do takich należy katedra z piękną wieżą, wielkiemi organami i pomnikiem Fenelona, który był arcybiskupem C, i tu umarł; kościół St. Góry, z wieżą wyniosłą i licznemi arcydziełami malarstwa, • rzeźby i ornamentyki; ratusz imponujący rozmiarami z r.

z Janem Zygmuntem Zapolyą i jego matką Izabelą, córką Zygmunta I, króla polskiego, a wdową po Janie Zapolyi; po powrocie do Konstantynopola został oskarżony przez nowego ambasadora, Ćodigna-ca, o zdradę stanu i uwięziony, na co Cadignac uzyskał pozwolenie u wielkiego wezyra; w r. 1556 Henryk III kazał go uwolnić i przywołał do Francyi, C. jednak sprawował jeszcze do r. 1557 interesa ambasady francuskiej w Konstantynopolu pod panem de la Vigne. W kilku dokumentach nazywany on jest wice - ambasadorem; w starości, spędzonej spokojnie, wszedł w ścisłe stosunki z Ku-jacyuszem, który mu dedykował w r. 1575, swoją LX księgę „Bazylik“. — A. Ubicini „Le Berry en Orient, Jacques de Cambray“ (Paryż, 1860 — 61). Charrié „Négociations de la France dans le Levant“.

1634; pałac arcybiskupi, teatr, wieża św. Marcina (Beffroi) i w. in.—C. jest siedliskiem władz okręgowych i arcybiskupa, posiada kolegium, seminaryum duchowne, szkołę rysunkową, muzeum starożytności, bibliotekę publiczną, zawierającą do 40,000 t. i do .1,300 rękopisów. Pod względem przemysłowym jest to jedno z wybitniejszych miast francuskich, jako siedlisko cukrowni, handlu zbożem i fabryk przędzalniczo-tkackich; są tu fabryki cukru i rafi-nerye, olejarnie, mydlarnie, fabryki cykoryi, farbiar-nie, blicharnie, drukarnie tkanin, fabryki wyrobów bawełnianych i lnianych (słynne batysty, zwane kambryk), fabryki gazy, nici i t. p. Handel, wsparty przez działalność kilku banków, oraz przez dobre komunikacye i dogodne położenie, jest bardzo ożywiony—prowadzą go mieszkańcy miejscowemi fabrykatami, oraz zbożem, wełną, chmielem, nabiałem i bydłem. W stronie wschodniej miasta na

Cambray - Digny Ludwik Wilhelm, hrabia (* we Florencyi 8 sierpnia 1820), polityk włoski, po odjeździe wielkiego księcia Ferdynanda III (1859) głosował za anneksyą Toskanii do Piemontu i został obrany deputowanym; w r, 1860 Wiktor Emanuel zamianował go senatorem; r. 1865 prezydo-wał, jako gonfalonier Floreucyi, uroczystościom jubileuszowym Danta;-r. 1867 generał Menabrea powierzył mu tekę finansów. C., znalazłszy w skarbie ogromny deficyt, zdołał, przy pomocy Selli zaprowadzić, tak niepopularny we Włoszech, podatek od miewa, ustanowił monopol tabaczny i przyjął podatek od renty publicznej, czem poprawił

wzgórzu wznosi się dawna cytadela, dzieło Vaubana; Farge w „Gr. Enc.“ Lamiraulfa. między nią a miastem rozciągają się piękne spacery, zwane Esplanade. C., jest miejscem urodzenia generała Dumouriez i słynnego lekarza Aimé Bourdon. Tutejsze biskupstwo, założone około 580 r., należało do archidyecezyi w Rheims, w 1556 r. podniesione zostało do stopnia arcybiskupstwa. Za czasów rzymskich było C. jako Camaracum, miastem ludu Nerwiów, w Gallii Belgijskiej, później siedliskiem rzymskiego prokonsula. W epoce wędrówek narodów zajmowali je i niszczyli kolejno: Wandalowie, Alanowie i Goci; następnie C. dostaje się Frankom, należy do Austrazyi i jest już wówczas miastem obronnem, w którem Cbilperyk znajduje

Cambresis, ob. Cat eau.

Cambridge. 1)C., hrabstwo w Anglii wschoduiej, otoczone z północy hrabstwem Lincoln, ze wschodu Norfolk i Suffolk, z południa Essex i Hertford, z zachodu Bedford i Huntingdon, zajmuje krainę nizin-

schronienie przed braćmi. Po śmierci Ludwika Po- nieco finanse włoskie, bożnego, C. należy do Lotaryngii i cesarz Henryk I-go miasto to wraz z okręgiem (Cambresis) nadaje biskupom C., z tytułem hrabstwa; hrabstwo to było podniesione w 1510 do godności księstwa, a biskup z tytułem księcia pozostał i nadal

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

ną, pagórkowatą, zroszoną przez syatematy rzek Ouse i Nen—miejscami bagnistą i przez liczne kanały odwodnioną—miejscami zaś, zwłaszcza na południu, urodzajną i dobrze uprawną. Głównemi produktami są: owoce, zboże i bydło; to ostatnie dobrze się hoduje na osuszonych i w żyzne marsze zamienionych dawnych bagnach, i dostarcza wybornego nabiału. Z ogólnej przestrzeni, wynoszącej 2,124 km., przypada na ziemię orną 61 °/₀, na łąki 29°/₀, na lasy zaledwie 2°/₀. Przemysł wogóle nieznaczny. Ludność w r. 1891 wynosiła 188,862 głów, czyli 89 na 1 km. Q. — 2) C. stolica poprzedniego, po obu stronach rzeki Cam, przez którą wiedzie dziesięć mostów (stąd nazwa), węzeł sześciu linij dróg żelaznych, siedlisko biskupa, mnóstwo pięknych kościołów, między któremi zwraca uwagę kościół Grobu Świętego, wzniesiony na wzór jerozolimskiego za panowania Henryka I, liczne i obszerne place, zwłaszcza rynek miejski ze starożytnym ratuszem, piękne fontanny i t. p. Ale największą ozdobą i sławą miasta, liczącego około 38,000 m-ców, jest jego uniwersytet. Począwszy od XII w., zakładano przy wyższych szkołach kolegia, gdzie ubożsi uczniowie znajdowali dla siebie pomoc w bezpłatnem mieszkaniu, wikcie i zasiłku pieniężnym. Z takich właśnie kolegiów składa się tak uniwersytet tutejszy, jak i Oksfordzki: profesorowie i studenci mieszkają razem w osobnym gmachu, otoczonym zazwyczaj ogrodem, dziedzińcem i budowlami gospodarskiemi, i oddają się pracy według klasztornej niemal reguły. Na czele każdego kolegium stoi rektor, mający kilku pomocników (censors) i przewodniczący ciału naukowemu (tutors) oraz studentom. Kwestye sporne rozstrzyga tak zwany visitor, którym zazwyczaj bywa biskup lub lord. Każde kolegium stanowi oddzielną, samą w sobie korporacyę, z własną biblioteką, wspólną salą jadalną, gabinetami naukowemi i t. p. Podczas swego pobytu w kolegium studenci obowiązani są do pewnej formy ubrania, a mianowicie czworograniastej czapki bez daszka (Trenchercaps) i długiej szaty zwierzchniej (gowns). Ustawy pojedynczych kolegiów, równie jak ich środki majątkowe, różnią się wielce. Prócz kolegiów są także tak zwane halle (Halls)' gdzie studenci tylko za opłatą otrzymują utrzymanie i naukę; stosownie zaś do wysokości zapłaty i społecznego stanowiska rodziców, nazywają się: noblemen, fellow - commoners, commoners. W kolegiach natomiast studenci dzielą się na trzy grupy: fellows, z zupełnie bezpłatną nauką i utrzymaniem—są to studenci, którzy ukończyli naukę i zajmują miejsce niższych nauczycieli, stanowią więc niejako ogniwo pośrednie między ciałem profesorskiem a studentami właściwymi i stanowisko to zachowują dożywotnio, o ile się nie ożenią lub nie odziedziczą majątku, któryby przynosił im docbód wyższy nad otrzymywany w kolegium; drugą grupę stanowią ser vit or s, tj. studenci, którzy za nadzór nad innymi otrzymują bezpłatnie wikt i naukę w ciągu lat czterech; do trzeciej nakonieo należą ci, którzy opłacają tylko połowę lub część zwykłych kosztów utrzymania, którzy zatem po

Encykl. Fowsz.    T X

skończeniu nauki nie są zobowiązani do żadnych usług względem uniwersytetu Ogół wszystkich kolegiów i hall, rozrzuconych po całem mieście, stanowi uniwersytet, na którego Czele stoi kanclerz (Chancellor), wybierany na rok lub dwa najwyżej, koniecznie z pomiędzy wychowańców jednego z tutejszych kolegiów; bywa nim zazwyczaj osoba piastująca wyższy urząd państwowy, Urząd kanclerza jest bardziej honorowym niż rzeczywistym, gdyż wszystkie sprawy załatwia wice-kanclerz, mianowany przez kanclerza z pomiędzy przewodniczących kolegiom, albo przez tychże wybrany na rok jeden; wice-kanclerz ma do pomocy czterech pod-wice-kan-clerzy, z którymi wspólnie tworzy zarząd (caput); senat akademicki składa się ze wszystkich doktorów i magistrów uniwersytetu. Korporacyę poje-dyńczych kolegiów, w całości swej rozważane, tworzą jedną korporacyę uniwersytecką, tak uczącą się, jak i nauczającą: pod jej nadzorem stoją wszystkie urządzenia i zakłady nie będące własnością pojedynczych kolegiów; tu należą: gmach senatu, biblioteka publiczna, obserwatoryum astronomiczne, drukarnia uniwersytecka, oraz wszelkie muzea, gabinety i t. p. Podług najnowszej uchwały senatu akademickiego, studenci mogą mieszkać i prywatnie, lecz zawsze pod nadzorem zwierzchności i tylko wówczas, gdyby w kolegiach miejsc zabraknie. W r. 1888 liczba studentów dosięgała 3,000, ciało nauczycielskie składało się z 30 profesorów i tyluż lektorów W takich warunkach uniwersytet tutejszy różni się wielce od uniwersytetów na lądzie stałym, a zwłaszcza od niemieckich, miasto zaś samo, ciche, pozbawione ruchu przemysłowego i handlowego zależy w zupełności od rozwoju tej najwyższej w kraju szkoły. Nie bez słuszności przeto wyraził się jeden z podróżnych, że nie miasto posiada sławny uniwersytet, ale raczej powiedzieć-by należało, że uniwersytet zawiera w sobie miasto całe. Uniwersytet w C. składa się z 15 kolegiów i 2 hall. Najdawniejsza o nim wzmianka sięga 1229 r., pierw-szem zaś kolegium, prawidłowo zorganizowanem, było kolegium św. Piotra, założone w 1280 roku. W tym czasie studenci, napływający do C. i nie znajdujący pomieszczenia w kolegium św. Piotra, zaczęli zamieszkiwać pod nadzorem zwierzchników tak zwane „Hostelrie“, gdzie na koszt własny przebywali; było ich w r. 1280 przeszło 30, nosiły one nazwę albo od świętego, pod którego wezwaniem były założone, albo od poblizkiego kościoła, albo też od osób, do których budowla „hostelrie“ przedtem należała. Zczasem jednak ten rodzaj zamieszkiwania znikał powoli, w miarę jak powstawały nowe kolegia, zazwyczaj hojnie uposażone, co trwało od XIII do XVI w. Jakób I nadaje uniwersytetowi prawo wysyłania dwóch członków do parlamentu. Największem i najbogatszem ze wszystkich jest: Trinity College, założone w 1546 r. przez Henryka VIII, a rozszerzone przez królowę Maryę, posiada własną kaplicę, bibliotekę, galeryę rzeźb i obrazów, posąg Newtona (dzieło Roubilliaca), posąg Byrona (dzieło Thorwaldseua) i t. p. W tern kolegium pobierali naukę: Bacon, Coke, Barrow,

123

Cowley, Dryden, Byron i wielu innych ludzi znanych w dziejach Anglii; nauczycielami zaś byli w swoim czasie między innymi Izaak Barrow i Ryszard Bentley. Kolegium królewskie (Kings College), założone przez Henryka VI, z piękną kaplicą gotycką, która, co do lekkości, oraz piękności i czystości stylu, „nie ma współzawodniczek w Anglii“, i której okna zawierają arcydzieła malarstwa na szkle. Pałac senatu mieści w sobie cenną bibliotekę uniwersytecką, zawierającą mnóstwo rzadkich dzieł i rękopisów i liczącą do 275,000 t., ogród zaś botaniczny, na przestrzeni czterech akrów, zawiera prawie kompletny zbiór wszystkich roślin egzotycznych. Godnem jest także uwagi muzeum, założone

Duńczycy zburzyli ją w 871 r. Za Wilhelma Zdobywcy zwała się Grantbridge, gdyż dzisiejszą rzekę Cam nazywano wówczas Grant. Dotąd w okolicy wykopują rozliczne przedmioty z epoki rzymskiej.— Porównaj: Fuller „History of C.“ (Londyn, 1840); F. Arnold „Oxford and C.“ (Londyn, 1873); Mullinger „The university of C.“ (Londyn, 1881), oraz corocznie wydawany kalendarz uniwersytecki: „C. university calendar“. — 3) C., miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, w stanie Massachusetts, wprost Bostonu, z którym łączy się za pomocą kilku mostów, rzuconych przez rzekę Charles, posiada najstarszy w całem państwie i po dziś dzień największy i najważniejszy uniwersytet, założony w 1638 r. przez Harvarda. Prócz właściwego uniwersytetu, są tu także 3 kolegia: prawne, teologiczne i medyczne, wszystko zaś wraz z uniwersytetem mieści się w 18 budowlach. Jako pomoce naukowe występują liczne, bogato uposażone zakłady, mianowicie: biblioteka z 230,900 t., gabinet przyrodniczy i mineralogiczny, muzeum anatomiczne, ogród botaniczny i obserwatoryum astronomiczne; liczba studentów dochodzi do 1,500. C. liczył w 1885 r. blizko 60,000 m-ców i tern różni się od swego europejskiego imiennika, że przemysł i handel są w nim żywo rozwinięte: sześć banków, kilkanaście różnorodnych fabryk, z produkcyą roczną 27 mil. dolarów i 7,500 robotników, oświetlenie elektryczne, wspaniałe sklepy, gwarne i ruchliwe ulice,—wszystko to nadaje miastu charakter odrębny od angielskiego C-u, nie licujący bynajmniej ze spokojem i powagą siedziby uniwersyteckiej. Jest tu także wielki arsenał państwowy.

Cambridge AdolfFryderyk, książę (* w Londynie 1774 r.—f 1850), syn Grzegorza III i kró-lifil! l°wej Karoliny. Ukończywszy studya w Getyndze, udał się na dwór pruski, gdzie zamianowany w r. 1793 pułkownikiem armii hanowerskiej, przyjął udział w bitwie pod Dunkierką. Doszedłszy do pełnoletności, mianowany został w 1794 r. członkiem izby lordów w Anglii i księciem C. Jako pułkownik, a potem generał armii w Hanowerze, otrzymawszy w 1801 r. tytuł barona of Culloden i hr. Tipperary, przedsięwziął w r. 1803 na czele armii anglo-niemieckiej wyprawę przeciwko Fran-I cyi, która zupełnie mu się nie udała. Zmuszony i powrócić do Londynu, pozostawił dowództwo genera-I łowi Walmoden, którego wkrótce potem zwyciężył przez Fitz-Williama, kosztem 100,000 funtów st., ' generał Mortier. Mszcząc się za porażkę, występo-budowla w stylu greckim, rozpoczęta w 1837 roku, wał z namiętną zaciętością w izbie lordów prze-ukończoną została w ostatnich czasach i oprócz bi- ciwko Francyi, nazywając ją „nierządnicą narodów“, blioteki zawiera galeryę obrazów oraz zbiór rysun- W 1805 r. został wysłany do Hanoweru, zajętego ków i monet. Przed kilku laty założono także dwa przez Prusaków, jako gubernator elektoratu. Mia-kolegia dla kobiet (Girton Coli. i Newnham Coli.), nowany feldmarszałkiem w 1813 r. i wice-królem lecz te pozostają do uniwersytetu w luźniejszym Hanoweru w 1816, rządził krajem aż do 1837 r. od dawnych kolegiów stosunku. Co się tyczy kie- Lepszy administrator niż wódz, przez zaprowadzenie runku, w jakim uniwersytet tutejszy postępował do- liberalnych reform uniknąć potrafił niebezpieezeń-tąd, zauważyć należy, że nauki przyrodnicze i ści- stwa rewolucyjnego okresu z 1831 r. Gdy króle-słe ustępowały pierwszeństwa humanitarnym, stwo H. przeszło do ks. Cumberlandu, C. powrócił a zwłaszcza nauce języków starożytnych i literatu- do Anglii, gdzie zjednać sobie umiał wielką popu-ry.—W starożytności było to Camboricum rzymian, larność działalnością filantropijną i przewodnicze-osada ludu Ikenów w prowincyi Britannia Romana; ■ niem na ekonomicznych, przemysłowych, literac-

i)

E7y

-fi

iii

i' i

q tssffl

iii

ré!

ŁMl

And. S.

r LM .

L-

;;

gl

; - JO

iW

' ü=:’r

lir

(P

IM

li

s!"

fH-.

i] i

il

Fig. 389. Kościół N. M. Panny w Cambridge.

Dasz.

Da? z

Gambronne Piotr Jakób Stefan (* w Saint-Sebastien pod Nantes 26 grudnia 1770—t w Nantes 8 stycznia 1842), generał francuski. Zaciągnąwszy się jako ochotnik do legii nantejskiej w r. 1793, odznaczył się w wojnie wandejskiej nieustraszonem męztwem i tkliwem miłosierdziem dla zwyciężonych; Hoche, zwróciwszy na niego uwagę w bitwie pod Quibéron (1795), zabrał go z sobą do Irlandyi, a następnie do Niemiec.

W r. 1799 C., zamianowany kapitanem w armii helweckiej, okrył się sławą przy zdobywaniu Zu-richu; roku następnego przeszedł do armii reńskiej; w dniu, w którym poległ La Tour d’Auvergne, żołnierze nadali mu w spuściźnie po sławnym do-wódzcy „kolumny piekielnej“ tytuł „pierwszego grenadiera Francyi“ (27 czerwca 1800), ale C., równie skromny, jak mężny, nie przyjął tego nieco pompatycznego tytułu. Za cesarstwa C., nie kusząc się wcale o wysokie rangi, których nie sądził się być godnym, świetnem swojem męstwem zwrócił na siebie uwagę Napoleona, który po bitwie pod Jena zamianował go pułkownikiem, po bitwie pod Wagram baronem, a r. 1812 powierzył mu dowództwo jednego z pułków strzelców pieszych swojej gwardyi. C. odbył kampanię rossyjską i saską, a po bitwie pod Lipskiem przyczynił się do ocalenia armii francuskiej, którą Bawarczycy usiłowali oskrzydlić pod Hanau (30 października 1813). Zamianowany generałem brygady, bił się dalej po bohatersku podczas kampanii francuskiej, i został rannym pod Craonne i Paryżem. Dowiedziawszy się o abdykacyi Napoleona i blizkiin jego odjeździe na Elbę, zerwał się z łóżka, mimo iż nie nego; wprawdzie rząd zażądał rewizyi procesu, był jeszcze z ran wyleczony, i pobiegł ofiarować ale i tym razem wypadł wyrok uniewinniający, swoje usługi ex-cesarzowi, któremu wolno było Generał osiadł w Nantes, lecz niedługo potem da-zabrać z sobą czterystu ludzi z pośród starej no mu stopień oboźnego i dowództwo fortu Lille,

kich i artystycznych zgromadzeniach.—Lit. Jesse „Memoirs of the reign of George III“, 1850 r.; Leslie Stephen „National Biography“ (Londyn, 1885 r., tom I pod wyrazem „Adolphus“).

Cambridge Jerzy Wilhelm Fryderyk Karol, drugi książę C., syn poprzedniego; ur. się w Hanowerze w 1819 r. Przeszedłszy różne stopnie wojskowe, został w 1852 r. generałem i odbył w 1854 r. kampanię krymską na czele pierwszej dywizyi armii angielskiej. Odegrawszy wybitną rolę w bitwach pod Almą, Bałakławą, Inkermanem, zmuszony był już w następnym roku powrócić do Anglii z powodu nadwątlonego stanu zdrowia. W 1856 r. został naczelnym wodzem armii lądowej, a w rok potem miasto Londyn nadało mu honorowe obywatelstwo. W 1862 r. doczekał się stopnia feldmarszałka i gubernatora Woolwich. W izbie lordów należał do stronnictwa liberalnego; jako dowódzca wojskowy czynnie zajmował się polepszeniem losu żołnierzy, usunięciem kar okrutnych, podniesieniem poziomu wykształcenia armii, żądając nawet przymusowej nauki czytania i pisania, czego mu się przecież nie udało przeprowadzić. Jakkolwiek kilkakrotnie wyrażał żądanie, aby stopnie oficerskie kupowanemi być mogły, cofnął się, ulegając opinii publicznej i w 1870 głosował przeciwko ich sprzedaży.

swojej gwardyi. C., opuściwszy z Napoleonem Francyę pod koniec kwietnia 1814 r., otrzymał na Elbie gubernatorstwo Porto-Ferrajo i dowództwo gwardyi, a d. 1 marca 1815 r. wylądował wraz z cesarzem i garstką grenadyerów w zatoce Juan. Stanąwszy na czele małej awangardy, C. ruszył naprzód, i zająwszy po drodze Sisteron i Grasse, dotarł prawie bez oporu do Lugdunu, gdzie się z nim cesarz połączył. Dalsze dzieje tego tryumfalnego pochodu są znane. Napoleon, wstąpiwszy ponownie na tron, szczodrze wynagrodził wiernego sługę: zamianował go, raz po razu ge-nerałem-porucznikiem, hrabią cesarstwa i parem Francyi. C. był jak oszołomiony pod tym gradem dostojeństw, ale wnet oprzytomniał, gdy go cesarz postawił na czele dywizyi gwardyi i rozkazał mu iść w ogień. Okrywszy się sławą w bitwie pod Ligny (16 czerwca), C. we dwa dni potem miał za zadanie po pogromie na polach Waterloo powstrzymać z resztką swojej gwardyi ruch zwycięskiej armii angielskiej. Wówczas-to, w chwili gdy olśniony tą bohaterską obroną nieprzyjaciel zawołał: „poddaj się‘k, C., otoczony trupami ostatnich swoich grenadyerów, miał rzucić w odpowiedzi Anglikom (fakt ten nie zupełnie jest sprawdzony) sławne słowo, które jeden z ówczesnych publicystów uznał za stosowne przerobić na: „Gwardya umiera, ale się nie poddaje“. Podług wszelkiego prawdopodobieństwa C. nie wyraził się w ten sposób, ale przeciwnie, użył właściwie wyrazu o brutalnym lakoniźmie i żołnierskiej trywialności, który, zważywszy bohaterskie okoliczności, wśród jakich został wymówiony, przyniósł nieznanemu prawie generałowi wszechświatową popularność. Ciężko ranny i pozostawiony na placu boju jakoby już nieżywy, C. podjęty został przez zwycięzców i zawieziony do Anglii, a gdy wparę tygodni potem dowiedział się o drugiej, ostatecznej abdykacyi Napoleona, co go już zwalniało od dalszych obowiązków, napisał list pełen godności do Ludwika XVIII, w którym, powołując się na swoją przeszłość, prosił króla o oddanie mu napowrót dowództwa dawnego pułku gwardyi. a jeżeli-by to było niemożebnem, o przyznanie mu emerytury. Ale w owej chwili ślepa re-akcya była mściwą: dekret z dnia 24 lipca zamieścił nazwisko C-a na liście generałów powołanych przed sąd wojenny. Po przyjściu do zdrowia, chociaż mógł pozostać bezpiecznym w Anglii, bohaterski żołnierz nie uląkł się losu generała Labédoyère’a i przybył do Paryża (23 września), gdzie go zamknięto w więzieniu i dopiero po siedmiu miesiącach stawiono przed sądem (26 kwietnia 1816 r.). C. odpowiadał na zarzuty z godnością i otwartością, jakie cechowały całe jego życie; broniący go słynny adwokat, Berryer, zawołał w chwili zapału: „Czyż na to się podejmuje rannych żołnierzy z placu boju, aby ich potem na szafot prowadzić!...“. Biały terroryzm zaczynał wtedy już słabnąć; sąd jednogłośnie uniewinnił oskarżo-

(1820). Po rewolucyi lipcowej sprawował przez krótki czas obowiązki wodza armii. Miasto Nantes, gdzie umarł, wystawiło mu pomnik. — Fournier „L’Esprit dans l’histoire“. — „Procès du général Cambronne“, (Paryż, 1816). Viel-Castel „Histoire de la Restauration“. A. Debidour w „Gr. Encycl.“

cenie, z nastąpieniem zaś okresu dyluwialnego znikają całkowicie z Ameryki północnej. Z tego się pokazuje, że przy końcu okresu pliocenowego wy-wędrowały oue do Ameryki Południowej i Azyi, gdzie je znajdujemy żyjącemi obecnie.

Camelina Crantz. Lnicznik albo Judra. Rodzaj roślin należący do rodziny Krzyżowych (Grud-ferae), plemienia Miesięcznicowych (Lunarieae), mający cechy następujące: kielich 4-listkowy, o listkach równych, niegarbatych, wzniesionych albo rozwartych. Korona z 4-ch płatków całkich. Pręcików 6 cztero-silnych, bezzębnych. Luszczyna krótka, przewrotnie jajowata, ściśniona równolegle do przegrody, każda ściana jej u góry zakończona wyrostkiem obejmującym szyjkę i opatrzona nerwem grzbietowym. Nasiona liczne, 2 szeregowe, wiszące, nieobrzeżone, kropeczkowato-szorstkie, lub też gładkie, na sznureczkach krótkich, mniej więcej do przegrody przyrosłych. Zarodek, mięsisty o liścieniach doległych obok podnoszącego się rostka. Są to zioła roczne, gładkie lub włochate, wzniesione, o liściach dolnych często pierzasto-szczepnych, a górnych całych: o kwiatach złożonych w grona, bez przykwiatków, rosnące w Europie środkowej i Azyi zachodniej, umiarkowanej. Gatunek G. sa-tiva Crantz. Lnicznik siewny, w starych zielnikach Lnicą, a na Litwie J u d r ą nazywany, dość częsty po miejscach uprawnych i nieuprawnych, oraz między zbożem w całej Europie i Azyi północnej; także uprawiany po gospodarstwach; kwitnie od maja do lipca. Starożytni lekarze używali z niego ziela i nasienia Lnicznik a, herba et semina Garnęli-nae s. Sesami vulgaris, pierwszego szczególniej w zapaleniach oczę; drugich, oraz wytłoczonego z nich oleju, jako środka odmiękczającego, obwijającego, uśmierzającego ból zwłaszcza w chorobach skórnych; olej zaś prócz tego służy do celów takich samych

K. J.

Lamirault’a.    r-

Cambyses, ob. K a m b i z e s.

Camden Karol hr. Pratt, ob. Pratt.

Camden JohnJeffreys Pratt, ob. Pratt.

Camden William (* 1551 w Londynie—f 1623 w Chiselhurst), historyk angielski, od r. 1593 rektor szkoły Westminsterskiej w Londynie. Opracował cenne dzieło historyczno-archeologiczne „Britannia sive fiorentissimorum regnorum Angliae, Scotiae,

Hibernia e et insularum adjacentium ex intima anti-quitate chronographica descriptio“ (Lon., 1586—1605; nowe wyd. uzupełnione przez Gibsona w 2 tomach.

Lond. 1772; i Gougha w 3 tomach, t. 1789).

Wielką też wartość mają jego „Annales rerum anglicarum et hibernicarum régnante Elizabetha regina ad annum salutis 1589“ (tom I, Lond. 1615; tom II, Leyda, 1625; nowe wyd. Tom. Hearne’a w 3 tomach, Oxford 1717). W r. 1838 na uczczenie C-a zawiązało się towarzystwo historyczne pod nazwą Camden society, mające za zadanie wydawanie starodawnych zabytków historycznych i literackich. W domu jego w Chiselhurst (Camden-house) mieszkał po swej detronizacyi i umarł Napoleon III.

Camden, nazwa wielu hrabstw i miast w Anglii,

Australii i Stanach Zjednoczonych, z tych ważniej sze:—1). C., hrabstwo w australskiej kolonii Nowej Południowej Walii, na wybrzeżu Oceanu Wielkiego, zajmuje wschodnie stoki gór Błękitnych, w malowniczym układzie tarasowym (Mittigong Range); kraj podatny dla życia pasterskiego; miasta główne:

J. A.

Berrima w środku, a Wollongong na wybrzeżu, jak i inne oleje tłuste.

Camellia L. Kamei i a. Rodzaj roślin należący do rodziny Cistronkowatych (Ternstroemiaceae), mający cechy następujące: Kielich złożony z 5—9 listków, ułożonych dachówkowato i przytem nierównych, stopniowo ku wewnątrz zwiększających się. Korona z 5—7 płatków podzalążniowych, dachówkowatych, ku wewnątrz także coraz większych. Pręciki liczne kilko-okręgowe, często do wewnętrznych płatków przyrosłe, a podstawami mniej więcej z sobą spojone, z wyłączeniem pręcików przeciwległych płatkom korony, zawsze wolnych; nitki szydłowate, pylniki naległe, 2-woreczkowe, podłu-gowate ze zworką ogrubną a woreczkami otwierającemu się wpodłuż. Zalążnia wolna, 3—5 ko-morowa; komory 4—5 zalążkowe; zalążki wiszące naprzemian w kącie wewnętrznym; szyjka 3—5 wrębna; znamiona główeczkowate. Torebka 3—5 komorowa, niepękająca lub pękająca przez ściany w 3 albo 5 łupin środkiem przegrodonośnych, z osią środkową trwałą i nasiono-nośną. Nasion przez zronienie w komorach po jednemu, rzadziej po dwa, wywróconych, ze skórką twardą a znaczkiem szczytowym i wgniecionym. Zarodek bezbielinowy o list-niaeh grubych i nierównych, mięsistych, o rostku

—2). C., miasto w Stanach Zjednoczonych Amer.

Półn., w stanie New Jersey, na lewym brzegu De-lawary, wprost Filadelfii, ważne ognisko dróg żelaznych, budowa statków, fabryki machin, handel nader ożywiony, kilkanaście kościołów; ludność wzrasta nader szybko: w 1870 r. było jej 20,000, w r.

1881 blizko 53,000, obecnie około 70,000.—3). C., miasto w St. Zjednoczonych Ameryki Półn., w stanie Karoliny Południowej, na lewym brzegu rzeki Catawba, 7 mil na północo-wschód od stolicy stanu Kolumbii, pamiętne zwycięstwem, jakie wojska angielskie pod wodzą lorda Cornwallis odniosły nad amerykańskiemi pod dowództwem generała Gates, d.

16 sierpnia 1780 r.

And. S

Camelidae (paleont.). Rodzina zwierząt ssących wiel błąd o waty ch (Camelidae) jest rodziną przeżuwających, która pierwotnie powstała' i do głównego doszła rozwoju w północnej Ameryce. W istocie szczątki bardzo licznych jej rodzajów kopalnych, wielce charakterystycznych, nader są obfite, mianowicie w młodszych pokładach trzeciorzędowych, i wraz z rodziną koniowatych (Eąuidae), stanowią tam najważniejsze formy przy określaniu oddzielnych okresów geologicznych. Najstarsi przedstawiciele wielblądowatych występują już w oligo- króciuchnym, górnym. Znanych jest 14 gatunków,

vfr

-uZS.

•v ;■    i»'

w J

Fig. 391. Camellia japonica. Pączek.

J. A.

K. J.

rosnących w Azyi podrównikowej i wschodniej oraz na archipelagu indyjskim. Camellia, ma zupełnie te same cechy, co rodzaj Thea, Herbata, od którego różni się jedynie tern, że jej pręciki przeciwległe każdemu płatkowi są wolne. Z tego powodu niektórzy botanicy Kamelię przyjmują za sekcyę Herbaty. Najważniejszym gatunkiem jest Camellia japonica L., K. japońska, którą do Europy, jak utrzymują, miał wprowadzić w r. 1739 jezuita, morawski, Camelli. Z postępem czasu, sztuka ogro-

•A

räl

»V':

Fig. 390. Camellia japonica L.

dnicza wytworzyła z tego krzewu bardzo świetne odmiany, które dziś stanowią ozdobę szklarni umiarkowanych. Odmiany te, których liczba obecnie wynosi około 1,500, powstały ze skrzyżowania dwóch gatunków: G. reticulata i Sasanqua Thunb. z japońską, lecz tylko czterysta czy pięćset są przedmiotem rozleglejszej hodowli. Kamelia japońska, Camellia japonica, lubo bez zapachu, dla świetnych kwiatów i w ojczyźnie swojej starannie pielęgnowana, dostarcza Japończykom z nasion wytłaczanego oleju, który, jak u nas oliwa, niezliczone miewa zastosowania, tak lekarskie jak i gospodarskie; najsłynniejszym jest jednak do pomad na włosy. Taki sam olej otrzymuje się i z innych gatunków, zwłaszcza też z Kamelii ole-j o d aj n e j {O. oleifera Aubl.), rosnącej w Chinach i Indyach Wscho dnich. Gatunek zwany Kamelijką czyli Karne lią małą (C. Sasanqua Thunb.), dziko rosnący i hodowany w

Chinach i Japonii, a u nas pielęgnowany w szklarniach, jest drzewkiem średniej wielkości, albo nawet krzewem, o liściach krótko-ogonkowyeh, podłużnie jajowatych, z obu końców zwężonych, tępych, tępo karbowano - ząbeczkowanych, nagich, z wierzchu lśniących, o kwiatach prawie bezszypuł-kowych na końcach pędów, rzadko w kątach liści, prawie zawsze pojedyńczych, śnieżno-białych, wonnych, mało co więcej nad 1" w średnicy. Liście jej wysuszone w cieniu woni przyjemnej, bywają przy-mieszywanemi do herbaty dla nadania jej milszej woni; również i same używają się jako herbata. Z nasion zaś wytłoczony olej jest tenże sam, co i z poprzedzających.

Camelopardalis Gmel. (paleont.). Kości kopalne żyrafy (Camelopardalis), żyjącej dziś w Afryce, spotykają się w pokładach pliocenowych w Europie i Indyach; tak gatunek C. attica znalazł i opisał Gaudry w pliocenowych pokładach góry Pikermi (Attyka w Grecyi),

Camelopardalis, łacińska nazwa gwiazdozbioru Girafy (ob.).

Camelns L. (paleont.). Kości kopalne wielbłąda (Gamelus L.) żyjącego dziś dziko w środkowej Azyi, znaleźli i opisali Falconer i C aut ley pod nazwą

O. sivalensis, w pokładach górnych pliocenowych I gór Siwalik w Indyach.    K- J-

Camera Apostolica, inaczej Pontifie i a, zarząd państwa kościelnego i jego skarbu. Camera w Średnich Wiekach oznaczała miejsce, w którem przechowywały się skarby, stąd wogóle C. znaczy skarb. Ca mer ar ii Apostolici nazywali się mający pieczę o skarbie kościoła rzymskiego (dawniej arcarii, saccularii, vestararii); przełożony Kamery nazwany został po włosku Camerlengo (Camerlingo, Camarlingo) aerarii quaestor. W w. XVI Camerlengo miał trzech od siebie zależnych urzędników (clerici camerae), których liczba wzrosła później do dwunastu, że zaś jednemu z nich zlecał straż skarbu, stąd powstał urząd podskarbiego (thesaurarius, tresoriere), który spotykamy już za Jana XXII, około r. 1300. Od Marcina II (1417) papieże mają dwóch podskarbich, jednego—prywatnego, drugiego — publicznego. Nadto C., mając jurysdykcyę sądową we wszystkich sporach, które papież na niego zdawał, zwykł był wyznaczać do ich załatwienia prałata audytora, którego później nominował sam Papież z tytułem generalis auditor reverendae camerae ap. Paweł IV r. 1558 zmienił ten tytuł na regensa kamery ap., stanowiąc, aby ten urząd oddawany był kardynałowi; ale Pius IV w roku następnym przywrócił dawny urząd audytora, który po gubernatorze Rzymu jest pierwszym prałatem dworu rzymskiego. Gubernator, jako vice-camerlengo, wchodzi także w skład Kamery ap., od r. 1434. Trybunał C-y, czuwający nad dochodami skarbo-wemi i administracyą państwa kościelnego, składał się: z kardynała kamerlinga, z podskarbiego generalnego, z audytora, z 9 członków kamery (clerici camerae) prezydujących w różnych gałęziach admi-nistracyi krajowej, tudzież z sekretarzy i notaryu-szów. Attrybucye tego trybunału, zawsze obszerne,

S. K.

zmieniały się jednak w różnych czasach. Z wyłącznej atrybucyi swej trybunał ten rozpoznawał sprawy finansowe, oraz wszystkie, idące w apellacyi od którego z członków kamery na sąd całego trybunału. Pius VII, Leon XII, a szczególniej Grzegorz XVI, zreformowali ten trybunał i określili ściśle attrybucye różnych jego oddziałów. Reformy te znajdują się razem zebrane w „Raccolta delle leggi di publica amministrazione nello stato pontificio“ (Rzym,

1835). — Alfons Zotto „Commentaria in constitutio-nes camerae ap.“ (Rzym, 1546); Baltacar Gomez pod tymże tytułem (Paryż, 1546). — Encykl. Kościelna“.    *

Camera clara, tożsamo, co camera lucida, dawniej jednak pod nazwą tą rozumiano ciemnię optyczną (ob.), w której zwierciadło, umieszczone pod kątem 45° odbija promienie ku górze, na taflę szkła matowego, na której wtedy tworzą się obrazy z zewnątrz widzialne. Wyróżnianie tej drobnej odmiany w budowie ciemni optycznej oddzielną nazwą jest zbyteczne i obecnie zaniechane zostało.

Camera lucida lub Camera clara, t. j. Izba widna, Widnia optyczna, przyrząd optyczny, wynaleziony przez Wollastona w r. 1809, służący do ułatwiania rysunku obrazu danego przedmiotu. Nazwa, utworzona przez analogię do nazwy ciemni optycznej, camera obscura. o tyle jest niewłaściwą, że przyrząd ten nie posiada izby czyli przestrzeni odgraniczonej. Od ciemni optycznej, zastosowanej do rysowania, różni się tern nadto, że w tej ostatniej kreślimy kontury obrazu rzeczywistego, tu zaś do celu tego służy obraz urojony, co wymaga urządzenia takiego, by wraz z tym obrazem rysownik widział powierzchnię papieru oraz koniec swego ołówka, co osiągnąć można przez zastosowanie zasady całkowitego odbicia (ob.) C. 1. Wollastona jest to czworościenny pryzmat czyli graniastosłup szklany abcd (fig. 392), który posiada przy b kąt prosty, a przy d kąt rozwarty o 135°. Promień światła, przybywający od przedmiotu x, wdziera się do pryzmatu prostopadle do ściany bc, ulega w nim dwukrotnemu całkowitemu odbiciu przy ścianie cd i przy ścianie da, i opuszcza wreszcie pryzmat w kierunku prawie prostopadłym do ściany ab, tuż obok krawędzi a. Jeżeli więc umieszczamy oko ponad pryzmatem tak, aby źrenica przypadała w miejscu pp, to przez jednę jej połowę widzimy obraz odbity przedmiotu x, przez drugą zaś jej połowę spoglądać możemy bezpośrednio obok krawędzi a na kartkę białego papieru, na którą rzuca się obraz. Trzymając zaś w ręce obok papieru ołówek, widzimy zarazem koniec tego ołówka i obraz przedmiotu x, można zatem łatwo kontury obrazu narysować. C. 1. nadaje się dobrze do zdejmowania panoram, a zwłaszcza do przerysowywania przedmiotów architektonicznych. Aby przyrząd nie męczył oka, użyć można do przytłumienia blasku obrazu szkieł barwnych, tak, by obraz ten i ołówek przedstawiały się oku w jednakiej jasności; przy pomocy zaś soczewek zebrać można promienie tak, by oko przystosować się mogło zarazem do obrazu przedmiotu i do ołówka. Ważne udoskonalenie w budowie przyrządu tego podał Amici; Laussedat

zastosował go do zdejmowania planów przy pomiarach topograficznych, a Nobert do kopiowania obrazów powiększonych za pomocą mikroskopów. C. 1. Noberta (fig. 393) składa się, oprócz pryzmatu, z rury ściętej w górze pod kątem 45°, która osadza się na okularze mikroskopu, tak, aby środek jej przypadał tuż nad środkiem tego okularu. Rura zakryta jest płytą szklaną, a naprzeciwko niej znajduje się prostokątny pryzmat szklany cdf, osadzony

'\à

Fig. 392. Camera lucida Wollastona.

na małym słupku mosiężnym i dający się obracać dokoła osi, na rysunku wskazanej przez punkt. Pryzmat tedy ustawia się tak, by promienie idące od papieru, umieszczonego obok pryzmatu, dostawały się do oka drogą wskazaną przez załamaną strzałę. Promienie zatem po całkowitem odbiciu od ściany ef pryzmatu i po zwykłem odbiciu od płyty szklanej ab dochodzą do oka, które dostrzega

Jo

Fig. 393. Camera lucida Noberta.

papier i ołówek w temże samem miejscu, w któ-rem widzi przedmiot, znajdujący się pod mikroskopem, można więc kontury obrazu tego odrysować. Do tegoż samego celu służy C. 1. Nacheta (fig. 394), którą za pomocą pierścienia rs osadza się na okularze mikroskopu; oko, znajdujące się w o. dostrzega bezpośrednio obraz przedmiotu, umieszczonego pod mikroskopem, a zarazem widzi i kartkę papieru, znajdującą się na stole obok mikroskopu, pro-

yCu

*s[-*

L!

widziany.

Camera obscura, ob. Ciemnia optyczna.

Camerarius, ob. Komornik.

Camerarins Joachim (* 1500 w Bambergu — f 1574 w Lipsku), słynny i zasłużony humanista niemiecki; nazywał się właściwie L i e b h a r d, ale przezwał się C., z tej racyi, że przodkowie jego byli szambelanami (camerarii) biskupów bamberskich. C. kształcił się w Lipsku, Erfurcie i Wittenberdze, poczem był (1526—35) nauczycielem języków klasycznych przy gimnazyum akademickiem w Norymberdze.

Dr J. P. i J. A.

mienie bowiem od niej idące, po dwukrotnem odbiciu całkowitem od ścian cd i ab pryzmatu, w tymże kierunku do oka dochodzą. Terquem zastąpił C. 1. płytką szklaną, słabo posrebrzoną, która promienie dobrze odbija, a zarazem dostatecznie jeszcze jest przezroczystą. Zwykłe zresztą płytki szklane,

Fig. 394 Camera lucida Nocheta.

wcale amalgamatem niepokryte, dawniej już do celu tego używane były. Semmering wreszcie zastosował do rysunku obrazów mikroskopowych nawet zwierciadło metaliczne, które promienie idące od obrazu takiego rzuca na papier bezpośrednio

S K.

Stąd jako reprezentant miasta jeździł (1530) na sejm do Augsburga i czynny brał udział w dyskusyach sejmowych nad sprawą reformacyi; pomagał Melanchtonowi, z którym zaprzyjaźnił się jeszcze w Lipsku, zredagować t. z. augsburskie wyznanie wiary protestantów. W r. 1535 powołany na profesora filologii do. uniwersytetu w Tubin-dze, ożywił i zreformował tę instytucyę naukową; stąd w r. 1541 przeszedł do uniwersytetu lipskiego i zreorganizował go na zlecenie książąt saskich, Henryka i Maurycego. W r. 1555 posłował na sejm religijny do Augsburga, a w 1556 do Ratysbo-ny. W 1569 udał się do Wiednia na wezwanie cesarza Maksymiliana, który chciał zasięgnąć od niego wskazówek w sprawie zamierzonego zjednoczenia religijnego, ale ofiarowanej sobie godności radzcy cesarskiego nie przyjął. C. jako humanista odegrał wybitną rolę w ruchu umysłowym Niemiec krytycznem wydaniem wielu klasyków, jako to: Sofokle8a (Hagenau, 1534), „Almagesta“ Ptolemeusza z komentarzami Teona (Bazyl., 1538), Bajek Ezopa (Tubing., 1538), Herodota (Baz. 1540 i 1557), Tucydydesa ze scholiami (t. 1540), Homera ze scho-liami Dydyma (t. 1541), Teofrasta (t. 1541), Te-okryta ze scholiami i własnym komentarzem (Frkf., 1545), Elegików greckich z komentarzem zwanym „Libellus scholasticus“ (Baz., 1550), Plauta (t. 1552 i 1558) podług t. z. Vêtus codex Came-rarii i Codex decurtatus, i kilku innych. Oprócz tego napisał wielce w swoim czasie cenione „Com-I mentarii linguae graecae et latinae“ (t. 1551), życiorys Eobana Hessa (Lipsk, 1553), Melanchtona (t. 1566; nowe wyd. Strobla w Halli, 1777) i wydał zbiór jego listów (Lipsk, 1560). Nadto „Historica narratio de fratrum orthodoxorum ecclesiis in Bohemia, Moravia et Polonia“ i t. d. Jego „Episto-lae familiäres“ wyszły w 3 tomach (Frkf., 1583—95).

Camerarius (Kammermeister) Joachim (* w Norymberdze d. 6 listopada r. 1534—f tamże d. 11 października r. 1598), lekarz i botanik niemiecki, syn poprzedzającego. Otrzymawszy w domu rodzicielskim wykształcenie bardzo staranne, udał się na uniwersytet do Wittembergi, dalej kształcił się w Lipsku f Wrocławiu, następnie udał się do Włoch i tam w Bolonii uzyskał godność dr. med. W r. 1564 powrócił do Norymbergi i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Dzięki staraniom jego. założono w mieście tern szkołę lekarską (Collegium medicum) w 1592, na której czele stał do śmierci. Ulubioną nauką jego była botanika, najwięcej czasu jej też poświęcał: urządził ogród botaniczny, wykształcił kilku botaników, nabył po Gasp. Wolfie bogatą bibliotekę botaniczną i rękopisy Konrada Gessnera. Znalazłszy w tej bibliotece zbiór złożony z 1,500 tablic rytowanych na drzewie, spożytkował je do ilustrowania swoich dzieł botanicznych: „Epitome Matthioli de plantis“ (Frankfurt, 1586, in 4-o) i „Plantarum tam indigenarum quam exoticarum Icônes“ (Antwerpia, 1597, in 4-o). Z innych dzieł jego przytaczamy: „Opuscula de re rustica“ (Norymberga, 1577); katalog jego ogrodu; „Hortusme-dicus et philosophicus“ i Frankfurt nad Menem r. 1588), do którego zwykle są dołączane; „Icone3 accurate nunc primum delineatae praecipuarum Stir-pium, quarum descriptiones tam im Horto quam in Sylva Hercynia suis locis habentur“ (Frankfurt, 1588, in 4-0); „Symbolorum et emblematum ex re herbaria desumptorum Centuria“ (Norymberga, 1590, in 4-0, ze 100-tu drzeworytami.

Camerarius Ludwik, dyplomata niemiecki, na służbie w Szwecyi, syn poprzedniego (* w Norymberdze 1573—f w Heidelbergu 1651). Radzca elektora palatyna, Fryderyka IV, był jego przedstawicielem na sejmach w Ratysbonie 1603 i 1608; spełniał też liczne missye z polecenia Fryderyka V, a gdy ten usunął się do Holandyi, on mu tam towarzyszył (1619), i dochowając mu dawnej życzliwości, został zarazem (r. 1622) jednym z korespondentów politycznych Axela Oxenstierny. Wysłany z misyą do Gustawa Adolfa, został przezeń zamianowany rezydentem szwedzkim na dworze w Hadze i stanowisko to zajmował przez lat 15 (1626—1641). Listy jego, po większej części zachowujące się w rękopisach, stanowią jedno z najważniejszych źródeł do historyi dyplomatycznej wojny trzydziestoletniej. Z nich 92, pisane po łacinie do Oxenstierny (od d. 22 listopada 1624 do 25 grudnia 1626), wydał G. Schybergson w „Sveriges och Hollands diplomatiskafaerbindelser 1621—1630“ (Helsingfors, 1881); on też ogłosił i broszury polityczne C-a, łacińskie i niemieckie.—B. Korser -Der

J. A.

J. A.

„R. Simsons drei er-

S. D.

za

And. S.

Kansleienstreit“ (Halla, 1874); Ed. Strickstrach „L. Camerarius“ (Halla, 1881).    *

Camerarius Eliasz Rudolf, wnuk Joachima, botanika, urodzony i zmarły w Tubindze (1644 — 1695), był nadwornym lekarzem księcia Wejmar-skiego. — Z prac botanicznych pozostawił jedynie rozprawę o „Cykoryi“ (Be Cichorio); (Tubinga, r. 1690).

Camerarius Rudolf Jakób, syn poprzedzającego (* 17 lutego 1665 r. w Tubindze — f 11 września 1721 roku tamże), profesor medycyny w Tubindze. Jako botanik głośny jest najwięcej z listu swego do Valentiniego —„Epistoła ad Mich. Bernh. Valentini de sexu plantarum“ (Tubinga, 1694, 8, 110 str.). W liście tym wypowiada on, że pylniki stanowią zasadniczą część kwiatu, rozróżnia rośliny obu-płciowe od osobno - płciowych i utrzymuje, że przy nieobecności pylników owoc tworzyć się nie może. W tym poglądzie R. J. C-a należy uznać pierwszy zawiązek teoryi płciowości roślin. Prócz pomienionego listu R. J. C. pozostawił kilka innych drobnych prac botanicznych, które zebrał w jedną całość, p. t.: „Opuscula botani-ci argumenti”, Johann Christian Mikan i wydał w Pradze, 1797 r., in 8-o, 224 str., wraz z portretem C-a.

Camerata, hrabina, ob. B a c c i o c c h i.

Camerer Jan Wilhelm, matematyk niemiecki (* 1763 w Oknastetten—f 1847 w Stuttgarcie, gdzie był dyrektorem i profesorem matematyki w gimna-zyum. Wydał dzieła: „Apolonnius de tactionibus quae Bupersunt etc. Gotha 1796“ ste Bücher von den Kegelschnitten mit Zusätzen übersetzt“ (Tybinga, 1809). Z Hauberem wydał Euklidesa „Elementa“ po grecku i łacinie (Berlin, 1824 roku). Ogłosił znaczną liczbę rozpraw przeważnie astronomicznych.

Camerino, miasto okręgowe w departamencie rzymskim Macerata, na wyżynie między łańcuchami Apeninu Rzymskiego, jedno z najdawniejszych miast italskich, znane już jako Camerinum starożytnej Umbryi, jest siedliskiem arcybiskupa, posiada katedrę, wzniesioną na ruinach dawnej świątyni Jowisza, pałac książąt Farnese, do których należało pierwotnie, zamek niegdyś obronny, kolosalną statuę brónzową papieża Sykstusa V, uniwersytet z dwoma fakultetami, założony w 1727 r. przez papieża Benedykta XlII-ego, gimnazyum i przeszło 12,000 m-ców. — Przemysł miasta streszcza się głównie w wyrobie skór i tkanin jedwabnych, to nader żyzna okolica dostarcza obficie zboża, wina i owoców; są także łomy alabastru i trawertynu.

Camerlengo (Camerarius) św. kościoła rzymskiego. Miejsce dawnego „vice-domini“, a później archidyakona zajął po w. XI Camerarius (ob. Camera) w zarządzie dochodów Stolicy Apostolskiej i skarbu papieskiego. Z czasem znaczenie jego ciągle się wzmagało. Eneasz Piccolomini (później Pius II) pisze, iż obowiązkiem Kamerlinga jest: czuwać nad całą administracyą miasta, opiekować się wojskiem, traktować kwestye polityczne i skarbem zarządzać („Apologia ad d. Martinum Mayer“).

W czasie wakowanej Stolicy Apostolskiej, C. przedstawia zewnętrznie władzę królewską, czuwa nad wykonywaniem rozkazów św. kolegium i ma prawo bić monetę ze swoim herbem. Pius VII konstytu-cyą „Post diuturnos“ ograniczył jurysdykcyę kardynała Kamerlinga, zostawiając mu tylko znaczenie ministra skarbu i prezydencyę Kamery, a uznając innych członków za niezależnych zupełnie od niego w funkcyach swoich. Kolegium kardynalskie ma także swego Kamerlinga (Camerarius s. collegii car-dinalium). Od czasów Leona X C. ten zarządza dochodami kolegium, rozdziela je pomiędzy kardynałów obecnych in curia, nadto zaś regiestruje i podpisuje akta konsystorskie i kongregacyj kardynalskich. Obowiązek ten roczny spełniają po kolei obecni w Rzymie kardynałowie. — „Encyklopedya Kościelna“.

Cameron Ryszard (* w Falkland — f 1680), kaznodzieja szkocki, głośny przeciwnik episkopatu i rządów Karola II. Przed wystąpieniem na arenę publiczną, był nauczycielem szkoły gminnej i kantorem kościelnym małej parafii; gdy, po wstąpieniu Karola II na tron, nadana prezbiteryanom przez „prawo tolerancyjne“ połowiczna tolerancya i prześladowania, wymierzone przeciwko nieposłusznym kaznodziejom, przemawiającym pod gołem niebem (field preachers), obudziły pośród ludu zapał sekeiar-ski, stanął on po stronie prześladowanych i rozpoczął kazania przeciwko temu prawu o tolerancyi (act of indulgence). Niesłychane powodzenie, jakie zyskał w okolicach Annandale i Clydesdale, sprawiły, że agenci rządowi rozpoczęli za nim pościg, skutkiem czego musiał uciekać do Holandyi (1678). C. po ogłoszeniu nowego prawa tolerancyjnego )1680), wrócił do Szkocyi i, uzbroiwszy garstkę ludzi, wtargnął do miasta Sanquhar i ogłosił publicznie złożenie z tronu Karola II wraz z rodziną, za jego zamach na swobody polityczne i religijne Szkocyi. Wysłany przeciwko niemu oddział wojsk królewskich uderzył na niego w hrabstwie Ayr, pod Ayrsmoss czy Airds-smoss; C. zginął z bronią w ręku 22 lipca 1680. Stronników jego zwano Cameronianami lub Covenante-rami (Cameronians, Covenanters).    r*

Cameron 1) sir Alan (* 1753—f 1828), generał angielski, brał udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Wziąwszy go do niewoli, Amerykanie surowo się z nim obeszli, czyniąc go odpowiedzialnym za okrucieństwa, jakich się dopuszczali czerwonoskórcy, którymi on dowodził. C. próbował ujść z więzienia, ale został schwytany i ciężko raniony w nogi; wypuszczony na wolność w r. 1784, otrzymał od swojego rządu w r. 1793 polecenie zorganizowania korpusu highlanderów (górali); był to tak zwany 79-ty oddział „Camerona“, który służył we Flandryi w r. 1794—5, a następnie na Antyllach, gdzie go febra zdziesiątkowała. C. zorganizował ten oddział na nowo w r. 1799 i należał z nim do wyprawy holenderskiej, podczas której był ranny pod Bergen; uczestniczył wyprawie do Fer-rol i w bitwie pod Abukir; zajął 1807 Kopenhagę; Zamianowany generałem brygady w 1808, towa-J rzyszył generałowi Moore do Portugalii, a następnie służył pod rozkazami Wellesleya (Talavera, Busaco,

13

kakao,

And. S.

1810).—2) sir John .(* 1773—f 1844), generał szkocki, należał do jednej z potężniejszych gałęzi klanu Cameronów: skończywszy szkołę w Eton, otrzymał stopień oficera marynarki w r. 1787; wzięty do niewoli w Gwadelupie, został wymieniony na innego jeńca i wrócił na wyspy Antylskie; w r. 1808 otrzymał dowództwo pułku w Hiszpanii i odznaczył się w bitwie pod Busaco, przy oblężeniu Ba-dajozu, w bitwach pod Salamanką i Vittorią, przy szturmie na San-Sebastian, w którym pułk jego stracił dwie trzecie ludzi, wreszcie w bitwach pod Bajonną. W r. 1816 dowodził brygadą okupacyjną we Francyi.—3) C. sir Aleksander (* w Szko-cyi 1781—f 1850), generał angielski; brał udział w bitwach pod Kopenhagą (1800) i Aleksandryą, gdzie otrzymał ciężką ranę, a następnie należał do wszystkich wycieczek, jakie wojska angielskie przedsiębrały na lądzie stałym, za wojen Napoleńskich; był on jednym z lepszych oficerów lekkiej piechoty w armii Wellingtona.—4) C. Karol Duncan (* około 1825—f w Genewie 1870), konsul angielski; w r. 1846 kupił stopień oficerski i służył w Afryce podczas wojny z Kaframi (1846—7) i podczas kampanii z r. 1851; po wybuchu wojny krymskiej poszedł w służbę turecką, a następnie poświęcił się zawodowi konsularnemu. Zamianowany w r. 1860 konsulem w Abisynii, powiózł królowi Teodorosowi swoje listy wierzytelne i podarunki królowej Wikto-ryi, ale gdy przybył do Massauah, Teodoros kazał go wtrącić do więzienia pod zarzutem spiskowania. Przyszło z tego powodu do wojny między Anglią a Abissynią i Teodoros został zrzucony z tronu. r Cameron Verney Lovett, podróżnik angielski (* 1844 r. Raipol, w hrabstwie Dorset), 1858 wstąpił do służby morskiej, i w podróżach po morzu Sródziemnem, Czarnem oraz w Indyach wschodnich zdobył obszerne wiadomości żeglarskie i geograficzne; roku zaś 1872, Bartle - Frere postawił go na czele wyprawy, wysłanej na pomoc Livingstone’owi przez londyńskie towarzystwo geograficzne. W towarzystwie lekarza Dillona, porucznika Mourphy, i synowca Livingstone’a, Roberta Moffata, wyruszył 1873 z Kikoki w Bagamoi do wnętrza kraju, lecz w Taborze spotkał się z pozostałą drużyną Livingstone’a, która już zwłoki sławnego podróżnika prowadziła do Zanzibaru. A ponieważ z towarzyszy C-a Moffat zmarł także w Usagarze, Mourphy zastrzelił się w paroksyzmie zimnicy, a Dillon chciał zwłoki Livingstone’a odprowadzić do Europy, przeto C. sam puścił się do Udżydży na wschód, brzegu Tanga-njiki, opłynął to jezioro, zmierzył jego pobrzeża, oraz poziom i odkrywszy odpływ jego, Lukugu, uznał go za źródło Konga. Stamtąd dotarł do Njangue nad Kongiem, a nie mogąc popłynąć w dół tej rzeki dla niedostatku łodzi, ani nazad powrócić dla niepewności dróg, skierował się w stronę południowo-zachodnią. Ciągnąc niestrudzenie wododziałem między rzekami Lualabą, Łomami i Zambezi, dostał się w październiku 1874 do Kilemby w Urua, odkrył jeziora: Kasali, Kikondża i Mohria i dążąc dalej krainami Usambi, Lunda, Lowale i Biba, przybył 1875 do Katumbeli na północ od Bengueli, na wy-

Eneykl. Powtz. Illuitr. T. X

brzeżu Oceanu Atlantyckiego, przeszedłszy tym sposobem wpoprzek całą Afrykę, po większej części krainami, aż do owego czasu nieznanemi zupełnie. Aczkolwiek C. w owych swoich podróżach nie osiągnął takich wyników, jak wkrótce potem Stanley, wsze-lakoż prace jego astronomiczne, topograficzne i orograficzne ogromne mają w^geografii znaczenie: to

też towarzystwa geograficzne Londyńskie i Paryskie wynagrodziły je złotym medalem. Opis podróży swojej wydał C. p. t. „Across Africa“ (Londyn, 1876, 2 t.), a w 1875 Markham według zapisków jego ogłosił: „Examination of the southern ^ half of the lake Tanga nyika, compiled chiefly from Lt. Camerons Dia-

ry“ (w „Journal of the Fig. b95. Cameron Veray. royal Geogr. soc of London“). R. 1878—9 C. zwiedził wyspy: Cypr, potem Azyę Mniejszą, Syryę, porzecze Eufratu i Tygru, oraz Persyę, badając te krainy z powodu zamierzonej drogi żel. do Indyj; potem zaś w r. 1880 odbył wespół z Burtonem podróż do osady angielskiej na wybrzeżu Złotem w Górnej Gwinei. — Owocem tych podróży, oprócz wielu artykułów o polityce kolonialnej, było dzieło „Our future highway“ (Londyu, 1880, 2 t.). Oprócz tego napisał C. wiele opowiadań podróżniczych. * Camerun, Cam er o o ns, ob. Kamerun. Gameta, miasto w brazylijskiej prowincyi Para, na lewym brzegu dolnego Tokantinsu, wzniesione na miejscu dawnej osady Indyan Cametà, w okolicy nader urodzajnej, ale słabo zaludnionej, jest siedliskiem sądu okręgowego i liczy do 6,000 m-ców, którzy trudnią się żeglugą i prowadzą żywy handel kauczukiem, drzewem farbierskiem, i t. p.

Camicia-Chimenti, architekt włoski (* w Flo-rencyi 1431 r.—f po r. 1505). Pozyskawszy sławę we własnym kraju jako zdolny budowniczy, zaproszony został przez króla węgierskiego, Macieja Korwina, na nadwornego architekta. Przez kilka dziesiątków lat projektował i wznosił w Węgrzech pałace, ogrody, kościoły, fortyfikacye, fontanny, wykończając osobiście najmniejsze szczegóły projektu. Vasari w dziele swem (1512—1574), oceniając jego prace mówi iż cudów dokonywał. Kierownictwo budowli przez siebie wznoszonych powierzał C. Baccio-Celliniemu, wujowi słynnego rzeźbiarza Benvenuta. Około r. 1503 powrócił do Flo-rencyi, lecz na usilne prośby króla po kilku latach wybrał się znów w podróż do Węgier, w czasie jednak przeprawy przez Dunaj nagle życie zakończył.    ED'

Camilli i Camillae, dzieci rodziców wolnych, używane w Rzymie do obsługi przy obiatach kapłana, zwanego Flamen Dialis, zwłaszcza w sto-

124

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

K K.

pochodził ze

15 m. K.

W. G.

W, G.

sunkach religijnych; pierwotnie były to dzieci samego kapłana. (Dion, z Halikarn. II, 22).

Camillus Marcus Furius starego rodu rzymskich patrycyuszów (ob. Furia gens). Pierwsze wawrzyny wojenne zdobył sobie w r. 431 przed Chr. w bitwie z Ekwami i Wolska-mi przy górze Algidus, gdzie, pomimo ran odniesionych w boju, walczył z niesłabnącem męstwem. W r. 403 obrany cenzorem, z energią i surowością wystąpił przeciwko ludziom bezżennym i nałożeniem na nich podatku zmuszał ich do zawierania związków małżeńskich. Pierwszym ważniejszym tytułem do sławy C-a było pomyślne ukończenie ciężkiej i legendami ubarwionej, jakoby 10-letniej, wojny z bogatem i warownem miastem w Etruryi, Veji. Mianowany w r. 396 dyktatorem, C. zdobył nareszcie Veji, przywróciwszy rozluźnioną karność. Bogate łupy dostały się w udziale zwyciężcom; miasto, stanowiące największą zaporę dla Rzymian do podbicia Etruryi, zostało zburzone, a obszar Rzymu powiększył się o jednę z najurodzajniejszych ziem Italii. Wkrótce C. zdobył i drugie miasto etruskie, Falerii v. Faliści. Sławioną jest przy tej okoliczności w podaniach wspaniałomyślność i sprawiedliwość C-a, który ze wstrętem odrzucił propo-zycyę wydania w ręce jego dzieci zamożniejszych obywateli oblężonego miasta, czem ujęci Faliskowie poddali się Rzymowi. Powodzenie jednak C-a, a także oszczędne szafowanie łupami woj ennemi, wzbudziły ku niemu wielu niechętnych. Nieprzychylni mu trybunowie zaskarżyli go przed ludem, jakoby ukrył znaczną część zdobyczy, przypadającej skarbowi. Nie chcąc oczekiwać na niewątpliwie potępiający dla siebie wyrok ludu, C. sam dobrowolnie udał się na wygnanie; lecz, oddalając się z niewdzięcznego miasta, błagał bogów, aby rychło dali uczuć Rzymowi jego nieobecność. Jakoż istotnie wkrótce, w r. 390, hordy Gallów, które już w końcu V-go wieku przed Chr. przeszły przez Apeniny, w zwycięskim swym pochodzie zajęły teraz Rzym i sam tylko Kapitol stawiał im jeszcze opór. Wtedy C. z miejsca swego wygnania, m. Ardei, na czele nielicznych, naprędce zebranych hufców, zaczął niepokoić, plądrując po kraju, oddziały Gallów. Naznaczony powtórnie na dyktatora, przybył ze swem wojskiem pod Rzym właśnie w chwili, kiedy oblężeni w Kapitolu pod naciskiem głodu składali umówioną sumę pieniężną Gallom, i gdy ich wódz (Bren-nus) z naigrawaniem się, rzucił miecz swój na szalę ze słowami „Biada zwyciężonym“. C. miał zawołać: „Nie złotem, lecz żelazem będzie Rzym wyzwolony“ i rozpoczął z wrogami walkę, która skończyła się zupełną ich porażką. Krytyczna historya podaje wszakże w wątpliwość to opowiadanie Liwiusza, jako sztuczne i dogadzające dumie narodowej Rzymian, lecz nieprawdopodobne. Wyparłszy wrogów z Rzymu, C. zajął się jego odbudowaniem. Uważano go też za drugiego założyciela Rzymu i dano mu zaszczytne miano „pater patriae“. W późniejszym czasie trzy razy jeszcze powierzano C-owi dyktaturę; ostatni raz w r. 367 także przeciwko Gallom, nad którymi znowu odniósł zwycięstwo. W walce wewnętrznej, jaka toczyła się między patrycyuszami i plebeju-

szami, Ć. stał niezłomnie po stronie pierwszych; opierał się też wytrwale prawom, wniesionym przez Licyuiusza i Sekstyusza. Umarł w 364 r. od zarazy grasującej wówczas w Rzymie.—(Liv. V. VI, „Plu tarchi Camillus, Mommsen: Historya Rzymska T. 1). Z synów jego jeden: 2) C. Spurius Fu-rius był pretorem zaraz w pierwszym roku po ustanowieniu tej godności, 365 przed Chr. (Liv. 7, 1); drugi 3) Ć. Lucius Furiusi mianowany dyktatorem w r. 350, zapewnił znowu patrycyuszom na rok następny wybór obu konsulów z pomiędzy ludzi ich stanu, przyczem sam jednym z nich obrany został. Na tern stanowisku odniósł zwycięstwo nad Gallami na równinie Pomptyńskiej. (Liv. 7, 24).

4) Ć. Lucius Furius, syn Spuryusz a, będąc konsulem w 338, dokonał ostatecznego podbicia miast la-tyńskich, lecz przy obradach nad dalszem urządzeniem podbitej krainy zalecał swym współziomkom umiarkowanie i wspaniałomyślność; dostąpił też wspólnie z towarzyszem swym, C. Meniuszem, zaszczytu, że dla uwiecznienia ich pamięci wystawiono konne ich posągi na forum. (Liv. 8, 13 i nast.). 5) C. Marcus Furius, za panowania Tyberyusza będąc prokonsulem Afryki, uśmierzył Numidów i Maurów, którzy pozostali w r. 18 po Chr. pod dowództwem Takfary-nata (Tac. Ann. 2, 52).    6) C. Marcus Furius

Scribonianus, syn wielce cenionego przez cesarza Augusta L. Arruntiusa, był następnie przysposobiony za syna przez poprzedniego C-a. Będąc za panowania Klaudyusza namiestnikiem Dalmacyi, podniósł tam w r. 42 po Chr. sztandar powstania, lecz opuszczony przez własnych żołnierzy, szukał w ucieczce ocalenia (Tac. Ann. 6, 1; Dio Cass. 60, 15; Suet. Claud. 13).

Camilo Frań ciszek, malarz hiszpański, (* w Madrycie 161G—f tamże 1671). Uczeń ojczyma swego, Pereza, wcześnie został artystą znanym: Mając lat 18, odmalował św. Franciszka Borgiasza. Był bardzo płodny, pracował z łatwością, koloryt miał piękny lecz w rysunku wpadał w manieryzm swojej epoki. W Toledo są C-a obrazy olejne z życia św. Leokadyi, w wielkim ołtarzu kościoła w Alcala de Henares „św. Marya Egipcyanka otrzymująca komunię“, obecnie w Muzeum Madryckiem; w Madrycie u św. Tomasza freski i św. Józef z dzieciątkiem; św. Joachim i N. Panna u św. Filipa tamże. Z klasztorów zniesionych wielka liczba obrazów C-a dostała się do Muzeum Madryckiego, między innemi: „św. Hieronim na puszczy“ i „św. Antoni Padewski“.

Caminade Aleksander Franciszek, malarz i litograf francuski (* w Paryżu 1783— f w Wersalu 1862). Uczeń Davida i Merimee, wystawiał dużo obrazów, wyróżnienia godne: „Odpoczynek Rodziny św. na drodze do Egiptu*, „Pokłon Magów“ (1831), „Nawiedzenie N. Panny“, „Wkroczenie armii francuskiej do Antwerpii 1791 r.“ „Śmierć N. Panny“; w Wersalu liczny szereg portretów dawnych marszałków Francyi i osobistości historyczuych.

Caminha Piotr de Andrade, ob. Andrade.

Caminha, Cam in i a, miasto w portugalskiej pro-wincyi Entre-Douro-e-Minho, okręgu Vianna-do-Ca-

Stello, na lewym brzegu uścia rzeki Minho, silna j oblec w szatę dramatu swojskiego, jak ją utkał warownia pograniczna na poblizkiej wysepce Iusua; Gil Vicente (ob.) Dwa tedy pierwiastki—włosko-bezpieczna, ale piaskiem rzeki zamulana przystań; klasyczny, którym C. przejął się w szkołach, i na-piękny kościół starożytny, wydobywanie soli z wody rodowy, który w nim wybujał pod wpływem tra-

And. S.

dycyi i studyów nad historyą ojczystą, złożyły się Camisäo Carlos de Moraes (* 29 rnąja 1867), i na wytworzenie kierunku, w jakim miał się rozwi-pułkownik artyleryi brazylijskiej; otrzymawszy w r.

1867 dowództwo dywizyi, stojącej obozem w Miranda, na granicy Paragwaju, odniósł zwycięstwo w bitwie pod Laguna, ale dla braku żywności musiał się cofnąć, i chociaż w drugiej bitwie, pod Apa-Mi, odparł także wojska paragwajskie, dał rozkaz do odwrotu ku Miranda. W czasie tego marszu, oddział jego został zdziesiątkowany przez cholerę, i on sam padł jej ofiarą. Rząd postawił mu pomnik w Passo do Jardim r. 1874.    r-

morskiej, do 3,500 m-ców.

Camisards les (Kamizardy), nazwisko nadane kalwinistom seweńskim ( Cévennes ), którzy się zbuntowali przeciwko duchowieństwu katolickiemu we Francyi i przez półtrzecia roku wojowali z rzą dem Ludwika XIV. Dla poznania się między sobą nosili na wierzchniem ubraniu koszule, które zdejmowali w razie niebezpieczeństwa („camisade“ znaczy: biała koszula). Za ich przykładem potworzyły się podobne bandy z katolików pod dowództwem pustelnika, które przezwano z początku „Kadetami Krzyża“ od krzyża białego, jaki nosili na kapeluszach, a następnie „Kamizardami białymi (Camisards blancs). Bandy te dopuszczały się takich nadużyć, że marszałek de Montrevel, „wyparłszy się podobnych sprzymierzeńców“, wytępił je, jako rozbójników. Była jeszcze trzecia banda „Karni-zardów czarnych“ (Camisards noirs), złożona ze zbiegów, włóczęgów i byłych galerników, której przywodził kalwinista, rzeźnik z Uzès; ludzie ci mazali sobie twarz sadzami, by nie być poznanymi przy mordach i kradzieżach. Jeden z główniejszych przywódzców kalwińskich, Jan Cavalier, stracił sporo tych opryszków na szubienicy; między innymi ukarał śmiercią kilkunastu z pomiędzy nich za zamordowanie pewnej damy katolickiej, pani de Miraman.    r-

Cammin, ob. Kam min.

Camôes (wymaw. Kamąnes) Ludwik (* 1524 najprawdopodobniej w Lizbonie — f 10 czerwca 1580 tamże), największy poeta portugalski, pochodził ze starożytnej rodziny szlacheckiej, która wyprowadzała swój ród z Galicyi (hiszpańskiej) i w wiekach średnich wydała dwóch utalentowanych trubadurów. C. kształcił się w Coimbrze, gdzie podówczas ogniskował się ożywiony ruch umysłowy, wywołany potężnym wpływem Odrodzenia, a dokładniej mówiąc, pierwiastków klasycznych i włoskich. Że C. ruchem tym się przejął, świadczą o tern pierwsze próbki jego talentu, napisane podczas studyów szkolnych: „Elegia paschalna“ (Elegia da Paixâo), przeładowana erudycyą mitologiczno-klasyczną, „Amfitryonowie“ (Os Emphatryóes), przeróbka komedyi Plauta, i przekład „Tryumfów“ Pe-trarki. Z drugiej wszakże strony charakterystycznem jest i to, że „Amfitryonów“ opracował C. w narodowych redondyliach (miara wierszowa) i w ten sposób pierwszy usiłował komedyę klasyczną przy- ‘ nąć niepospolity jego talent poetycki. Talent ten i wykształcenie klasyczne, wysoce podówczas cenione, ułatwiły C-owi wstęp do dworu królewskiego Jana III, gdy po ukończeniu studyów osiadł w Lizbonie (1542). Liryka konwencyonalna, w duchu panującej naówczas galanteryi dworskiej, zaleciła go bardzo korzystnie. Była to wszakże niby prze-grywka do pieśni wyższego polotu, któremi natchnęła go miłość do Katarzyny de Athayde, córki Antoniego de Lima, wielkiego szamhelana księcia Edwarda, opiewanej przez poetę pod anagramem Natercyi w sonetach, kanzonach i t. p. formach liryki włoskiej. Ale miłość ta, jako sięgająca zbyt wysoko, ściągnęła na niego niełaskę dworu. Do tego przyłączyły się i inne okoliczności: zatarg dworu ze stryjem poety, opatem w Coimbrze; zawiść niechętnych poetów, którym C. naraził się swojem nowatorstwem językowem; złe wrażenie, jakie sprawił jego dramat (właściwie „auto“ „El rei Seleuco“ (1545), w którym dopatrzono się aluzyi do małżeństwa Emanuela W. z narzeczoną jego syna, a wreszcie może i błędy młodzieńczego nietaktu, do czego poeta sam się w części przyznaje. Bądź jak bądź, C. musiał dwór i Lizbonę opuścić (1546). W czas jakiś potem (1547), poniekąd dla karyery i sławy, poniekąd zaś z poczucia obowiązków względem ojczyzny i wiary, zaciągnął się do wyprawy przedw Maurom marokańskim. Utraciwszy w niej pod Ceutą prawe oko, wrócił (1549) do Lizbony. Tu jednak, lubo talent jego zjednał mu wielu życzliwych, spotkał się u dworu z dawną niechęcią, a gdy z powodu swej brawury uwikłał się w awanturę uliczną z pewnym dworzaninem, został wtrącony do więzienia. Zrażony tern wszyst-kiem, gdy po ośmiu miesiącach został wypuszczony na wolność, odpłynął (1553) do Indyj Wschodnich, gdzie dla swojego talentu i patryotycznego animuszu rycerskiego spodziewał się znaleść odpowiedniejszą atmosferę. Sonety jego, kanzony i elegie, pisane po przybyciu do Goa (rezydencyi wice-króla), świadczą, że pod wielu względami C. doznał przykrego rozczarowania: żali się w nich poeta na upadek cnót narodowych, na ciemnotę, chciwość, zni-kczemnienie współziomków, którzy i tutaj odrodzili się od swoich ojców; utyskuje na brak towarzyszów do wesołych pohulanek i pięknych kobiet, któreby się znały na romantycznych zabiegach. Mimo to wszystko w pierwszych latach cieszył się tu spokojem i uznaniem, a że toczyły się jeszcze walki z krajowcami, brał w nich udział. Ale w r. 1556 nowy wielkorządzca, Franciszek Barreto, na przywitanie którego C. napisał i wystawił dramat (auto) „Filodemo” (1555), rozgniewany na poetę za satyryczny wiersz „Disparates da India“ (Szaleństwa Indyj), w którym przygadał ówczesnym porządkom, wysłał go na wyspę Macao, gdzie za skromne wynagrodzenie poeta miał czuwać nad mieniem nieobecnyoh

I':"

W,

tt

reszcie, stęskniony za krajem, postanowił do niego powrócić, tern bardziej, że po śmierci Jana III spodziewał się wielkiej przychylności i uznania od jego następcy, Sebastyana. Okręt wszakże, który go zabrał w drogę, zostawił go w Mozambiku. Tu spędził C. dwa lata w największej nędzy, zanim nastręczyła mu się możność odpłynięcia do Portugalii, i to jedynie dzięki przyjaciołom i pasażerom przejezdnego okrętu, którzy się złożyli na opłacenie za niego kosztów podróży. Czas ten obrócił poeta na dokończenie poematu, w którym wystawiał pomnik wielkości swej ojczyźnie, i na uporządkowanie swych liryk pod ogólnym tytułem „Parnasu“. W r. 1570 znalazł się wreszcie na ziemi ojczystej; w dwa lata j kraju i wiary, rycerska szlachetność i uczuciowość potem, gdy poemat „Os Lusiadas“ wyszedł z dru- i t. d. Wykształcony na pierwiastkach klasycznych, ku, król Sebastyan, na wstawienie się życzliwych, C. rad widzi w swych współrodakach nieodrodnych wyznaczył poecie skromną pensyjkę 15,000 reisów potomków starożytnych Rzymian i podobną przezna-(około 150 złotych polskich) na trzy lata; została cza im rolę dziejową—zdobywców i krzewicieli cy-mu ona później przyznana na dalsze trzy lata, ale | wilizacyi, ale chrześciańskiej. Piękny ten poemat, jej wypłata z pustej kasy królewskiej odbywała się pisany w oktawach, zaraz po swójem ukazaniu się

lub zmarłych Portugalczyków. Tu, zażywając względnego spokoju, pracował C. nad poematem bohaterskim „Os Lusiadas“? który zaczął pisać jeszcze w więzieniu lizbońskiem; ulubionem jego miejscem pracy była grota pod wsią Pa ta ne (w r. 1827 misyonarz francuski Lamiot umieścił na niej stosowny napis pamiątkowy w jęz. chińskim). W r. 1558 C. został odwołany do Goa dla usprawiedliwienia się z nadużyć, jakie mu zarzucali zazdrośnicy skromnego urzędu; okręt, ua którym wracał, rozbił się u brzegów Kochinchiny, ale C. wydostał się na ląd przy uściu rzeki Mekong, ratując jedynie rękopis niedokończonego (sześć pieśni) poematu. Wtrącony po powrocie do więzienia, został z niego wprędce wypuszczony przez następcę Fr. Barreta; ale już w r. 1562 znalazł się ponownie w więzieniu, tym razem wszakże za długi prywatne. Uwolniony po jakimś czasie na wstawienie się wice-króla Franc. Coutinho de Redondo, spędził w Indyach jeszcze lat kilka, niekiedy w dokuczliwym niedostatku, na-

■m

ta

Pm-

tïg. 396. Camôes Ludwik.

bardzo nieregularnie i C. po dawnemu walczyć musiał z niedostatkiem, a nawet popadł w taką nędzę, że czas jakiś żywił się tern, co użebrał wier-ny jego niewolnik, Antonio, na ulicach Lizbony. Mimo to C. wybaczał królowi obojętność, bo Sebastyan, przejęty duchem romantyki i religijnego zelotyzmu, gotował się do wyprawy na Maurów; w swoich pieśniach pochwalał jego zamiar, zachęcał do udziału Portugalczyków, przyganiał i zawstydzał gnu-śnycb. I tym razem doznał rozczarowania, tern boleśniejszego, że po klęsce pod Alcocer-Kibir Portugalia znalazła się bezbronną wobec uroszczeń Filipa II; złamany klęską publiczną, poeta odzywał się rzadko i jedynie dla tego, żeby wypowiedzieć swą boleść i gorzki żal do zwyrodniałych współbraci, że nie potrafili utrzymać godności i potęgi narodowej, dzielnością ojców zdobytej; umarł wszakże wprzód, nim wojska hiszpańskie zajęły Portugalię na rzecz Filipa II. Zwłoki jego spoczęły w kościele św. Anny. Całą spuściznę poetycką po C-sie wydał krytycznie dopiero Juromenha p. t. „Obras complétas“ (6 tomów, Lizbona, 1860 — 69); mieszczą się tu, oprócz wymienionych już trzech „ autos“ (czwarty „O Brąz Quadrado“ zaginął) i „Os Lu-siadas“, piosennik (Cancioneiro) t. j. zbiór pieśni w redondyliach i „Parnas“, który jeszcze za życia poety (po powrocie z Indyj) zaginął i dopiero przez Juromenhę został w całości odszukany (1860). Zawiera on 354 sonety, 19 kanzon, 5 sestyn, 13 ód, 8 oktaw, 27 elegij i 15 eklog, słowem: utwory w smaku włoskim pisane. Jakkolwiek nie one zapewniły C-owi stanowisko największego poety w literaturze portugalskiej, nie stoją bynajmniej niżej od utworów innych liryków tego samego kierunku; i owszem, mają nad niemi tę wyższość, że w formie wysoce artystycznej odsłaniają duszę poety, odczuwającego głęboko nie tylko wrażenia miłosne, wypowiadającego się szczerze, z godnością; zresztą nawet liryka miłosna, lubo nieco konwencyonalna, nie jest pozbawiona zalet, właściwych pieśniom, wysnutym z prawdziwego i głębokiego uczucia. Mniejszą wartość posiadają dramatyczne utwory C-a: są to właściwie udatne próbki kiełkującego dramatu portugalskiego w rodzaju próbek Gila Vicentego, tylko z uwzględnieniem pierwiastków klasycznych. Najwspanialszym utworem C. jest skromnych rozmiarów (10 pieśni) poemat „Os Lusiadas” (literalnie Lu-zyadowie t. j. potomkowie Luza czyli Portugalczycy), często mylnie „Luzyadą“ zwany. Opiewa w nim poeta na tle wyprawy Vasco de Gamy całą bohaterską przeszłość swej ojczyzny od czasów mitycznych aż do połowy w. XVI; malując w zwięzłych lecz dosadnych obrazach wydarzenia historyczne, oświetla je w ten sposób, ażeby się jak najkorzystniej uwydatniały cnoty narodowe: waleczność, lojalność, religijność, gotowość do poświęceń dla dobra

(Lizbona, 1572) doczekał się zasłużonego uznania, nietylko w kraju, ale i za granicą, i przez długie wieki był jedynym utworem, znanym przynajmniej z imienia po-za granicami Portugalii. Z licznych jego wydań lepsze sporządzili: Souza-Botelho (Pa- wem sardeli, ryż, 1817, 1819 i 1823), Reinhardstöttuer (Strasburg, 1874) i Pr. Gomes de Amorim (2 tomy Lizb.,

na wschód od Genui, posiada piękny kościół z nader bogatą ornamentyką; domy bardzo wysokie (7 — 8 piątr), z powodu braku równego miejsca; 10,325 m ców, trudniących się uprawą roli i poło-

And. S.

Camonica, jedna z najpiękniejszych dolin w Alpach, między Alpami Bergameńskiemi a Trydenckiemi Zachodniemi, w departamencie włoskim Brescia; zrasza ją w całej długości rzeka Oglio, od źródeł aż do uścia swego w jeziorze Como. Zrazu wązka, wysoko wzniesiona i stromemi otoczona ścianami, zniża się i rozszerza stopniowo, dając miejsce żyznym polom, kwitnącym sadom oraz licznym wsiom i miasteczkom, z których najważniejsze B r e n o; stanowi ona także ważną drogę komunikacyjną z doliną górnej Adygi przez przełęcz Tonale. Ludność (około 60,000 głów), trudni się w wyższej części pasterstwem, w niższej uprawą roli i ogrodnictwem, tu i tam wydobywa ją także marmur, wapień i rudę

And. S.

1889). Oprócz tłómaczeń dawniejszych, istniejących prawie we wszystkich językach europejskich (dwa przekłady hiszpańskie ukazały się w r. 1580), w ostatnich czasach dokonali nowych: na jęz. angielski Aubertin (2 tomy, Lond. 1878 i 1884); na franc. Hippeau (Paryż, 1890); na włoski Bonaretti (Liworno, 1880) i Nervi (Medyol. 1882); na hiszpański Soler y Arqués (Badajoz, 1874); na niemiecki Eitner (Hildburghausen, 1869 i 1886). W języku polskim, oprócz tłómaczenia Jacka Przybylskiego (Kraków, 1790), ukazało się niedawno M-skiego p. t.

„Luzyady“ (Warsz., 1890). Wszystkie utwory C-a pięknie przełożył na jęz. niemiecki Storck p. t. zelazną.

Camorra. Tajne stowarzyszenie, które wyzyskiwało Neapol i sąsiednie prowincye, nakładając haracz, tak na lud, jak i na osobistości wyżej postawione w hierarchii towarzyskiej i urzędowej; mieszało się ono, nie tylko do spraw prywatnych i domowych,

„Sämmtliche Gedichte“ (6 tomów, Paderborn, 1880—

84).—Porówn, T. Braga „Historia de C.“ (Oporto.,

1873). C. Lamarre „C. et les Lusiades“ (Par. 1878);

Burton „C. His life and his Lusiads“ (2 tomy, Loud.,

1880); Storck „L. C. Leben“ (Paderborn., 1890).

E. G.

1880).

W języku polskim o C-sie pisali: E. Grabowski ale i do spraw publicznych, a uchylających się od („Ateneum“, 1880) i K. Kaszewski („Bibl. Warsz.“, jego postanowień lub niechcących podlegać szantażowi, karało śmiercią, na mocy tajnych wyroków.

Camoensia, Kamoensya. Rodzaj roślin, utwo- C. tak się była zakorzeniła w królestwie Neapoli-rzony przez Welwitscha, prof, botaniki w Lizbonie, tańskiem, że jeszcze po wcieleniu Neapolu do kró-na cześć Camoensa poety portugalskiego. Należy lestwa Wiktora Emanuela była groźną dla rządu; on do rodziny Strąkowych-motylkowych Legumino■ władze włoskie po długich dopiero walkach zdołały sae-Papilionaceae, plemienia Rożauecznikowych (So- rozbić jej potężną organizacyę; zdaje się jednak, że phoreae). Ma cechy następujące: kielich dzwon- zabitą zupełnie jeszcze nie została. Niektórzy pikowaty lub z pięciu łatek bardzo długich, dachów- sarze, opierając się na znaczeniu wyrazu liiszpań-kowatych złożony. Korona motylkowa, złożona skiego „camorra“ (kłótnia), dają początek zawiąza z płatków paznogietkowych, pomarszczonych; żagiel niu się tego stowarzyszenia za panowania hiszpań obszerny, zaokrąglony; płatki skrzydeł i łódki ja- skiego we Włoszech; miało to być wówczas stówa jowate lub klinowate, wolne. Pręcików 10 wolnych, rzyszenie, na poły rozbójnicze, na poły patryotyczne; o pylnikach równowązkich, zwrotnych. Zalążnia w ostatniej swojej formie C. była dalszym ciągiem z trzonkiem, wielozalążkowa; szyjka nitkowata, bandy Calderarich (ob.).    r-

Camozzi Gabryel (* 1824 — f 1869), patryota

święcił życie swoje i majątek; w r. 1848 uzbroił swoim kosztem oddział gwardyi narodowej i, stanąwszy na jego czele, bronił w Alpach granic pro-wincyi Bergamo i Brescia, a zmuszony do cofnięcia się ku Piemontowi, połączył się z głównym korpusem armii; w r. 1849 otrzymał polecenie prowadzenia wojny partyzanckiej ; po przegranej Włochów pod Nowarą wojska austryackie otoczyły jego oddział pod murami Brescii, lecz C. przebił się przez ich szeregi i schronił się z towarzyszami na ziemię piemoncką; rząd austryacki skazał go na wygna-Camoghe, rozległe gniazdo górskie w Szwajca- nie i skonfiskował mu majątek. W r. 1859 C., ryi, w kantonie Tessyńskim, na południe od stolicy jakkolwiek otrzymał poprzednio stopień generała, kantonu, Bellinzony, 2,226 ra. nad p. m.; wierzchołek, zaciągnął się jako podporucznik do pułku strzelców dający się łatwo dosięgnąć, przedstawia jeden z naj- ! alpejskich, został adjutantem pułkownika Cosenza. piękniejszych widoków Alpejskich, obejmujący rów- j a po bitwach pod Varese i San Fermo otrzymał ninę Lombardyi aż po Medyolan i rz. Po.

Camogl:, miasto na

J. A.

w przedkwitnieniu zawinięta; znamię wierzchołkowe małe lub główkowate. Strąk szeroki, równo- włoski, pochodzący z arystokratycznej rodziny, lec< wązki, płaski, skórzasty, pękający w dwie łupiny, oddany całkiem sprawie demokratycznej, której po Nasiona przewrotnie jajowate, spłaszczone, bezbiel-mowe; zarodka rostek krótki, prosty. Są to krzewy wyniosłe, pnące się, mające liście składane 3-listkowe, o listkach wielkich, skórzastych, ogonkowych. Kwiaty okazałe, w gatunku C. maxima Benth. bardzo wielkie, (prawdopodobnie największe ze wszystkich w rodzinie Strąkowych), zebrane w grona pojedyńcze, wyrastające z kątów liści. Przy-kwiatki i przykwiateczki drobne, odpadające. Znane są tylko 2 gatunki, żyjące w Afryce pod-równikowej zachodniej.

And. S.

od Garibaldego nominacyę na majora; po zawar-stromem wybrzeżu Liguryj- j ciu pokoju w Villafranca, wystąpił z wojska; w r. skiem, we Włoszech (Riviera di Levante), o 3 mile ■ 1866 zorganizował z polecenia rządu gwardyę

narodową w Palermo, której został komendantem; jej „Mémoires sur la vie privée de la reine Marie osobiście dotknięty późniejszemi wypadkami i zruj- Antoinette“ (Par., 1823 i 1849) oraz „Correspondan-nowany zupełnie ofiarami, jakie złożył na ołtarz ce inédite avec la reine Hortense“ (2 t. Par., 1835).

r.

ojczyzny, umarł nagle.

ob. Kampania. — 2). C. nazwa wielu miast włoskich, z których najważniejsze C., w departamencie Salerno, śród górzystej okolicy Apeninu Neapolitań-skiego, jest miastem okręgowem i siedliskiem arcybiskupa, posiada katedrę, szkołę muzyczną i około 10,000 m-ców. Okolica lesista, malownicza i bardzo urodzajna, dostarcza wina, oliwy, owoców, zboża i t. p., co stanowi dla ludności główny przedmiot handlu.

Na jęz. polski zostały przełożone: „Rady dla mło-Campagna. 1). C. di Roma, C. di Napoli, dych dziewcząt“ (wolny przekład W. Małeckiej)

(Warsz., 1827) i „Rys moralności“—wyjątek z dzieła „O moralności kobiet“ przez Dziekońskiego (Warszawa, 1828).

And. S.

duje się w zakrystyi katedralnej, oprócz tego są tam i inne jeszcze w kaplicach: „Zmartwychwstanie Pańskie“, „Ukrzyżowanie“, „Ś-ty Jan de Com-postella“ i „Św. Dominik“. Z obrazów C-y wieje duch północny, mimo długoletnie study a nad Rafaelem; rysunek jego poprawny jest bardzo i opracowany, wyraz uduchowiony, koloryt miękki.

Campana Jacenty, malarz nadworny Władysława IV, uczeń Brisio i Albaniego (* około roku

w. o.

W. G.

Campana Piotr, a właściwie Peter vaaKem-peneer. malarz flamandzki (* 1503 w Brukselii— f 1580 tamże). W 1530 udał się do Włoch na naukę, wykonał tam też niektóre prace, a mianowicie ozdobił bramę tryumfalną dla Karola V w Bolonii. Około roku 1548 znalazł się w Sewilli, Campagna Hieronim, zwany Vesyna, rzeź- gdzie osiadłszy, dorobił się wielkiej sławy. Kościo-biarz włoski (* w Weronie 1552 r.—f około 1625 ły i klasztory sewilskie posiadają dużo obrazów je-w Wenecyi), znakomitemi pracami swemi zarobił go. „Zdjęcie z krzyża“, najlepszy obraz C-y, znaj-na dobrą sławę w północnych Włoszech, szczególnie w Padwie, Weronie i Wenecyi; tam też znajdują się najlepsze dzieła jego, jako to: Bronzowy ołtarz w San Giorgio Maggiore, „Chrystus Pan na krzyżu“ w San Redentore, „Madonna z Dzieciątkiem“ w San Salvatore, „Św. Roch“, „Św. Jan Chrzciciel“, Św. Sebastyan“ i „Dwaj Prorocy“ w Scuola di San Rocco, jakoteż posąg na grobie doży Cico-gnii w kościele jezuitów i w in.; ogólnie zalecają

się prace te naiwnym powabem, a wolne są od ma* 1600—f w Warszawie 1650).

W. G.

Campan, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Wyższych Pirenejów, okręgu Bagnè-res de Bigorre, u stóp góry Pic du Midi de Bagnè-res (2877 m.), i nad rzeką Adour, leży w prześlicznej dolinie, której powaby opisał Jean Paul („Das Kampenerthal“), posiada łomy marmuru, kopalnie miedzi, młyny, tartaki i około 3,000 m-ców. Alld- s-

Campan Joanna Ludwika Henryka (* 1752 w Paryżu—f 1822 w Mantes), z domu Genest, wychowawczyni i autorka francuska. Wykształcona bardzo starannie, już w 15-m r. życia została lek-torką córek Ludwika XV, a później—damą pokojową Maryi Antoniny i cieszyła się jej względami i zaufaniem. Sam Ludwik XVI podczas rewolucyi powierzał jej do przechowania papiery sekretne. Po uwięzieniu królowej, C., skazana na wygnanie, mieszkała w Combertin (w dolinie Chevreuse), skąd powróciła do Paryża po upadku Robespierre’a i na przedmieściu Saint Germaiu założyła pensyę żeńsko. Zakład jej wprędce zjednał sobie uznanie i liczną klientelę; w nim kształciły się między innemi: córka pani Beauharnais, Hortensya (późniejsza królowa holenderska) i jej siostrzenica, Emilia (pani de Lavalette), Karolina, najmłodsza siostra Napoleona (późniejsza królowa neapolitańska) i t. d. Napoleon, zostawszy cesarzem, powierzył pani C. kierunek nowo-założonego w Ecouen instytutu wychowawczego, przeznaczonego dla córek i sióstr członków legii honorowej. Po upadku Napoleona, instytut został zwinięty, a C. usunęła się do życia prywatnego. Oprócz kilku komedyj napisała: „De l’éducation des femmes“ (2 t. Paryż, 1824), „Lettres de deux jeunes amies“ (t-że, 1824), „Conversation d’une mère avec sa fille“ (t-że, 1825) i parę innych dzieł, traktujących o wychowaniu kobiet. Ciekawe są nadto

niery.

Dr. J. P.

Campana Antoni Franciszek (* w Ferrarze d. 5 kwietnia r. 1751 — f tamże dnia 2 maja r.

1832), lekarz i agronom włoski. Na uniwersytet uczęszczał w mieście rodzinnem i w Padwie, gdzie został doktorem med.; następnie we Florencyi kształcił się jeszcze w fizyce, chemii i botanice; powróciwszy do Ferrary, został tamże profesorem chemii, botaniki i gospodarstwa wiejskiego. Pisał bardzo wiele; wspomnimy tu tylko „Farmacopea Ferrare-se“ (Florencya, 1799, wydawane do r. 1825 jeszcze 9 razy), spis reszty dzieł jego znaleźć można w Cal-lisena „Med. Schriftsteller-Lexikon“ t. II. str. 428 i t. XXVII, str. 12.

Campana Andrzej (* na wyspie Korsyce około r. 1770 — f 1855), lekarz włoski. Nauki odbywał w Wenecyi i Padwie, gdzie godność doktorską otrzymał. Wsławił się niezwykłą zręcznością w operowaniu kamieni pęcherza i badaniami nad tą chorobą. Za rządów Napoleona I we Włoszech, był profesorem anatomii i chirurgii w szkole chirurgów marynarki. Z dzieł jego na wzmiankę zasługują: „Osservazioni sul miglior modo di prender la pietra in vesica dai litotomi“ (Wenecya, 1821) i „Del uroe-dema perineale” (tamże, 1825).    Dr- x p-

Campana Jan Piotr, margrabia de Cavelli, antykwaryusz rzymski, urodzony na początku XIX w., słynny ze swoich zbiorów starożytności i dzieł sztuki, z których stworzył muzeum, jakiego żaden antykwaryusz nigdy nie posiadał: były to klejnoty złote i srebrne, kamienie rzeźbione, wazy malowane, marmury, statuetki z terrakoty i t. p.; zbierał także zabytki średniowieczne i z epoki Odrodzenia: rzeźby, meble, majoliki, obrazy i przeróżne osobliwości. A jaka była wartość tych zbiorów, można powziąć stąd miarę, że gdy stracił na nie cały majątek i chciał zastawić je w Mons pietatis,

której był wówczas dyrektorem, to mu pozwolono wziąć na ten zastaw cztery miliony. Rychło jednakże i tę sumę pochłonęła kollekcyonerska jego namiętność i doprowadziła go do przekroczenia dozwolonej kwoty; skutkiem czego oskarżony (r. 1858) o przeniewierstwo na urzędzie, został skazany na galery. Interweucya wszakże papieża Piusa IX, nie dopuściła do spełnienia tego wyroku; przebaczono mu, pod warunkiem, że się zbiory jego staną własnością państwa. Natenczas rząd papieski zaproponował rządowi francuskiemu nabycie tego muzeum; ale gdy odpowiedź długo nie nadchodziła, rząd russki za 60,000 franków posiadł przedmioty najcenniejsze, które obecnie znajdują się w Ermitażu w Petersburgu. Potem Anglia zakupiła zabytki średniowieczne i renesansowe, o czem się dowiedziawszy, Napoleon III, postanowił nareszcie doraźnie tę sprawę zakończyć, i nie czekając na raport komisyi, która miała zaopiniować, czy warto i czy potrzeba nabyć te zbiory, polecił uczonemu epigrafiście, Leonowi Renier’owi, udać się bez-włocznie do Rzymu, wraz ze słynnym artystą, Se-bastyanem Cornu, i kupić wszystko, co tylko pozostało z muzeum C-y. Targu dobito za 4,264,000 fr. koszta zaś dodatkowe sumę tę podniosły do 4,800,000 franków. Zbiór ten stanowi dziś główną podstawę muzeum w Luwrze, dokąd go przeniesiono w r. 1861, po wystawieniu przez pewien czas w pałacu Przemysłowym, gdzie podziwiany był przez wszystkich artystów, amatorów i przez całą światłą publiczność. Olbrzymi ten skarb archeologiczny składał się z 600 obrazów mistrzów włoskich z epoki Odrodzenia, z pięciuset bronzów starożytnych, z trzech tysięcy waz malowanych, z dwóch tysięcy terrakot, wyrobów szklanych, klejnotów, z 700 majolik włoskich z w. XV i XVI, z pięknej kollekcyi kamei, intaliów, fibul, pierścieni, naszyjników i zausznic etruskich, greckich i rzymskich. Zbiory te nosiły nazwę Muzeum Napoleona III aż do upadku drugiego cesarstwa; dzisiaj są rozproszone po działach rozmaitych muzeum w Luwrze, a część ich dostała się miastom prowincyonalnym, pomiędzy które rozdzielono dublety, albo rzeczy mniejszej wartości „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.    *

Campana Fabio (* 14 stycznia 1819 w Livorno—f 2 lutego 1882 w Londynie), włoski kompozytor muzyczny. Po ukończeniu studyów przeniósł się do Londynu, gdzie go wysoko ceniono, jako wybornego nauczyciela śpiewu i kompozytora. C. napisał kilkaset romansów i canzonet do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu, które z powodu swej me-lodyjności wielką cieszyły się wziętością, zwłaszcza „Io t’amero“, „Era un angelo d’amore“, „Perché“, „ L’amante siculo“ i kilka innych. Jako kompozytor sceniczny, zdobył sobie dobre imię operami: „Caterina di Guisa” (Livorno, 1838), „Giulio d’Este“ (Wenecya, 1841), „Vannina d’Ornano“ (Florencya, 1842), „Luisa di Francia“ (Rzym, 1844), „Almina“ (Londyn, 1860), „Esmeralda o Nostra Donna di Pa-rigi“ (Petersburg, 1869). Oprócz tego napisał C. kilka wodzeniem.

Campanella, (Punta della C.), w starożytaości Promontorium Minervae, stromy i skalisty przylądek, kończący półwysep Sorrento na wybrzeżu Kampanii Neapolitańskiej, wprost wyspy Capri; jest tu latarnia morska i ślady starorzymskiej świątyni.

Campanella Tomasz (* w Stilo [Kalabrya] d. 5 września r. 1568—f w Paryżu d. 21 maja 1639 r.), uczony dominikanin włoski. Wstąpiwszy do zakonu przebywał kolejno w Balbi, Neapolu, Rzymie, Flo-rencyi, Wenecyi i Bolonii, pracując wszędzie i usilnie nad naukami różne mi, w których doszedł do niezwykłej doskonałości i zasłynął jako filozof. Powróciwszy do Neapolu, wzbudził niechęć panującego tam wówczas rządu hiszpańskiego przez poglądy swe filozoficzne, które śmiało i otwarcie wygłaszał; oskarżono go o kacerstwo i zdradzieckie knowania z Turcyą i wtrącono do więzienia, w którem długie lata przesiedział, srodze torturowany. Dopiero dzięki zabiegom uczonego francuza Peiresc’a i kardynała Antoniego Barberiniego, papież Urban VIII zażądał wydania go, co gdy nastąpiło, udarował go wolnością i wyznaczył mu pensyę dożywotnią. Pomimo tak potężnej opieki, C., nie czując się jednak dość pewnym we Włoszech, udał się do Francyi, gdzie resztę dni swoich spędził w spokoju ze wszystkiem nauce oddany. W 1634 Ludwik XIII wyznaczył mu 2,000 liwrów pensyi rocznej. Z dzieł jego wymieniamy : „De libris propriis et recta ratione stu-dendi syntagma” (Paryż, 1642); „Ad Doctorem gentium de Gentilismo non retinendo et de praedesti-natione et gratia” (Paryż, 1657); „Philosophia sen-sibus demonstrata“ (Neapol, 1591); „De Sensu rerum et Magia“ (Frankfurt nad Menem 1620); „Apologia pro Galilaeo“ (Frankfurt, 1622); „Philosophiae ra-tionalis et realis partes V“ (Paryż, 1638); „Universalis Philosophiae, seu Metaphysicarum rerum juxta propria dogmata...“ (Paryż, 1637); „Atheismus trium-phatus, seu Reductio ad Religionem per scientiam veritatis“ (Rzym, 1631); „Civitas Solis“ (Utrecht, 1643); „De Rerum natura“ (Frankfurt, 1623); „De Optimo genere philosophandi“ (Paryż, 1636); „Monarchia Messiae¹* (Aix, 1633); z zakresu medycyny: „Medicinalium juxta propria principia libri VII“ (Lion, 1635); w dziele tern przedstawia się nam jako głęboki znawca medycyny owoczesnej i wypowiada zdania, zaszczyt mu przynoszące; na uwagę szczególną zasługują poglądy jego na gorączkę. C. pisał także i po włosku; pod pseudonimem Set-timontano Squilla wyszły jego: „Scelta d’alcune poesie filosofiche“ (Frankfurt, 1622), i prozą „Della libertà e della felice suggezione allo stato ecclesia • stico“ (Aix, 1634). Był to umysł niepospolity, ale marzyciel, czego najwymowniejszym dowodem jest rozgłośne dzieło „Civitas Solis“ (coś w rodzaju Rzeczypospolitej Platońskiej), w którem ideałem jego było państwo socyalistyczno - komunistyczne.—Zbiorowe wydanie pism C-i przez D’Ancona (Turyn, 1844).—Berti „La vita e le opere di C.“ (Rzym,

A. Pol.

And. S.

Campanha, miasto w brazylijskiej prowincyi dzieł muzyki pokojowej, które jednak mniejszem, Minas Geräes, w dorzeczu górnej Parany i w poniż inne prace tego kompozytora, cieszyły się po- bliżu drogi żelaznej, wiodącej od wybrzeża przez

góry S-ra Mantiqueira, na wyżynę do Tres-Coraęóes

1878).

jest siedliskiem sądu municypalnego i liczy do j roślin Dwulistniowych, mająca cechy następujące: 6,000 m-ców, którzy trudnią się rolnictwem i ho- Kwiaty obupłciowe, foremne, kątowe lub końcowe, dowlą bydła; dawne kopalnie złota zostały dziś w gronach, kłosach, wiązkach lub wiechach, najczęściej nagie, ale niekiedy i z okrywą wolną lub zrosłą z kielichem, modre lub białe, a rzadko czerwone lub żółte. Kieliehjgórny—5 a rzadziej 3—6 —8 wrębny, trwały, o łatkach w przedkwitnieniu stulonych krajami. Korona zrosłopłatkowa, osadzona na pierścionkowatym lub cewiasto-miodnikowym krążku, więdniejąca lub odpadająca, dzwonkowata albo rurkowata, z krajem głębiej lub płyciej rozdzielonym na liczbę łatek, odpowiadających kielichowym, z niemi naprzemianległych. Pręciki osadzone wraz z koroną, niekiedy do jej podstawy przyrosłe, w liczbie odpowiednej jej łatkom i z niemi naprzemianległe, a czasem tylko mniej liczne; nitki ich równodługie, wolne, już całe i równe, już rozszerzone, w podstawach błoniaste, a w wierzchoł kach nitkowate; pylniki wewnątrz-zwrotne, 2-wo-reczkowe, podstawo-czepne, wolne lub zrosłe w ce-wę, otwierające się w podłuż przed rozkwitnięciem, często ze zworką wy biegłą w szczycie i w koniec Zalążnia dolna 2—8 komorowa, w liczbie odpowiednej liczbie łatek kielicha, z zalążkami na łożyskach przegrodowych lub wewnętrzuo-kątowych, licznemi, poziomemi; szyjka szczytowa, pojedyncza, zamknięta albo wystająca, w pęku szeregowo-szorstkowło-sa; znamię nagie, rzadko główkowate, lecz zazwyczaj rozdzielone na łatki w liczbie odpowiednej liczbie komór, w pąku wzniesione, a w kwiecie po-odginane. Owoc—torebka 2—8 komorowa, wielo-nasionowa, bądź wpółdolna, na szypułce wzniesionej, i wtedy pękająca po ścianach w łupiny, bądź dolna odgięta i pękająca dziurką boczną, podstawową albo podszczytową, lub też kilkoma szparkami po przecznemi. Nasiona mnogie, drobniuchne, uczepione w kątach wewnętrznych komór, jajowate lub kanciaste, czasem ściśnione, często chropawe. Zarodek prostoległy w osi bielma mięsistego.—C., są to zioła roczne lub trwałe, najczęściej mleczne, a rzadko podkrzewy, o łodygach nieznacznie kanciastych, liściach zazwyczaj naprzemian a czasem i naprzeciwległych, prostych, całkich lub łatowatych, przy-korzeniowych zwykle większych, dhDszo-ogonkowych, czasem od łodygowych formy całkiem odmiennej, bez przylistków. Rodzina C. jest blizko spokrewniona z rodziną Lobeliaceae—Stroiczko wate, przez niektórych autorów nawet wcielaną do niej; wybitnie jednak ta ostatnia różni się od C. kwiatami nie-foremnemi, na zasadzie których właściwiej jest uważać ją za rodzinę osobną.

And. S.

zupełnie opuszczone.

Campani Józef, astronom włoski, żyjący w drugiej połowie XVII wieku w Rzymie. Znany jest z ulepszeń, jakie zaprowadził w budowie lunet. Lunety jego były bardzo długie, o odległości ogniskowej 100 do 130 stóp, ale, jak inne ówczesne tego rodzaju przyrządy, nie były achromatyczne (ob. Luneta). Ogłosił kilka rozpraw o obserwacyach swych Saturna i księżyców Jowisza.

S. K.

Campanula L. Dzwonek. Rodzaj roślin, typ

rodziny Dzwonkowatych (Gampanulaceae). Kielich rozdzielony na 5 klap głębokich, których wcięcia czasem są rozszerzone w wyrostki odgięte. Korona dzwonkowata, rzadziej lejkowata, lub prawie kółkowa, rozdzielona na 5 klap do połowy długości, lub prawie do samej podstawy. Pręcików 5, o nitkach wolnych, w podstawie zwykle rozszerzonych, i pyl-nikach również wolnych. Zalążnia otoczona krążkiem nazalążniowym, mało wydatnym; jest ona dolna, 3—5 komorowa, zawierająca w każdej komorze liczne zalążki, uwieńczona szyjką okrytą włoskami, rozdzielona na 3 — 5 znamion nitkowatych. Owoc—torebka dolna, lub rzadziej nawpół górna, uwieńczona klapami kielicha, 3—0-komorowa; każda komora pękająca z boku przy podstawie albo pod wierzchołkiem, wieczkiem. Nasiona zwykle liczne i drobne. Dzwonki są to zioła trwałe albo roczne, już nizkie i ścielące się po ziemi, już dość wysokie i wzniesione, wielokwiatowe. Kwiaty wyrastają pojedyńezo na wierzchołkach gałęzi albo w kątach liści, na dość długich szypułkach, lub też układają się w wiechę wierzchołkową, zwykle stożkowatą. Korona najczęściej błękitna, rzadziej fioletowa lub biała. Znanych jest 230 gatunków, żyjących na całej półkuli północnej, najwięcej zaś w okolicy śródziemnomorskiej wschodniej. We florze krajowej posiadamy 19 gatunków. Znaczna liczba Dzwonków, dla swych pięknych kwiatów, bywa hodowaną w ogrodach. Do takich należą: C. persi-cifolia L. Dzwonek brzoskwinioliści, gatunek krajowy o kwiatach błękitnych lub białych, dzwonkowatych. C. pyramidalis L. D. piramidalny, pochodzący z Syryi, odznaczający się łodygą wysoką, wzniesioną, piramidalną, z kwiatami błę-kitnemi; C. Medium L. D. Kołpak, u dawnych pisarzy zwany Fiołkami Matki Boskiej, pochodzący z południowej Francyi, o kwiatach wielkich, niebieskich lub białych. Do użytecznych we względzie ekonomicznym należy C. Rapunculus L. D. Kolnik w starych zielnikach Kłobuczki, Kolnikiem polnym lub dzikim, a także Rzepką płonną zwany, bardzo pospolity po suchych łąkach, miedzach, wybrzeżach lasów Europy zachodniej i więcej południowej. Korzeń jego smakowity, należy do używanych z upodobaniem za jarzynę w Anglii i Francyi, gdzie go nawet w tym celu uprawiają; prócz tego przypisują mu własności chłodzące, otwierające i pomnażające pokarm macierzyński.

J. A.

J. A.

Campanulaceae — Dzwonkowate. Rodzina

Campamilaria Lam. Nazwa rodzajowa zwierząt Jamochłonnych (Coelenterata), do gromady Stułbio-Chełbii (Hydro-Medusae), rzędu Hydroidea należących. Są to zwierzęta wyłącznie morskie, mieszkające w koloniach krzaczkowatych albo rozgałęzionych. Oddzielne zwierzęta siedzą na końcach gałązek polipnika, czyli opatrzone są szypuł-kami obrączkowaterni i umieszczone w pochewkach dzwonkowatych, przezroczystych. — Każde zwierzę (polip) karmiące kolonię, posiada czułki liczne, otaczające otwór ust; osobniki rozrodcze mają postać woreczkowatą i pozbawione są czułków. Zna-

f\

JÆ

A. 8.

.Mi

Fig. 397.

Campanularia dichotama.

And. S.

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

ne są liczne gatunki C., mieszkające w rozmaitych morzach. Zasługują na wspomnienie; C. caliculata Hincks, mieszka w koloniach nierozgałęzionych, — zwierzęta wznoszą się na szypułkach, nieznacznie

pierśeionkowatych; pochewki, w których mieszkają oddzielne osobni-^ ki, dzwonkowate, cało-\ brzegie. Długość koloid nii (polipników) 2 — 7 ¹ cm. W morzach północnych Europy i w m. Sródziemnem, C. fle-xuosa, Hincks. Kolonia (polipnik) ma kształt nitkowaty, nieco łukowaty, rozgałęziony, koloru brunatnego. Zwierzęta siedzą na szypuł kach przy nasadzie obrączkowanych. —Morza okalające Europę.

Campardon Emil (* 1834 w Paryżu), historyk francuski, urzędnik arch, naród., ogłosił drukiem wiele źródeł i prac źródłowych do dziejów i literatury francuskiej, zwłaszcza z w. XVIII i rewolucyi. Ważniejsze z nich są: „Histoire du tribunal révolutionnaire de Paris“ (2 t. 1861), wydana ponownie p. t. „Le tribunal révolutionnaire de Paris“ (1866); „Marie Antoinette et le procès du collier“ (1863); „Madame de Pompadour et la cour de Louis XV” (1867); „Documents inédits sur J. B. Poquelin Molière“ (1871); „Nouvelles pièces sur Molière“ (1876); „Les spectacles de la foire“ (2 t. 1877); „Les commédiens du roi de la troupe française“ (1879); „Les comédiens du roi delà troupe italienne“ (2 tomy, 1880); „L’académie royale de la musique au XVIII siècle“ (2 t. 1884) i t. d. Oprócz tego wspólnie z Boutarikiem ogłosił „Mémoires de Frédéric II, roi de Prusse“ (2 tomy, 1866).

Campbell, wyspa na Oceanie Wielkim, o 80 mil na południe od południowej Nowej Zelandyi (52° 34' sz. pd. 169° 12’ dł. wd. Gr.), odkryta w 1810 przez kapitana Hazelburgh i nazwana tak przez niego imieniem firmy kupieckiej C. w Sydney, w której służył; górzysta (do 1,500 stóp), skalista, niezaludniona; ma dobrą przystań Perseverance na południowo-wschodniem wybrzeżu, używaną przez statki rybackie podczas połowu fok i wielorybów; w 1874 r. była stacyą obserwacyjną przy przejściu Wenery przez tarczę słoneczną.

Campbell, ród szkocki, pochodzący od rycerza normandzkiego Gillespie de Campo bello z XIII w. Przez małżeństwo - zyskali C-e tytuł „of Lochow“. Z rodu ich wyszli Argyllowie, od środka XV w. hrabiowie, od 1641 margrabiowie, od początku XVIII w. książęta. W XV w. dostały się im dobra i tytuły po Macdonaldach; w tym wieku Duncan C. występuje jako pierwszy lord-baron, a jego syn, Colin, 1457 jako pierwszy hrabia Argyll; od syna Co-

Encykl. to wsi. Ilustr. T. X lina, Archibalda II, imię to stale utrzymuje się w rodzie. Wszystkich hrabiów Argyll było dziesięciu; ósmy, Archibald VI (1598—166 L) jest pierwszym margrabią, ginie z ręki kata w Towerze; dziewiąty, jego syn, Archibald VII, ścięty 30 czerwca 1685 w Edynburgu; dziesiąty, wnuk, Archibald VIII, za zasługi w rewolucyi 1688 zostaje w 1701 księciem. Co do dalszych C. Argyllów ob. Argyll.

Campbell Jan, hr. Loudoun, polityk szkocki (* 1598—f 15 marca 1663 w Edynburgu). Za Karola I uczestniczył w oporze przeciwko rządowi pod sterem Argylla Archibalda VI, podpisał akt pacyfi-kacyjny w Berwick i wraz z hr. Traquair powiózł do Londynu protestacyę Szkocyi. Karol I wtrącił go do Toweru, a utrzymywało się nawet podanie, że go zamierzał ściąć bez sądu. Gdy gniew królewski przeminął, C. wrócił do kraju i zczasem został kanclerzem szkockim i hrabią Loudoun. Za Cromwella wpływał pojednawczo; protektor kazał go wyjąć z pod prawa. Po restauracyi Karol II odebrał mu kanclerstwo. Kiedy oskarżono Argylla Archibalda VI o zdradę, C. szlachetnie go bronił przed parlamentem szkockim; ale obrona nie wstrzymała wyroku, wydanego już z góry przez namiętność polityczną (1661). W piątem pokoleniu po C-u tytuł Loudounów przeszedł po kądzieli na margrabiów of Hastings.

Campbell Anna Mackenzie, z męża Lindsay, hr. Balcarres (* około 1621—f ok. 1706), z wierności dla Stuartów i nieszczęść swoich sła wna kobieta. Poślubiwszy Aleksandra Lindsaya, jednego ze znamienitszych przedstawicieli politycznego presbyteryauizmu szkockiego, gdy mąż jej w 1651 stanął po stronie Karola II, sprzedała swe klejnoty, poobdłuźała dobra i broniła tronu przeciw rewolucyi. W 1654 schroniła się do Paryża, stamtąd do Niderlandów i Niemiec, nie ustając w znojach około restauracyi. Po 1660 Karol II dał jej pensyę dożywotnią; była już wtedy wdową. W późnym już wieku, 1670, wyszła za hr. Argylla Archibalda VII. Gdy męża jej oskarżono o zdradę stanu, wtrącona do więzienia, mocą swej duszy zadziwiła sędziów, a gdy go stracono, okazała stałość prawdziwej chrześcijanki. W Szkocyi czczą wysoko jej pamięć.—„Gr. Enc.“ Lamiraulfa.

Campbell «T a n, rodem szkot, pierwszy hr. Bread-albane, krewny ks. d’Argyll, polityk angielski (* 1635—f 1716), Początkowo stronnik Stuartów, wyniesiony przez Karola II w 1681 do godności hrabiowskiej, po wylądowaniu Wilhelma III przeszedł na jego stronę, wziąwszy za to okup sowity; później przywłaszczył sobie część pieniędzy otrzymanych na przekupienie powstańców szkockich. Był jednym ze sprawców rzezi w Glencoe w Argyle-shire 1692, tak świetnie opisanej przez Macaulaya w „History of England“. W r. 1715 dał się znowu przekupić przez Jakóba III. W życiu prywatnem rozwiązły i okrutny. Przez 4 lata 1677—1681 używał tytułu lorda Sinclair i hr. Caithness, (ob.) które wróciły potem do rodziny, oddawna obie te godności piastującej.

Campbell Jakób, syn drugiego hr. Loudoun

126

A. O.

A. O

A. O.

(ob. C. Ja u, ur. 1598), generał angielski (* około 1667—f 11 maja 1745). Odznaczył się dnia 11 września 1709 w bitwie pod Malplaquet; śmiałe jego natarcie na czele jazdy rozstrzygnęło o zwycięstwie Anglików. Wybrany do parlamentu ze Szkocyi, nie przestał służyć wojskowo; zamianowany gubernatorem zamku edynburskiego, w r. 1743 (d. 16 czerwca) uczestniczył w bitwie pod Dettingen; zginął pod Fontenoy 11 maja 1745.

Campbell Aleksander, drugi earl of Marchmont, lord Cessnock, (* 1675—f 1740) w dzieciństwie podzielał wygnanie ojca w Hollandyi. Stu-dyował prawo w Utrechcie, i po powrocie do Anglii został w 1606 r. adwokatem. W 1704 r. mianowany członkiem sądu najwyższego; w 1706 roku obrany członkiem parlamentu z hrabstwa Berwick, zasiadał w ostatnim parlamencie szkockim, na którym był gorącym zwolennikiem unii Szkocyi z Anglią. W 1715 r. zamianowany lordem namiestnikiem w hrabstwie Berwick, w czasie powstania zebrał czterystu ludzi z milicyi tegoż hrabstwa w obronie dynastyi hanowerskiej. W tymże roku został posłem angielskim w Kopenhadze, gdzie urzędował do 1721 r., a jednocześnie piastował od r. 1716 urząd „Lord clerk register“ dla Szkocyi. W styczniu 1722 r. był wysłany jako jeden z posłów angielskich na kongres w Cambray. W 1726 r. został członkiem Privy Council (Rady tajnej) a w 1727 r. obieralnym parem szkockim. Prowadził uporczywą oppozycyę przeciwko Sir. Robertowi Walpole, który za to pozbawił go urzędu Lorda Clerk Register. C. umarł 29 lutego 1740 r. w Londynie. Bibi. G. Rose „Marchmont papers“ (Londyn, 1831, 1.1 i II); Douglas „Peerage of Scotland“ (1813).

Campbell Duncan, słynny szalbierz angielski (* około 1680—f 1730). Od urodzenia głuchoniemy, wyuczył się pisania i znalazł środek zarobkowania w wieszczbiarstwie i taumaturgii; sam nawet król Jerzy I dowiadywał się u niego swej przyszłości. C. jeszcze za życia swego wydał „The friendly demon, or the generous apparition“ (Londyn, 1726), a po śmierci jego ogłoszono własne jego pamiętniki „Secret memoirs of the late Mr. Duncan Campbell, the famous deaf and dumb gentleman“ (tamże, 1732). Żywot i sprawy tego szalbierza opisał nawet sam De Foe w dziełku „The history of the Life and adventures of the .... who, though deaf and dumb, writes down any strange name at first Bight, with their future contingencies of fortune“ (Londyn, 1720). Mamy nadto jeszcze dwa inne współczesne świadectwa o tych prądach umysłowych w wyższych warstwach społecz. ang., zwłaszcza w płci pięknej, którym C. powodzenie swoje zawdzięczał: „Mr. Campbell’s Pacquet for the entertainment of ladies and gentlemen“ (Londyn, 1720) i „A spy upon the conjuror, or a collection of surprising stories with names, places and particular circumstances relating to Mr. Duuca i C. etc.“ —„Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Campbell H u g o, trzeci earl of Loudoun (f 1731). Zajął po ojcu miejsce w izbie lordów 8 września 1696 r. i został członkiem rady tajnej, privy council, w 1697 r. W 1699 r. był zamianowany extra ordinary lord of session dla Szkocyi i urząd ten pełnił aż do śmierci, z ogól-nem zadowoleniem kraju. W 1706 r. zamianowany jednym z komisarzy mających przeprowadzić unię Szkocyi z Anglią, po uskutecznieniu tego złożył swoje tytuły w ręce królowej 7 lutego 1707 r., ale je napowrót na drugi dzień potem odzyskał. W 1708 r. został lordem strażnikiem wielkiej pieczęci szkockiej i w tymże roku także i członkiem rady tajnej angielskiej. W 1715 r. był lordem namiestnikiem dla hr. Argyll. W r. 1722, 25, 26, 28, 30 i 31 r. jako „Lord high commissioner“ uczestniczył w ogólnych zebraniach kościoła szkockiego. Po unii z Anglią parlament wybrał go na jednego z 16 wybieralnych parów szkockich do parlamentu angielskiego, wybór zaś ten był ponawiany w czasie sześciu następnych wyborów powszechnych.

Campbell Archibald, biskup w Aberdeen, (* w drugiej połowie XVII w.—f w Londynie 1744), drugi syn lorda Niela C-a. Przed zemstą swego krewnego, ks. Argylla, uciekł w 1685 lub 6 do Ameryki Południowej i przebywał w Surinam. Po wypędzeniu Jakóba II powrócił do Szkocyi i wstąpił do stanu duchownego. Charakter burzliwy, umysł fanatyczny, C. za Wilhelma i Maryi siedział jedenaście razy w więzieniu. W r. 1711 został biskupem w Dundee, a w 1721 w Aberdeen; ostatnie to biskupstwo dobrowolnie porzucił, wskutek sporów z duchowieństwem podwładnem. Ostatnie lata życia spędził w Londynie. W dziejach chrześciaństwa dał się poznać z usiłowań swoich około unii z kościołem Wschodnim (r. 1717). C. zabrał z Edynburga akta urzędowe do dziejów wyznań religijnych w Szkocyi od reformacyi aż do początku w. XVIII i przechowywał w kolegium Syońskiem w Londynie; ważne te dokumenta dostały się później do archiwum parlamentu ang. i wraz z gmachem jego w r. 1834 spłonęły.—„Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Campbell Jan (* 1708 w Edymburgu—f 1775 tamże), pisarz angielski, wielce powierzchowny, ale w swoim czasie bardzo popularny. Oprócz wielu prac drobniejszych różnej treści, napisał: „The lives of the admirals“ (4 t. Lond., 1742—44); „Present state of Europa“ (1750) i „A political survey of Britannia“ (2 tomy, 1774).

Campbell lord Fryderyk (1729 — 1816). W 1765 prowadził układy z ks. Athol o ustąpienie jego praw do wyspy Man na rzecz korony. W tymże roku był przez jakiś czas kanclerzem szkockim i wstąpił do rady tajnej (Privy Council). W 1768 r. zamianowany na urząd lorda clerk register dla Szkocyi, od r. 1771 dożywotnio. W 1778 został pułkownikiem milicyi Argyllów, a w 1784 r. podskarbim irlandzkim, lordem namiestnikiem i członkiem rady nadzorczej dla Indyj. W rozprawach parlamentu, zdaje się, nie brał wielkiego udziału.

Campbell Archibald generał ang. (* 21 sierpnia 1739 w Inverness w Szkocyi—f 31 Marca 1791 w Londynie). Od 1755—60 bił się z Francuzami w Kanadzie, od 1775 walczył przeciwko Osadom

Amerykańskim; w r. 1778 był w korpusie, który opanował Savannah (ob.) Od 1782—5 dowodził na Jamajce przeciw Francuzom, potem do 1789 był gubernatorem w Madras. Po powrocie, przez m. Sterling wybrany do parlamentu.

ryngapatamu (w dzisiejszej prezydencyi Madras, w Ma’surze, nad rz. Kawery). Do 1804 służył ciągle w Indyach. Od 1808 r. walczył w Hiszpanii; 1809 — 1813 był w bitwach pod Busaco, Albuera, Vittoria, pod Pirenejami, Nivelle i La Nive. W 1814 już pułkownik, po zwalczeniu Napoleona został adju-tautem Jana VI portugalsk. i generał - majorem wojsk port. Z powodu nieporozumień 1820 stanowisko to opuścił, 1821 wysłany do Indyj. Gdy z Birmanią wybuchła wojna o Assam, w 1824 opanował Rangun, ale, nie mogąc się w nim utrzymać, po kilku miesiącach go opuścił. D. 1 kwietnia 1825 rozbił wojska Birmy i w maju ruszył na stolicę jej Awę. Birmańczycy poprosili o pokój; C. podpisał go dopiero 30 grudnia 1825 w Jandabu (Yanda-boo), a gdy dwór w Awie odmówił raty fika cyi, wódz ang. rozpoczął wojnę nanowo i umiejętnemi działaniami zmusił króla Keng-dży-du do przyjęcia traktatu (24—26 lutego 1826). Przez 3 lata zarządzał C. zyskanemi przez Anglię krainami: Arakan i Tenasserym. Po powrocie przyjęty z zapałem, dostał od Wilhelma IV 1831 baronię d’Ava. Później przez lat 6, podczas rozruchów kanadyjskich, był C. namiestnikiem w N. Brunświku. W 1838 gen.-lejtnant, w 1839 otrzymał dowództwo naczelne w Bombaju, ale nie czując się już na siłach, z no-minacyi tej nie skorzystał. — Wilson „Documents illustrative of the Burmese war“ (Kalkuta, 1827); Havelock „Memoir of the three Campaigns of sir A. Campbell’s Army in Ava“ (Serampor, 1828).

Campbell Tomasz (* 1777 w Glasgowie—f 1844 w Boulogne), poeta angielski. Studyował prawo w Giasgowie, gdy jednak jego próbki poetyckie zostały przychylnie ocenione, oddał się całkowicie literaturze. Wielkiego rozgłosu dostąpił po ogłoszeniu poematu „The pleasures of hope“ (Edynb., 1799), który mu zapewnił i znaczne dochody. Powróciwszy w 1801 z podróży po Niemczech, osiadł w Sydenham pod Londynem i oddał się pracy literackiej. Tu opracował „Annals of Great Britain from the accesion of George III to the peace of Amiens“ (3 t. Lond., 1808), i napisał poemat „Gertrude of Wyoming“ (1809), przyjęty bardzo przychylnie, podobnież jak i kilka pomniejszych, napisanych wcześniej: „Lochiels warming“, „Hohenlinden“, „The exile of Erin“, „The battle of Baltic“, „Ye mariners of England“ i t. d.—Wszystko, co C. stworzył później (np „The last man“, „Theodoric“, „The pilgrim of Glencoe“), mniejszej było wartości i sam C. chętniej uprawiał prozę. Wiele swoich poezyj i artykułów literackich drukował w „New monthly magazine“, który sam założył i przez lat dziesięć (1821—30) redagował. Z prozaicznych dzieł C-a największą posiadają wartość „Specimens of the british poets“ (7 t. Lond., 1819—21; nowe wyd. 184i). C. należał do grona założycieli uniwersytetu londyńskiego i był członkiem polskiego towarzystwa literackiego w Londynie. W r. 1827 uniwersytet glasgowski wybrał go na swego lorda-rektora; godność tę piastował i przez dwa lata następne. Zwłoki jego złożone zostały w opactwie Westmin-sterskiem w t. z. Poets corner. Jego „Poetical

Campbell Donald, podróżnik angielski (* 1751 —f w Hutton w hr. Essex, 5 czerwca 1804), autor dzieła „A journey over land to India, partly by a route never gone before by any European“

(Londyn, 1795,    1796, 1808 i nast.). Jest on

jeszcze autorem listu otwartego „Letter to the marquis of Lorn on the present times“ (Londyn, 1797).

Campbell Aleksander (* 1764 — f 1824), poeta i literat angielski, początkowo poświęcał się śpiewowi i muzyce kościelnej; później zaezął stu-dyować medycynę w Edynburgu, ale i ją porzucił, a oddał się wyłącznie literaturze. Oprócz utworów poetyckich: „Odes and miscellaneous poems“ (Edymb.

1796) i „The Grampians desolate“ (t-że, 1804), ogłosił drukiem: „An introduction to the history of poetry in Scotland“ (t-że, 1798) i „Albyns anthology or a select collection of the melodies and vocal poetry of Scotland, peculiar to Scotland und the isles, hitherto unpublished“ (2 t., t-że, 1816—18). Dla dziejów literatury szkockiej prace te nie są pozbawione wartości.—W ostatnich latach życia C. zmuszony był przepisywać rękopisy Walter Scotta.

Campbell Jan, filantrop, teolog i missyonarz szkocki (* 1766—f 1840). Z zawodu kupiec edyn-burski, wcześnie zwrócił się do dzieł miłosierdzia i celów praktycznego idealizmu. W 1793 założył towarzystwo wydawnictw teologicznych, jednocześnie i później dzielnie popierał świeżo powstającą instytucyę szkół ludowych niedzielnych (Sunday-Schools). Tkliwość na niedole i nędze ludzkie stale go ożywiała i w miarę środków, tak własnych jak i wydobywanych z organizacyi społecznej, dowodził jej czynami. Niestrudzony był w pomysłach reform i w nawoływaniu do nich. Rzuciwszy ku-piectwo, w którem mu było za ciasno, wraz z Wil-berforcem i jednym z Macaulayów szerzył nienawiść ku niewolnictwu afrykańskiemu, krzątał się około wzmocnienia ligi przeciwniewolniczej i usiłowaniami swemi przyczynił się do zaprowadzenia misyi protestanckich w Afryce, dokąd umyślnie jeździł w 1812 i 1819, a za każdym razem bawił do dwóch lat. W 1802 został pastorem Independentów przy kaplicy Kingstońskiej w Londyaie. Na tern stanowisku był jednym z założycieli Towarzystwa Biblijnego „The British and foreign Bible Society“, które tak wspaniale się rozrosło. Podróże swoje opowiedział C. w „Travels in South Africa“

(raz w 1814, drugi raz w 1822). Działalność C-a opisał Robert Philip w „Life, time and missionary enterprises of Reverend John C.“ (Londyn, 1841).

—„Gr. Enc.“ Lamirault’a.

Campbell, z przydomkiem d’Ava, Archibald, generał angielski (* 12 marca 1769 — f 6 paźdz.

1843 w Edynburgu). Uczestniczył w kampaniach 1790—2 w Ind. Wsch. pod Comwallisem, w latach 1795—6 bił się z Holendrami na Cejlonie; w wojnie z sułtanem Mysorskim, był przy zdobyciu Se- 1 works“ wydał ostatnio Hill, z życiorysem pióra Al-

linghama (Lond., 1891).—Porówn. Redding „Memoirs of C-s“ (Lond., 1859).

Campbell Neil, sir (* l maja 1776 — f 14 sierpnia 1827 w Sierra Leone). W młodości służył wojskowo w koloniach; w 1812 dodany do boku Cathcartowi, wysyłanemu do Rossyi, wraz z nim od marca 1813 zostawał w głównej kwaterze księcia Wittgensteina, odbył wszystkie bitwy w pochodzie na Francyę i kampanię 1814 przed poddaniem się Napoleona. Potem Castlereagh posłał C-a Elbę dla zainstallowania tam powalonego mocarza. Napoleon jakoby sam poprosił sir Neila o pozostanie na wyspie. Okręty angielskie, licząc na bezpośredni dozór, nie były dość czujnemi, a wydalenie się C-a na kontynent ułatwiło Bonapartemu ucieczkę d. 26 lutego 1815. Parlament i opinia publiczna obwiniły C-a o nieczyste pobudki i zmowę, ale go ministrowie obronić zdołali. Do reha-bilitacyi dopomogło mu też bezzwłoczne wstąpienie w szeregi armii, która w Niderlandach wylądowała przeciw Napoleonowi. Mężnie walczył C. pod Waterloo, a w Cambrai wziął szturmem bramę do Valenciennes. W 1826 objął gubernatorstwo w Sierra Leone; w 15 miesięcy później padł ofiarą klimatu.— „Gr. Enc.“ LamiraulPa.

Campbell John, pierwszy Baron Campbell (* 1779—f 1861), lord Chief justice i lord-kanclerz angielski. Kształcił się w uniwersytecie St. Andrew’s, później zaś, zamierzając wstąpić do stanu duchownego, w St. Mary’s College; w 1799 r. obrał sobie jednak powołanie adwokata. Z początku utrzymywał się jako reporter do „Morning Chronicie“ z parlamentu i sądów. Zostawszy w 1806 r. adwokatem, przygotował drugie wydanie Watsona: „Treatise on the Law of Partnership“, tudzież] wydawał jurysprudencyę z sądu nisi prius. Wkrótce też ustalił swoją sławę jako adwokat, zwłaszcza w sprawach handlowych. W czasie powszechnych wyborów po śmierci Jerzego IV został wybrany w Stafford na członka parlamentu, wskutek czego wziął udział w walkach stronnictwa liberalnego o eman-cypacyę katolików, zniesienie „Test-actu“. tudzież o reformę parlamentarną z 1832 r. Kiedy w 1828 r. na wniosek Broughama utworzono dwie komisye, mające na celu zreformowanie prawodawstwa odnoszącego się do własności nieruchomej, C. został prezesem jednej z nich. Prace ich jednak nie przyniosły wielkiego rezultatu. W 1832 r. C. zamianowany sollicitorem generalnym, przeprowadził w Izbie niższej kilka praw, odnoszących się do tego przedmiotu, zdobywając sobie uznanie ze strony Wigów, jako niezbędny członek parlamentu. Po „Real Property Act“ głównem jego dziełem prawo-dawczem był „Municipal Corporation act* z 1835 r., organizacyi samorządu miejskiego, którego uchwa-°enie jemu zawdzięczyć należy. Prócz tego przeprowadził C. w tym czasie inne prawa, mniejszej wagi, jak Dp.: zniesienie w niektórych wypadkach aresztu za długi, poprawki w procedurze karnej. W 1841 r., kiedy rozwiązanie parlamentu wskutek postradania przez Wigów większości w Izbie niższej było nieuchronnem, ustępujące ministeryum w nagrodę zasług C-a, mianowało go irlandzkim lordem

kanclerzem, tudzież wyjednało od korony podniesienie go do godności para. Obowiązki lorda kanclerza pełnił C. niedługo, gdyż po upadku gabinetu Melbourne’a urząd ten powierzono komu innemu. W owym czasie, mając mniej zajęcia w izbie lordów, napisał C. wielotomowe dzieło o kanclerzach angielskich (Londyn; tom VII i ostatni w r. 1849). Miało ono zrazu ogromne powodzenie, później jednak okazało się niezupełnie wiarogodnem. Kiedy na w 1846 r. Wigowie powrócili do władzy, C. w 80-in r. ż. otrzymał nominacyę na kanclerza księstwa Lancaster, z miejscem w gabinecie. W 1859 r., za ministeryum Palmerstoua, został ponownie lordem kanclerzem. Wtedy wziął udział w przygotowaniu ważnego nader prawa „Criminal Law Consolidation“, sam umarł jednak na kilka tygodni przed uchwaleniem go przez parlament (22 czerwca

1881). Do ważniejszych dzieł jego można zaliczyć: „Reports of Cases determineted ad Nisi Prius in the Courts of Kings Bench“; „The Lives of the Lord Chancellors and Keepers of the great Seal of England from the earliest times till the reign of king George IV“; „The Lives of the Chief Justices of England from the Norman Conquest till the death of Lord Mansfield“ (2 t.).    °-

Campbell Wilhelm (* w Szkocyi r. 1788—f w Edynburgu d. 21 września r. 1848), lekarz szkocki, akuszer. Po ukończeniu nauk przez lat kilka służył jako lekarz marynarki angielskiej, dostawszy się do niewoli francuskiej, został internowany w Ver-dunie, gdzie w r. 1812 i 1813, według świadectwa Laireya, w szpitalach wojskowych niepoślednie oddawał przysługi. Powróciwszy po skończonej wojnie do Edynburga, doktoryzował się w r. 1818, a w dwa lata później został docentem sztuki położniczej, którą aż do śmierci z powodzeniem wielkiem wykładał. Drukiem ogłosił: 1) „A treatise on epidemie puerperal fever, as it prevailed in Edinburgh in 1821 and 22“ z dodaniem pracy Gordona o tymże przedmiocie (Edynburg, 1822, 2 tomy); 2) „An introduction to the study and practice of midwifery, and the diseases of women and children“ (tamże, 1833, wyd. II 1843). 3) „A memoir on extra-uterine gestation“ (Londyn, 1840), oprócz tego liczne prace pomniejsze w „Edinburgh Medical and Surgical Journal“ (1820—1832) i w „Edinb. Journal of Medical Sciences“ (1826—27).    DrJ-p*

Campbell Aleksander (* 1788 w Irlandyi— f 1866), założyciel sekty Baptystów Ca mp belli tó w albo Reformowanych („Ref. B.—s.“) zowiących się jeszcze Uczniami Chrystusa, (Disciples of Chr.). Ojciec jego, pochodzenia szkockiego, był duchownym sekty Anti-Burgherów. W Glasgowie odbył C studya teologiczne, głównie nad dziejami. W 20-m r. życia podczas burzy na morzu ślubował poświęcić się sprawie chrześciań-stwa. W 1809 popłynął do Ameryki i tam wszedł do stowarzyszenia Christian association of Washington, którego celem było złączenie wszystkich chrześcian pod hasłem: „Oparcie się zupełne na tekście Pisma św., oraz wierne posłuszeństwo Chrystusowi“. C. dopuszczony do kazalnicy na Brush Run, w 1812 zainstalowany na kapłana

A. G.

sekty, odtąd dążył do przywrócenia dogmatyce jej świeżej, po-Chrystusowej postaci, do uproszczenia kultu i usunięcia wszelkich naleciałości zwyczajowych: czyste objawienie i praktyka pierwszych apostołów. Ztąd nazwa „Uczniowie Chrystusa“. Chrztu dokonywali Campbellici przez zanurzenie; sam C. ponownie według tej formy ochrzcić się kazał, wraz z rodzicami swymi i żoną. Co niedziela spożywali wyznawcy Campbellizmu wieczerzę pańską. Cały kościół na Brush Run przystał jeszcze przed 1817 do amerykańskiej „Redstone Baptist association“, zastrzegając sobie tylko jura réserva ta. W 1817 nie liczył on więcej nad 150 wiernych; postępy były nadzwyczaj powolne. W 1823 założył reformator miesięcznik „Christian Baptist“, ale wykładem swej nauki pozrażał do siebie sprzymierzeńców - Baptystów tak, iż w 1830 zupełnie z nimi zerwał i ufundował własny swój kościół. Propagandę prowadził odtąd w nowo-założonem czasopiśmie „Millenial Harbinger“ i w celach jej wydał książkę „Christiau System“, wielokrotnie później przedrukowywaną. Z czasem wielka jasność, szczerość, prostota i umiejętność przystosowania się do ducha protestantyzmu zjednały C-owi tylu zwolenników, że już w 14 lat po jego śmierci (1880) spis wyznawców nowego kościoła wykazał w samej Ameryce 592,016 posiadających miejsca (seats), co odpowiada 2 milionom trzymających się nowej nauki, wraz z rodzinami. W ostatnich latach rocznie przybywało po 40,000. Jest to dziś już potężna sekta religijna w St. Zjedn. Am. Półn. W 1880 Baptyści zreformowani przez C-a mieli 5,175 miejsc czci bożej poświęconych i 3,777 kaznodziejów-kapłanów. Po za Ameryką naliczono kilkanaście tysięcy wyznawców Campbellizmu w Anglii, Irlandyi i w koloniach. Sekta utrzymuje mis-sye w kraju macierzystym, we Francyi, Skandynawii, Turcyi. W Stanach Ziednoczonych w 1880 należały do niej: 2 uniwersytety, 20 kollegiów (gimnazyów), znaczna liczba szkół niedzielnych, 20 dzienników i zbiorów tygodniowych, 10 mie sięcznych, 1 kwartalnik. Orgauizacya Bapt. Ref. jest taka sama, jak B. kongregacy o ni stów (ob.).—Richardson Robert wydał pamiętniki C-a p. t. „Memoirs of A. C., embracing a view of origin, progress and principles of the religious Reformation wich he advocated“ (Filadelfia, 1868; 2 t.). O Campbellizmie pisał Jeter „Campbellism examined“ — „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Campbell Colin (sir), pierwszy lord Clyde, wódz angielski, (* 20 paźdz. 1792 w Glasgowie—f 14 sierpnia 1863 w Chatam), syn uoogiego cieśli, pochodzenia irlaudzkiego, Mac Liver a, i Agnieszki z Campbellów szkockich. W młodym bardzo wieku ukończył szkołę wojskową niższą w Gosport pod nazwiskiem swem inacierzystein C. Już w 1808 walczył pod Vimeiro w Portugalii, w 1809 znajdował się w korpusie ang, który wylądował nagle na wyspie niderlandzkiej Walcheren, zdobył twierdzę Vliessingen, zburzył ją i otrzymał następnie inne przeznaczenie. Od r. 1810 C. służył w wojsku hiszpańskiem pod gen. Ballesteros, i w Prow. Baskijskich, zwłaszcza w 1813, odznaczył się walecznością. W 1814 popłynął za morze, na t. zw. przez Amerykanów „drugą wojnę o niepodległość“ (od 1812); bezkrwawe jej dzieje w 1815 zakończyły się pokojem. W 1816 był C. na Gibraltarze, w 1819 na wyspach Barbadoes, w 1821 w Guyanie angielskiej, gdzie odznaczył się obroną osady Demerara. Z Ameryki odwołany 1832, wkrótce zwrócił na siebie uwasęę raportem o oblężeniu Antwerpii w 1834, poczem przez lat 7 dowodził pułkiem w kraju. W 1841 posłany do Chin, mężnie i umiejętnie walczył pod King-Jang-Fu i później podczas pochodu na Nankin. W 1843 został brygadyerem W 1846 bił się już z Sikhami w Północnych Indyach; pod Czylian Wallan śmiałem natarciem na czele pułku rozstrzygnął zwycięstwo, a na Guzeracie 1849 zadał powstańcom klęskę stanowczą. Otrzymał za to podziękowanie parlamentu i order Łaźni. W Indyach służył do 1853. Na początku wojny krymskiej był już gen.-majorem, a w wojnie dowodził szkockimi „Highlanders“ i w bitwie nad Almą, 20 paźdz. 1854, ratując gen. Browna z nader już przykrego położenia, przechylił zwycięstwo zuchwałem rzuceniem się na działa. Większą jeszcze doniosłość strategiczną miała jego dzielność bojowa w obronie Ba-łakławy 25 paźdz., t. r. Z uwielbieniem mówili Anglicy o cienkiej niteczce czerwonej (kolor owych górali szkockich), która wytrzymała natarcie wielkiej masy. Patrzano na niego, jak na bohatera narodowego; zaraz też po powrocie do kraju został C. gen.-lejtnantem, gener. inspekt, piechoty i komandorem wielkiego krzyża Łaźni. Gdy wkrótce wy-buchnęło powstanie indyjskie, C. otrzymał naczelne dowództwo. D. 6 grudnia 1857 pobił Hindów pod Cawnpore, w marcu 1858 zdobył Lucknow, a w listopadzie t. r. rozbitych już powstańców wyparł za góry, na pogranicze Nepalu. Obie Izby parlamentu podziękowały „zbawcy Indyi“ a królowa wyniosła go do stanu parowskiego jako lorda „Clyde of Clydesdale“. Dopiero we 2 lata potem powrócił C. do kraju. W Duwrze powitano go z zapałem; został pułkownikiem gwardyi złotej—zaszczyt wysoki w An-gli—i obywatelem honor. Londynu. W 1862 otrzymał godność feldmarszałka, ale cieszył się nią za-lodwie kilka miesięcy. Pochowany w Westminsterze, ma 2 pomniki: na placu Waterloo w Londynie, dłóta Marochettego i w Glasgowie, dłóta Foleya.— O nim Shadwell „The life of Colin C.“ (Londyn, 1881; 2 t.).

Campbell John, drugi Markiz of Breadalbane (1796—1862), urodził się w Dundee. Był członkiem parlamentu z Okeliamptou od 1820—1826, a w 1832 r. został członkiem parlamentu z hrabstwa Perth. W 1834 r. po śmierci ojca przeszedł do izby lordów i pełnił urząd lorda szambelana od 1848—52 i od 1853 — 1858. W 1843 r. był obrany lordem rektorem uniwersytetu w Glasgowie. W parlamencie odznaczył się w rozprawach z powodu sporów kościoła w Szkocyi z sądami cywiluemi, występując w obronie wolności religijnej. Popierał też usilnie organizaeyę wojsk ochotniczych angielskich.

Campbell Karol Jakób (* w Stapleton Park [hrabstwo York] r. 1820—f w Paryżu d. 23 czerwca

r. 1879), akuszer paryski. Mając lat 5 z rodzicami przybył do stolicy Francyi i tam się kształcił. W r. 1849 po obronieniu rozprawy: „De l’accouchement des femmes qui meurent à une époque avancée de la grossesse“ został doktorem med. i poświęcił się wyłącznie położnictwu, od r. 1853—55 był ordynatorem kliniki położniczej. Należał do najwięcej wziętych lekarzy paryskich. W czasie oblężenia Paryża (1870 — 1871) z gorliwością pracował w szpitalach wojskowych. Największą zasługą jego jest wprowadzenie do Francyi użycia środków znieczulających w położnictwie, oraz zapoznawanie Francuzów z literaturą angielską położniczą. Z prac jego wymieniamy: 1) „Sur l’anesthésie obstétricale“ (Journal de thérapeutique, 1874); 2) „Etude sur la tolérance anesthésique obstétricale“ (Paryż, 1874), i 3) „Considérations nouvelles sur l’anesthésie obsté-

Dr. J P

And. S. ł Dr. A. P.

tricale“ (tamże 1877).

Campbell Jerzy, współczesny polityk i pisarz polit, angielski (* 1824). Służbę rozpoczął w In dyach Wsch, i zczasem został gubernatorem Ben-galu. W 1875 wybrany do Izby Gmin z Irlandyi, bronił jej sprawy narodowej. W 1886 przy ponownym wyborze wszedł do tego odłamu wielkiego stronnictwa liberalnego w Anglii, który popiera Gladstone’a. Cenne są dwie książki C-a o Indyach: „Modem India“ (1852) i „India as it may be“ (1873). O kwestyi wschodniej napisał: „Handy Book of the Eastern Question“ (1876), a spostrzeżenia swoje z podróży po Ameryce, głównie ze względu na stosuuek Białych do Czarnych, spisał w „White and Black in the United States“.

Campbell-Bannerman Henryk, współczesny polityk angielski, ze stronnictwa liberalnego glads-tońskiego (* 1836). Od r. 1868 miasto Stirling wybiera go do Izby Gmin. Od r. 1871 do 1884 był C. sekretarzem ministeryum wojny a następnie marynarki, w latach zaś 1884 i 5 sekretarzem stanu dla Irlandyi; w krótkotrwałym gabinecie swoim 1885—6 Gladstone dał mu wydział wojny, a po wyborach lipcowych 1892 r. ponownie go na to stanowisko, dotychczas zajmowane, powołał. C. jest szczerym zwolennikiem Home rule’u irlandzkiego.

Campbell Lewis, filolog angielski (* 3 września 1830 r. w księstwie Walijskiem). W r. 1857 wyświęcony na księdza, w 1858 mianowany wikarym w Milfordzie, został następnie profesorem języka i literatury greckiej w uniwersytecie szkockim w St. Andrew. Poświęcił się badaniom literatury greckiej, szczególnie pism Platona. Z pomiędzy wielu dzieł, w tym zakresie ogłoszonych, do wybitniejszych należą: „The Theaethetes of Plato“ (1883); „The Sophistry and politics of Plato“ (1867); „Sophocles, the plays and fragments“ (r. 1871 —1881, 2 t.); „A guide to greek tragedy for english readers“ (1801) i in. Oprócz dzieł filologii greckiej dotyczących, wydał: „The Christian Ideal“ (1877); zbiór kazań, oraz przy współudziale Garnetta: „Life of James Clerk Maxwell“ (1882).

Campbeltown, miasto portowe w Szkocyi zachodniej, w hrabstwie Argyle, na wschodniem wybrzeżu półwyspu Cautire i nad bezpieczną zatoką t. im., wyborna przystań i znaczny punkt handlowy» wielkie gorzelnie, obszerne rybołówstwo (śledzie), wywóz spirytusu, bydła i owiec, 7,712 m-ców (1887). Jest tu także licznie nawiedzane kąpielisko morskie, z odpowiednemi urządzeniami i łagodnym klimatem.

Camp du Drap d’or („Entrevue du C. du Drap d’or“, t. j, spotkanie się na polu złotogłowiowem). Tak nazwano w tymże czasie, gdy się odbywał (7—15 czerwca 1520 r.) zjazd Franciszka I króla francuskiego i Henryka VIII, angielskiego, między Guines i Ardres. Z jednej i z drugiej strony wystąpiono tam ze zbytkiem niesłychanym. Trzysta namiotów z tkanin najkosztowniejszych rozbitych było na równinie. Szlachta obu orszaków przesadzała się wzajemnie w przepychu. „Niejeden z nich —pisze stary historyk francuski, du Bellay—niósł na barkach wszystkie lasy, łąki i młyny swoje“.— Co się zaś tyczy królów, to złotem i srebrem przetykane ich szaty nikły pod deszczem pereł i brylantów. Celem zjazdu był sojusz między Anglią i Francyą. Układy zaczęły się pod dobrą wróżbą, ale zły później wzięły obrót, kiedy Franciszek, wyzwany przez Henryka na rękę, zapomniawszy, że ma do czynienia z pyszałkiem, którego zjednać sobie powinien, na swe nieszczęście, odniósł nad nim zwycięstwo. Po zjeźdie tym Henryk VIII udał się do Gravelines, skąd miał wrócić do swego kraju, nim zaś puścił się w dalszą drogę, przybył tam do niego Karol V i przez oznaki czci i pochlebstwa swoje, tyle dokazał, że pozyskał jego poparcie w owej walce wiekowej, która właśnie wybuchnąć miała między domem francuskim a austryackim. Jednein z następstw tych uroczystości wspaniałych, które Marot opiewał, a współczesny artysta odtworzył w płaskorzeźbie w hotelu Bougtheroulde w Rouen, było poznanie się Henryka z Anną Boleyn, która naonczas była damą dworu królowej francuskiej Klaudyi, a w trzynaście lat potem miała sama zasiąść na tronie. —„Gr. Eucycl.“ Lamiraulfa. *

Campe Joachim Heuryk (* 1746 w Deensen —f 1818 w Brunświku), pedagog i pisarz pedagogiczny niemiecki. Po ukończeniu studyów teolo gicznych i filozoficznych w Halli, pełnił czas jakiś obowiązki kaznodziei przy wojsku pruskiem, później nauczyciela domowego u A. J. Humboldta; w r. 1776 podjął się współkierownictwa głośnego Fi-lantropinum w Dessau, ale nie mogąc pogodzić się z Basedowem (ob.), opuścił je po roku i założył w Billwerder własny zakład wychowawczy, który w r. 1783 przeniósł do Trittowa (pod Hamburgiem). W r. 1786 został powołany na radzcę szkolnego do Brunświku dla zreorganizowania tamecznego systemu edukacyjnego; jednocześnie objął w zarząd księgarnię nakładową domu sierot i uczynił ją ogniskiem do krzewienia postępowych zasad pedagogicznych, opartych na poglądach Locke’a, Rousseau i Basedowa. Organem do ich szerzenia było wydawane przez C-ego czasopismo „Allgemeine Revision des gesain-mten Schul—und Erziehungswesens“ (16 tomów,

1785—91), które zasilali swojemi pracami najzdolniejsi pedagogowie ówcześni. Tymczasem reorga-nizacya szkół szła opornie, zwłaszcza odkąd C.

w swoich „Briefe aus Paris zur Zeit der Revolution“ (1790) wypowiedział swoje uwielbienie dla haseł rewolućyi francuskiej. Zniechęcony przeszkodami, z któremi walczyć musiał, usunął się (1805) do życia prywatnego i oddał się pracom naukowym, głównie leksykograficznym. Owocem tych prac był „Wörterbuch der deutschen Sprache“ (5 t. Brunswick, 1807—11). Najważniejsze przecież prace C-go były to pisma dla młodzieży, wydane zbiorowe p. t. „Sämmtliche Kinder - und Jugendschriften“ (37 tomów, t-źe, 1829—32, wyd. 4). Największą z pomiędzy nich poczytnością cieszyły się: „Robinson der Jüngere“ (1779; 109-e wyd. Brunswik, 1884), opracowany podług „Robinsona“ Daniela Defoeitłó-maczony na różne języki; „Entdeckung von Ameri-

1848) i niektóre inne.—Porówn. Halber „J. H. Cs Leben und Werke“ (Soest, 1862) i Leyser „J.

H. C.“ (2 tomy, Brunswik, 1877).

Campeador, wyraz hiszpański, oznaczający rycerza, wojownika bitnego; pod tą nazwą słynął zwłaszcza Cyd sławny w dziejach hiszpańskich. N-

Campêche, u ludności miejscowej Quimpech 1). C. zatoka, stanowiąca południowo-zachodnią część odnogi Meksykańskiej w Ameryce środkowej, ograniczona na wschodzie półwyspom Yucatan, półkulista, o brzegach przeważnie płaskich, usianych licznemi lagunami i otoczonych wyżynami podmorskiemi oraz ławicami, z których najznaczniejszą jest ławica C. na północo-zachodzie Yucatanu. Z ławicy tej sterczą ponad poziomem morza

—■’-f

:o

.%v

-135-

--m

•i

':>V

«di

■j*

fv"v

UST

-■I

'V¹

(P

v.j

r*

«p®»

ww

ml

li

li.

/•w Y .V

-r.-

■ .''P .-y-:'-:. .

>i

x.

Ég

mm

XX&W.-i

Si

WÿÆ

_,y

cj/fx'

{VJ

wm

V.W'vS

' -j

£-j

«ÿ

™v>

S*..

A4

/»

X~W V r<

M$r *. tr-

i-*

k$s>.

■JX

v)tS:

JP?

k* •

Ml

.«s,.

.y}

f k'

"»Wh

i;

“V

'iV.

■XT

>n

Fig. 398. Camp du Drap D’or (ob. art. na str. 996).

liczne skały i skaliste wysepki, jak Triangulos, Re-cif-Cabezo, Cayes-Arcas i t. p. Największa głębokość zatoki jest w jej środku i dosięga 3,000 m. Dogodnych przystani niewiele, najlepsze z nich C. i Vera-Cruz; z tej ostatniej biegną przez zatokę liny telegrafu podmorskiego do Tampico, Hawany i Coatzocoalcos. 2). C. stan w rzeczypospolitej Meksykańskiej nad zatoką powyższą, na zachodniej części półwyspu Yucatanu, obejmuje 46,855 km. kw. (według urzędu statystycznego za r. 1890) i 93,976 m-ców (1890) tj. 2 na 1 km. kw. Kraj przedstawia płaszczyznę, przeciętą niewyniosłe ni pagórkami, z wybrzeżem nizinnem, lagunowem (laguna de Terminos); z rzek pobrzeżnych, wogóle

ka“ (26 wyd. t-że 1881): „Theophron oder der erfahrene Rathgeber für die unerfahrene Jugend“

(2 tomy 1873; 11 wyd. 1843) i Väterlicher Rath an meine Tochter“ (1789: 10 wyd. 1832). Wszystkie jego pisma dla młodzieży mają podkład wysoc3 dydaktyczny i moralizujący. Z nich na jęz. polski zostały przełożone: „Książeczka moralna dla dzieci“ (Wrocław, 1800); „Biblioteczka geograficzna“

(12 t., Wrocł. 1808); „Biblioteczka dziecinna“ (4t.,

Wrocł. 1809; 2 wyd. 1816), tłómaczenie z przekładu francuskiego; „Odkrycie Ameryki“ (3 t. Wrocł.

1809; nowe wyd. 1818); „Przypadki Robinsona* przez Lacha Szyrmę (Warsz. 1830, 1841, 1844,

1846, 1849, 1853, 1860 i 1874); „Teofron“ (Wilno,

1830), „Ojcowska rada dla mojej córki“ (Warsz. ¹ nielicznych, najważniejszą jest Candellaria i Usu-

d. 18 listopada 1842.

r.

W. G.

A. Pol.

macinta, służą one do zwilgotnienia pól; do żeglugi nie nadają się. Wschodnia część jest prawie bezwodna, tam jednak, gdzie wilgoci dostatek, grunt jest żyzny i przy stosownej uprawie wydaje trzcinę cukrową, kukurydzę, tytoń, rośliny strączkowe, ananasy i t. p., co wszystko stanowi przedmiot handlu wywozowego; najgłówniejszym atoli artykułem są drzewa użytkowe i farbierskie, mianowicie mahoniowe i kampeszowe. Brak dróg komunikacyjnych wewnątrz kraju wpływa ujemnie na rozwój handlu. Stan C. żadnych kopalni nie posiada; pod względem administracyjnym dzieli się na 5 obwodów i 34 municypia. Stolicą jest

3) C. starożytne miasto meksykańskie, odkryte w 1517 r. przez Hiszpana Francisco Hernandez de Corduba i pierwotnie nazwane San Lazaro od dnia, w którym przypadał według kalendarza św. Łazarz, wszakże nazwa ta nie trwała długo i ustąpiła pierwotnej Quimpech, od której pochodzi także i nazwa znanego w przemyśle drzewa kampeszowego. Dzisiejsze miasto jest zabudowane prawidłowo, posiada przystań dobrą, ale odsłoniętą, cytadelę, uniwersytet z trzema wydziałami, szkołę marynarki, liceum, teatr, fabryki mebli, kapeluszy z liści palmowych i cygar. Jest tu także kilkanaście kościołów, główny urząd celny, stacya parowców żeglugi oceanicznej i 18,739 m-ców (18«9). Handel znajduje się w stadyum ciągłego rozwoju, zwłaszcza od otwarcia drogi żelaznej do Meridy; wywozi się głównie drzewo użytkowe i farbierskie oraz miejscowe produkta rolne. W XVII w. było dwukrotnie zdobywane i łupione przez flibustyerów (1678 i 1685), a także i przez Anglików (1659). Między Meksykanami a wojskami Yucatanu zaszła tu bitwa

And. S.

Campeggi, słynny ród włoski, pochodzący z francuskiego Deifinatu,którego protoplasta, Chrystyan Campège, miał 12-ro dzieci; z tych dwóch synów udało się do Włoch za księciem Andegaweńskim, jeden osiedlił się w Pawii, drugi w Bolonii.—Ugo-lino C., przywódzcapartyi Gibelinów w Pizie, obrany był kapitanem generalnym rzeczypospolitej w 1284 r.—Bartolomeo C., prawnik w Bolonii, należący do frakcyi Gibelinów Cenedulich, żył w połowie X\ wieku; rywalizująca frakcya Beutivoglich zachowała mu życie i majątek, ale skazała go na wygnanie; udał się do Mantui i Medyolanu, tam wykładał prawo cywilne i kanoniczne. — Giovanni C., syn poprzedniego (* 1438—f w Mantui 1511), wsławił się wykładem prawa w Padwie i na innych wszechnicach) był ojcem Lorenza C. (ob. niżej).—Aleksander C., syn kardynała Lorenza (* 1504 — f 1554 r.), będąc biskupem Bolonii, dał schronienie w swoim pałacu członkom synodu, uchodzącym z Trydentu przed zarazą (1546); był wice-legatem papieża w Awinionie, gdzie powstrzymał propagandę Wal-densów; został zamianowany kardynałem przez Juliusza III.—Giovanni - Battista C., brat poprzedniego, biskup Majorki, zagaił posiedzenia soboru trydenckiego przemówieniem: „De tuend a religione“ (13 grudnia 1545). — Benedetto C., profesor logiki, filozofii i medycyny w akademii bo-ionskiej (f 1566), pozostawił dzieło wierszowane

p. t. „Italidis lib. X latino carmine conscripti“ (Bo* Ionia, 1553).    r<

Campeggi Lorenzo (*w Bolonii 1474 — f w Rzymie 19 lipca 1539), kardynał włoski; początkowo objął po ojcu katedrę prawa w Padwie, a po śmierci żony przywdział sukienkę duchowną; papież Juliusz II obsypał go dostojeństwami i powierzał mu ważne misve; Leon X mianował go kardynałem (1517).    C., pomimo, iż był przebiegłym i po

siadał wiele zręczności dyplomatycznej, nie zawsze był szczęśliwym w podejmowanych rokowaniach; w r. 1524 był obecnym na sejmie w Norymberdze, w r. 1528 interweniował, ale napróżno, w sprawie rozwodu Henryka VIII; w 1529 znajdował się na koronacyi Karola V w Bolonii; w r. 1530 usiłował, ale bezskutecznie, nie dopuścić do przedstawienia sejmowi w Augsburgu wyznania wiary luterskiej; w r. 1534 przyczynił się do obioru Pawła III. Z pozostałych po nim prac zasługuje na wyróżnienie zbiór listów, zamieszczony w „Epistolarum miscellan. libri X” (Bazylea, 1550).    r'

Campegius, ob. Cham pier.

Campello Pompejusz hrabia (* w Spoletto 1803—f 1884), włoski mąż stanu; będąc deputowanym w Bolonii podczas rewolucyi z r. 1831, głosował przeciwko władzy świeckiej papieża; za Piusa IX zamianowany został członkiem Rady Stanu (1847), a r. 1848 wstąpił do parlamentu rzymskiego; za ostatnich dni gabinetu Mamianiego objął tekę ministra wojny i piastował ją następnie w ministe-ryum Soglia-Fabbri; po wypadkach bolońskich (7—9 sierpnia) papież widząc, iż C. jest stronnikiem wojny z Austryą, odebrał mu tekę, ale mu ją zwrócił nazajutrz po zamordowanin Rossiego, ulegając w tem żądaniu ludu. C. pozostał na swem stanowisku po odjeździe papieża, i tak pod rządem tymczasowym, jak i pod komitetem wykonawczym rzeczypospolitej, pełnił urząd ministra wojny, ale ponieważ niezupełnie był kompetentnym w tym zawodzie, dodano mu, jako substytutów, dwóch bardzo zdolnych oficerów: Calandrellego i Mezzacapo. Po zajęciu Ferrary przez Austryaków (18 lutego 1849) C. zdał swój urząd Calandrellemu i wyjechał do Bolonii, a po powrocie papieża udał się do Francyi, gdzie się zajął literaturą. W r. 1860 zamianowany został komisarzem królewskim w Spoleto, następnie wstąpił do Senatu. C. napisał trzy dramata: „ Beatrice Ceuci“, „Guicciardini“ i „Ladislao di Durazzo“. Dwa pierwsze były grane na scenie.

Campen, ob. Kämpen.

Campen van Jakób malarz i architekt holen derski (* w końcu XV w. w Harlemie — f 1657) Początkowo poświęcił się malarstwu, następnie, po jechawszy do Rzymu, oddał się architekturze. Głó wne prace jego następujące: „Pomnik admirała Gal lena“, „Ratusz w Amsterdamie“ (teraz pałac kró lewski), postawiony na 13,655 palach, odznacza się pięknemi proporcyami i bogatą ozdobnością architektoniczną.

Campenhont Franciszek (* 5 lutego 1779 w Brukselli,—f tamże 24 kwietnia 1848), śpiewak i kompozytor muzyczny, twórca sławnej pieśni rewolucyjnej belgijskiej „Brabançonne“ (ob.)

Campenon Jan Chrzc. (* 4 maja 1819 w Tonnerre—f 16 marca 1891 w Paryżu), gen. fran.; w r. 1848 był kapitanem, a po grudniowym zamachu stanu został wykreślony z listy armii za opinie republikańskie i dopiero po kilku latach pobytu w Tunisie, gdzie organizował tameczne wojsko, otrzymał pozwolenie powrotu i zaciągnął się do armii algierskiej. C. odznaczył się w kampaniach włoskiej (1859) i chińskiej (1860); w r. 1870 został pułkownikiem a podczas wojny francusko-niemiec-kiej pełnił obowiązki szefa sztabu przy generale dywizyi Legrand. Wzięty do niewoli, po kapitulacyi Metzu, i internowany w Akwisgranie, wrócił do Fran-cyi po zawarciu pokoju; w r. 1875 został generałem brygady i szefem generalnego sztabu, w r.

tomii i chirurgii we Franeker, wykładał tam również i filozofię. Po latach pięciu przeniósł się do Amsterdamu, gdzie mu powierzono katedry anatomii i chirurgii, a później jeszcze (1758) i medycyny wewnętrznej. W r. 1761 złożył profesurę, osiadł na wsi i oddał się pracy piśmienniczej; w sierpniu r. 1763, ulegając prośbom i namowie, przyjął na-nowo obowiązki profesorskie w Groningen, i wykładał tam medycynę teoretyczną, anatomię, chirurgię i botanikę do r. 1772, w którym już stanowczo usunął się z uniwersytetu. Resztę życia spędził bądź w majątku swym wiejskim, bądź też we Franeker i Hadze, pracując naukowo aż do śmierci. Uczonością swą wielostronną i głęboką zjednał sobie rozgłos i uznanie w Europie całej, nikt ze współczesnych pod tym względem z nim się równać nie mógł. Anatomia zawdzięcza mu kilka nowych i ważnych odkryć; chirurgia, oprócz wielu innych, pyszne dzieło o przepuklinach z tablicami

naryi i wielu innych jeszcze przedmiotach na wysokie uznanie zasługują. Ulubioną nauką jego była anatomia porównawcza, poświęcał jej dużo czasu i pracy i wiele też dla niej zdziałał; również zamilczeć nie wolno zasług jego na polu paleontologii i mineralogii. Powierzchownie tylko niczem się nie zajmował, pozostając zawsze wiernym obranemu hasłu „Aut bene aut non“, dla tego też prace jego trwałą wartość posiadają; jedna z nich n. p., o najlepszym kształcie obuwia, jeszcze w latach 1861 i 1871 na nowo w tłómaczeniu angielskiem, jako klasyczna, wydaną została. Z wielkiej liczby dzieł jego kilka zaledwie tu przytoczyć możemy, i tak: 1) „Demonstrationum anatomico-pathologiea-Oampensis albo Van der Campen Jan, ro- rumlibrill“ (Amsterdam, 1760—62, 2 t. in fol., 8 ta-dem z Hollandyi, był profesorem Akademii kra- blic), 2) „Aanmerkingen over de inenting der Kin-kowskiej, dokąd sprowadził go r. 1534 biskup Piotr derziekte“ (Loeuwarden, 1771, tłom. niem. Lipsk, Tomicki. Potem przeniósł się do Lwowa, gdzie 1772—0 szczepieniu ospy naturalnej); 3) „Epistoła był kanonikiem i umarł 1538 r. Wydał: „Psalmo- de emolumentis sectionis synchondroseos ossium rum omnium juxta hebraicam veritatem paraphra-1| pubis“ (Groningen, 1774); 4) „Dissertatio de emolu-stica interpraetatio“ (Kraków, 1532): „Commenta-1 mentis et optima methodo insitionis variolarum“ riolus in duas divi Pauli Epistolas“ (Kraków, 1534); (' (tamże, 1774); 5) „Verhandelingen van Hippocra-„Praecationes“ (Kraków, 1534); „De natura Litte- Mes, Celsus en Paulus Aegineta over de Pypzwee-rarum et Punctorum hebraicorum aliisque ad exac-tam grammatices necessariis“ (Kraków, 1534); „Enchiridion Psalmorum“ (Lugdun, 1537).— „Encykl.

S. Orgelbranda“.

Camper Piotr (* w Leydzie d. 11 maja roku 1722 — f w Hadze d. 7 kwietnia r. 1789), anatom, przyrodnik i lekarz holenderski, jeden z naj-pierwszych uczonych wieku ubiegłego. Nauki uniwersyteckie odbywał i ukończył w mieście rodzin-nem (1746) ze stopniem doktora med. i filozofii, poczem w celu dalszego kształcenia się wyjechał do Anglii i Francyi. W r. 1750 został prof, ana-

1879 generałem dywizyi, a w r. 1881 w listopadzie Gambetta powierzył mu tekę ministra wojny w tak zwanem „Wielkiem Ministeryum“. Gdy C. powołał na szefa generalnego sztabu generała Mi-ribela, znanego z dążności reakcyjnych, część Izby j podług własnych rysunków, gdyż i ołówkiem wła-i prasy wystąpiły przeciwko niemu i zmusiły go do dał po mistrzowsku, i sam dzieła swe ilustrował, usunięcia się (styczeń 1882). Objąwszy powtórnie mi- O leczeniu chorób wewnętrznych szerzył pojęcia zdro-nisteryum wojny w gabinecie Ferrego (10 paźdz. we i rozumne, wymagając, żeby się medycyna opie-1883), C. zabierał głos w sprawie tonkińskiej, uspra- rała głównie na anatomii i fizyologii; do rozwoju wiedliwiając wysyłkę nowych posiłków, a podczas j postępu sztuki położniczej przyczynił się bardzo rozpraw w Izbie nad kwestyą mandatów poselskich znacznie; odczyty jego o chorobach skórnych i ocz-wystąpił przeciwko przyjmowaniu wojskowych do nych, o farmakologii, medycynie sądowej, wetery-Izby; w grudniu t. r. został zamianowany dożywotnim senatorem. Od r. 1884 C. brał czynny udział w układaniu nowego projektu do prawa o rekrutowaniu wojska; d. 3 stycznia 1885 r., nie mogąc się zgodzić z gabinetem w kwestyi konieczności marszu na Lang-Son, podał się do dymisyi; d. 6 kwietnia 1885 r. wstąpił do gabinetu Brisso-na, lecz w grudniu upadł z całem ministeryum, otrzymawszy tylko sześć głosów większości dla żądanych kredytów na Tonkin. W Senacie C. zajmował się zawsze sprawami wojskowemi; na jego-to wniosek przyjęty został w r. 1887 projekt próbnej mobilizacyi; w 1884 zapisany został do kadr re-

zerwy.

ren en Uitzaakingen van den Aars“ (Amsterdam 1772; o przetokach stolcowych i wypadnięciu kisz ki prostej); 6) „Verhandeling over het naturlijk ver schil der wesenstrekken in Menschen van onder scheidene Landaart etc.“ (Utrecht, 1781 r., tłom franc, tamże, 1781, niem, Berlin, 1792). Zbioro we wydania pism pomniejszych: „P. C. kleinere Schriften“ (Lipsk, 1784—179Ö); 2) „P. C. Disser tationes, quibus ab illustrissimis Europae Academi cis palma adjudicata fuit“ (Lingen, 1798 — 1800); 3) „Oeuvres de P. C., qui ont pour objet l’histoire naturelle, la physiologie et l’anatomie comparée“

Eneyklopeiy» Fowtc. Utiitr. T. X.

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

126

(Paryż, 1803, 3 tomy i atlas). — Por. C. E. Daniels „Het leven en de Verdienste van Petrus Cam-

Dr. j. p.

per.“ (Utrecht, 1880).

Camperdown Z nazwiska Duncan Adam, baron de Lundie, wice-hrabia (* 1731 —f 4 sierp. 1804), admirał angielski; przez dwa lata blokował brzegi holenderskie, ad. 12 października 1797 r. odniósł nad admirałem de Winter wielkie zwycięstwo pod Camperdown; wieść o tern zwycięstwie wywołała w Anglii niesłychany entuzyazm, była to bowiem chwila, w której urok marynarki angielskiej zaczynał słabnąć, do czego przyczynił się głównie bunt floty. D. 21 października admirał Duncan otrzymał parostwo i tytuły barona de Lundie i wicehrabiego de C,; do r. 1801 dowodził flotą na morzu Północnem.—Syn jego Robert Dundas Duncan Haldane, hrabia de C. (* 21 marca 1785—f 1859), otrzymał patent na tytuł hrabiowski w r. 1831.—Adam Duncan Haldane, hrabia de C., syn poprzedniego, (* w Edynburgu 25 marca —f 30 stycznia 1867), był członkiem Izby gmin, a w r. 1859 wstąpił do Izby lordów; od r. 1855 do 1858 był lordem Skarbu.—Syn jego: Robert Adam Filip Haldane Duncan, 3-ci hrabia de C. (* w Londynie 28 maja 1841), lord admiralicyi, szambelan królowej, wstąpił w r. 1867 do Izby lordów, gdzie należy do stronnictwa liberalnego.— Charnock „Biographia navalis“ t. VI.; Burke „Peerage and Baronetage of the British Empire“ (Londyn, 1856).

Camperio Manfred, podróżnik i geograf włoski (* 1826 w Medyolanie), wychowywał się w Dreźnie, poczem uczestniczył w wojnie z Austryą (1847—8) we Włoszech oraz na Węgrzech. Raniony w boju, udał się w podróż do Turcyi, a następnie przez Londyn do Australii, gdzie poszukiwał złota. W r. 1859 wróciwszy do ojczyzny, znowu walczył z Austryakami w 1859 i 1866. W 1867 wyruszył do Egiptu i na Suez, a przy otwarciu kanału Sueskiego był delegatem izb handlowych i dróg południowych włoskich. Następnie popłynął Nilem do Assuanu, potem zwiedził Indye Wschodnie, Ceylon i Jawę. Za powrotem został wybrany do parlamentu włoskiego. W latach 1878—80 założone przez niego Towarzystwo handlowe afrykańskie wysyłało go do Tunisu i Trypolisu, a w 1881 do Bengazi.—W 1876 C. założył czasopismo geograficzne p. t. „Esploratore“, w którem, równie jak w „Mittheilungen“ Petermanna, a dawniej w „Per-severanza“, ogłaszał sprawozdania ze swych podróży. Osobno wydał: „Da Asas a Dogali” (1887). * Camperius, ob. Cham pier.

Campero Narcyz (* 1815), generał boliwijski; był ministrem wojny i ministrem pełnomocnym w Anglii; brał udział we wszystkich wojnach, jakie od trzydziestu lat wstrząsały Boliwią.    r-drogi

Camphausen Ludolf (* 3 stycznia 1803), polityk niemiecki; ze starszym bratem założył w Kolonii wielki dom bankierski; w r. 1848 został deputowanym i w marcu t. r. otrzymał polecenie złożenia nowego ministeryum na miejsce gabinetu Arnim-Boitzenburga; reprezentując Prusy na sejmie frankfurckim, był przeciwnym restauracyi cesarstwa niemieckiego; w r. 1849 wycofał się z życia publicznego.    r-

Camphausen Otto (* w Hünshoven 21 paźdz. 1812), mąż stanu pruski; należał zawsze do stronnictwa umiarkowano-liberaînego i bardzo wcześuie wyrobił sobie opinię kompetentnego finansisty; zamianowany ministrem finansów w r. 1869, pokrył deficyt skarbu konwersyą renty; po wojnie francuskiej przewodniczył komisyi wyznaczonej do rozdziału kontrybucyi, zapłaconej przez Francyę, i wniósł projekt zniżenia skali podatkowej, oo go uczyniło popularnym w całych Niemczech; d. 9 października 1873 r. objął po ministrze Roonie wice-prezesostwo gabinetu, a 23 marca 1878 r. podał się do dymi-syi, nie mogąc się zgodzić z polityką ekonomiczną księcia Bismarcka.    r

Camphausen Wilhelm, malarz niemiecki (* w r.

1818 w Dusseldorfie—f 1885 tamże), był uczniem Rethela w akademii diisseldorfskiej. Od początku obrał sobie rodzaj bitewny w malarstwie; pierwsze obrazy robił z wojny trzydziestoletniej, następnie

z epoki Fryderyka Wielkiego i Napoleona. Towarzyszył wojskom niemieckim w wyprawach ««■ Szlezwicko - H o 1 s z tyń-skiej, Czeskiej, a następnie i Francuskiej. No-taty i epizody z tych bitew zużytkował w o-brazach bardzo licznych.

Z tych wyliczymy:    4

„Blücher przechodzący Ren“, „Napad na Al-sen“, „Zdobycie Düppel,“ „Spotkanie się następcy tronu pruskiego

Fig. 399. Camphausen Wilhelm. z księciem Karolem

pod Chlumem“, „Król Wilhelm V w Królowym Hradcu“, „Cesarz Napoleon III pod Sedanem“, „Wjazd cesarza Wilhelma I do Paryża“. Najlepiej udawały się C-owi drobno potyczki. W Niemczech mają wielkie powodzenie portrety konne cesarza Wilhelma, Moltkego, Bismarcka i inne. C. był profesorem akademii düsseldorfskiej i członkiem akademii berlińskiej i wiedeńskiej.

Dr. A. P.

-0

śdf

It

Bll

Wê

Wwm i ;< 'i

li

W';

W. G.

Camphora — Kamfora. Nazwa produktu roślinnego stałego i wonnego. Taż sama nazwa by-Campfèr, osada w Szwajearyi w kantonie Gry- ' wa niekiedy stosowaną i do roślin, które ten pro-zonów (Graubünden), w dolinie Engadiny górnej, dukt wydają. Kamforę Japońską czyli zwyczajną 1829 m. nad p. m., położona w uroczej miejscowo- wydaje drzewo Cinnamomum Camphora, Sumatrzań-ści górzystej, nad jeziorem, pomiędzy St. Moritz ską zaś—drzewo Dryobalanos aromatica (ob. wyrazy a Silvaplana uzdrowisko klimatyczne, z klimatem Cinnamomum i Dryobalanos). Kamforę wy-łagodnym i urządzeniami odpowieduemi; pobyt nie j dają prócz tego rośliny wargowe, nadewszystko

Rozmaryn, Mięty i t. p. Znajduje się ona także

J. A.

J. A.

w rodzinach roślin Złożonych, Mirtowatych, Sodni-kowych i niektórych innych.

Fig. 400. Camp hor a officinalis.

Camphorosma L. — Kamforatka. Rodzaj roślin, należący do rodziny Komosowatych (Cheno-podiaceae), plemienia Komosowych (Chenopodeae). Kwiaty obupłciowe. Okwiat 4-wrębny, z 2 łatkami większemi, łódkowatemi i niezmienionemi. Pręcików 4, osadzonych we wnętrzu okwiatu i naprzeciwległych, bez łusek podzaląźniowych. Zalążnia ściśniona, 1-komorowa, 1-zalążkowa; szyjka 2—3 szczecinowa. Owoc—mieszek błoniasty, ściśniony, zamknięty w okwiecie niezmienionym. Nasiona wzniesione, ściśnione, ze skórką błonkowatą. Zarodek obrączkowaty, zewnętrzny, okrążający; bielmo skąpe, mączaste. Rośliny zielne lub podkrze-wy, omszone, o liściach naprzemianległych, w wiązkach, bezogonkowych, całych; o kwiatach kątowych, skupionych w główki. Znane są 4 gatunki, żyjące w Europie południowej i w Azyi środkowej. Camphorosma monspeliaca L.— Kamforatka Jedlinki. Pod-krzew z korzeniem wielogłowym rozgałęzionym, z łodygą na 2' wysoką, podnoszącą się, od połowy gałęzistą, obłą, miękko-włosistą, często czerwonawą; z liśćmi szydełkowatemi, x/₂ calowemi, licznemi, wiązkowe-mi, dość tęgiemi, szorstko-włosistemi; z wierzchu płaskiemi a spodem grzbiecistemi, których wiązki, coraz malejąc, tworzą w samym wierzchołku, wraz z kwiatami w ich kątach pomieszczonemi, kłos krótki, dachówkowaty, kosmaty i po dojrzeniu owoców odpadający. Kwiatki drobniuchne, z szyjkami wy-stającemi, czerwonemi. Nasiona soczewkowate, rise. Pospolita po pustych miejscach ponad morzem Sródziamnem; kwitnie od lipca do września. Cała rośliną, przyjemnej woni, nieco kamforowej, używaną była dawniej jako Ziele kamforowe—herba Cam-phoratae, roztwarzające, pędzące mocz i pobudzające poty, w dychawicy, w puchlinach, w wyniszczeniach i t. p.

Campłmys Jan (* w Harlem 1634—f w Ba-tawii 1695), mąż stanu holenderski; za młodych lat uczył się złotnictwa, poczem wstąpił do służby Kompanii Indyjskiej, gdzie inteligencyą i pracą zwrócił na siebie uwagę gubernatora generalnego, Maatzuykera, który go wziął za sekretarza. C. zwiedził wszystkie zakłady i faktorye holenderskie w Azyi i Oceanii i, przeszedłszy wszystkie stopnie hierarchiczne, został sam zamianowany gubernatorem generalnym w r. 1684. Za jego rządów kolonie holenderskie doszły do wielkiego rozkwitu; usunął on także, dzięki swojemu taktowi i przezornej dyplomacyi, nieporozumienia, jakie zaszły w owym czasie z Chinami i książętami indyjskimi; w r. 1690 podał się do dymisyi i osiadł w swojej własności pod Batawią, gdzie założył wspaniały ogród botaniczny, który opisał Rumphius w dziełku zatytułowanem „Herbarium Amboinense“. C. spisał w dziele, bardzo poszukiwanem jeszcze dzisiaj, dzieje założenia Batawii (Verhaal van de Stichting van Batavia), i dostarczył Koempferowi materya-łów do historyi Japonii. — Valentyn „Oud en nieuw Oost-Indien“ (Leyda, 1831); Van Kämpen „De Nederl. buiten Europa“ (Harlem, 1831—1833).r

Camphuyzen Dirk Rafaëlz (* 1586 w Gor-kum — f 1627 r. w Dokkum), poeta holenderski. Początkowo kształcił się w malarstwie, później jednak oddał się nauce i po ukończeniu studyów teologicznych w Leydzie został kaznodzieją w Bleuten pod Utrechtem. Ale już w r. 1619 jako zwolennik Arminiusza ściągnął na siebie zawzięte prześladowanie; wygnany z Bleuten, musiał się ukrywać, gdyż za jego wydanie ogłoszono 500 złotych nagrody. Ostatnie lata życia spędził w Dokkum. Podczas tych prześladowań, w których okazał wiele chrześciańskiej rezygnacyi, układał pieśni religijne, nacechowane wielką prostotą, oryginalnością i wysokim polotem uczucia. Wyszły one z druku, p. t.: „Stichtelijke Rijmen“ (1625 i często później) i rozgłosiły imię poety, nietylko w kraju, ale i za granicą; szczególniej popularna była pieśń: „May-sche Morgenstond“ (Poranek majowy); ozdobiona ilustracyami J. Luikena, znajdowała się ona w każdym niemal domu. — Oprócz tego C. parafrazował jeszcze „Psalmy Dawidowe“.

Campi, rodzina malarzów włoskich, jednoznaczna i równoległa w Cremonie z Bolońską szkołą Carac-cich. Kwitnęła po koniec XVI wieku. Pierwszym z tej szkoły był G a 1 e a z z o C. (* w Kremonie r. 1475). Bardziej wszakże odznaczyli się trzej jego synowie: 1) J uliusz (1500—72), głowa szkoły, uczniem był Giulia Romano w Mantui, następnie w Rzymie trzy sztuki studyował. Kolumnę Trajana dokładnie przerysował. Widać na nim wpływ Tycyana i Pordenonego; obrazy C. w San-Gismondo i w Katedrze. 2) Antonio, zwany Cremonese (f 1591). Od brata uczył się malarstwa i architektury, poświęcał się też rzeźbie i miedziorytnictwu, był historykiem swego miasta. Kronikę Cremony z wielu ry-

W. G.

A. Pol.

And. S.

And. S.

cinami w 1585 roku wydał, naśladował Correggia. 3) Wincenty C„ wzorował się na Antonim, słynął z portretów niewielkich wymiarów i z malowania owoców bardzo naturalnego. W Cremonie w katedrze „Zdjęcie z krzyża“, uderzające wybornem skróceniem postaci Zbawiciela. 4) Bernardino C. (* 1522 — f 1590), najtęższy z tej szkoły a krewny poprzednich, był uczniem najstarszego C-go; ek-lektyk, wzorował się na wielu, najbardziej wszakże na Rafaelu, jednak samodzielność swoją zachował. W Cremonie wymalował kopułę chóru w San Gis-mondo, najważniejsza to praca C-go; malował też z powodzeniem portrety i rysował dobrze.

Campl Antonina, z domu Miklaszewicz (* 10 grud. 1773 w Lublinie—f 30 września 1822 w Monachium), słynna śpiewaczka koloraturowa. Talent jej rozwinął się tak wcześnie, że już w r. 1788 Stanisław August mianował ją śpiewaczką dworu królewskiego. Wkrótce potem, przyjąwszy zaproszenie Guardasoniego, entreprenera opery włoskiej bawiącej w Pradze, C. udała się do stolicy Czech, gdzie w 1791 weszła w związki małżeńskie z basistą C a m p i m. Na czas pobytu C. w Pradze, przypada najświetniejsza epoka jej działalności artystycznej. Jakkolwiek wszystkie role odgrywała znakomicie, głównie jednak słynęła jako nieporównana wykonawczyni oper Mozarta, zwłaszcza ról: hrabiny w „Weselu Figara“, Donny Anny w „Don Juanie “, przedewszystkiem zaś królowej nocy we „Flecie zaczarowanym“. Mozart, zachwycony jej głosem i techniką, napisał dla niej specyalnie aryę brawurową, tak trudną, że jej żadna z ówczesnych śpiewaczek nie mogła wykonać dokładnie. Fetis błędnie utrzymuje, że Mozart dla C. napisał partyę Donny Anny w „Don Juanie“; ta bowiem była przeznaczoną dla Teresy Saporiti, i przez tę właśnie śpiewaczkę po raz pierwszy odtworzoną. Po ukończeniu sezonu opery włoskiej w Pradze, C. r. 1801 udała się do Wiednia, gdzie śpiewała z wielki em powodzeniem w teatrze an der Wien, zaś od 1805 w operze cesarskiej. Z Wiednia zapraszano ją kolejno .do Drezna, Sztutgartu, Berlina (1821) Monachium i wielu innych stolic państw niemieckich. Po tylu tryumfach zagranicznych odwiedziła nareszcie Warszawę; a jakkolwiek jej głos nie posiadał już pierwotnej świeżości, jednakże po występie C. w operze „Tankred“ Rossiniego, przyjęto ją entuzyastycznie. Z Warszawy wróciła C. do Monachium i tam życie zakończyła. C. była uważana za jedną z najpierwszych śpiewaczek koloraturowych swego czasu. Skala przepysznego jęj sopranu rozciągała się w olbrzymiej przestrzeni od altowego G aż do F wysokiego; obejmowała więc prawie całe trzy oktawy. Gdziekolwiek śpiewała, wszędzie podziwiano giętkość i piękność jej głosu, oraz nadzwyczajnie wyrobioną koloraturę; niektórzy stawiali ją wyżej nawet, aniżeli słynną śpiewaczkę Catalani; zarzucano jej tylko, że, dla popisu, w niewłaściwych miejscach ozdabiała zdania muzyczne flory turami i pasażami własnego pomysłu.

Campiglia 1) C., osada w południowym Tyrolu Austryackim, w dolinie rzeki Sarca, 1,570 m. nad

p. m. Uzdrowisko klimatyczne. 2) C. Marittima, miasto we Włoszech w departamencie Pizańskim (Toskania), na południowem zboczu góry Calvo o milę od morza, kopalnie ołowiu, żelaza i miedzi, łomy marmuru, ruiny starodawnego zamku, 6,466 m-ców (1881). W okolicy niezdrowej, ale urodzajnej znajdują się źródła mineralne, oraz wykopaliska etruskie (Monte Patone).    Dr A- F- * And- S-

Campilskie pokłady (geolog.). Nazwę tę noszą w południowym Tyrolu pokłady piaskowców mar-glowatych i wapieni, zawierające skamieniałości: Ceratites Cassianus, Naticella costata, Myacites Fas-saensis, Feden disdtes, Lima striata, a należące do dolnego alpejskiego tryasu i współczesne wierzchnim pokładom pstrego piaskowca, najniższego ogniwa formacyi tryasowej.    K-J>

Campina, nazwa używana przez Hiszpanów i Portugalczyków na oznaczenie równin stepowych, pokrytych bujną trawą lub ziemią rodzajną, lecz bezleśnych, np. C. di Cordoba; C. charakterem i właściwościami podobną jest do amerykańskiej sawanny (ob.).

Campinas, miasto w brazylijskiej prowincyi Sâo Paulo, na północo-zachód od stolicy S. Paulo, węzeł trzech linii dróg żelaznych. Założone zostało w 1797 r. pod nazwą Sâo Carlo i długi czas było nieznaczną osadą, lecz rozwój plantacyi kawy w urodzajnej i zdrowej okolicy, a także zbudowanie dróg żelaznych wpłynęły dodatnio na dobrobyt i wzrost ludności, tak, że C. w krótkim stosunkowo czasie stało się ważnym punktem handlowym, liczącym do 12,000 m-ców; posiada ulice szerokie, prawidłowo zabudowane, a nawet kilka okazałych gmachów publicznych i wiele prywatnych.

Campine, Kempen, Kempenland flam., rozległa płaszczyzna piaszczysta po obu stronach granicy belgijsko-holenderskiej, obejmująca większą część prowincyi Antwerpskiej i Limburskiej w Belgii, a Brabancyi północnej w Hollandyi. Na południu ogranicza ją rzeka Demer-Dyle, prawy dopływ Skaldy (w kierunku Maastricht-Mecheln) i tu C. przylega do gliny Belgii środkowej ; na wschodzie zaś, północy i zachodzie granicę stanowi Moza (Maas) od Maastrichtu i Skalda od Antwerpii, aż do ich uścia wspólnego; Campina jednak nie przysuwa się tu do samego koryta tych rzek, gdyż brzegi ich zajęte są przez marsze. Ogólna przestrzeń C-y wynosi około 5,500 km. kw., z których na Belgię przypada 3,900 km. kw., na Hollandyę zaś, gdzie Campina ma charakter zbliżony do geestów północno-niemieckich, 1,600 km. kw. Campina (której stosunki genetyczne ob. pod wyrazem Belgia str. 306) jest krainą prawie wyłącznie piaszczystą; tam, gdzie spód ma przepuszczalny, jest suchą, gdzie zaś pod powierzchnią występuje tak zwany ortstein, powstały przez zcementowanie piasku działaniem wody żelezistej, stała się nietylko niezdatną dla roślinności drzewnej, ale i nieprzepuszczalną, skutkiem czego łatwo potworzyły się na niej bagna. Dla zdobycia więc gruntu pod uprawę rolną trzeba było, za pomocą t. zw. regulówki, skruszyć i wydobyć na wierzch to nieprzepuszczalne podłoże, a obfitem nawożeniem i nawodnieniem, do czego

i idący na Turnhout do Hasselt.

Campineano (-H) Jan, polityk czynny na Wołoszczyźnie (* 1798—1860). Zawód swój publiczny rozpoczął w 1835, zakładając z patryotami Radulesco i Aristia „Towarzystwo filharmoniczne“ dla rozbudzenia narodowości rumuńskiej: pod nazwą lekką ukrywały się tu cele poważne. Jednocześnie oswobodził C. wszystkich Cyganów w swych majątkach, dając podnietę do rdzennej reformy spo-łeczno-narodowej. Hospodarem wołoskim był wówczas, od r. 1834, ks. Aleksander Ghika, wybrany, nie przez sejm, ale przez oba mocarstwa opiekun cze, i rządził na podstawie nowego regulaminu organicznego, który wywracał dotychczasowe urządzenia wewnętrzne. C. wraz z gronem patryotów, głównie z Janem Rosettim i Grzegorzem Kantaku-zenem, prowadził przeciw księciu zaciętą oppozycyę i uchodził nawet za jej głowę, w latach 1837—8; za opór przeciwko regulaminowi, którego autorem jeszcze pod tymczasowym zarządem powierzonym hr. Kiselewowi, był konsul Mietzaki, dostał się C. do więzienia. — Gdy mocarstwa opiekuńcze złożyły z hospodarstwa Ghikę i wr. 1840 rozwiązały sejm, C., odzyskawszy wolność, udał się do Francyi i Anglii, aby bronić sprawy narodowej i wyjednać dla obu księstw opiekę zbiorową wszystkich wielkich mocarstw europejskich. Po doznanym zawodzie, wracając do kraju, został aresztowany na gra-

służą wody Mozy i różnych jej dopływów, stopniowo je użyźniać. Usiłowania te zostały uwieńczone pomyślnym skutkiem i jałowe przedtem nieużytki w znacznej części zamieniły się na grunta produkcyjne, opłacające koszta uprawy. Widok c-y jest monotonny, pustynny: obok wielkich przestrzeni, pokrytych choiną, ciągną się rozległe wrzosowiska, tu i owdzie przerwane torfiastemi bagnami. Około 20u/₀ przestrzeni pozostaje bez użytku dla człowieka, a stosunek ten w niektórych okolicach dosięga nawet 63%. jak np. w okręgu Peer; na lasy karłowatej sosny przypada 20°/₀> na gospodarstwo pastwiskowe i rolne mało co więcej nad połowę ogólnej powierzchni; grunt, pomimo staranności i pracowitości człowieka, wydaje zaledwie kartofle i żyto. W takich warunkach trzy te prowincye, wspomniane na wstępie należą do najbiedniejszych i najsłabiej zaludnionych w obu państwach, a wina tego nie leży bynajmniej w klimatycznych warunkach, lecz w naturze samej ziemi: C. bowiem ma opady atmosferyczne obfitsze od marszów (750 mm. rocznie) i temperaturę nie niższą od okolicznych prowincyj. Największa wyniosłość c-y leży blizko lewego brzegu Mozy; dochodzi ona średnio do 60 m. (miejscami nawet 100 m.) i stanowi wododział między Mozą i Skaldą. Z wyniosłości tej spływają wody do obu rzek, jako to: Demer-Dyle i Nethe na zachód, do Skaldy; Mark, Dongę, Beerse, Dommel, Aa, na północ, do Mozy. Liczne kanały odwadniają bagniste miejscowości i służą zarazem za drogi komunikacyjne, jak np. kanał C. łączący Mozę ze Skaldą (Venlo-Antwerpia), z dwiema odnogami Zuid-Willems-Ka-nal do Hertogenbosch i Maastrichtu, oraz kanał, oddzielający się od poprzedniego pod Antwerpią

And. S.

nicy i uprowadzony do klasztoru Margineano, skąd przewieziono go do Plumbuitzy i tam internowano. Obezwładniony patryota patrzeć musiał jak następca Ghiki, Bibesco, w miejsce języka rumuńskiego wprowadza do gymnazyów Wołoszczyzny język francuski, jak rządy odbywają się bez udziału sejmu i z pogwałceniem tych nawet praw, których Selim I w 1511 nie wahał się przyznać Wołoszczyźnie i Mołdawii. Ale nastał r. 1848. Książę Jerzy Bibesco rzucił hospodarstwo i uszedł ledwo z życiem. W Bukareszcie zatryumfowała rewolucya. C. wraz z Radulesco i Tellem wytworzył rząd tymczasowy, Po stłumieniu rewolucyi, zawieszeniu konstytucyi i sejmu na całe siedmiolecie, w 1849, rola polityczna państwowa C-a aż do wojny Wschodniej ustała; dopiero w ruchu wywołanym przez Napoleona III patryota nanowo działalność swą rozwinął, wszakże już mniej wybitnie. W rok po połączeniu się księstw przez wspólny wybór księcia (został nim Aleksander Cusa), C. umarł. Zostały po nim w druku mowy polityczne, także romans, p. t.: „Intryga i miłość“. O nim: „Univers pittoresque“ (Paryż, 1840); A. Densusianu „Istoria de limbei si literatura Romäne“ (Jassy, 1885).

Campiono czyli Campoglione, lenno klasztoru św. Ambrożego, zawisłe od dyecezyi Medyolań-skiej, było miejscem rodzinnem bardzo wielu rzeźbiarzy i architektów, którym przypisują większą część dzieł z tych dwóch gałęzi sztuki, wykonanych w Medyolanie w wieku XIII i na początku XIV. Zwano ich ogólnie Campionesi. Wymieniamy tylko celniejszych: 1) ArrigodaCampio-ne, rzeźbiarz i architekt (około r. 1244), ozdobił rzeźbami marmurowemi kościół katedralny w Moderne. 2) U go da C., architekt i rzeźbiarz z pierwszej połowy w. XIV, pracował w Bergamo, przebudował kościół w Belluno, zniszczony przez wylew rzeki; wykonał grobowiec marmurowy kardynała Lunghiego, którego część dotąd się zachowała w kościele Santa Maria Maggiore w Bergamo; wzniósł kościoł św. Augustyna w Bergamo, mając współpracownika w synie swoim, 3) Giovannim da C., któremu przypisują pomnik grobowy Guis-carda de Lanci w tymże kościele, jako też wielkie drzwi w Santa Maria Maggiore i posąg konny św. Aleksandra nad niemi. 4) Bruno da C. (* 1393) wykonał wspaniały grobowiec Can Signorio (1475) w kościele Santa Maria 1’Antica w Weronie, a także, jak mniemają, Jana Scaligera, tamże, r. 1359, niewątpliwie zaś jego dziełem są „Łowy św. Augustyna“ w kościele katedralnym w Pawii wreszcie od r. 1386 czy też 1388 r. aż do zgonu pracował przy budowie katedry medyolańskiej, z której dziejami ściśle są związane imiona wielu Campionesich, że wspomnimy, pomijając wyżej już wymienionych, tylko ważniejszych, jak np.: Marka Frisone (* 1300 r.), twórcę planu tego kościoła, jako też krewnego jego i pomocnika, mistrza Jakóba da C., który po śmierci Marka zamianowany był dyrektorem robót.—„Gr. Encyclop.“ Lamirault’a. * Campioni, herb polski z indyg. Na tarczy czte-rodzielnej w krzyż, pierwsze prawe górne pole błękitne i na niem trzy złote gwiazdy poziomo

W. K. Z.

E. O.

obok siebie; drugie lewe górne i trzecie prawe dolne pola złote i na nich lew wspięty w prawo z podniesionym ogonem; czwarte lewe dolne pole czerwone, a na niem podwójna srebrna lilia ze złotą przepaską.—Na tych polach w pośrodku tarczy leży mała tarcza z polem czerwonem, a na niem srebrny orzeł. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herb ten rodzinny, udostojuiony dodatkiem tarczy środkowej i piór strusich, otrzymał wraz z indygenatem d. 21 grudnia 1791 r. z Włoch przybyły Filip Antoni Campioni.—(Herb. rod. szl. kr. Pols.—wyd. b. heroldyi. — Niesiecki, Borkowski, Crollolanza).

Campistron JanGalbert (* 1656 w Tuluzie — f 1723 tamże), dramaturg francuski, przez długie lata sekretarz księcia Vendôme, później generalny sekretarz galer w zarządzie marynarki; ostatnie lata życia spędził w mieście rodzinnem. Pierwsza jego tragedya „Virginie-“ (1683), przy której opracowaniu korzystał ze wskazówek przychylnego sobie Racine’a, nie doznała wielkiego powodzenia; z późniejszych umiarkowanym cieszyły się rozgłosem: „Arminius“ (1684), „Phraate“ (1686), „Pho-cion“ (1688); „Aetius“ (1693, niedrukowana, zaginęła w rękopisie). Natomiast „Andronic“ (1685), „Alcibiade“ (1685) i „Tiridate“ (1691), wywołały taki zachwyt, iż wielu współczesnych uważało C-a za następcę Racine’a. Posiadał on istotnie wielką znajomość techniki teatralnej i umiejętność wysnuwania efektownych sytuacyj, ale w oddawaniu subtelności charakterów i uczuć jest słaby, a dykcya jego — chłodna, chociaż poprawna. Postacie jego znamionuje pewien odcień melancholii, i to zapewne, jako rys nowy, zjednywało powodzenie jego tragedyom. Oprócz nich C. napisał dwie komedye: „L’amante amant” (1684) i „Le jaloux désabusé“ (1709), różne drobne poezye i „Mémoires sur sa vie“. Najkompletniejsza edycya jego utworów wyszła p. t.: „Oeuvres“ (3 t., Paryż, 1751).

Campius, ob. W a d o w i t a.

Campoamor (y Campoosorio) don Ramon de (* 1817 r. w Navia w Asturyi), wybitny poeta hiszpański. Przybywszy dla zdobycia wyższego wykształcenia do Madrytu, studyował tam czas jakiś medycynę, później atoli poświęcił się literaturze i filozofii, co tern śmielej mógł spełnić, że stan majątkowy czynił go człowiekiem materyalnie niezależnym. Jednocześnie zaczął interesować się i sprawami publicznemi i swój konserwatywno-monar-chiczny sposób myślenia zamanifestował w odach na cześć królowej Krystyny. Za panowania Izabeli II, zajmował stanowisko gubernatora cywilnego w Castello de la Piana, Alicante i Walencyi, a jako członek zgromadzenia kortezów występował przeciw stronnictwu demokratycznemu i z jego przewódzcą, E. Castelarem, polemizował w „El esta-do“; artykuły jego, drukowane w tym dzienniku, wyszły potem osobno p. t.: „Polemicas eon la de-mocracia“ (1862). Po ogłoszeniu rzeczy pospolitej (1868) usunął się od spraw publicznych, ale już za króla Amadeusza został generalnym dyrektorem dobroczynności publicznej i zdrowia w ministeryum spraw wewnętrznych, a Alfons XII wyniósł go do godności radzcy stanu. Pierwszy zbiór jego poezyj „Tornezas y flores“ (1840) dowiódł niepospolitych zdolności lirycznych i olśnił młodzieńczą werwą życia i wykwintną formą; w późniejszych— „Ayes del alma“ (1842) daje się zauważyć pewne przechylanie się poety ku doktrynom materyalistycznym. W „Fabulas morales y politicas“ (1842) widoczny już jest wyraz jakiegoś pessymizmu, czy filozoficznego powątpiewania. Jakoż zagadnienia filozoficzne pociągały ku sobie C-a coraz więcej i prowadziły go na pole dociekań psychologicznych i socyologi-cznych, ale jednocześnie nasuwały mu coraz więcej wątpliwości i burzyły jednolitość i harmonię poglądów. Jako owoc swoich dociekań, C. napisał: „Filosofia de las leyes“ (1846), „El personalismo, capuntes para una filosofia“ (1855), „Lo absoluto“ (1865) i „El idealismo“ (1883). Mętny podkład filozoficzny, zabarwiony potrosze idealizmem i realizmem, 8pirytualizmem i panteizmera, mają i jego utwory poetyckie. Najwyżej stoją liryki i drobne poemata, pomiędzy któremi pierwsze miejsce zajmują „Doloras“ (1856, 18 wyd. 1888); tak nazwał C. drobne utwory, w których (jak sam powiada) „łączy się lekkość formy z rzewnością treści, z tre-ściwością wyrażenia i doniosłością filozoficznej myśli“. Po nich nastąpiły: „Los peąueńos poemas y doloras“ (1879), Los buenos y les sabios“ (1881), „Los amores de Juana“ (1882), „Humoradas“ (1886) i inne. Słabsze są poemata epickie: „Colon“ (1853), „El drama universal“ (1873), olbrzymi poemat alegoryczny w 8 częściach, mało zrozumiały w całości, i „El licenoiado Toralba“ (1888), rodzaj „Fausta“ hiszpańskiego. Niewielką też wartość posiadają i dramatyczne utwory C-a, w których zazwyczaj mało jest prawdy i życia, a natomiast wiele doktryneryi; są to dramata: „Dies irae“ (1873), „Asi se escribe la historia“ (1875), „Glorias hutnanas (1885) i t. d., oraz komedye: „Cuer-dos y locos“ (4-e wyd. 1887), „El honor“ (1874) i inne.—Wybór jego poezyj wyszedł p. t.: „Obras escogidas“ (3 t., Lipsk, 1885—86).

Campobasso, 1) c. departament włoski, (przedtem prowineya Molise), na wybrzeżu m. Adryatye-kiego, obejmuje górzystą krainę na wschodnim stoku Apeninu środkowego, pochyloną ku północo-wschodowi; najwyższy szczyt, Montagna del Matese, wznosi się na granicy z Kampanią Neapolitańską do wysokości 2,050 m.; inne wyniosłości w środku kraju są też znaczne, jak np. Capraro (1,721 m.), la Montagnola (1,428 m.), M-te Mauro (1,042 m.). Nadbrzeżna kraina spada dość stromo ku morzu, gdzie brak dogodnych przystani (Termoli). Środkiem przepływa główna rzeka Biferno, prócz niej są tylko pograniczne rzeki Fortore i Trigno. Na przestrzeni 4,587 km. kw. mieszkało w 1887 r. 386,062 ludzi, obecnie liczba ta tylko nieznacznemu uległa podwyższeniu. Grunt, w dolinach urodzajny, dostarcza zboża, ryżu, oliwy i wina; górskie pastwiska żywią liczne stada bydła rogatego i owiec; rybołówstwo małoznaczne; przemysł wyraża się głównie w wyrobie narzędzi żelaznych (broń sieczna, noże] i naczyń miedzianych. Pod względem administracyjnym departament dzieli się na trzy okręgi: C.,

noży i nożyczek.

And S.

A. O

And. S.

Larino i Isernia, te zaś zawierają 30 kantonów i 133 gminy. Nad brzegiem morza przebiega ważna linia drogi żelaznej Medyolan - Bolonia - Brindisi; jej odnoga wiedzie z Termoli do stolicy departamentu,—2) C., położonej w śród rozległej wyżyny 730 m. nad p. m. Jest to miasto liczące do 15,000 m-ców; posiada kilka kościołów uderzających swoją wielkością, teatr, liceum, więzienie państwowe, ożywione jarmarki i t. p.; słynie także z wyrobu

And. S.

Campo-Basso Mikołaj, hrabia, kondotyer włoski, żyjący w XV wieku; dawał pomoc miastu Angers przeciwko neapolitańskim książętom Ar agonii, a na stępnie zaciągnął dla księcia burgundzkiego, Karola Zuchwałego, oddział najmitów włoskich i dalmac-kich; znieważony, a zdaje się nawet spolicziowany, przez niego, zdradził go pod murami Nancy, czem się przyczynił do jego śmierci (1477).    r

Campobello, 1). C. di Licata, miasto w południowej części wyspy Sycylii, w departamencie Girgenti, przy drodze żelaznej Licata - Canicatti; uprawa wina i oliwek, kopalnie siarki, przeszło 8,000 m-ców. 2) C. di Mazzara, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Trapani, niedaleko południowego wybrzeża, przy drodze żelaznej Marsala-Palermo; łomy kamienia budowlanego, wyzyskiwane już w starożytności, 7,000 m-ców, trudniących się rolnictwem, uprawą wina, owoców południowych, oliwek i t. p.

Campo-Chiaro, książę, mąż stanu neapolitański; służył początkowo w gwardyi Ferdynanda IV, a po zdetronizowaniu tego króla przez Napoleona I (1806), został zamianowany przez Józefa Bonapartego radzcą stanu i ministrem dworu; Murat, objąwszy tron neapolitański po Józefie Bonapartym (1808), nadał mu wielką wstęgę orderu Obojga-Sycylii, zamianował go ministrem policyi i obdarzył całem swojem zaufaniem. C., oddany całą duszą Muratowi, był postrachem dla spiskowców, czyhających bezustannie na życie francuskiego króla, i przeprowadził kilka misyj dyplomatycznych, a między innemi przyczynił się do zawarcia tajnego traktatu w d. 11 stycznia 1814 r., mocą którego Murat, wzamian za przystąpienie do wielkiej koalicyi przeciwko Napoleonowi, uzyskał gwarancyę, iż chwiejący się jego tron utrzymanym zostanie. Na kongresie wiedeńskim C. bronił praw swojego króla, przeoiwko którym wystąpił gwałtownie pełnomocnik Ludwika XVIII, i skłonił Metternicha, związanego już wyżej wspomnianym traktatem, do oparcia się żądaniom Talleyranda; ale wszystkie te usiłowania zniweczył sam Murat, wyzywając Austryę z iście szaloną zuchwałością. C. pojawił się jeszcze na chwilę na arenie politycznej po rewo-lucyi neapolitańskiej w lipcu 1820 r., i Ferdynand IV zniewolony był oddać mu tekę ministra spraw zagranicznych; ale po podpisaniu cyrkularza ministra spraw wewnętrznych, Zurlo, wydanego z powodu odjazdu Ferdynanda na kongres do Lubiany (Laybach), C. zmuszony został przez parlament do ustąpienia z ministeryum.    r-

Campo-Formio, traktat z 1797 r., który zakończył pierwszą świetną kampanię Napoleona we Włoszech. Po zwycięstwach 1796-ego r. Napoleon pobiwszy arc. Karola nad Taglamento, przeszedł Alpy Noryckie i skierował się na Wiedeń w nadziei pomocy od armii nadreńskiej. Nadzieja ta jednak zawiodła go i dla tego napisał z Klagenfurtu 31 marca 1797 r. list do arcyksięcia Karola, wodza austryackiego, żądając zawieszenia kroków nieprzyjacielskich, w celu zakończenia wojny. Otrzymawszy na to odpowiedź, że traktowauie o pokój nie należy do arcyksięcia, ale do Wiednia, Napoleon (wówczas jeszcze generał Buonaparte), wśród zwycięskich utarczek posunął swoje wojska aż do Leoben. W tern mieście zawarte zostały preliminarya pokoju z 18 kwietnia 1797 r. Na mocy ich Francya wogóle zyskiwała granice Renu, Austrya zaś miała otrzymać wynagrodzenie z posiadłości weneckich. Prócz tego preliminarya te zastrzegały, że miały się zebrać dwa kongresy, jeden w Bernie, a drugi w innem mieście niemiec-kiem. Pierwszy miał ostatecznie ułożyć warunki pokoju z cesarzem, a drugi z cesarstwem niemiec-kiem. Zamiast do Bernu. Austrya wysłała swego pełnomocnika, Cobeutzela, do Udine; Bonaparte stał główną kwaterą w zamku Passeriano. Wieś Campo-Formio, leżąca między niemi na pół drogi, była zneutralizowana i tam prowadzono układy o pokój. Traktat zawarty 17 października (26 Vended.) 1797,jakkolwiek był podpisany w Passeriano, nosi nazwę traktatu z Campo-Formio. Na mocy tej ugody cesarz niemiecki ustępował Francyi swoje posiadłości niderlandzkie, przyznawał jej granice Renu z Moguncyą, pozostawiał wyspy Jońskie w posiadaniu Francyi. Prócz tego traktat ten wymieniał prowincye włoskie, mające wejść w skład rzeczypospolitej cysalpińskiej. Książę Modeny, który na jej rzecz wyzuty został ze swoich posiadłości, miał otrzymać odszkodowanie w Bryzgowii. Cesarz niemiecki miał użyć swego wpływu, ażeby dać wynagrodzenie w Niemczech Rtatuderowi za utraconą przez niego Holandyę, tudzież Prusom, za małą enklawę, z lewej strony Renu, którą'ustąpiły Francyi. Cesarz zobowiązywał się podtrzymywać Fran-cyę na mającym się zebrać kongresie w Rastadt. Za to wszystko Franciszek II otrzymywał Friul, Istryę, Dalmacyę, Cattaro i Weneeyę! Nowa rzeczpospolita francuska zabiła w ten sposób starą rzeczpospolitą wenecką.

Campo Maior, miasto w portugalskiej prowincy Alemtejo, w departamencie Portalegre, silna twier dza na granicy z Hiszpanią (forty: Sehomburg i Sao Joâo), uprawa wina. handel wełną, do 6,000 m-ców Hiszpanie odnieśli tu zwycięstwo nad połączouemi wojskami angielsko-portugalskiemi w 1709 r.—Straszliwa eksplozya magazynów prochowych w 1732 zniszczyła doszczętnie całe prawie miasto.

Campomânes Piotr Rodryg, hrabia (* 1 lipca 1723 — f 3 lutego 1802), literat, ekonomista i mąż stanu, jedna z najznakomitszych osobistości, jakie wydała nowożytna Hiszpania. Mając pół jedenasta roku życia, tłómaczył już Owidyusza na wiersze kastylskie, a po kilku latach dawał bezpłatnie lek-cye literatury; w 19-m roku został adwokatem; Ca-siri wykładał mu język arabski, a Józef Carbonde

J. A.

grecki; benedyktyn Marcin Sarmiento dawał mu wskazówki do prac naukowych; jako adwokat, zyskał C. bardzo prędko rozgłos i liczną praktykę, światu zaś uczonemu dał się poznać cenne mi dziełami, z których „Disertaciones histor. del orden y Cavalleria de los Templarios“ (Madryt, 1747) otworzyło mu podwoje Akademii historycznej w r. 1748; od r. 1751 do 1754 konfrontował, wraz z Lorenzem Dieguez, rękopisy Eskuryalu, tyczące się soborów hiszpańskich, i odpowiedną relacyę zamieścił w II tomie „Memorias de la Academia“; w r. 1752 przedstawił Akademii tekst, tłómaczenie i komentarz napisu arabskiego z Meridy; w r. 1755 odczytał dysserta-cyę o prawach i rządach Gotów w Hiszpanii; w r. 1756 wydał drukiem dzieło p. t. „Antiguedad maritima de la republica de Cartago, eon el periplo de su general Hannon, traducido doi griego é ilustra-do“. Otrzymawszy w r. 1755 zarząd poczt, C. zaprowadził liczne reformy, mające na celu ułatwienie komunikacyi, i napisał w tej materyi dwa dzieła, odznaczające się niepospolitą wartością geograficzną, p. t. „ltinerario de las carreras de posta de den-tro y fuera del reyno“ (Madryt. 1761, i „Noticia geografica del reyno y caminos de Portugal“ (Madryt). Zamianowany w r. 1763 ministrem finansów przez Karola III, zabrał się zaraz do wykorzenienia nadużyć, które kraj niszczyły; i tak: zmniejszył liczbę zakonników; zabronił przyjmować do nowi-cyatu młodych ludzi przed ukończeniem dwudziestu lat; skasował kwesty; zamknął zakonnikom wstęp do urzędów publicznych; zniósł wszystkie klasztory, które, nie mając dostatecznych środków, żyły z żebraniny; wreszcie powiększył płacę proboszczom parafialnym, wymagając jednocześnie od nich większego wykształcenia i moralnego prowadzenia się. Usiłował on także powstrzymać wzrost majątków korporacyjnych „martwej ręki“ i napisał w tej sprawie dzieło pełne erudycyi, p. t. „Tratado de la regalia de amortizacion“ (Madryt, 1765), które wyszło w drugiem wydaniu w r. 1821, a w r. 1777 zostało z polecenia Senatu weneckiego przetłóma-czone na język włoski; w r. 1768 wydał, wspólnie z Fernandem Navarro, studyum o publicznem prawie kościelnem p. t. „Iuicio iraparcial“, które Her-milly przełożył na język francuski p. t. „Jugement impartial sur les lettres de la cour de Rome“ etc. (Paryż i Madryt, 1770, 2 t.); tegoż jeszcze roku wydał w sprawie zatargów z kościołem książkę p. t. „Memorial ajustado sobre el contenido y es-presiones de diferentes cartas del rev. obispo de Cuença, D. Isidro de Carbajal y Lancaster“ (Madryt). C. poświęcił się następnie pracy około podniesienia stanu rolnictwa, przemysłu i handlu i dopiął swego celu, wydając odpowiedne rozporządzenia i drukując podręczniki; między innemi zasługują na wyróżnienie jego „Discurso sobre el fomento de la industria popular“, wydane na rozkaz króla i Rady (Madryt, 1774), i przetłómaczone po włosku przez Antonia Conca (Wenecya, 1787), oraz „Discurso sobre la educacion popular de los ar-tesanos y su fomento“ (Madryt, 1775—1777. 4 t.). Chcąc rzecz zbadać do gruntu, C. odbywał konfe-reneye z rolnikami i rzemieślnikami, a zostawszy

prezesem komisyi do zniesienia służebności pastwiskowych. zwanych „Mesta“, zwiedził całą Estriema-durę, Andaluzyę i obie Kastylie, skłonił króla do ustanowienia nagród i odznaczeń honorowych dla rolników i przemysłowców; wyjednał wprowadzenie licznych reform, mianowicie w sprawie wolnego obiegu zboża; ustanowił sędziów okręgowych (alcad de barrio); obostrzył przepisy przeciwko włóczęgom i cyganom; ułożył nowe programy dla uniwersytetów, w których zostały szczególnie uwzględnione nauki ścisłe i filologiczne, przedtem bardzo zaniedbane; rozdzielił księgozbiory zakonów jezuickich między biblioteki królestwa; wreszcie otworzył dla publiczności bibliotekę w „Colegio Imperial“ (obecna biblioteka San Isidro). Z następnych jego prac ekonomicznych wielką wartość posiada „Memorial ajustado del expediente de Concordia que tratą el Honrado Consejo de la Mesta“. W r. 1786 C. został zamianowany prezesem Rady kastylskiej, który - to urząd pełnił już zastępczo od roku 1783, ale, ustępując przed wpływami ministra Florida Bianca, któremu w zupełności ulegał Karol IV, podał się do dymisyi w r. L791; król nadał mu tytuł sekretarza Stanu i obdarzył go wielkim krzyżem orderu Karola III. Ostatnie lata swojego życia C. spędził w zaciszu domowem, oddając się pracom naukowym; w roku 1764 obrany dyrektorem królewskiej Akademii historycznej, pełnił swoje obowiązki bez przerwy przez dwadzieścia siedm lat; w r. 1798 powołany był jeszcze raz na dyrektora, i do końca życia brał czynny udział w pracach tego uczonego oiała. Na wniosek Franklina filadelfijskie Towarzystwo filozoficzne przysłało mu patent na członka; francuska Akademia Napisów mianowała go również swoim korespondentem. W r. 1878 wyszła drukiem w Madrycie przypisana mu praca pośmiertna p. t. „Cartas economi-cas“, z biografią znakomitego autora, pióra A. Ro-dryga Villa.—E. Cat w „Gr. Encycl.“ Lamir. r

Campomanesia. Ret. Pav. Siu bieżą. Rodzaj roślin, nale żący do rodziny Mirtowatych (Myrtaceae), plemienia Mirtowych (Myrteae), mający kwiaty podobne do kwiatów Calyptranthes. Kielich zrosłolist-kowy, podczas kwitnienia rozrywający się na 4— 6 łatek nieforemnych. Korona 4—6 płatkowa. Pręciki liczne wieloszeregowe, z pylnikami jąjowato-podługowatemi. Zalążnia z szyjką zakończoną znamieniem tarczowatem lub główko watem, 4—10 ko-morowa; komory wielo-zalążkowe; zalążki osadzone w kilka rzędów (najczęściej w cztery), na łożysku 2-blaszkowem, wystającem lub prawie tarczowatem. Owoc—jagoda podobna do mirtowej, jadalna w niektórych gatunkach. Nasiona pod skórką zawierają długi zarodek, spiralnie zwinięty, o rostku bardzo długim, a listniaoh nader krótkich. Są to drzewa lub krzewy o liściach przeciwległych, pierzasto-ner-wowych i o kwiatach kątowych samotnych lub zebranych w wierzchotki, zwykle nieliczno-kwiatowe. Opisanych jest około 60 gatunków, żyjących w gorącej strefie Ameryki. — (Ob. H. Bn. „Hist. des pl.“ VI, 308, 352).

Camponotns. Mayr. Gmachówka. Rodzaj należący do rodziny Mrówek (Formiddae), rzędu

A. s.

owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera). — Przedstawiciele tego rodzaju mają ciało wysmukłe, przewężone, odwłok bowiem łączy się z tułowiem za pomocą szypułki, utworzonej z pierwszego pierścienia odwłoku i opatrzonej wzniesioną łuską. — Eoźki u samców 13-to-stawowe, u samic 12-to-sta-wowe, umieszczone z tyłu na tarczy czołowej, łukowato zgiętej, kształtu trapezowatego.—Samce posiadają klapy przy organach rozrodczych zewnętrznych, zakończone kolcem. Robotnice pozbawione są skrzydeł i oczu. Do najważniejszych gatunków należą: C. ligniperdus |Latr. Robotnice są czarne; podstawa rożków, nogi, szypułka odwłokowa i częśó odwłoka brunatno-czerwone. Długość ciała ich dochodzi od 7—14 mm.—Samice czarne, błyszczące, środkarcze, łuska, szypułka i uda czerwono-brunatne. Skrzydła brunatno-żółte z ciemnemi żyłkami. Są one największe w mrowisku, dochodzą 16—18 mm.—Samce — skrzydła długie, żółtawe, golenie, podstawa rożków i końce szczęk czerwo-no-żółtawe, długie na 10 — 12 mm. Zamieszkuje gatunek ten Europę, Północną Azyę, Półn. Amerykę; przebywa w okolicach lesistych i górzystych. Zrządza szkody w jodłach i świerkach, w których pniach zakłada swoje mrowiska. — C. herculeanus L. różni się od poprzedniego gatunku tern, że jest nieco mniejszy, jaśniejszego zabarwienia. Campophilus, ob. Dzięcioł.

Campori Józef, margrabia, archeolog i literat włoski (* w Modenie 1821—f 1887). Całe życie swoje poświęcił pracy nad historyą sztuk pięknych, oraz studyom literackim i biograficznym, których owocem były liczne a cenne dzieła; wymieniamy tytuły najważniejszych: „Gli artisti italiani e stra-nieri nelle Stati Estensi“ (Modena, 1855); „Nuovi documenti per la vita di Leonardo da Vinzi“ (Modena, 1865); „Lettere artistiche inedite“ (t-że, 1866); „Raccolta di Cataloghi ed Inventarii inediti di qua-dri, statue, disegni, bronzi, dorerie, smalbi, meda-glie, avori ecc. dal secolo XV al secolo XIX“ (t-że, 1870); „Memorie storicbe di Marco Pio di Savoia“; (t-że, 1871); „Notizie per la vita di Lod. Ariosto tratte da documenti inediti“ (t-że, 1871); „Notizie storiche e artistiche della Maiolica e della Porcella-na di Ferrara nel secoli XV e XVI eon un Appendice di memorie e documenti relativi ad altre ma-nifatture di Maiolica dell Italia superiore e media“ (t-że, 1871); „Memorie biografiche degli seultori, architettori, pittori ecc. nativi di Carrara e della Provincia di Massa con un saggio biografico“ (t-że, 1873); „Le Carte da giuoco dipinte per gli Estensi nel secolo XV“ (Mantua, 1875). Nadto jeszcze wspomnieć należy ciekawe artykuły w „Memorie dell’ Academia Modenese“, „Atti della R. Deputa-zione di Storia patria“ i w „Gazette des Beaux-Arts“; rehabilitacyę Lukrecyi Borgia w „Nuova Antologia“ (1866), oraz kilka powieści „Racconti artistichi“ (Florencya 1852, Modena 1853, Florencya 1858, 3 tomy).    *

Campes 1). C. od wyrazu łacińskiego campusu = pole, są to stepowe wyżyny Brazylii środkowej, zawarte między systematem Andów na zach. a krai-

Encyk-. Pottm. üuitr. T. X.

ną górzystą Brazylii na wsch.—C-y na pierwszy rzut oka mają podobieństwo do llanosów wenezuelskich i jak one pokryte są przeważnie bujną trawą: ta jednak zachodzi między niemi różnica, że gdy llanosy są stepem gładkim i bezdrzewnym, to C-y przedstawiają powierzchnię sfałdowaną wzgórzami i miejscami ubraną w kępy drzew lub nawet w gaje obszerne, co nadaje całości cechę parku. Większe przestrzenie leśne śród C-ów nazywają się catin-gas, mniejsze capóes.—C-y, pokryte samą tylko trawą gęstą i bujną, noszą nazwę C. mimosas; jeśli z trawą pomieszane są zarośle, krzaki i chwasty, zowią się C. agrestes; wyższe i suchsze miejsca śród C-ów nazywają się tab olei ras, tj. stoły, te zaś, jeśli są płaskie i tarasowate, noszą nazwę chapadas. Wogóle C-y odznaczają się suchym klimatem, co pochodzi stąd, że passat południowo-wschodni pozostawia swą wilgoć na wyższych górach nadbrzeżnych i przechodzi do wnętrza kraju znacznie osuszony; niekiedy podczas suszy dłużej trwającej obumiera wszelkie życie roślinne, zwłaszcza na wyższych płaszczyznach. Pomimo to C-y nadają się do kultury, gdyż wszędzie posiadają ziemię ro-dzajną i przy odpowiednem traktowaniu mogą stać się źródłem znacznego dochodu.—2). C. miasto w południowej części wyspy Mallorki (grupa Balearskich na m. Sródziemnem), źródła siarczane i słone, wydobywanie soli, do 4,000 m-ców, O 12 km. na południe leży zatoka C., stanowiąca port miasta.— 3) C. miasto w brazylijskim stanie Rio de Janeiro, na prawym brzegu Rio Parahyba, węzeł dróg żelaznych, około 18,000 m. Po stolicy państwa jest to najznakomitszy punkt handlowy stanu, skupiający w sobie działalność żyznej, gęsto zaludnionej okolicy. Główne ulice położone są w blizkości rzeki, posiadają okazałe gmachy i zbytkowne sklepy; z licznych budowli wyróżnia się dziesięć kościołów, teatr, wielki szpital z domem podrzutków, kilka szkół średnich, bank, towarzystwo asekuracyjne it. p. — Jako wyraz zamożności, postępu i szybkiego rozwoju miasta służy oświetlenie elektryczne i obszerna sieć kolei konnych.—Handel prowadzi się głównie drzewem uźytkowem, okowitą i cukrem.

Campos Marcin (* 1815 — f 28 marca 1887), mąż stanu brazylijski; został deputowanym do Izby niższej w r. 1857, a następnie wstąpił do senatu, gdzie należał do stronnictwa liberalnego; był on z zasady opozycyonistą i, nie zadawalniając się walką z konserwatystami, obalał kilkakrotnie ministe-rya liberalne; od r. 1878 był nieprzejednanym wrogiem partyi abolieyonistów. Obrany przywódzcą koła liberalnego w Iźbie w r. 1880, a następnie prezesem tegoż zgromadzenia, popierał żarliwie projekt wprowadzenia systemu wyborów bezpośrednich; d. 21 stycznia 1882 r. objął prezydyum gabinetu, ale wobec gwałtownej opozycyi stronnictwa liberalnego i prasy neutralnej ustąpił z ministe-ryum po pięciomiesięcznem urzędowaniu.

Campos don Arsenio Martinez, ob. Martinez Campos.

Campo Santo, „pole święte“, włoska nazwa cmentarza. Typowy cmentarz włoski posiada w środ-

127

Wyrazy nieumieszczone pod C znajdują się pod K.

And. S.

r.

ku kaplicę, i otoczony jest murera, którego stronę | dobrze. Wzniósł go syn odrodziciela rzeźby Miko-wewnętrzną obiega dokoła szereg arkad, mieszczą- i łaja Pizańczyka, Jan, Giovanni Pisano, w la-cych w sobie grobowce zamożniejszych rodzin, czę- i tach 1278—1283. Styl ma na sobie znamiona epoki stokroć wysokiej artystycznej wartości. — Słynnemi j przejścia z romanizmu do ostrołuku gotyckiego; goty-są C. s. w Pizie, z ziemią przywiezioną z Ziemi ckie są okna w arkadach, wychodzące na „Pole Swię-Swiętej, Campo Santo w Bolonii, Genui i Medyo- te“. Całość sprawia imponujące wrażenie. Zaledwie

And. S.

lanie.

nekropola stanęła, Genueńczycy złamali mocarstwo -Campo Santo W Pizie, w pobliżu katedry i Bap- wą potęgę Pizy w bitwie pod Maloryą, ale grodo-tisterium (kościół S-go Jana), cmentarz założony I wi nie zbrakło znakomitych obywateli, a potrzeba w końcu XIII w. przez gród pizański na miejsce j piękna, wrodzona Włochom, wydała z siebie po wiecznego spoczynku dla znakomitych obywateli, i mnik jedyny w swoim rodzaju. Na przyozdobienie Składa się z galeryi (podcieni), zbudowanych w czwo- ścian złożyli się głównie malarze XIV i XV w., robok, obejmujący około 3,500 metr. □ pola, pod są tu wszakże i dzieła z XVII w. Na ścianie pół-które ziemię zwieziono na 50 okrętach z Palesty- nocnej występują: „Bóg podtrzymujący świat“, ny i usypano na 2 metry grubo; słusznie zatem szereg obrazów od Stworzenia do Noego i „Korona-cmentarz ten otrzymał nazwę „pole święte (C. S), cya M. B.“—przez Crowe’a i Cavalcasellego, przy-Galerye, będące olbrzymiemi loggiami, załama- pi:ane malarzowi sieneńskiemu Pietro di Puccio

'WM

VÉtllMMi

Ü '^ilHM

H

afHT

mm®

3ÉÉ!

am

»?0:ilpflii^»*si-

L

!    %£;; II

iit! m

r-V

BflMHB

hllllp³

IBS

i. ty'ij

li

ppl

il

sg

p&jjgf

•mçî

ag

ęw<

1¹ i timt

feliiliSMl

öia

i» i*®

lÄilü

HS

■HEESS

25#*r

■V J ,r-    5.

.,*••• -.śr&irJr. • -;;;,';ś

! ■:

fiiSÜi

Sä

flfli :'•

■ «lis#

lilÄÄ s ;

Fig. 401. Campo Santo w Pizie.

nemi w prostokąt, od zewnątrz zamknięte są mu- z końca XIV w.; dalej ciągnie się szereg 23 ma rem litym, od wewnątrz, t. j. od strony pola, ar- lowideł sławnego artysty z Quatrocento, Benozza kadami szklonemi, z portalami w pewnych odstę- Gozzoli (ob,), wszystkie ze Starego Testamentu, od pach, do wejścia. Dwa dłuższe boki, północny i po- Noego do Dawida, z lat 1469 — 85. Słynną jest łudniowy, mają po 130 metrów, 2 krótsze po 40; | na obrazie Noego kobieta, zwana „La vergognosa w tamtych znajduje się po 26, w tych po 5 okien ; da Pisa“ (wstydliwa), na obrazie znowu „Wieży Ba-w arkadach. Wewnętrzną ścianę muru litego po- | bel“ portrety Medyceuszów (w nich i Lorenza), a na krywają malowidła znacznych rozmiarów, po więk- j wszystkich oko artystyczne dostrzega wiele zajmu-szej części al fresco, stanowiące całe cykle, treści jących szczegółów. Ten sam artysta namalował wyłącznie religijnej. We wnętrzu galeryi ustawione w C. S. obramowania do swoich i cudzych fres-są rzeźby wszelkich epok, grobowce i nagrobki, urny, j ków. Czas zniszczył jego freski na ścianie zacho wazony, liczne pamiątki muzealne. Galerye nie są | dniej, a dwa obrazy Rondiuossiego z r. 1666 na sklepione i mają otwarte nad sobą wiązania da- | malowane są na utworach pierwotnych, öcian; chowe. Posadzka z czarnego i białego marmuru, ! południowa jest najwybitniejszą. Widać tu wspa przeważnie w zarysach geometrycznych. Malowidła ; niały w pomyśle, do pojęć wieku zastosowanym, bardzo już ucierpiały—wypełzły, powykruszaty się ! „Tryumf śmierci“, utwór rzetelnej poezyi artysty-lub połuszczyły; budynek sam trzyma się jeszcze i cznej, „Sąd' ostateczny“ i „Piekło“; dwa pierwsze

jeszcze 20 lat temu przypisywano Andrzejowi Orcagna (Cione), trzecie, o wiele słabsze, jego bratu, Bernardowi, ale wszystkie przez pomienionych badaczy uznane są za dzieła szkoły sieneńskiej w stylu Loren-zettich, twórców występującego zaraz w górze obrazu „Pustelnicy w Tebaidzie“. Vasari nazywa ich motetów i t. d.

„Idoménée“ (1712), „Les amours de Mars et Vénus“, „Télèphe“ (1713), „Camille“ (1717), „Les âges“ (1718) i „Achille et Déidamie“ (1735); nadto: kilka drobnych oper skoponowanych na uroczystości dworskie w Wersalu, 3 tomy kantat, 5 zeszytów

A. Pol.

Camprodon Franciszek (f 1870 na okręcie w podróży do Kuby), dramaturg hiszpański. Będąc rodem z Katalonii, pisał też początkowo poezye w jęz. katalońskim, póŹDiej w jęz. kastylskim (t. j. hiszpańskim); doświadczył z wielkiem powodzeniem sił swoich w dramacie „Flor de una dia“ (1851); druga część tego dramatu „Espinas de una flor“ (1852) jest słabsza. C. znany jest głównie jako autor licznych zarcuelas (t. j. fars ze śpiewkami), jak up. „El domino azul“ (błękitne domino), „Juan La-

ruszka), „Los suicidas“ (samobójcy), „El pan de la boda“ (miodowy miesiąc) i t. d.; są to zazwyczaj przeróbki z utworów obcych, przeważnie francuskich. Oprócz tego C. tłómaczył libretta do oper i pisał oryginalne do muzyki Barbierego i Arriety.

Campsor (z włoskiego cam b i o) w łacinie średniowiecznej oznacza wekslarza, bankiera, pożyczającego pieniądze na procent. Ciekawym jest szczegół, że w przywileju Kazimierza W. z r. 1364, fundującym Szkołę Główną (Studium generale) w Krakowie, znajduje się obietnica, iż dla studentów ustanowionym będzie (ordinabimus) w Krakowie taki campsor czyli Ży d (jest to wyrażenie dokumentu), któryby miał zawsze dostateczną ilość pieniędzy do pożyczania ich w razie potrzeby (ad mutuandum in necessitates) uczniów, biorąc miesięcznie po groszu od marki czyli grzywny, a nigdy więcej.

Camptophyllum Nathorst (paleont.). Pod nazwą tą Nathorst opisał kawałki gałązek jakiejś rośliny iglastej z pokładów retyckich (trya-sowych najwyższych) w Palsjö (Szwecya). — Są to młode gałązki, opatrzone gęstemi linijnemi listkami, gęsto spiralnie osadzonemi i w tył odgiętemi, a podobnemi nieco do Cuninghamii. Jedyny znany

K. J.

P. Chm.

„Laurati“; Crowe i Cavalcaselle dają im imiona Ambrogio i Pietro di Lorenzo (Lorenzetti) i pracę ich w C. S. oznaczają na lata 1340—50. Ciągnący się na tej samej ścianie cykl przygód św. Ra-nierego, patrony Pizy, składa się z 3 wyższych i 3 niższych malowideł; tamte według Vasarego robił Simone da Siena, a niewątpliwie wykończył 1377 Andrea da Firenze, te są dziełem Antonia Veneziano z r. 1386—7. Trzy dalsze obrazy, przedstawiające sceny z życia śś. Efeza i Potita, z roku 1391, uważane są zgodnie za dzieło ucznia Giotta, nas“, „Una nifia“ (dziewczyna). „Una vieja“ (ata-Spinella z Arezzo; męczeństwo św. Efeza uderza artyzmem poetycznym. Równej miary r jest „Histo-rya Hioba“ Franciszka da Volterra. Ścianę wreszcie wschodnią zdobią: „Ukrzyżowanie“, „Zmartwychwstanie“ i „Wniebowstąpienie“, przez Vasarego przyznane jakiemuś Buonamico di Buffalmaco, którego istnienia nawet stwierdzić nie było można; malował je prawdopodobnie twórca owych trzech wyższych obrazów z życia patrona pizańskiego. Dzieł Giotta w C. S. niema. — Z rzeźb są oprócz utworów obu Pizańczyków i ich uczniów dzieła od XV do XIX w. (Thorwaldsen). Sarkofagi starożytne, głowa Achillesa i Marcusa Agryppy — autentyczne, Brutus podrobiony; szczegółów pięknych wiele. — Konserwator C. S., Karol Lasinio ogłosił w r. 1811 opis budynku i znajdującego się w nim zabytku, a w r, 1838 Paweł Lasino wydał we Flo-rencyi 46 tablic odtworów, p. t.: „Pitture a fresco del C. S. di Pisa“. Wymieniamy jeszcze: „Dütscke „D. antiken Bildwerke d. C. S. (Lipsk, 1874). s-Campra ńndrzej (* 4 grudnia 1660 w Aix— f 29 lipca 1744 w Wersalu), jeden z najlepszych kompozytorów francuskich z końca XVII-go wieku.

Camptcpteris Presl. (paleont.). Paproć kopalna z rodziny Dietyopterideae, której jedyny gatunek, C. serrata Kurr., znany z pokładów kajpru, ma listowie dłoniaste wielodzietne; inne gatunki C. incisa i C. spiralis Nath., z retyckiej formacyi w Szwecyi, odznaczają się widełkowatym ogonkiem liściowym i prawidłowo pierzastemi gałązkami listowia, o piórkach bardzo długich i wązkich, tępych na brzegu lub ostro piłkowanycb. Oba te gatunki, z powodu swej odmiennej formy, niewiadomo, czy wypada zaliczać do tego rodzaju.

K. .1.

Po ukończeniu studyów w Poitevin otrzymał posadę kapelmistrza katedry w Tulonie, w 1681 w Arles, gatunek: C. Sćhimperi Nath. w 1683 w Tuluzie. W 1694 C. udał się do Paryża, gdzie z początku pełnił obowiązki dyrektora muzyki przy kościele jezuitów, następnie przy katedrze Notre Dame. Ponieważ to ostatnie stanowisko nie dozwalało mu zajmować się muzyką świecką, a pierwsze dwie jego opery: „L’Europe galante“ (1697) i „Le carnaval de Venise“ (1699) wystawione pod imieniem brata jego, członka orkiestry teatralnej, zyskały uznanie ogółu, C. porzucił urząd dyrektora muzyki kościelnej i poświęcił się wyłącznie muzyce operowej. Szczęście mu stale na tej drodze sprzyjało; wszystkie niemal bowiem Camptosauridae (paleont.). Rodzina kopalnych opery jego dawane były z powodzeniem. W 1722, zwierząt kręgowych, z rzędu jaszczurów lądowych w nagrodę zasług, jakie położył dla muzyki fran- i bagnowych, zwanych dinosaurami, żyjących cuskiej, C. został mianowany kapelmistrzem kró- w okresie drugorzędowym, o jednym tylko rzędzie lewskim i dyrektorem muzyki paziów. Oprócz dwóch zębów, tylnych nogach czteropalczastych, przednich

wyżej wymienionych oper, napisał: „Hósione“ (1700), z wielkim palcem normalnym, a piątym zaczątko-„Aréthuse“ (1701), „Tancrède“ (1702), „Les Muses“ wym. Żyły one w okresie jurajskim i kredowym. (1703), „Iphigénie en Tauride“ (1704), „Télémaque“, ¹ Zaliczają do nich dwa rodzaje: Hypsilophodon. Huxl. „Alcine“ (1705), „Le triomphe de l'amour“, „Hip- j i Camptosaurus Marsh.    K-J

podatnie“ (1708), „Les fêtes vénitiennes“ (1710), ' i

Omptosairus Marsh, (paleont.). Rtdzaj dro-

K. J.

J. A.

Oamucini Wincenty, malarz włoski (* w Rzymie 1773—f tamże 1844), eklektyk, malował obrazy historyczne, religijne, portrety i sceny potoczne, te ostatnie dwa rodzaje najlepiej uprawiał. Był konserwatorem zbiorów Watykańskich i dyrektorem akademii św. Łukasza w Rzymie. Z historycznych obrazów C-go znane „Śmierć Lukrecyi“, „Regulus odjeżdżający do Kartaginy“ i t. p. Żył w chwili zupełnego upadku sztuki, cieszył się więc sławą, na którą nie zasłużył.

Camus Jan Piotr (* 1582 — f 1652), pisarz religijny francuski. W 1608 został przez św. Franciszka Salezego (de Salles) wyświęcony na biskupa w Belley; po jego śmierci zrzekł się (1628) tego dostojeństwa i osiadł w opactwie Aulnay, potem był generalnym wikaryuszem przy arcybiskupie w Rouen; ostatnie lata życia spędził w Paryżu, poświęcając się doglądaniu i pocieszaniu chorych w szpitalu nieuleczalnych (des Incurables). Przed śmier-.cią, wbrew swojej woli, został mianowany biskupem w Arras. W licznych pismach swoich, w sposób jowialny uderzał na zakony żebrzące, np. w „Le rabat-joie du triomphe monacal et sa suite“ (2 części, Lisle, 1634); „La pauvreté évangélique et la desappropriation claustrale“ (Besançon, 1634 r.) i t. d. Jako przyjaciel i wielbiciel św. Franciszka Salezego, opracował: „L’esprit de saint François jących na celu osłabienie powagi królewskiej, de Salles“ (6 t., Par., 1641 ). Nadto, dla oddziaływania przeciw ówczesnym romansom światowym, napisał wiele romansów religijnych, jak np.: „Dorothée“ (1621); „Alcime“ (1625); „Hyacinthe“ (1627);

„Alexis“ (1632); „Hermiante“ (1639). Nie są one pozbawione pewnej wartości literackiej i zjednały autorowi przezwisko „Lucyana między biskupami“.

Camus Karol Stefan Ludwik, matematyk i inżynier francuski (* w 1699 w Cressy—f 1768 w Paryżu), był egzaminatorem w szkole inźynieryi i artyleryi, profesorem geometryi w akademii architektury, członkiem akademii nauk. Brał udział w pomiarach południka w Laponii w r. 1736.

Ogłosił kurs matematyki w czterech tomach (Paryż, 1766), oraz wiele rozpraw z dziedziny me chaniki.

1772,    2 tomy).

Dr. J. P.

bnego gadu z rodziny powyższej, z pokładów jurajskich, w górach Skalistych, w Ameryce północnej, opisany przez Marsha, z piątym palcem nóg przednich o dwóch stawach; t.ylnemi nogami bez śladów piątego palca.

Campylez, Ob. Helix.

Campylotropus v. Campilotropus.==Skrżywiony. Termin botaniczny na oznaczenie zalążka nasiennego (Ovulum), mającego cały ośrodek skrzywiony. Znaczek jego znajduje się na jednym z boków w blizkości okienka.—Taki zalążek często przyjmuje postać nerkowatą, a na jego powierzchni niema najmniejszych śladów szewka (raphe). — Za przykład takich zalążków mogą służyć zalążki Fasoli i wiele innych roślin strąkowych, oraz krzyżowych.

W. G.

S. D.

Camus Antoni Le (* w Paryżu d. 12 kwietnia r. 1712—f 2 stycznia 1772), lekar^ i poeta francuski. W r. 1745 został doktorem med. po obronieniu rozpiawj: „An pulsationis defectus in

venis ab aequabilitate motus sanguinis“ (Paryż, 1745), i zajął się wykonawstwem lekarskiem z powodzeniem wielkiem. Wr. 1762 powołano go na profesora medycyny wewnętrznej w szkole lekarskiej paryskiej, a w 4 lata później powierzono mu katedrę chirurgii, którą zajmował do śmierci. Jako lekarz świetny, bardzo stanowczo występował nieraz przeciwko nadmiernemu stosowaniu lekarstw, które uważał słusznie za szkodliwe. Pisarzem był płodnym, a pióro swe nietylko na usługi medyczne oddawał. Z pism lekarskich wyliczamy: 1) „La médecine de l’esprit” (Paryż, 1753 — 1764, 2 t.);

2) „Abdeker, ou l’art de conserver la beauté“ tamże, 1754—56, 4 tomy), 3) „Mémoire sur l’état actuel de la pharmacie“ (tamże, 1765), 4) „Médecine pratique, rendue plus simple, plus sûre et plus méthodique“ (tamże, 1769 Przez czas dłuższy był stałym współpracownikiem , pisma „Journal économique“ i umieszczał w niem prace różnej treści (1753—65); napisał też poemat łaciński p. t. „Amphitheatrum medicum“ (Paryż, 1745) i wiele rzeczy nielekarskich po francusku, z których przytaczamy komedyę: „ L’amour et l’amitié“.

Camus Armand Gaston (* w Paryżu 2 kwietnia 1740 r.—f tamże 2 kwietnia 1804 r.), prawnik i polityk. Poświęciwszy się zawodowi adwokata, zajął się szczególniej prawem kanonicznem, i w tej gałęzi prawa doszedł do wysokiej doskonałości. Dla tego też był wybrany przez elektora Trewiru i księcia Salms za obrońcę ich interesów w sporze ze Stolicą Apostolską. Przez jakiś czas, ulegając wpływowi Buffona, poświęcał się naukom przyrodniczym i przetłómaczył Historyę zwierząt Arystotelesa. Z tego tytułu został członkiem Akademii des inscriptions et belles lettres. W początkach rewolucyi był wybrany w Paryżu na członka Stanów Generalnych i w obradach ich wziął czynny udział. Jako sekretarz jednego z biur tych Stanów był inicyatorem znanej prote-stacyi Stanów w sali do gry w piłkę (Jeu de paume). Był też wnioskodawcą innych praw, ma-

Z powodu swego znawstwa prawa kanonicznego, wziął czynny udział w pracach, mających na celu określić cywilną konstytucyę duchowieństwa. Wybrany do Konwencyi z departamentu wyższej Loary, był komisarzem we Flandryi i członkiem komitetu ocalenia publicznego. Jako taki podał wniosek wysłania komisyi, mającej na celu nadzorować generała Dumouriez w wojnie z Austryą (1793); Dumouriez jednak po przybyciu do obozu tej komisyi wydał ją w ręce Austryaków, ponieważ zaś i C. był w liczbie komisarzy, przeto był więziony przez rząd austryacki w Maastricht, Kob-lencyi, Ołomuńcu i Königsgrätz. Korzystając z wolnych chwil w więzieniu C. przetłómaczył Epikteta. W 1795 r. był wymieniony, za Madame Royale, córkę Ludwika XVI. Po powrocie do Paryża był członkiem Rady pięciuset, która go obrała swoim prezesem. W 1797 r., przewidując wpływ Bona-partego, C. wycofał się z życia politycznego, zachowując tylko urząd archiwisty Ciała prawodaw-

A. 0.

Dr. J. P.

(ob. Baphia).

Canada, ob. Kanada.

Canadian River, prawy dopływ rzeki Arkanzas (systemat Mississippi), w St. Zjednoczonych Ameryki Północnej, ma źródła w Stanie Nowego Meksyku na wschodnim stoku łańcucha Cimarron (góry Skaliste), gdzie powstaje z połączenia kilku strumieni, płynie zrazu ku południowi w głębokim, dzikim i pustynnym kanionie, skręca następnie ku wschodowi, przepływa stan Texas i Terrytoryum Indyan, gdzie pod osadą Webbers wpada do rzeki głównej. Długość biegu wynosi przeszło 1,400 km. (1 */₂ raza dłuższy od Wisły), wszakże w stosunku do długości obszar dorzecza a z nim i dopływy są nieznaczne. Z tych ostatnich ważniejsze są: Whetstone, Utah-Creek, Mustang i North Fork z lewej strony, z prawej zaś Conchas i South Fork. Zasób wód bardzo skromny, rzeka bowiem przepływa krainę pustynną i suchą, traci więc wiele wody przez pa-

And. S.

W. G.

lub najpóźniej XII.

czego. Był mianowany członkiem Instytutu przy utworzeniu go. Został niezłomnym republikaninem, niechcącym się ugiąć przed Napoleonem. Resztę życia poświęcił pracom naukowym. — Por. Larousse.— „Gr, Encycl.“ T. III str. 240.

Camuset Jakób Emilian, (f 1739), był lekarzem w Warszawie, następnie król August III powołał go na lekarza dworu do Drezna. Z pism jego znamy; „Tractatus de febribus malignis epi-demicis, quae grassatae sunt tam Varsaviae, quam aliis in locis regni Poloniae a mense Februario 1737 usque ad mensem Septembrem ejusdem anni etc.“ (Drezno, 1738, 8°), toż po polsku p. n. „Krótka informacya o zagęszczonej gorączce, Febrze Malignie epidemicae, tak w Warszawie grasującej, jako też i na innych miejscach r. 1737, z wyrażeniem sposobów zachowania w kurowaniu, w tymże roku do druku podana w Warszawie w Drukarni kollegium Societatis Jesu”; toż po francusku (Drezno 1738).

Camvlak, ob. Camblak.

Cam-Wood, angielska nazwa drzewa Baphia

J. A.

rowanie.

Canal du Midi, ob. Langwedocki kanał.

Canal Józef, ob. La Canal.

Canale Michał Józef (* 1808 w Genui — f 1890 tamże), historyk włoski, profesor dziejów i geografii przy Instytucie technicznym w Genui. Początkowo uprawiał literaturę piękną i napisał oprócz dramatów historycznych „Simonio Boccane-gra“ (1833), „La battaglia di Montaperti“ (1836), kilka romansów historycznych: „II castello di Ricol-fago“ (1837): „Paolo da Novi“ (1838), „Girolamo Adorno“ (1846). Oddawszy się następnie badaniom dziejowym, opracował; „Storia civile, commerciale e letteraria dei Genovesi“ (9 tomów, Genua, 1844 —54). Praca ta, doprowadzona do r. 1400, ukazała się później w nowe opracowaniu p. t. „Storia della republica di Genova, del suo commercio e della sua letteratura dalle origini all’anno 1797“ (4 tomy, Florencya, 1862—64). Z innych prac tego badacza zasługują na zaznaczenie: „Storia del commercio, dei viaggi, delle scoperte e carte nautiche degl’ Italiani“ (Genua, 1866), „Storia della monar-chia sabauda“ (t., 1868), „Gli annali di Caffaro e i suoi continuatori“ (1886) i t. d.

Canale, ob. Canaletto.

Canalejas Franciszek de Paula (* 1830— f 1883), literat hiszpański, był profesorem literatury w Valladolidzie, gdzie obok tego redagował „Ro-vista iberica“, później w Madrycie. Celniejsze jego prace literackie są: „Las doctrinas del doctor illu-minado Raimondo Lulio“ (1870); „De la poesia he-roico-popular castellana“ (1876); „La poesia moderna“ (1877) i „Los poemas caballerescos y los li-bros de caballerias“ (1878). Oprócz tego napisał parę traktatów filozoficznych i do współki z E. Ca-stelarem, z którym podzielał przekonania demokratyczne, — romans „Don Alfonso el Sabio“ (1856).

Canalletto Antoni, właściwie Canale, malarz włoski (* w Wenecyi 1697 — f 1768 tamże). Uczył się w Rzymie, szczególnie perspektywy, budowle starożytne studyując. Został malarzem widoków miast. Bawił dwukrotnie w Londynie, gdzie był bardzo lubiony za swe prace. Malował dla dworu wiedeńskiego widoki Schönbrunnu i Wiednia. Widoki C-go są bardzo starannie kreślone, koloryt mają jasny, figury w nich dorabiał Tiepolo. Do pierwszych prac swych posługiwał "-się Cam erą obscurą. Dużo obrazów C-go było rytowanych w jego Urbis Venetiarum prospectus celebrioros. Uczniem C-go był synowiec jego Bell o to, przezwany Canaletto.—Ob. Bellotto.

Canamarès Jan, królobójca hiszpański. W piątek d. 7 grudnia 1492 r. Ferdynand Katolicki dawał posłuchanie w Barcelonie; gdy wyszedł na ulicę, z tłumu wysunął się człowiek ubogo ubrany, i rzuciwszy się na króla, uderzył go sztyletem poniżej ucha; jakkolwiek rana była lekką, wypadek ten wywołał w mieście niesłychane wrażenie. Przy śledztwie okazało się, że C. cierpiał na pomieszanie zmysłów; zdawało mu się, że gdy król umrze, korona jemu się dostanie; był to syn ubogich rolników z Remensa. Pomimo wstawiennictwa króla, który go chciał ułaskawić, C. poszedł na tortury; poszarpano mu ciało rozpalonemi obcęgami, uduszono go i wrzucono na ogień.    r-

Canamusali de Saldach (Alkanamusali). Nazwisko to spotykamy na rozprawie o chorobach oczu, złożonej z ksiąg siedmiu; część jej tylko, zajmująca się środkami ocznemi, została przetłómaczona z języka arabskiego na łaciński i wydana jako dodatek do chirurgii Gwidona de Chauliac (w wyd. weneckich z lat 1497 i 1499). Podług mniemania ogólnego, autor noszący to nazwisko miał żyć w połowie w. XIII i być Ormianinem, zajmującym się sztuką lekarską w Bagdadzie. L. Leclerc, wielki znawca medycyny arabskiej, stawia natomiast przypuszczenie (w „Histoire de la médecine arabe“, Paryż, 1876, T. I str. 533), że. C. jest tylko przekręconem nazwiskiem słynnego okulisty arabskiego Ben Ali El-Musli, pochodzącego z Mosulu, lecz mieszkającego w Egipcie w wieku XI,

Dr. J. P.

Cananea, miasto portowe w brazylijskiej pro-wincyi Sao Paulo, na wyspie rzeki Iguape, należy do najdawniejszych osad portugalskich; tu nad za-

toką wznosi się starożytny pomnik, europejskiego ' pochodzenia, z trzech filarów marmurowych złożony i ozdobiony herbami Portugalii bez napisów; jest to niewątpliwie jeden z tych pomników, które Europejczycy stawiali zwykle w Ameryce na znak objęcia w posiadanie danego obszaru. W pobliżu leży kolonia tejże, nazwy, założona w 1862 r. dla angielskich osadników, do których później przyłączyli się irlandzcy i włoscy. Kolonia rozwija się pomyślnie i uprawia ryż, kukurydzę, groch, trzcinę cukrową, tytoń i kawę.    And- s-

nych Inków, a mianowicie: wspaniałe szczątki drogi bitej na wyniosłości przewyższającej szczyt Tene-ryfy, ruiny Ingapilca, (dawna twierdza), zwaliska pałacu Tupac-Yupanqui i t. p.

Canara, ob. Kanara.

Canard Mikołaj Franc., matematyk i ekonomista francuski (* w Moulins około 1750 —f tamże 1833), w dwóch dziełach uwieńczonych przez Instytut, a mianowicie: „Principes d’économie politique“ (Paryż, an X) i „Moyens de perfectionner le jury“ (Paryż, 1802) dosyć nieszczęśliwie starał się zastosować formuły algebraiczne do wywodów ekonomicznych. Drukował także kilka innych dzieł ekonomicznych i matematycznych między 1802-1826 r.

And. S.

Dr. J, B-r.

Canaria 1). c. dolina w Szwajcaryi, w kantonie Tessyńskim, łączy się poniżej Airolo z doliną Le-wentyńską, zraszaną przez Ticino. — 2). C. obacz

And. S.

Canang, tak w języku krajowców na wyspach MoluckichnazywasięAnona odorata (ob.),drzewo z rodziny Anonaceae, którego kwiaty, mocnej i przenikliwej woni, służą do wyrabiania perfum, słynnych w Indyach i Chinach pod nazwą At an gila n.

Kanaryjskie wyspy.

Canarie (franc.), ulubiony taniec z czasów Lu-

Canano (Canani, Cananus) Jan Chrzcicieli* w Ferrarzer. 1515—f tamże d. 29 stycznia 1579), anatom włoski. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem i tam też został profesorem anatomii; powołany na lekarza przy- dwika XIV, podobny do gigue, w takcie ³/s ^ ⁶/^ bocznego przez papieża Juliusza III, przeniósł się j Canarium L. Komiężnik. Rodzaj roślin, na-do Rzymu, a po śmierci jego (1555) powrócił do j leżący do rodziny Terpentynowcowatych (Terebintha-Ferrary, gdzie mu powierzono urząd protomedyka ¹ ceae), plemienia Osoczynowych (Bursereae). Kwiaty miasta. Anatomią zajmował się gorliwie, i jak j obupłciowe lub mieszanopłciowe, trójliczebne, rza~ świadczy Amatus Lusitanus, odkrył w r. 1547 za- j dziej cztero- lub pięcio-liczebne. Osadnik mniej stawki w żyle nieparzystej (vena azygos). Rozpo- ! więcej wklęsły, na nim utwierdzony jest kielich ezął (prawdopodobnie w r. 1543) wydawnictwo zrosłolistkowy lub 2—3-łatkowy i korona 3-płatko-atlasu antomicznego, którego tylko część pierwsza wa, o płatkach od kielicha dłuższych, pręciki wyszła p. n. „Musculorum humani corporis pictu- w liczbie 6, krótsze niż płatki, o pylnikach we-rata dissectio per Joannem Baptistam Cananum wnątrz-zwrotnych, 2-woreczkowych, podstawo-czép-Ferrariensem, medicum etc.“ (b. w. m. i r. wyd. : nych, otwierających się w podłuż. Zalążnia w kwia-tablic 20 in 4°) i należy do największych rząd- tach męskich szczątkowa lub żadna; w kwiatach kości bibliograficznych. Rysunki te, wykonane przez j żeńskich lub obupłciowych przewrotnie jajowata, Hieronima da Carpi, są wcale dobre i dokładne, j 3-komorowa, komory 2-zalążkowe; zalążki obok-Podobno miał wydać jeszcze anatomię w 2 tomach i ległe, uczepione u osi samym środkiem; szyjka (Turyn, 1574). — Por. L. Choulant „Geschichte ! króciuchna lub żadna; znamię drobniuchne — 3-ła-u. Bibliogr. d. anatom. Abbildungen“ (Lipsk, 1852, . teczkowe. Owoc—pestczak, skąpo-mięsisty, z pestką

str. 34).

Cananus, Ob. Canano.

Dr. J. P. i

grubą, kostną, żebro wo trój-graniastą, 3-komoro wą, o dwóch komorach czczych a trzeciej 1-nasionowej.

Są to drzewa balsamiczne, o liściach naprzemian-ległych, składanych, nieparzysto-pierzastych, rzadziej 1 — 3 listkowych, o kwiatach zebranych w grona kątowe albo wierzchołkowe, utworzone z wierzchotek. Znanych jest około 60 gatunków, żyjących w strefie gorącej kuli ziemskiej. Większa część ich wydaje produkta żywiczne i balsamiczne; przytoczymy ważniejsze z nich: Canarium ros-tratum Zipp. (Maringia acutifolia CD.) z wysp Moluckich, dostarcza tak zwanej czarnej Dammary, żywicy, Damara nigra, która służy do tego samego użytku, co i smoła. Za pomocą dystylacyi otrzymuje się z niej gatunek olejku terpentynowe-

Canape (-ppe) j an, lekarz przyboczny Franciszka I Nasiona wywrócone, ze skórką błonkowatą. Zaro-I, króla Francyi, około połowy w. XVI przemieszki- dek bezbielmowy, prosty; listnie mięsiste, 3-dziel-wał w Lionie. Zasłużył się bardzo przez to, że ne, w łatki sfałdowane lub skręcone, rostek górny, wbrew zwyczajowi ogólnemu pierwszy we Francyi rozpoczął wykłady chirurgii w języku ojczystym, starał się też rozpowszechnić naukę przez tłóma-czenia dzieł łacińskich, oraz kompilacye z nich.

Wydał: 1) „Deux livres du mouvement et des muscles de Galien“ (Lion. 1541, 4°; 1583, 8°),

2) „Commentaires et annotations sur le prologue et chapitre singulier de Guidon de Chauliac“ (tamże 1542); 3) „Opuscules de divers auteurs médecins“

(tamże, 1552); 4) „Deux livres    des    Simples de

Galien, savoir, le cinquième et le . neuvième“ (Paryż, 1555); 5) „Le guidon pour les barbiers et les chirurgiens“ (tamże, 1563, II, 1571, III Lion, 1583).

Por. „Biogr. méd.“ III, str. 139.—Dechambre „Die- go.—Canarium commune L. (Balsamodendron tionnaire encyclop.“ XII str. 123.    Dr. j. p.    zeylanicum Kth.), dziko    rosnący na wyspach    Moluc-

Canar, miasto w Ameryce pd., w rzeczypospolitej    kich a hodowany w    całej podrównikowej    Azyi,

Równikowej (Ecuador), departamencie Azuay, na jest drzewem Wysokiem, z koroną jakby dębu. wyżynie Cuenca, kopalnie złota i srebra. W po- Z pnia jego wycieka żywica, posiadająca własność bliźu przełęcz Azuay 4,424 m.    nad.    p. m. oraz    balsamu kopajowego (nadewszystko żywica    pocho-

mnóstwo zabytków z epoki staroperuwiańskiej daw- dząca z odmiany C. commune L. B. zephyrinumY.

Nasiona oleiste są słodkie i jadalne na wzór mig- j miejscowością w Szwajcaryi jest Rois - des - Fares,

J. A.

dałów.

K. J.

między Villard i Gryon (kanton Vaud), gdzie okazy Canaye de Filip, sieur de Fresne. Mąż I ich na dwie stopy długie pokrywają ciemną swą, stanu i prawnik (* w Paryżu w 1531—f w 1610 r.). J parabolicznie prążkowaną siatką, wszystkie pokłady Był członkiem Rady Stanu za Henryka III, a za j skalne.

Cancer L. [Ploty car cinus M. Edw.), Krab, czyli Kies ze nieć. Jeden z licznych rodzajów skorupiaków dziesięcionogich (Decopoda). Krótko-odwłokowych (Brachyura). Odznacza się głowo-tułowiem bardzo szerokim, z wierzchu nieco wypukłym, o czołowej części wązkiej, z 3-ma równej wielkości tępemi zębami. Rożki wewnętrzne położone w kierunku prostym; pierwszy członek roż-I ków zewnętrznych, odchylony, sięga do wycięcia Cancale, miasto w departamencie francuskim ! odpowiadającego jamce ocznej. Nogi przednie bar-Ille et Vilaine (Bretania), okręgu St. Mało, na ska- j listem wybrzeżu kanału La Manche, który tu two- j rzy zatokę C., zwaną także Baie de St. Michel, jest j stolicą kantonu, posiada fort na poblizkiej skale j morskiej, kąpiele morskie, latarnię morską i do i 7,000 m-ców, którzy trudnią się budową łodzi, żeglarstwem i rybołówstwem, a zwłaszcza połowem ostryg uważanych za najlepsze i wywożonych głó-

And. S.

Henryka IV ambasadorem w Anglii, Niemczech i Wenecyi. Będąc mianowany aibitrem w sporach teologicznych między katolikami i protestantami w Fontainebleau (w 1600 r.), zachwiał się w kal-winiźmie i wrócił na łono kościoła katolickiego.

Pamiętniki swoje z poselstw wydał pod tytułem:

„Ambassades“ (w 1635 r.) w trzech tomach.

A. U.

W pierwszym mieści się proces marszałka Bi-rona.

/h

wnie do Paryża.

'<•£

(i

Fig. 402. Cancer pagurus.

dzo zgrubiałe i długie, pozostałe—krótsze znacznie i cienkie. Odwłok u samców 5-cio-stawowy, u samic 7-mio-stawowy. Jedyny gatunek europejski i północno-amerykański, C. pagurus L, Krab, (Kieszeni ec) zwyczajny, odznacza się przednim brzegiem głowo-tułowia wyciętym w 9 szerokich, tępych klap; części składowe szczypców (palce) spiczaste i opatrzone zaokrąglonemi, haczykowatemi ząbkami na stronie wewnętrznej. Z wierzchu koloru brunatnego, od spodu jaśniejszy; końce szczypców czarne. Długość ciała 9—12 cm. Bardzo pospolity w morzach oblewających Europę; jest ja-

A. S.

Cancellophycus. Sap. (paleont.). Rodzaj kopalnego glonu, czyli wodorostu morskiego (algi), o ple-chach wielkich, okrągłych, pęcherzowatych albo nie-foremnych, na grubym walcowatym ogonku osadzonych, z większemi lub mniejszemi wypuklinami; o żebrach wychodzących z szerokiej podstawy i rózga- . łęziających się wielokrotnie, opisujących wielkie łuki | współśrodkowe; tworzących rzadszą lub gęstszą siatkę, której oka prawdopodobnie, w części przynajmniej, nie były wypełnione miąższem. Z odcisków, jakie po roślinach tych pozostały, a które w niezmiernem mnóstwie znajdują się w pokładach skalnych, trudno j jest bardzo nabyć pojęcia o pierwotnej a dziwnej ; roślin tych postaci. Według opisów i rysunków Heer a były one pęcherzowate, według Sap or ty, tworzyły mniej lub więcej foremne, prawie okrągłe, albo nieforemnie wypuklone płaty o zaokrąglonych wrębach. Odciski, badane przez Schimpera, podobne są do jednych i drugich. Pierwszym badaczem, który na te odciski bliższą zwrócił uwagę, był T hi o 11 i ère, który gatunek ich charakterystyczny dla pokładów niższych oolitowych (dolnego i średniego ogniwa jury brunatnej) opisał pod nazwą Chondrites scoparius. Następnie Fischer-Oster,

Heer i hrabia Saporta opisali liczne inne gatunki pod nazwą: Cancellophycus liasinus F-O., C. procerus Heer, C. Mariom, reticularis i Garnieri. Sap.— C. liasinus występuje w górnym liasie (w łupku posidonomyo-wym wAlzacyi, w wielu miejscowościach Szwajcaryi, pod Mende (depart. Lozery we Francyi), gdzie Ter-quem znalazł pokład na 40 metrów gruby, przez

Canche, rzeka pobrzeżna w departamencie fran-

And. S.

który wodorost ten wskróś przechodzi i każdą war- j dalny, mianowicie w Anglii, stwę odciskami swemi pokrywa. Inne gatunki występują w średnim poziomie jury brunatnej (piętro cuskim Pas de Calais; przepływa miasta Hesdin Bayeux). C. Marioni dochodzi aż do piętra oksfordz- i Montreuil, wpada do kanału La Manche szerokiem kiego (dolna jura biała). Gatunki C. scoparius i C. uściem pod Etaples, długa 80 km. procerus niesłychanie obficie występują w całej j Cancionero (po hiszpańsku), Cancioneiro (po jurze brunatnej od Lotaryngii i Szwajcaryi przez ! portugalsku), i Canęoner ( po katalońsku ), do-Lion i całą południową Francyę. Słynną dla nich słownie pi o sennik, oznacza zbiór pieśni kun-

sztownych, tworzonych na schyłku Wieków Śred- 5—5.5; barwy różowej, cytrynowej, zielonej i sza-nich, a nawet później na dworach królów kastyl- ro-niebieskawej, z blaskiem szklistym lub perłowym

na płaszczyznach łupliwości, tłustym gdzieindziej; przezroczysty do przeświecającego. Rozbiory C. z Ditro w Siedmiogrodzie i z Miaska na Uralu dają przeciętnie: 37.28 krzemionki, 28.64 glinki, 17.89 sody i potażu, 6.95 wapna, 6.16 dwutlenku węgla, 4.03 wody; z czego wynika wzór:

Na ₈(Al.₂)₄Si₉0₃₄+2CaC0₃-ł-3H₂0, w którym pierwszy wyraz odpowiada wzorowi nefelinu. Przy wypalaniu mętnieje, wbrew nefeli-nowi, który pozostaje przezroczystym, prawdopodobnie wskutek utraty dwutlenku węgla. Pod dmuchawką stapia się trudno w szkło białe, pęche-rzykowate; w kwasie solnym rozpuszcza się ze wzburzeniem całkowicie, a roztwór przezroczysty wydziela krzemionkę galaretowatą, dopiero przy gotowaniu lub odparowywaniu; kwas szczawiowy go rozpuszcza z wydzieleniem szczawianu wapnia. Znajduje się w Miasku na Uralu, w Tunkińsku w Syberyi, w Lichtfield w stanie Maine (Ameryka północna), w Ditro (Siedmiogród), w Barkevig pod Brevigiem (Norwegia), w prowincyi Dalekarlii (Szwe-cya); wszędzie zwykle wśród eleolitowych syeni-tów.

skich, portugalskich i aragońskich. Pierwotnie spisywano w takich antologiach utwory różnych współczesnych poetów dworskich, co nadawało im pewien specyficzny charakter, zgodny z nastrojem czasu i otoczenia. Dla tego też w oczach historyków literatury posiadają one wielką wartość, tern bardziej, że wiele utworów tylko w nich się przechowało. Ważniejsze z Ców są: 1) Portugalski C. króla Dyonizego (z końca XIII i początków XIV w.), przechowany w rękopisie biblioteki Watykańskiej. Część jego, zawierającą pieśni samego Dyonizego, wydał już dawniej de Moura p. t. „Can-cioneiro del rei Dom Diniz“ (Paryż, 1847); wybór innych pieśni ogłosił drukiem Varnhagen p. t. „Can-cioneirinho de trovas antigas“ (Wiedeń, 1870); całość wydał E. Monaci jako „Canzoniere portoghe-se della Biblioteca Vaticana“ (Halla, 1875) i T. Braga p. t. „Cancioneiro portuguez da Vaticana“ (Lizbona, 1878) z krytycznemi poprawkami. Uzupełnieniem jego jest „II canzoniere portoghese Co-locci-Brancuti”, wydał E. Monaci i E. Molteni (Halla, 1880). — 2) C. geral de Garcia de Resende z czasów Jana II i Emanuela Wielkiego, drukowany już w r. 1516 (w Almeryi i Lizbonie), wyszedł z druku w nowej, krytycznej edycyi, sporządzonej przez Kauslera (2 tomy, Stuttgart, 1850—1851).— 3) Hiszpański C. de Juan Alfonso de Baena, zawierający w sobie utwory 55 poetów z czasów Jana I, Henryka III i Jana II, wyszedł z druku dopiero w nowszych czasach, prawie jednocześnie w dwóch edycyach: Ochoa i Gayangosa za wstępem Pidala (Madryt, 1851) i P. Michela (Lipsk, 1852).—4) Prawie takąż wartość posiada i C. de Lope de Stuńiga z w. XV, wydrukowany w Madrycie (1873) podług rękopisu, znajdującego się w bibliotece narodowej madryckiej. Późniejsze C. miewają charakter ogólniejszy i zawierają w sobie utwory różnych czasów. Najważniejszym z nich jest hiszpański C. general, zredagowany przez Jana Fernandeza de Constantina (drukowany bez ozn. miejsca i roku na schyłku XV lub w początkach XVI w.); śpiewnik ten, uzupełniony przez Ferdynanda del Castillo, najwięcej był rozpowszechniony i drukowany kilkakrotnie (Walencya, 1511; Antwerpia, 1557 i 1573). Obok tych i kilku pomniejszych CC. istnieją pod tąż nazwą antologie albo pojedyń-czych poetów (np. Lopeza Maldonado, Jana de Luzon) albo też zawierające w sobie poezye różnych autorów, lecz pokrewne sobie treścią; takim jest C. de Ramon Dolario (Saragossa, 1489), „Vita Christi“ (Saragossa, 1492) i inne. Kataloński Can-ęoner d’amor“ znajduje się w rękopisie w Bibliotece Uniwersyteckiej w Saragossie i w Bibliotece narodowej paryskiej.

Cancrin, Cancrine, ob. Kankryn.

Cancrinit G. Rose (miner.). Minerał ten uważany jest za odmianę nefelinu czy eleolitu, zawierającą nieco węglanu wapnia i wody. Występuje on w masach zbitych lub prętowatych skupionych, z łupliwością zupełną równolegle do ścian słupa sześciokątnego foremnego. C. wł. 2.42—2.46: tw.

K. J.

Cancroma L.Sawaku. Ptak brodzący (Gral-latores), do rodziny Czaplowatych (Arderidae) zaliczony, bardzo oryginalnej powierzchowności, z powodu szczególnego dzioba. Dziób długi, spłaszczony, szeroki, o szczycie krawędzistym, wyraźnym, i końcu szczęki szczupłym i haczystym. Nozdrza

iHS

mm

:/Ą

Fig. 403. Cancroma cochlearia.

nasadowe, zbliżone; od nozdrzy ciągnie się rowek po bokach szczytu aż ,do samego końca dzioba. — Szyja krótka i gruba, nogi wysokie, skoki pokryte z przodu wielkiemi sześciokątnemi tarczami; palec wielki poziomy, osadzony na wewnętrznej stronie skoku. Lotka 4-a najdłuższa. Ogon o 12-u sterówkach. Pióra na karku u samca przedłużają się w czub. Jedyny gatunek C cochlearis. L. Zamiesz-

A. S.

And. S.

Candeisch, ob. Kandesz.

Candela, mia-sto w departamencie włoskim Foggia (Apulia północna), na samej granicy z departamentem Avellino, w pagórkowatej okolicy wschodnich stoków Apeninu, 515 m. nad p. m., przy dr. żel. Foggia-Potenza; posiada piękne kościoły i przeszło 6,000 m-ców, którzy na żyznym gruncie uprawiają wino, zboże i owoce południowe.

Canderroa Bernard, de, malarz hiszpański, szczególnie miniaturzysta illuminator. Od 1514 do 1518 r. zajęty był wraz z innymi artystami przy zdobieniu ornamentami mszału, przechowywanego dotąd w katedrze w Toledo; mszał ten należy do najbogatszych pomników malarstwa miniaturowego hiszpańskiego XVI w., sporządzony był na zamó- Wycieczki w okolice Genewy, a szczególniej jedna,

W. G.

kuje lesiste okolice Brazylii, obfitujące w wody; czoło jego, podgarle i przód szyi białe, wierzchołek głowy i czub u samca czarny; wierzch ciała, lotki i ogon jasno-szary, spód żółtawo-biały, barwy wpadającej w czerwonawy; dziób brunatny, nogi żółtawe. Dochodzi do 58 cm. długości. Karmi się przeważnie rybami.

f Candé, stolica kantonu w departamencie francuskim Maine et Loire, okręgu Segré, na samej granicy z dep. Loire inférieure; piękny zamek Lour-mont, wielkie łomy kamienia łupkowego, 2,200 m-ców.

And. S.

wienie kardynała Cisnerosa.

Candia, ob. Kreta.

Candianc, słynny ród wenecki, który dał w IX i X wieku pięciu dożów rzeczypospolitej weneckiej. Pietro 0. I, obrany dożą r. 887, umarł tego samego roku podczas wojny ze Słoweńcami (Scla-voni).—Pietro C. II, obrany dożą r. 932 (f 939) otrzymał od cesarza wschodniego, Romana Leka-pena, godność protospatera; przez szczęśliwe wojny ze Słoweńcami i Dalmatyńcami rozszerzył granice terytoryum rzeczypospolitej; zdobył także Comacchio.—Pietro C. III, był dożą od r. 942 do 959; za jego rządów piraci z Tryestu porwali z kościoła w Castello dwanaście młodych patry-cyuszek weneckich, które, podług ówczesnego obyczaju, miały być tego samego dnia, w wigilię Matki Boskiej Gromnicznej, zaślubione; doża puścił się w pogoń za piratami i po zaciętej walce w lagunach Caorle odebrał im ten łup drogocenny. Na pamiątkę tego zwycięstwa Wenecya ustanowiła doroczne święto, podczas którego oprowadzano w tryumfie po mieście 12 dziewic i wyposażano je kosztem rzeczypospolitej. C. III był zmuszony stłumić bunt, wywołany przez własnego syna, którego, mimo, iż mu sam wspaniałomyślnie przebaczył, prawo odsunęło raz na zawsze od wszelkich urzędów publicznych. — Pietro C. IV, ów syn zbuntowany, otrzymał jednak po śmierci ojca godność doży; ożenił się z Qualdradą, córką Hugona, margrabiego Toskanii, która mu wniosła w posagu liczne i bogate ^dominia; otoczył się gwardyą przyboczną, złożoną z cudzoziemskich najemników, i przy jej pomocy zaczął gnębić rodaków; Wene-■cyanie zbuntowali się, a nie mogąc zdobyć pałacu •doży, wzniecili pożar. Pałac, kościół św. Marka

i 300 domów stało się pastwą płomieni. C. IV został zamordowany wraz z synem małoletnim, w chwili, gdy uciekał (976).—Witalis C. V, brat poprzedniego i jego następca, umarł r. 979. r-Candido Peter, malarz holenderski ob. Witte. Candidus Veronensis, pod tym pseudonimem r. 1709 wyszło dzieło „Ecclypsis Poloniae, orbi po-lonico demonstrata“, którego autorem, według Nie-sieckiego, miał byé Antoni Stanisław Szczuka, podkanclerzy litewski (ob.).    *

Candolle Augustyn Pyramus De (* w Genewie 4 lut. 1778—f 1841), w niedługim czasie po śmierci Bernarda de Jussieu, Hallera i Linnego. Pochodził ze starej szlachty Prowancyi, z której kilku członków, chroniąc się przed religijnemi prześladowaniami przy schyłku XVI stul., osiadło w Genewie. Tu kształcił się De Candolle pod opieką troskliwych i rozumnych rodziców. Wpływ światłego ojca w urabianiu szlachetnego charakteru młodzieńca i szerokich jego na życie poglądów przeważał. Nic atoli w początkowem jego kształceniu się w naukach nie zapowiadało późniejszego zamiłowania do botaniki, której całe poświęcił życie. Literatura, tłómaczenia starożytnych poetów, próby rymotwór8twa, kursa filozofii i prawa, zatrudniały kolejno i pochłaniały umysł młodzieńczy całkowicie.

nieco dalsza i dłuższa, w r. 1793 przedsięwzięta do Champagne, uroczej wioski u stóp Jura położonej, którą wtymźe czasie rodzice jego zamieszkiwali, skierowały badawczy ten umysł do śledzenia świata roślinnego. Na wiosnę 1794 r. lekcye botaniki Vau-cher’a, prowadzone w skromnym podówczas ogrodzie, świeżo przez Tow. Fizyki i Hist. Nat. założonym, pociągają już swoim urokiem De Candolle’a. W r. 1797 wraz z kilku towarzyszami i serdecznymi przyjaciółmi odbywa on pierwszą swoją podróż do Paryża, zachęcony do niej przez Dolomieu’go, pod którego opieką blizką i serdeczną w czasie tej bytności zostaje. Teraz z całym zapałem poświęca się De C. naukom przyrodniczym. Dolomieu zapoznaje go z Deleuze’m i Desfontaines’em, słynnymi podówczas botanikami. Z tym ostatnim nieco później De C. w ścisłą wchodzi zażyłość. Po sześciomiesięcznym pobycie w Paryżu powraca do Genewy, gdzie zbliża się do Senebier’a, nie szczędzącego mu rad, wskazówek, a nadewszystko zachęty do pracy nad fizyologią roślin, którą sobie De C. był obrał. W następnym roku, 1798, w chwili kiedy Genewa, straciwszy niepodległość, nie dawała możności do znalezienia sobie zawodu, De C. powtórnie wyjechał do Paryża, próbując poświęcić się medycynie. Zrażony do niej wprędce, do studyów nad naukami przyrodzonemi powrócił. Zwróciwszy na siebie uwagę mistrzów, ja szczególnie Des-fontaines’a, wezwany został do redagowania artykułów botanicznych w encyklopedyi. Te artykuły Poiret wydał nieco później, nie uprzedziwszy o tern autora. Uskarżając się na to w Pamiętniku swoim „Mémoires et Souvenirs d’Augustin Pyrame de Candolle, écrits par lui môme et publiés par son fils.“ (Genewa 1862), na stronicy 58, prostuje błę-

Enoyklop. Pot« z. ILuitr. T. I.

Wyrazy nie umieszczone pod C znajdują się pod K.

128

dy, jakie się tam wkradły, usprawiedliwiając je tucyi i nasuwała mu myśl zaprowadzenia podobnej młodzieńczym wiekiem, a stąd brakiem doświadczenia. Pierwsza praca, którą napisał w 19 roku życia, nosi tytuł: „Notes sur quelques genres de Siliculenses et en particulier sur le nouveau genre Senebiera“ „Mém. Soc. d’Hist. Nat.“ (Paryż, 1799).

w Paryżu, jeśli jej tam brakowało. — Tą drogą powstało między innemi w Paryżu rozdawnictwo ubogim zupy Rumfordzkiej, które, na razie nie zbyt przychylnie przyjęte, wkrótce okazało się tak dalece potrzebnem i pożytecznem, iż coraz szersze przyjmowało rozmiary; następnie Towarzystwo Filantropijne, mające na celu niesienie pomocy ubogim, chorym, uczącym się i robotnikom; dalej Towarzystwo Zachęty Przemysłu ludowego, fundowane na wzór dawnego Towarzystwa Genewskiego rzemiosł.—W 22-m roku życia przedstawiony Akademii, jednocześnie prawie, jako deputowany m. Genewy, stanął De C. przed pierwszym konsulem, śmiało się o prawa rodzinnego miasta upominając. Bonaparte

mał. Mógł, jak sam powiada, raczej je przyśpieszyć, ażeby zachować pod swojem imieniem gatunki przez siebie istotnie jako nowe opisane, na myśl jednak, że ta podwójna nomenklatura sprawiłaby tylko zamieszanie w nauce, a przytem, że praca jego okazać-by się mogła niedostateczną, De C. zaniechał ogłaszania jej drukiem, cierpliwie oczekując na zupełne ukończenie dzieła Pallasa. W miarę jak pojawiały się zeszyty monografii Pallasa, De C., znajdując nieledwie w każdym opisane przez siebie gatunki, zmuszony był przekreślać imię swoje, kładąc natomiast imię szczęśliwszego poprzednika. Przeszło 50 gatunków przez siebie odkrytych i opisanych poświęcić musiał tym sposobem. A było to prawdziwe poświęcenie, pierwsza ofiara miłości własnej, złożona w imię poszanowania praw pierwszeństwa, zarówno jak i nauki. Monografię swoją wydał De C. w „Bull. Soc. Philom.“ (thermidor An. X.) p. t. „l’Astragalologia.“ (1 vol. in folio, Paryż, 1802). Szlachetny umysł De Can-dolle’a, mimo tego oddania się nauce, szukał jeszcze innych dróg i sposobów służenia ludzkości; czuł, iż same jego badania nad botaniką starczyć jej nie mogą. Nie pożałował też ni czasu, ni trudu, ażeby prawdziwie potrzebującym przyjść z pomocą. Związany przyjaźnią z Benjaminem Delessert’em, równie jak on szlachetnie czującym, a mającym nad nim tę jedynie wyższość, że mu na środkach materyalnych nie zbywało, De C. we wszystkich filantropijnych przedsięwzięciach, wspólnie z tym przyjacielem podjętych, rozwijał cały zasób energii młodzieńczej, tak chlubnie o dzielności jego umysłu i serca świadczącej. Każda wycieczka do rodzinnej Genewy nastręczała młodemu filantropowi sposobność do poznania jakiejś dobroczynnej insty-

Stosunki z Desfontaines’em i de L’Heritier’em, z których rad, zarówno jak bogatych zbiorów i bibliotek, De C. korzystał i pod których okiem pracował, przyczyniły się nie mało do szczęśliwego opracowania tekstu do roślin mięsistych (gruboszowatych), dołączonego do świetnie illustrowanych rycin Re-donté’go. Ze wspólnej tej pracy wynikło dzieło p. t. „Historia Plantarum succulentarum“, którego wyszło zeszytów 28; wydawnictwo to, przerwane skutkiem zaszłego nieporozumienia pomiędzy auto- j przyrzekał otoczyć je swoją opieką. Skutkiem tego rem a wydawcą, następnie z powodu bankructwa te- ! poselstwa De C-wi przyznano w projekcie przyszłej go ostatniego^zupełnie zaniechanem zostało. Jedno- ! reformy szkół tytuł prof. Akademii. Skończyło się cześnie De C. prowadzi liczne doświadczenia z fi- jednak na tytule, bo rzecz sama tym razem usku-zyologii roślin i opracowywa monografię Astraga- teczniona nie została. — Ożeniony w 1802 z mło-lów (Traganka). Prąca ta, która stawiała De C. s dziutką Fanny Terras, dla chleba podjął się b. cięż-już w szeregu odznaczających się botaników i po- kiego zadania. Było niem trzecie wydanie „Fio-zyskała wraz z uznaniem Akademii chętnego wy- ry Francuskiej“, które mu Lamarck w tymże dawcę w księgarzu Garuerim, nagle niespodzianej czasie powierzył. Do tej żmudnej pracy zabrał się doznała przeszkody. Przeszkodą tą była, traktu- De C. z tym zapałem, jaki go wszędzie i zawsze jąca tenże sam przedmiot, prac uczonego Pallasa, ; cechował, a prowadził ją z taką wytrwałością, iż która w tymże czasie wychodzić zaczęła. Z wiel- i w lat kilka już wydrukowaną była (w 1805). Dzieło ką przykrością De C. wydawnictwo swojej powstrzy- \ to, z gruntu przerobione, dopełnione, zostało nadto

zbogacone opisem przeszło 2,000 gatunków roślin. Loiseleur Deslongchamps, szwagier Lamar-cka, uzyskawszy w przyjacielski sposób próby wychodzącej „Flory“, popełnił nadużycie, wydając w streszczeniu tęż „Florę francuską“, jako swój podręcznik do herboryzacyi p. t. „Flora Gallica“. Okoliczność ta skłoniła De C-a do bezwłocznego wydania dokładniejszego i dogodniejszego podręcznika. Wyszedł on w 1806 roku pod tyt. „Synopsis plantarum in Flora Gallica descriptarum“; w następnym czasie wydany przez p. Duby p. t. „Botanicum Gallicum“ (1828—1830). Na wstępie tejże „Flore française“ pomieścił De C. swoje „Zasady elementarne botaniki“, świetne na ową epokę (później wydane oddzielnie); był to jego własny kurs fizyologii roślinnej, którą autor, powołany do zastępstwa Cuvier’a, wykładał w Collège de France w latach 1803 i 1804. Z tego tytułu dopuszczony przez paryski fakultet medyczny do bronienia rozprawy, z pominięciem przedwstępnych egzaminów, De C. bronił w 1804 słynnej swojej tezy „O własnościach leczniczych roślin“. („Thèse sur les propriétés médicales des plantes“). Powtórnie ogłosił ją w r. 1816, a w dwa lata potem (1818) przetłómaczył ją Perleb na język niemiecki i wydał w Aarau. We wzmiankowanej powyżej „Flore française“, na oddzielnej karcie oznaczone były wszystkie miejsca badane i nie badane pod względem botanicznym. Dla dopełnienia braków, ówczesny minister spraw wewnętrznych, Champagne, zażądał od autora, by w ciągu lat 5-eiu przebiegł Francyę i zbadał jej roślinność pod względem, geograficznym i ekonomicznym. Z podróży tych powstał cały szereg nowych prac, i tak: dzieło zatytułowane: „Rapports sur les voya-

ges botaniques et agronomiques, faits dans les j niestrudzony przyrodnik jął krzątać się około wy-départaments de l’empire, d’après les ordres de ¹ dawnictwa „Systema naturae Regni Vegetabilis“.

Son Excel, le Ministre de l’intérieur“ w 1 tomie 1 Pierwszy tom tego dzieła ukazał się w 1817, drugi

n 8° (1813), dalej drugie p. t. „Géographie agricole et botanique“. („Diet. rais. d’Agriculture Vol. VI) i „Mémoire sur la géographie des plantes de France“ (Mèm. Soc. d.Acclim. 1817).—Obeznanie się z florą francuską dało z drugiej strony możność De C-owi do napisania następujących prac: „Note de quelques plantes nouvelles trouvées en France“ („Bul. Soc. Philomatique avril 1808“); „Icônes plantarum Galliae rariarum“ (1808) z 50 tablicami rytowanemi, i nakouiec do uzupełnienia „Flore française“ całym jednym dodatkowym tomem (1815). W ciągu tych prac zaszła śmierć Adansona, wskutek czego De C. po raz wtóry przedstawiony został Akademii ale ponieważ współ-ubiegający się z nim Palisot de Beauvois, większością 3 głosów wybrany, wakujące zajął miejsce, zdecydował się przeto młody uczony do przyjęcia opróżnionej w 1808 po prof. Broussonet’a katedry w Montpellier. Mianowany w 1810 profesorem Szkoły Medycznej, dyrektorem ogrodu botanicznego i prof, botaniki na fakultecie nauk przyrodniczych, z prawem wykładania wspólnego kursu na obu wydziałach. W czasie swej bytności w Montpellier ułożył spis tamtejszego ogrodu botanicznego i wydał go w 1813 r. p. t. „Catalogus plantarum Horti botanici monspeliensis“, opatrzywszy go nader waż-nemi uwagami i spostrzeżeniami. W tymże roku drukował w Paryżu „Recueil de mémoires sur la botanique“ w którym mieściły się: „Observation sur les Composées; Mémoire sur le Chailetia; Mém. sur les Ochnacées et les Simaroubées; Monographie des Biscutelles ou Lunettières“. Naczelne wśród tych prac miejsce zajmuje znakomita „Theorie élémentaire* (1-e wydanie Montpellier, 1813), którą sam autor za najcelniejszą część całego tego dzieła uważał. Teorya owa opierała się na jedności budowy organicznej, objaśniając wszelkie zboczenia od normalnej symetryi faktami zrastania, zronienia i zwyrodnienia organów. Książka ta, rzucająca nowe i żywe światło, rozszerzyła w całej Europie metodę t. z. „przyrodzoną“, przeciwstawiając ją rozpowszechnionemu w owym czasie sztucznemu układowi Linnego. — W Montpellier również powziął De C. pierwszą myśl swojego „Systema“ i tu materyały do pierwszego tomu już przygotował. W 1815 mianowany rektorem Akademii niedługo tę godność piastował. Ówczesne wypadki polityczne zakłóciły mu spokój, sprowadzając nań udręczenia, z przyczyny jego liberalnych pojęć i przekonań religijnych wynikłe. Opuszczając Francyę, przeniósł się De C. do Genewy w 1817, gdzie spotkało go tak słusznie należące mu się uznanie. Powołany na katedrę historyi naturalnej, dla niego utworzoną, został jednocześnie dyrektorem ogrodu botanicznego, członkiem Rady Stanu kantonu Genewy i członkiem Rady Związkowej Helweckiej. Od wielu lat członek korespondent Paryskiej „Académie des Sciences“ w 1828 zaliczony został w poczet jej ośmiu członków cudzoziemców. Ustaliwszy się w Genewie,

w 1821. Dla przejrzenia i porównania zielników, których synonimy przytaczane były na wiarę, liczne przedsiębrał podróże, i tak, między innemi, odbył podróż do Anglii dla zielnika Banksa, do Paryża dla zbiorów tamtejszego Muzeum do Bazylei dla zielnika Bauhina. Gdy atoli praca w ten sposób podjęta stawała się za nadto rozległą i do wykonania swego wiele nasuwała trudności, podjął ją De C. w mniejszych rozmiarach. Z tego powstał najpiękniejszy pomnik nowoczesnej botaniki: „Pro-dromus Systematis naturalis Regni vegetabilis“.

Nad monumentalnem tein dziełem pracował znakomity badacz wespół z synem, Alfonsem, i kilku uczniami do końca swego żywota. Umarł w Genewie 9 wrz.

1841.—Alfons de Candolle prowadził w dalszym ciągu prace ojca do 1874, ograniczywszy się do opisu Dwuliściennych (Dicotyledonae). Obok tych prac wydał jeszcze Aug. de Candolle wiele nader ważnych monografij wielu rodzin roślin, tych mianowicie, które w „Prodromus“ tylko treściwie opisał. (Wyszczególnienie ich ob. w „Thesaurus Litteraturae Botanicae“ G. A. Prietzla). Studya nad niemi ogłosił w dziele p. t.: „Collection de mémoires pour servir à l’histoire du Règne végétal“. W tymże czasie dostarczał tekstu do „leones plantarum“ (ob. Delessert), do „Plantes rares du jardin de Genève“, drukował drugie wydanie swojej „Théorie élémentaire“ (Paryż, 1819); staraniem Alfonsa de Candolle’a wyszło trzecie wydanie w 1844. Wydał kurs botaniki w 2-ch częściach, a mianowicie: „Organographie végétale“ w 1827 (2 vol. in 8-0, 60 tabl.) i „Physiologie végétale“ w 1832 (3 vol. in 8-o). Wogóle dzieła de C-a są bardzo liczne. Szczegółowe ich wyliczenie znajduje się w wyżej przytoczonym: „Thesaurus Litteraturae Bo-tanicae” Prietzla, jako też w „Mémoires et souvenirs de Aug. Pyrame de Candolle publiés par son fils“ (Genewa, 1862)C Pamiętniki te z wielu względów szacownym są materyałem. Kreślone z ujmującą prostotą, wtajemniczają nas w szczegóły tego niepospolitego życia. Jak w źwierciedle odbija się w nich człowiek z całą swoją świetną inteligen-cyą, bystrem i źywem pojęciem, niezmordowaną czynnością, z całą zacnością serca i jak kryształ czystym charakterem.—Rodzinna Genewa zawdzięcza de Candolle’owi rozwój nauk przyrodniczych, z których od jego czasów słynąć zaczęła i po dziś dzień słynie.—’Zielnik de C-a w części odziedziczony przezeń po L’Hórłtier, pomnażany w ciągu całego życia przez niego samego, jak również przez jego następców, uważany jest za jeden z najznakomitszych zielników w Europie.    J- A-

Candolle Alfons Ludwik PiotrPyramus, C, De. Syn Augusta Pyrama (* w Paryżu 28 paździor- / nika 1806). Idąc w ślady ojca swego, poświęcił ^ się wyłącznie botanice. Ogłosił prace następujące: 1) „Monographie des Campanulóes“ (Paryż, 1830), in 4-to z 20-tu tabl.; 2) „Mémoire sur la famille des Anonaceae et en particuler sur les espèces du pays des Birmans“ (Genewa, 1832), in

J. A-

J. A.

J. A.

Dr. J. P.

Ai d. S.

Canons (po łacinie śpiewająca), wedługOwi-dyusza (Metam. XIV. 320—440) była to nimfa wielkiej piękności, z nadzwyczaj miłym głosem, córka Janusa i Venilli, zaślubiona przez króla lau-renckiego Picusa. Cyrce, ujrzawszy raz tego ostatniego na łowach, zapłonęła ku niemu tak namiętną j miłością, iż, przemieniwszy się w dzika, w gąszcz j go w pościgu za sobą pociągnęła, aby mu tam ! wyznać swoje uczucia; a gdy Picus nią wzgardził, obróciła go w dzięcioła (picus po łacinie dzięcioł), jego zaś towarzyszy w różne zwierzęta. C. sześć dni i sześć nocy błąkała się po lesie, poszukując ukochanego męża, aż wreszcie padła z utrudzenia na brzegu Tybru, i tam po raz ostatni cichą pieśń zaśpiewawszy, rozpłynęła się lekkim wietrzykiem.

4-to, z 4-ma tabl.; 3) „Introduction à l’étude de la botanique ou traité élémentaire de cette science“ (Paryż, 1835), 2 t., in 8-o; 4) „Distribution géographique des plantes alimentaires“ (Genewa, 1836), in 8-0; 5) „Notice sur le jardin botanique de Genève“ (Genewa, 1845), in 8-o; 6) Géographie botanique raisonnée ou exposition des faits principaux et des lois concernant la distribution géographique des plantes de l’époque actuelle“ 2 tomy, (Paryż, 1855), in 8-0; 7) „Lois de la nomenclature botanique. Texte préparé sur la demande du comité d’organisation du Congrès international de botanique de Paris du 16 Août 1867“ (Paryż, 1867), in 8-0, 60 str.

CanàolleKazimierzPyramus De, synAifon-sa (* w Genewie, 1836 r.). Za przykładem dziada i ojca swego poświęcił się także botanice. Dotychczas wydał następujące prace: 1) „De la pro duction naturelle et artificielle du liège dans le chêne-liège“ (Genewa, 1860). in 4-o, 13 str., z 3 tab.; 2) „Théorie de l’angle unique en phyllotaxie“ (Genewa, 1866), in 4-o, 32 str., z 7 tabl.; 3) „Théorie de la feuille“ (Genewa, 1868), in 8-o,-35 str., z 2-ma tabl.; Kazimierz de Candolle opracował rodziny Iuglandaceae i Myricaceae do „Prodromu“, XVI, 154—155.

Candollea, Kandollina. Rodzaj roślin, z rodziny Dilleniaceae, typ plemienia Candolleae, utwo-' rzony przez Labillardier’a („PI. N. Holl.“ II, 33, t. 176), na cześć Augusta Pyrama de Candolla. Ma kwiaty obupłciowe; kielich 5-listkowy o listkach wolnych, dachówkowatych, trwałych, utwierdzonych na osadniku nieco wypukłym. Korona złożona z 5 płatków naprzemianległych, dachówkowatych, opadających. Pręciki, zrosłe nitkami po cztery, tworzą 5 wiązek przeciwległych płatkom korony. W niektórych gatunkach bywa prócz tego jeden pręcik wolny, naprzemianległy z płatkiem; pylniki wewnątrz-zwrotne, otwierające się w szpary podłużne. Rodnia złożona z 5 owocolistków wolnych, przeciwległych płatkom korony, rzadziej z ^mniejszej liczby, utworzonych z zalążni 1-komorowej, zawierającej na łożysku ściennem wewnętrznem najczęściej po dwa zalążki wznoszące się. Owoc po większej części suchy, mieszek, otwierający się. Nasiona, opatrzone w czepek, pod swoją skórą obejmują bielmo mięsiste i zarodek maleńki. Rodzaj C. składa się z krzewów i podkrzewów, o liściach naprzemianległych, pojedynczych, bez przy-listków, o kwiatach samotnych, wierzchołkowych, żółtych. Znanych jest 15 gatunków, wszystkie pochodzą z Australii (Ob. H. Bn., „Hist, des plant.” I, 89, fig. 115 — 123). Niektóre gatunki C. są hodowane w szklarniach europejskich.

Candy, ob. K au di.

Canea, ob. Ch ani à.

Canella, Korzybiel, rodzaj roślin z rodziny Guttiferae, obejmujący drzewa korzenne Amer, połud. C. alba ( Winterona canella), znajduje się w handlu pod nazwą kory kanelowej lub cynamonu białego, zawiera oleje ostre aromatyczne i właściwą istotę cukrową, k an e linę; za

lecaną jest przez lekarzy angielskich w chorobach żołądkowych, w Ameryce jest przyprawą kuchenną.

Canella Józef Marya (* w Riva d. 5 sierpnia r. 1788—f d. 29 grudnia r. 1829 w Trydencie), lekarz włoski. Na uniwersytet uczęszczał w Ins-bruku, Landshucie i Padwie, gdzie w r. 1811 został doktorem med.; następnie udał się do Paryż t dla dalszego wykształcenia się w chirurgii i oku listyce. Po powrocie zajmował się z powodzeniem praktyką w mieście rodzinnem i w Trydencie, gdzie w r. 1824 został chirurgiem szpitala św. Klary. Był zręcznym i szczęśliwym operatorem oraz płodnym pisarzem; z prac jego zasługują na wzmiankę: 1) „Storia d’una frattura del collo del femore erroneamente dichiarata lussazione“ (Brescia, 1815); 2) „Riflessioni critiche ed esperienze sul modo di operare la cateratta col mezzo della cheratonissi“ (Medyolan, 1819); 3) „Cenni sulla estirpazione della bocca e del collo dell’ utero nei casi di Scirro o cancro“ (Medyolan, 1821); tłóma-czył też z niemieckiego na włoski dwie prace J. N. Sautera i Dzondiego i wydawał czasopismo: „Giornale di chirurgia prattica“ (1825—29).—Por. De Tipaldo „Biografia degli Italiani illustri“, (Wene-cya, 1834—1845) T. V, str. 302.

Canello Hugo Anioł (* 1848 — f 1883), literat i romanista włoski, studya uniwersyteckie odbywał w Padwie, następnie w Bonn i tu poświęcał się głównie romanistyce. Po powrocie do kraju został docentem w Padwie (1872), później w Medyolanie (1875), w końcu otrzymał profesurę literatur romańskich w Padwie. Z prac jego ważniejsze są: „Sulla storia della lingua italiana“ (1872), „Storia letteraria italiana nel secolo XVI“ (1880) i „La vita e le opere del trovatore Arnaldo Daniello“ (1883), praca uwieńczona nagrodą kongresu międzynarodowego w Montpellier.

Ganelones, 1) c. departament rzeczypospolitej Urugwajskiej (Am. pd.) obejmuje kraj nadbrzeżny przy zatoce Rio-de-la-Plata, na przestrzeni 4,752 km. kw. i liczy 72,093 m-ców t. j. 15 na 1 km. kw. (1889). Kraj obdarzony jest klimatem nieco suchym, ale urodzajny, wydaje zboże wszelkiego rodzaju, kukurydzę,owoce, ma przy tern niezłe pastwiska, bardzo podatne do hodowli owiec.—2) C. właściwie Guadelupe de C., stolica poprzedniego, na północ od Montevideo, założona w 1781 r.; około 3,000 m-ców.

ministra finansów. Niewdzięczny i okrutny Ferdy-Cańes Franciszek, oryentalista hiszpański (* nand VII, wstąpiwszy ponownie na tron w r. 1814,

W nowszych czasach przekonano się, że cała ta w r. 1812 wyłoniła się konstytucya, a następnie baśń jest wymysłem poetycznym Owidyusza, wzo- za regencyi narodowej pełnił zaszczytnie obowiązki rowanym na innych mitach w tym rodzaju.

w Walencyi w 1730 r.—f w Madrycie 1795). Był franciszkaninem i jako misyonarz przebywał 16 lat w Damaszku, gdzie oddał się nauce jęz. arabskiego. Wydał gramatykę tego języka ze słownikiem p. n. „Grammatica arabigo-espańola, vulgar y literal, con un diccionario arabigo-espafiol“ (Madryt, 1775 r., w 4-ce), oraz wielki słownik „Diccionario espańol-latino-arabigo“ (Madryt, 1787, w 3-ch wiel. tomach in folio).

Cańete 1). C. miasto główne okręgu t. im., w departamencie chileńskim Arauco; o 5 mil od wybrzeża Oceanu Wielkiego; okrąg C. liczy 4,500 km. □ i 30,000 m-ców.—2). C., rzeka pobrzeżna, w rze-czypospolitej Peruwiańskiej, spływa z Kordylery Zachodniej, zrasza południową część departamentu Limy, kierunek biegu połuduiowo-zachodni, długość 180 km. Niedaleko uścia leży — 3). C., miasto połączone drogą żelazną z portem nadmorskim Cerro-Azul; prowadzi handel ryżem, kukurydzą, rybami i cukrem, liczy około 2,000 m-ców i posiada w pobliżu ruiny dawnego wodociągu z epoki jnków.

And. S.

Cańete Emanuel (* 1822 w Sewilli), poeta i literat hiszpański. Po ukończeniu studyów w Ka-dyksie został urzędnikiem w ministeryum spraw wewnętrznych, później sekretarzem rady generalnej dobroczyności publicznej. Od r. 1858 jest członkiem akademii hiszpańskiej. Jako liryk, C. ogłosił drukiem „Poesias“ (1858), w których okazał więcej uzdolnienia deklamatorskiego, niż uczucia; przychylnej oceny doznały jego ody filozoficzne i religijne. Jako dramaturg napisał: „Un rebato en Granada“ (Powstanie w Grauadzie ), „El duque de Alba“, „Los dos Foscaris“, „La esperanza de la patria“ (Nadzieja ojczyzny—wspólnie z Tomayo y Bausem), i t. d. Wielką powagą cieszą się jego artykuły i studya krytyczne, zwłaszcza z dziedziny literatury dramatycznej, której C. jest wytrawnym znawcą. Ważniejsze jego prace z tej dziedziny są: „Escritores espańoles y hispano-americanos“ (1884) i „Teatro espańol del siglo XVI“ (1885).

Canevesi Hieronim, rzeźbiarz krakowski, wezwany przez Zygmunta III z Medyolanu. Jego dwunastu apostołów na słupach kraty odgradzającej od ulicy kościół św. Piotra w Krakowie. Na zlecenie Anny, księżny Ostrogskiej, wyrzeźbił 50 posągów do kościoła jezuitów św. Jana w Jarosławiu, umieszczonych na słupach naokoło kolegium, z tych niewiele dotrwało do dziś dnia. Styl rzeźb C-go ma-nierowany, pełen przesady; łatwość pracy miał C. wielką, ale o prawdę form nie dbał, talent wszakże niezwykły w rzeźbach tych widać.

Canga-Arguelles don José (* w Asturyi 1770—f 1843), mąż stanu hiszpański, spędziwszy całą młodość na pracy nad ekonomią polityczną, wziął w r. 1808 udział w powstaniu przeciwko wojskom Napoleona I, zasiadł w Kortezach Kadyksu i należał do prac przygotowawczych, z [których

wynagrodził C-a, jak wszystkich, co mu dopomogli do powrotu na tron, prześladowaniami; to też C. przy-klasnął rewolucyi z r. 1820, która przywróciła obaloną przez króla konstytucyę i wróciła mu tekę finansów. Wówczas C. złożył Kortezom, p. t, „Memoria sobre el credito publico“ cenny meino-ryał o opłakanym stanie finansów hiszpańskich i odnośnych środkach zaradczych. Wydatki państwowe były wówczas dwa razy większe niż dochody; minister chciał ustanowić stały podatek w wysokości 140 milionów, oddać na rzecz skarbu siódmą część majątków duchownych, sprzedać posiadłości hiszpańskie położone w północnej Afryce, zaciągnąć 20 milionów pożyczki i zmniejszyć nadmierną liczbę urzędów, wszakże nie otrzy« mał tego wszystkiego i wkrótce głucha nienawiść króla zmusiła go do podauia się do dymisyi wraz z całym gabinetem. Wybrany do Kortezów, C. bronił energicznie konstytucyi i głosował za przyjęciem nadzwyczajnych środków wobec interwencyi Swiętego-Przymierza; po kapitulacyi Kadyksu i przywróceniu władzy absolutnej (październik 1823) musiał uciekać z kraju i szukać schronienia w Anglii, gdzie osiadłszy, napisał dwa cenne bardzo dzieła o finansach: „Elementos de la ciencia de hacienda“ (Londyn, 1825) i „Diccionario de hacienda“ (Londyn, 1827—1828). W r. 1826 otrzymał pozwolenie powrotu do Hiszpanii i został zamianowany archiwistą w Simancas; w ostatnich latach życia zbierał materyały do v„Ogólnej histo-ryi Hiszpanii“, nie przestawszy brać udziału w pracach politycznych, do których bywał powoływany przez rząd Izabelli II.—Hubrard „Histoire contemporaine de l’Espagne“; Soreuo „Mémoires“.—A. De-bidour w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    r-

And. S.

Cangas, nazwa kilku miast hiszpańskich, z tych ważniejsze: 1). C., miasto w departanencie Ponteve-dra (Galicya) nad odnogą Atlantyku Vigo (Ria de Vigo), 8,700 m-ców. — 2). C. de Tineo, znaczne miasto w departamencie Oviedo (Asturya), w malowniczej dolinie górskiej, zroszonej przez rzekę Nar-cea, 22,500 m-ców. — 3). C. de Onis, miasto w tymże departamencie, w pięknej dolinie rzeki Sella, przez którą wiedzie most starożytny, założone przez .Pelagiusza (Pelayo), który zebrał tu rycerstwo chrześciańskie do obrony przeciw Maurom i odniósł nad nimi zwycięstwo 718 r.—C. d. Onis było siedliskiem królów Asturyjskich.

W. G.

Cańgiamila Franciszek Emanuel(*r. 1702 —f d. 7 stycznia r. 1863), kanonik metropolitalny w Palermo, inkwizytor królestwa Sycylii, autor dzieła położniczo-teologicznego p. n. „Embriologia Sacra ovvero deU’ufficio de’ sacerdoti, medici e superiori, circa l’eterna salute dei bambini“ (Medyolan, 1751, tłóm. łacińskie tamże, tegoż roku, Palermo, 1758). W dziele tern podane są głównie przepisy odnoszące się do chrztu noworodków, nawet w czasie samego aktu rodzenia; autor stawia też żądanie, żeby księża w danym razie, jeślib.

cyi cięcia cesarskiego.

chy.

S. K

3. 1. 4. 3.

;zwykle

3. 1. 4. 3.

jednak posiadają tylko

zębów trzonowych.

K. J.

1843).

1669).

And. S.

Canina Ludwik, architekt włoski i znawca sztuki starożytnej (* w Casale (Piemont) d. 23 października 1795 r.—f we Florencyi 17 października 1856 r.). Pracami reuowacyjnemi, które z całą znajomością rzeczy przeprowadzał, C. dał się poznać księciu Kamilowi Borghese i ten powołał go do uskutecznienia restauracyi willi Borghese, jednej z najwspanialszych i najpiękniejszych we Włoszech,zbudowanej przed trzema blizko wiekami przez bów i Rumunów, często przemawiał w ich sprawie

lekarza nie było pod ręką, sami dokonywali opera

Dr. J. P.

Canieatti, miasto na wyspie Sycylii, w departamencie Girgenti, węzeł dróg żelaznych Girgenti-Caltanisetta-Licata, jest osadą maurytańską; posiada szkołę techniczną, kopalnie siarki, obszerną uprawę wina i owoców południowych, 20,785 m-ców. Okolica bardzo urodzajna, klimat jednak nieco su

And. S.

Canicula t. j. psia gwiazda, jedna z nazw Sy-ryusza (ob.); stąd też poszła nazwa dni kani-kularnych, kanikuły.

Canidae (paleont.). Zwierzęta psiej rodziny spotykamy wśród najdawniejszych znanych drapieżników; są one teżjedynemi drapieżnikami, posiadają-.

cemi pierwotną formułę uzębienia,

4. 2.

4. 3.

Najstarsze z nich (Cynodictis) mają jeszcze uzębienie bardzo blizkie rodzinie Miacidae, ale z postępem rozwoju, którego ostatnim wyrazem jest pies (Canis), ząb trzonowy krający wzrasta coraz bardziej ze szkodą tylnych trących, które ostatecznie również w wązkie krające ostrza przechodzą. Nogi też ich coraz wyższemi, biegowemi się stają, zamiast krótkich nastopnych nóg form dawniejszych. Ogon zawsze należycie rozwinięty. Szczątki tej rodziny obficie występują w pokładach oligocenowych europejskich i pólnocno-amerykańskich. Formy najdawniejsze zbliżają się| bardzo do wiwer i kun, za to wśród tej rodziny spotyka się już i przodków Niedźwiedziowatych. Do rodziny tej należą rodzaje: Cynodictis Brav, i Pomel, Temnocyon Cope, Cynodon Aym., Amphicyon Lartet., Cephalogale Jourdan i Canis L.

Canigou, wielogałęziste ramię górskie w Pirenejach wschodnich, odrywające się z węzła Col de Porteille, i wypełniające przestrzeń między rzekami Tet i Tech w departamencie francuskim Pirenejów wschodnich. Jądro główne stanowi granitowy pień ozterowierzchołkowy z najwyższym szczytem 2,785 m. nad p. m. wzniesionym (Signal de C.). Wyższe części tego pnia i wierzchołki pokryte są śniegiem przez siedm miesięcy w roku. Na szczycie zbudowano kilka chat, z których jedna służy do obserwacyj magnetycznych i meteorologicznych, inne przeznaczone są dla licznych turystów, znajdujących tu jeden z najpiękniejszych i naj rozleglej szych, widoków. Na stoku północno-zachodnim leży założone w XI w. opactwo St. Martin de C. W lasach, pokrywających średnie części zboczy, spotkać można niedźwiedzie, wilki i dziki; u podnóża liczne źródła siarczane, oraz kopalnie żelaza.

Pawła V papieża. Po ukończeniu tego dzieła papieże Pius VIII i Grzegorz XVI polecali C-e kierownictwo wielkich wykopalisk, jakich dokonywano na dawnem „Forum Romanum“ i przy „Via Apia". Prace przez C. w tym kierunku podjęte posłużyły za materyał do obszernych wydawnictw, które mu szeroką zjednały sławę. Akademia w Turynie powołała C-a na profesora architektury.—Celniejsze dzieła, wydane przez C-a z wielkim nakładem, są następujące: „Gli Edifizii di Roma antica, cogniti per alcune reliquie“ (Rzym, 1856), sześć tomów; „Descrizione storica del Foro romano e sue adja-cenze“ (Rzym, 1834); „Antica Etruria maritima“ (Rzym, 1851); „Pianta topograflca di Roma antica“ (Rzym, 1856); „L’Architettura domestica di svelte forme dei piü rinomati popoli antichi ed appli-cazione alle opere moderne“ (Rzym, 1852). „Descrizione deirantico Tusculo“ (Rzym, 1841). „Sull’ar-chitettura piu propria dei tempi cristiani“ (Rzym,

E. D.

Canini Marek-Antoni, rzeźbiarz i rytownik włoski XVII w.; prowadził dalej rozpoczętą przez syna ikonografię znakomitych ludzi i bogów pogańskich. Tablice tej ikonografii rytowane były przez Stefana Picarfa, Wilhelma Valet’a i innych. Tłóma-czenie, dokonane przez Chevrières’a, nosi tytuł: „Images des heros et des grands hommes de l’antiquité“.    w• °-

Canini Jan Anioł, malarz i rytownik (* w Rzymie 1617 r.—f wedle jednych w Paryżu, wedle innych w Rzymie 1666 r.), syn poprzedzającego, był uczniem Dominichina i Barbalunghi; towarzysząc kardynałowi Chigi do Frnncyi, poznał Colberta i przedstawiony był Ludwikowi XIV. Nosił tytuł: „malarzakról.szwedzkiej“. Poświęcał się przeważnie rytownictwu i badaniu starożytności. Ojciec C., Marek Antoniusz, wydał po jego śmierci „Iconographia, cioe disegni d’imagini de famosissimi Monarchi, Regi, Filosofi, Poeti ed Oratori dell’antichita“ (Rzym,

w. o.

Caniûi Marek Antoni (* 1822 w Wenecyi), poeta, filolog i agitator włoski. Naraziwszy się władzom austryackim podczas studyów uniwersyteckich w Padwie, ratował się ucieczką do Toskanii i tu ogłosił broszurę polityczną „Pio IX e l’Italia“. Podczas ruchu narodowego 1848—49 r. wrócił do Wenecyi i walczył tam w szeregach powstańczych, później w obronie świeżo ogłoszonej rzeczypospohtej w Rzymie. Po stłumieniu ruchu rewolucyjnego usunął się na Wschód, bawił czas jakiś w Grecyi, później w Rumunii, skąd na żądanie Napoleona III, którego obraził jako publicysta, został w 1859 wydalony. Po powrocie do Włoch brał żywy udział w agitacyach liberalnych i w r. 1862 udał się, za namową Ratazzego, na półwysep Bałkański, dla podburzania tamecznych ludów chrześciańskich przeciw Turcyi. W r. 1866 zaciągnął się do szeregów Garibaldiego, następnie mieszkał czas jakiś w Paryżu. W roku 1873 wrócił do Wenecyi, ale już w 1876 udał się znowu na Wschód i bawił jako korespondent z placu boju przy armii russkiej. Szczerze sprzyjając aspiracyom narodowym Greków, Ser-

And. S.

Nogi długie, napalczne, biegowe. Ząb

K. J.

Canitz und Dallwitz Karol Ernest Wilhelm, baron (* d. 17 listopada 1787 — f w Berlinie 25 kwietnia 1850). Studyował prawo w Marburgu, a potem wstąpił do służby wojskowej, najprzód kurheskiej, później pruskiej. Walczył w 1807 roku w Szląsku i Prusach, a 1812 r. był oficerem w sztabie generała Yorka. Chwilowo służył w wojsku russkiem, ale w 1813 r. powrócił do korpusu Yorka. Od 1821 będąc profesorem szkoły wojskowej w Berlinie, w 1829 r. posłany został z misyą dyplomatyczną do Konstantynopola. W 1831 r. za-Canisius Piotr (* 1524 w Nimwedze—f 1597 mianowano go komisarzem wojskowym przy głównej we Freiburgu szwajcarskim), właściwie de Hondt, kwaterze armii russkiej, działającej w kr. Pols. W r. pierwszy jezuita niemiecki, wielce zasłużony w spra- 1833 był posłem przy dworach kurheskim i hano-wie zaprowadzenia tego zakonu w Niemczech. Po werskim, a w 1842 roku przy dworze wiedeńskim, ukończeniu studyów uniwersyteckich w Kolonii, gdzie W 1846 r. został ministrem spraw zagranicznych,

i ogłosił drukiem kilka broszur politycznych, nie tylko po włosku, ale po grecku i po rumuńsku. Ostatnie jego pisma tej treści są: „La questione dell’ Epiro“ (1879) i „La verità sulla questione de-gli Israeliti in Rumania“ (1879). W poezyach C-ego przeważa ten sam duch zapalonego agitatora liberalizmu i patryotyzmu. Są to: „Mente, fantasia cuore“ (Ateny, 1842); „Sonetti“ (1872); „Odi saf-fiche“ (1879) i „Amore e dolore“ (1879j. Odmiennej treści jest „Giorgio il monaco e Leila“ (1872), poemat na tle życia wschodniego osnuty. Jako filolog C. napisał: „Dizionario etimologico dei voca-boli italiani derivati del greco“ (L865; 2 wyd. Turyn, 1876); „Diccionario espaüol-italiano y italiano-espańol“ (Medyolan, 1876), „Dizionario italiano-fran-cese e francese-italiano“ (tż., 1878), „Etudes étymologiques“ (1882) i wiele drobniejszych prac. Obok tego w ostatnich latach ogłosił obszerną antologię poetycką p. t. „II libro dell’ amore“ (1885—90), w której zawarł we własnym przekładzie poezye 850 poetów, tłómaczone ze 140 języków.

Caninia (gens), plebejuszowski ród rzymski liczący kilka gałęzi, między innemi gałęzie Re-bili i Galii. Znaczniejszymi jej członkami byli: 1) Caninius Rebilus, namiestnik Juliusza Cezara w Galii (51 — 52 przed Chr.); r. 49 towarzyszył Curionowi do Afryki, i z małą tylko garstką walczących uszedł przed pogromem, jaki zadał Rzymianom król Juba; r. 46, po zwycięstwie Scypiona, zdobył Thapsus; był konsulem przez kilka godzin. Po nagłej śmierci Fabiusza Cezar zamianował Re-bilusa konsulem na resztę dnia, co dało po chop Cy ceronowi do żartobliwego odezwania się, iż czujny ten konsul ani razu oka nie zmrużył przez cały czas swojego urzędowania. (Cic., Ad Fam. VII, 30).—2) Caninius Rebilus, zapewne syn poprzedniego, był konsulem zastępcą (suffectus) w r. 12 po n. Chr.—3) L. Caninius Gallus, trybun ludowy (56), stronnik Pompejusza, oskarżony był r. 55; bronił go Cycero na żądanie Pompejusza; ożeniony był z córką Antoniusza, ale zdaje się, iż nie brał udziału w wojnach domowych; umarł r. 43.—4) L. Gallus, syn poprzedniego, był konsulem wraz z M. Agryppą w r. 34.    r

Canino Karol Lucyan Juliusz, ob. Bonaparte.

Canino, miasto w departamencie wło-skim Viterbo, o 90 km. na północo-zachód od Rzymu, 2,750 m-ców. Są tu ślady starodawnego miasta Etrusków, wykopaliska licznych waz, urn i innych zabytków starożytności. Była to własność Lucyana Bonapartego od 1815 r., któremu Pius VII nadał tytuł księcia C. kierował on osobiście wykopaliskami, utworzył z nich cenny zbiór i pomieścił go w willi Musignano (dziś własność księcia Torlonia). C. jest miejscem urodzenia papieża Pawła III; w kościele miejscowym pomnik Lucyana Bonapartego, dłóta Pampeloniego.

uzyskał stopień magistra filozofii, wstąpił (1543) do zakonu jezuitów i po otrzymaniu święceń (1549) wykładał przez dwa lata dogmatykę w uniwersytecie ingolstadzkim. W r. 1552 powołany przez Ferdynanda I do Wiednia, zajął tu stanowisko nadwornego kazuodziei. Podczas czteroletniego pobytu w tern mieście pracował gorliwie nad podniesieniem ducha religijnego, założył kolegium jezuickie, zreformował uniwersytet w duchu wymagań swego zakonu i sprawował przez czas jakiś zastępczo obowiązki biskupa. W r. 1556 C. został prowincyałem zakonu w Austryi i Górnych Niemczech; jego sta raniem założone zostały kolegia jezuickie w Pradze, Iusbruku, Augsburgu, Dillingen, Freiburgu (szwajcarskim) i t. d. Wielki wpływ wywierał C. na cesarza Ferdynanda I. Wysłany od niego na Sobór trydencki (1562) zabierał głos przeważny w sprawie komunii pod obiema postaciami i otrzymał zlecenie starać się o przyjęcie w Niemczech uchwał soboru. W r. 1567, zamierzając wystąpić piśmiennie przeciw t. z. centuryom magdeburskim, złożył godność prowincyała w Górnych Niemczech i po kilku latach pracy ogłosił drukiem: „Commen-tariorum de verbi Dei corruptelis liber primus” (1571), a później „De Maria virgine incomparabili et Dei génitrice sacrosancta libri V“ (1577). Z pomiędzy wielu innych prac pisarskich C-a najważniejsze są dwa jego katechizmy, które szerokiego doznały rozpowszechnienia i były wielokrotnie drukowane i tłómaczone na różne języki: „Summa do-ctrinae christianae sive catechismus major“ (Wiedeń, 1554: ostatnie wydanie w Landshut, 1842) i „Institutiones christianae pietatis sive parvus catechismus catholicorum“ (t-że, 1566, ostatnie wyd. w Moguneyi, 1840). Ostatnie lata życia C. spędził we Freiburgu. W r. 1864 został przez papieża Piusa IX zaliczony w poczet błogosławionych. Szerzej pisali o nim: Riess „Der selige C.“ (Freiburg, 1865) i Marcourt „Der selige C.“ (tamże, 1881).

Canis L. (paleont.). Pies. Formuła uzębienia: 3. 1. 4. 2.

3. 1. 4. 3.

trzonowy krający bardzo wielki. Szczątki psa, począwszy od pokładów górnych pliocenowych, spotykają się na całym świecie. Gatunki: O. etruscus F. Mayer, w górnym pliocenie doliny Arno; C. lupus L. bardzo obfity w dyluwium europejskiem.

pomysłowości i do sztuk swoich, których napisał około 80, zużytkowywał pomysły dawniejszych dramaturgów. Z tern wszystkiem po śmierci Calderona można go uważać jako jednego ze zdolniejszych pracowników na niwie dramatu hiszpańskiego. Celniejsze jego utwory są: „El amor de Fernando Cortez“ (Miłość F. Corteza); „Cuentas del gran capitan“ (Opowiadania wielkiego wodzaj; „Carlos V sobre Tunez“; „El picarillo en Espafia“; treści historyczno-romantycznej, czarodziejski dramat „El auillo de Giges“ (Pierścień Gigesa) i komedye: „El montanès en la corte“ (Góral na dworze) i „El domine Lucas“. — Nowsze wydanie jego utworów wybranych wyszło p. t. „Comedias escogidas“ (2 to-tamże), płodny dramaturg hiszpański, bardzo przez j my, Madryt, 1829—33); nadto siedm ich zawiera współczesnych ceniony, chociaż utwory jego noszą I się w „Dramaticos posteriores a Lope de Vega“ na sobie widoczne znamiona upadającego już dra- j (tom 49 Biblioteki Rivadeneiry). matu narodowego w Hiszpanii. C. posiadał mało

na urzędzie 2aś tym okazał się gorliwym stronnikiem ścisłego porozumienia z Austryą i Rossyą. Wywierał też pewien wpływ na wewnętrzną politykę Prus w kierunku ściśle protestanckim. Wkrótce jednak był zmuszony ustąpić wraz z całem mi-nisteryum Bodelschwingha. W maju 1849 r. jeździł jeszcze z polecenia ministra Brandenburga do Wiednia w celu wyjednania od Austryi zezwolenia na utworzenie przez Prusy ściślejszego związku niemieckiego; misya ta jednak nie powiodła się wcale. C. wydał dzieło: „Nachrichten und Betrachtungen über die Thaten und Schicksale der Reiterei in der neue-

A. 0.

ren Zeit“ (1823—4).—Meyer’s. C L.

Canizares Józef (* 1676 w Madrycie—f 1750

KONIEC TOMU DZIEWIĄTEGO I DZIESIĄTEGO.

Ważniejsze omyłki druku

w IX-m i X-m tomie En cyklop edyi.

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno być:

Stronica

Szpalta

Wiersz

<P

CD

■ -œ

Powinno być:

OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO

CłOOf05łCOifliflt«No»HtOO«OiOa>HiO NWdWNHWCO r-t h <N CO CO H H W

iiiiislüss ilIsssislillfeMilISssslIIliS-s

HHtîK) tO tO kiHtOłiMMHMfcSKlHtOKitóHKIMHHNMKltO

WK)UlUiHHHNIH£ûkO

SS S?*p8?S₀.S«>!SSS*.S»b5SS₀.S-<.S-»S*.«»mSSS

p.p,p,§.p.E,p.p.B.ïjp, p.p.p.P.P.B.O.p-p.p.p.p.p.P'âp.P.P-P-P.&P.p.P-P-S.S.P.p.

Ht’oococoeocoHto

y ją ppp pppp » o. y y o.f> y ppf! ? pp? py y pppy pp? y y pp? y y    pppppy pppy y y y y y ppy g^ppppg*

627

Fanzy

1800

południa

Macboeuf

1725

Clerl

1303

1803

Boutaria

Lionville’a

t.

Theoreem powez Bo ol 100%

Legeadre’a

Filartea

860

Wallenbach exstentium 3 km.

500 kilom, szerokość

(Balkau-) Halbalnsèl

Kirchkopta

Olbrzycha

Vionne

13 Kwietnia

8tro. 8

Alfreda

chciał

1376

Couti

Français

Apparçus

Julie

Brrry

przedtem

będącą,

Contura B—y,

Fornouovo

Cevigrola

Contura

cesarz

oręż

filii

permanente!

Itabits

Etermogeniański

Wogezów),

generał-lejtenantem

D’Aguillon

wodu

pospośrednio fig. 196 fig. 197 fig. 198 fig. 199

jak widać na fig. 199

sworn

korbę

927

i unzy 1860

południowego

Marboeuf

1775

Clerici

1302

1303 Boutaric Liouville’a

to

Theorem

power

Boole

100»

Legendre’a

Filareta

864.

Wattenbach existentium. przeszło 3 km.

800 metrów

szerokość południowej części, od linii Maha-lessi-Kanludża (Balkan-) Halbinsel Kirchhofa Oldrzycha Vienne

13 Kwiet. 1704.

, 8.

Alberta.

miał

1378.

Conti

François

Apperçus

Ioly

Berry

potem

będąc,

Couture’a

B.

Fornuovo

Cerignola

Couture’a

na

Karol Łysy

oręża

filio

permanenter

Habits

Hermogeniański Wogezów—* 1879 w Paryżu).

lieutenant-général.

D’Aiguillon

sodu

bezpośrednio fig. 195 fig. 196 fig. 197 fig. 198 wyrzucić strona karbę

«SH«H«KS««SS«H«SH»SH»H3»S»S33S*»»K8g88IS8H»!HHS

O05 05 00 OC0OH

ri H H rH    C-ł

bOtaKMHłOHK)HtOKltOHbOK)MHMMKlWb-HH

u. s s

oooooooooj o o o o o o o o O o o o o o o o o o o O o o o o o o O o o o o o O o o o o o o ||o O go O o o o o o o o O O o

oę p,p,ąę pulą oę oę ąę oę p, p, pu p, oę oę p, p.y p. p.p.oę cp p.p.y pPy py PPPP? PPP? pppjł ijł p."' "" p p ijy y PP?⁹ PPP? J» y ?»

CO **■ st». O'

M H Ki H- H-* O 05 h-* to CO CD

CO Ol

lufy

denek

drutowa

nazwiskiem

tracitała

było w części

na danej części broni

swojskiej

lufy, którą się umieszcza

dekiel

deklowa

naciskiem

traciła

było

na dennej części lufy szwajcarskiej

niewszrubowany

szczelinę

rozwinięta lekką korbę Murka fig. 103 w puszce

pfalckiego Brown teoryk Dobnera poszukiwaniach Nowarynem * 1720 1866

1877

1878 proprio-

Wable generale ]

Gailewinthy

5-go

R. 620

Ottona III

1445

Skopusem Budzyń i zamek

w Hykszusach

nie

po

Buigaris

Ibn-Toslan

Mosadego

forte

Szpolewskij

Potthista

Zetlandyi

w Beriniel

Bheidt

Hegygég

wyraża

Ludwika XIV

clamore

i to

doliną

Gay

skutków

szedł

Bezę

Kalo

lewym

Str.    133    podpis pod ilustracyą    zam. Pastuch bydła    —■ „Rosa    Bonheur“    (podobizna).

,,    217    szp. 1 w. 31 od góry    Bosco Bartłomiej ur.    1793 zam.    1739.

,, 461 podpis herbu zam. Brochwicz II — „Brochwicz II z odmianą.“

,, 485 figurę 195 wyrzucić.

„    486    figura 201 wykręcona    górą na dół.

„    492    Numery figur stosują    się 216 do górnej, 21T do środkowej,    218    do    dolnej    figury.

»    » ii    „    221 do górnej, 222 do środkowej, 223 do dolnej figury.

naszrubowany szczelinę j

‘1

nawinięta zlekka karbę Marka

wyrzucić za pasem ale

palatyna

Browne

teoryki

Donnera

poszukiwaniach swoich

Nawarynem

+ 1720

1856

1887

1879

propio-

Table générale Gallesuinty 5-0 letniego R. 610

Ottona W. (I)

1545

Skopasem wyrzucić zamach po Hyksosach

Bulgaria

Ibn-Foslan

Massudiego

fonte

Szpllewskij

Potthasta

Zelandyi

Berlinie

Rheidt

Hegység

wyrażenie

Ludwika XV

clamare

i tu

dolinę

Guy

skutkach

wszedł

Bezy

Kano

prawym

-,

y.

PO/.

XK

A>

°y

DOPEŁNIENIA.

Boëthius, właściwie B o ëti u s Manlius Torquatus Severinus (B oe cyusz). (Wielka Encyk. T. VIII str. 1003). Do bibliografii przekładów dzieła jego „De consolatione philosophiae“: przekład polski, J. A. Bardzińskiego, wyszedł w r 1694 w Toruniu p. t. ^Skuteczny na wszelkie przygody nieszczęśliwe sposób wszystkim w utrapieniu zostającym podany, to jest „Pociecha Filozofii“, niegdyś od Aniciusza Manliusza Torquata Severyna Boecyusza, napisana teraz przez W. X. Jana Alana Bardzińskiego, Św. Teologii Lektora, Przeora Łęczyckiego Zakonu Kaznodziejskiego, przetłómaczona“ (kart 181, knlb, dedykacyi „Teresie z Dzia-łyńskich Bielińskiej“, 8°).

Bojarska Helena z Sokołowskich (* w Warszawie 11-go marca 1858 r.), ukończywszy nauki pod kierunkiem Pauliny Krakowowej, oddała się pracy na polu pedagogicznem. Zachęcona do pracy literackiej przez J. K. Gregorowicza, pisuje od r. 1882 powiastki i bajeczki, przeważnie wierszem, dla dzieci, i prace swe zamieszcza w „Przyjacielu Dzieci” i w „Wieczorach Rodzinnych.”—Osobno wyszły (nakładem M. Arcta), następujące zbiorki: „Ach co tu różności!”, „Zwierzątka w obrazkach i wierszykach”, i „Uciechy dziecięce” (1892).    p. chm.

Bruno Giordano. Do bibliografii dzieł B-a: Kuhlenbeck (tłómacz) „Vom Unendlichen, dem All und den Welten, verdeutscht u. erläutert” (Berlin, 1893) 2 tabl.; przekład dzieła B-a „De immenso et innumerabilibus, seu de universo et mundis“, Frankfurt 1591). O filozofii B-a Dajzenberg w „Filozofia Leibniza“ (Kraków, 1875)

Buddaiziïl. Do bibliografii: Lilie A „Buddhism in Christendom, or Jesus the Essene“ (Londyn, 1887); Ryanon Fujisch „Le bouddhisme japonais. Doctrines et histoire des douze grandes sectes bouddhiques du Japon” (Paryż, 1889); Williams M. M. „Buddhism in its connection with Brahmanism and Hinduism” (Londyn, 1889); Scott A. „Buddhism and Christianity“ (Edynburg, 1890); Hardy Edmund „Der Buddhismus nach älteren pâli-Werken dargestellt. Mit einer Karte ,,Das heilige Land d. Buddhismus“ (Münster, 1890); Wimpffen Max „Kritische Worte ueber d. Buddhismus” (Wiedeń, 1890); Chaboseau A. „Essai sur Ja philosophie Bouddhique" (Paryż, 1891); Neumann K. Eng. „D. innere Verwandschaft buddhistischer und christlicher Lehren etc”. (Lipsk, 1891); Silbernagl J. „D. Buddhismus nach seiner Entstehung, Fortbildung u. Verbreitung” (Monachium, 1891); Berry „Christianity and buddhism“ (Londyn, 1891); Lamairesse E. „La vie de Bouddha, suivie du Bouddhisme dans Undo-Chine” (Paryż,

1892) ; tenże „LTnde après le Bouddha“ (Paryż 1892); Copleston „Buddhism, primitive and present in Maghada and in Ceylon“ (Londyn, 1892); Bastian A. ,,D. Buddhismus als Religions-philosophisches System“ (Berlin 1893; z 3 tabl.); Lilie A. „The influence of Buddhism on primitive Christianity“ (Londyn,

1893) ; de Milloué L. „Le bouddhisme dans le monde; origine, dogmes, histoire“ (Paryż, 1893); von Schroeder M. „Buddhismus und Christenthum etc/' (Rewel, 1893).

Budzyń 1) Miasto i starostwo niegrodowe w wojew. i pow. poznańskim, do r. 1885 w pow. Cho-dzieskim (ob. Chodzież—„Colmar in Posen”); około 2,000 m., ²/s niemców. 2) dziesięć wsi w różnych prowincyach (?,Sł. geogr.” Sulim. I, 449).

CampailUS Jan zNovarry, matematyk włoski, żył w wieku XIII; przebywał na dworze papieża Urbana IV, a następnie miał być kanonikiem w Paryżu. Największą jego zasługę stanowi opracowanie wydania „Elementów“ Euklidesa z włączeniem dwóch ksiąg, które błędnie są poczytywane za 14-ą i 15-ą księgę „Elementów“. Przekład ten łaciński wyszedł z druku w Bazylei w r. 1546.    s- D-

*

a

4

I; -

■<

L

*

i?

/

-

-

.

;

-,

J

\

Jrg.

â.ô^

3,

\

S. 97

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220335

PÖL. ii,

Biblioteka Politecm

Ul

III

306370

«üüii

i mm

iśmmm

fii

.

'

Strati .

É»*

ÏK-

■::    V-, »

HB|

m

____—SSągsgsś!? sa

«»■

SjâgsjSEjpSs:

gÜS;

------gsggsëjfsgæsjâ

SäBtesMB

§|=|||||||||p||g

: . MSI

;J1

HRBmI

■ ■

8lil=^^®SlllI

'■ż.:

Ss¹

iS^SSK®

.

lg|ffgśgigggśpiśi